Adhyaya 70: Nārāyaṇa as the Sacrificial Principle, Analysis of the Three Guṇas, and the Account of Delusion-Doctrines

Verse 1

भद्राश्व उवाच । भगवन् किं कृतं लोकं त्वया तमनुपश्यता । व्रतं तपो वा धर्मो वा प्राप्त्यर्थं तस्य वै मुने ॥ ७०.१ ॥

Bhadrashva ne poocha, Prabhu, aapne us duniya ko dekha. Usko paane ke liye aapne kya kiya? Koi vrat tha, tapasya, ya dharam ka kaam?

Verse 2

अनाराध्य हरिं भक्त्या को लोकान् कामयेद् बुधः । आराधिते हरौ लोकाः सर्वे करतलेऽभवन् ॥ ७०.२ ॥

Hari ko bhakti se puja kiye bina koi samajhdar insaan doosri duniya ki ichha kaise karega? Jab Hari ki puja hoti hai, saari duniya haath ki talwi par aa jaati hai.

Verse 3

एवं सञ्चिन्त्य राजेन्द्र मया विष्णुः सनातनः । आराधितो वर्षशतं क्रतुभिर्भूरिदक्षिणैः ॥ ७०.३ ॥

Maine socha, aur phir sau saal tak Vishnu ki puja ki. Yagya karke, bahut saari daan-dakshina dekar.

Verse 4

ततः कदाचिद् बहुना कालेन नृपनन्दन । यजतो मम देवेशं यज्ञमूर्तिं जनार्दनम् । आहूता आगता देवाः सममेव सवासवाः ॥ ७०.४ ॥

Bahut lambe time baad ek din jab main yagya kar raha tha, devata bulaye gaye. Indra ke saath sab devata a gaye. Janardan, jo devataon ke swami hain, aaye.

Verse 5

स्वे स्वे स्थाने स्थिताः आसन् यावद् देवाः सवासवाः । तावत् तत्रैव भगवान् आगतो वृषभध्वजः ॥ ७०.५ ॥

Jab tak devata apni-apni jagah par khade the, tabhi wahan Bhagwan a gaye. Shankar bhagwan, jinki nandi hai, wahin aa pahunche.

Verse 6

महादेवो विरूपाक्षस्त्र्यम्बको नीललोहितः । सोऽपि रौद्रे स्थितः स्थाने बभूव परमेश्वरः ॥ ७०.६ ॥

Mahadev ke kaam naam hain Virupaksh, Trimbak aur Neelalohit. Woh Rudra roop mein khada tha. Us jagah par woh Parameshwar ban gaya.

Verse 7

तान् सर्वानागतान् दृष्ट्वा देवानृषिमहोरगान् । सनत्कुमारो भगवाञाजगामाब्जसम्भवः ॥ ७०.७ ॥

Sab devta, rishi aur bade naag aa chuke the. Yeh sab ko dekh ke Sanatkumar aage aaya. Woh Brahma se paida hue the.

Verse 8

त्रसरेणुप्रमाणेन विमानॆ सूर्यसन्निभे । अवस्थितो महायोगी भूतभव्यभविष्यवित् ॥ ७०.८ ॥

Ek uddan khada tha jo sooraj jaisa chamak raha tha. Woh bahut chhota tha, ek kisi ke barabar. Usmein Mahayogi baitha tha. Woh beet gaya, aaj ka aur aane wala kal sab jaanta tha.

Verse 9

आगम्य शिरसा रुद्रं स ववन्दे महामुनिः । मया प्रणमितस्तस्थौ समीपे शूलपाणिनः ॥ ७०.९ ॥

Woh bada rishi Rudra ke paas gaya aur sar jhukaya. Maine bhi usse pranam kiya. Woh trishul wale Shiv ke paas khada raha.

Verse 10

तानहं संस्थितान् देवान् नारदादीनृषींस्तथा । सनत्कुमाररुद्रौ च दृष्ट्वा मे मनसि स्थितम् ॥ ७०.१० ॥

Maine dekha ki devta wahin khade hain. Narad aur uske jaise rishi bhi the. Sanatkumar aur Rudra bhi the. Mere mann mein jo baat thi, woh saaf ho gayi.

Verse 11

क एषां भवते याज्यो वरिष्ठश्च नृपोत्तम । केन तुष्टेन तुष्टाः स्युः सर्व एते सरुद्रकाः ॥ ७०.११ ॥

Raja, in sab mein sabse bada kaun hai? Tumhe kis ki puja karni chahiye? Aur jab woh khush ho jaye, toh sab log, Rudra ke saath, khush ho jayenge?

Verse 12

एवं कृत्वा स्थिते राजन् रुद्रः पृष्टो मया । अनघ । एवमर्थं क इज्योऽत्र युष्माकं सुरसत्तमाः ॥ ७०.१२ ॥

Raja, maine Rudra se poocha. Maine kaha, in sab devtaon mein yahan kis ki puja karni chahiye?

Verse 13

एवमुक्ते तदोवाच रुद्रो मां सुरसन्निधौ ॥ ७०.१३ ॥

Jab maine yeh kaha, toh Rudra ne devtaon ke saamne mujhe jawab diya.

Verse 14

रुद्र उवाच । शृण्वन्तु बिबुधाः सर्वे तथा देवर्षयोऽमलाः । ब्रह्मर्षयश्च विख्याताः सर्वे शृण्वन्तु मे वचः । त्वं चागस्त्य महाबुद्धे शृणु मे गदतो वचः ॥ ७०.१४ ॥

Rudra bole, sab devta suno, sab rishi suno. Agastya, tum bhi suno. Main jo bol raha hoon woh suno.

Verse 15

यो यज्ञैर् ईड्यते देवो यस्मात् सर्वमिदं जगत् । उत्पन्नं सर्वदा यस्मिँल्लीनं भवति सामरम् ॥ ७०.१५ ॥

Woh bhagwan jiski yagya mein puja hoti hai. Usse hi poora duniya bana hai. Aur usmein hi wapas jata hai, devtaon ke saath.

Verse 16

नारायणः परो देवः सत्त्वरूपो जनार्दनः । त्रिधात्मानं स भगवाँन् ससर्ज परमेश्वरः ॥ ७०.१६ ॥

Narayan sabse bade bhagwan hain. Janardan ka roop bilkul saaf aur shuddh hai. Woh parameshwar ne apne aap ko teen hisson mein baanta aur phir paida kiya.

Verse 17

रजस्तमोभ्यां युक्तोऽभूद् रजः सत्त्वाधिकं विभुः । ससर्ज नाभिकमले ब्रह्माणं कमलासनम् ॥ ७०.१७ ॥

Phir unmein rajo aur tamo gun aaye. Lekin rajo gun zyada ho gaya. Apne naabi ke kamal se unhone Brahma ko paida kiya jo kamal par baithte hain.

Verse 18

रजसा तमसा युक्तः सोऽपि मां त्वसृजत् प्रभुः । यत्सत्त्वं स हरिर्देवो यो हरिस्तत्परं पदम् ॥ ७०.१८ ॥

Rajo aur tamo gun ke saath woh prabhu ne mujhe bhi paida kiya. Jo sattva gun hai, woh Hari bhagwan hain. Aur Hari woh sabse bada sthan hain.

Verse 19

ये सत्त्वराजसी सोऽपि ब्रह्मा कमलसम्भवः । यो ब्रह्मा सैव देवस्तु यो देवः स चतुर्मुखः । यद्रजस्तमसोपेतं सोऽहं नास्त्यत्र संशयः ॥ ७०.१९ ॥

Jo sattva aur rajo gun se bana hai, woh Brahma hain jo kamal se paida hue. Woh Brahma hi devta hain aur chaar muh wale hain. Aur jo rajo aur tamo gun se bana hai, woh main hoon. Isme koi shak nahi hai.

Verse 20

सत्त्वं रजस्तमश्चैव त्रितयं चैददुच्यते । सत्त्वेन मुच्यते जन्तुः सत्त्वं नारायणात्मकम् ॥ ७०.२० ॥

Sattva, rajas aur tamas, yeh teen gun hote hain. Inmein se sattva gun se insaan mukt hota hai. Aur sattva gun Narayan bhagwan ka roop hai.

Verse 21

रजसा सत्त्वयुक्तेन भवेत् सृष्टिः रजोऽधिका । तच्च पैतामहं वृत्तं सर्वशास्त्रेषु पठ्यते ॥ ७०.२१ ॥

Jab rajas aur sattva mil jate hain, tab srishti banti hai. Usme rajas zyada hota hai. Yeh baat Brahma ki parampara se aayi hai. Saari kitabon mein yeh likha hai.

Verse 22

यद्वेदबाह्यं कर्म स्याच्छास्त्रमुद्दिश्य सेव्यते । तद्रौद्रमिति विख्यातं कनिष्ठं गदितं नृणाम् ॥ ७०.२२ ॥

Jo kaam Vedon mein nahi hai, par log shastra bol ke karte hain, woh raudra kaam kehlaata hai. Yeh insaan ke liye sabse neecha maana gaya hai.

Verse 23

यद्धीनं रजसा कर्म केवलं तामसं तु यत् । तद् दुर्गतिपरं नॄणामिह लोके परत्र च ॥ ७०.२३ ॥

Jo kaam rajas se kam ho, ya sirf tamasic ho, woh galat raaste pe le jaata hai. Is duniya mein bhi dukh deta hai, marne ke baad bhi.

Verse 24

सत्त्वेन मुच्यते जन्तुः सत्त्वं नारायणात्मकम् । नारायणश्च भगवान् यज्ञरूपी विभाव्यते ॥ ७०.२४ ॥

Insaan sattva se mukt hota hai. Sattva ka matlab Narayan hai. Narayan bhagwan hain, jo yagya ke roop mein pooje jaate hain.

Verse 25

कृते नारायणः शुद्धः सूक्ष्ममूर्तिरुपास्यते । त्रेतायां यज्ञरूपेण पञ्चरात्रैस्तु द्वापरे ॥ ७०.२५ ॥

Krita yug mein Narayan ko saaf roop mein bhagwan maan ke poojte hain. Treta yug mein yagya kar ke poojte hain. Dwapar yug mein Panchratra paddhati se bhagwan ki puja hoti hai.

Verse 26

कलौ मत्कृतमार्गेण बहुरूपेण तामसैः । इज्यते द्वेषबुद्ध्या स परमात्मा जनार्दनः ॥ ७०.२६ ॥

Kali yug mein log Janardan ki puja karte hain. Main unke liye raasta bana deta hoon. Woh log bahut tarah se puja karte hain. Lekin unke mann mein buraai hoti hai. Woh log dusron se nafrat rakhte hain.

Verse 27

न तस्मात् परतो देवो भविता न भविष्यति । यो विष्णुः स स्वयं ब्रह्मा यो ब्रह्मा सोऽहमेव च ॥ ७०.२७ ॥

Isse bada koi bhagwan nahi hai. Na pehle tha, na aayega. Jo Vishnu hai, wohi Brahma hai. Jo Brahma hai, woh main khud hoon.

Verse 28

वेदत्रयेऽपि यज्ञेऽस्मिन् याज्यं वेदेषु निश्चयः । यो भेदं कुरुतेऽस्माकं त्रयाणां द्विजसत्तम । स पापकाऽरी दुष्टात्मा दुर्गतिं गतिमाप्नुयात् ॥ ७०.२८ ॥

Tin Ved ke hisaab se yagya hota hai. Ved mein likha hai ki kya chadhana hai. Jo log teen Ved mein bhed karte hain, woh paapi hote hain. Unka mann kharab ho jata hai. Unka kharab din aata hai.

Verse 29

इदं च शृणु मेऽगस्त्य गदतः प्राक्तनं तथा । यथा कलौ हरेर्भक्तिं न कुर्वन्तीह मानवाः ॥ ७०.२९ ॥

Agastya, ek purani baat suno. Main tumhe batata hoon. Kali yug mein log Hari ki bhakti nahi karte. Pehle kaise log the, woh baat samjho.

Verse 30

भूर्लोकवासिनः सर्वे पुरा यष्ट्वा जनार्दनम् । भुवर्लोकं प्रपद्यन्ते तत्रस्था अपि केशवम् ॥ आराध्य स्वर्गतिं यान्ति क्रमान्मुक्तिं व्रजन्ति च ॥ ७०.३० ॥

Dharti par rehne wale log pehle Janardan ki puja karte the. Phir woh upar ke loka mein jaate the. Wahan bhi log Keshav ki puja karte the. Phir woh swarg mein jaate the. Aise hi aage badhte rahte the. Aakhiri mein mukti mil jaati thi.

Verse 31

एवं मुक्तिपदे व्याप्ते सर्वलोकैस्तथैव च । मुक्तिभाजस्ततो देवास्तं दध्युः प्रयता हरिम् ॥ ७०.३१ ॥

Jab mukti ka sthaan poora bhar gaya aur sab duniya wahan pahunch gayi, tab devata bhi mukti pa gaye. Unhone apna dhyan seedha Hari par lagaya.

Verse 32

सोऽपि सर्वगतत्वाच्च प्रादुर्भूतः सनातनः । उवाच ब्रूत किं कार्यं सर्वयोगिवराः सुराः ॥ ७०.३२ ॥

Woh sanatan hai aur kahin bhi hai. Woh prakat hua aur bola, tum sab devata bade yogi ho. Batao, ab kya kaam karna hai?

Verse 33

ते तं प्रणम्य देवेशमूचुश्च परमेश्वरम् । देवदेव जनः सर्वो मुक्तिमार्गे व्यवस्थितः । कथं सृष्टिः प्रभविता नरकेषु च को वसेत् ॥ ७०.३३ ॥

Devata ne devata ke swami ko pranam kiya. Phir unse bola, devata ke devata, ab sab log mukti ke raaste par hain. To phir nayi srishti kaise banegi? Aur narak mein kaun rahega?

Verse 34

एवमुक्तस्ततो देवैस्तानुवाच जनार्दनः । युगानि त्रीणि बहवो मामुपेष्यन्ति मानवाः ॥ ७०.३४ ॥

Devata ne jab aisa kaha, tab Janardan ne unhe jawab diya. Teen yug tak bahut log mere paas aayenge.

Verse 35

अन्त्ये युगे प्रविरला भविष्यन्ति मदाश्रयाः । एष मोहं सृजाम्याशु यो जनं मोहयिष्यति ॥ ७०.३५ ॥

Lekin ant mein jo yug aayega, usme mere paas aane wale bahut kam honge. Main ab ek moh paida kar raha hoon jo logon ko bhatakayega.

Verse 36

त्वं च रुद्र महाबाहो मोहशास्त्राणि कारय । अल्पायासं दर्शयित्वा फलं दीर्घं प्रदर्शय ॥ ७०.३६ ॥

Rudra, tum bhi mahabali ho. Tum jhoothi kitabein banao. Logon ko dikhao ki asaan kaam hai. Par result dikhao jo lambe time tak chale.

Verse 37

कुहकं चेन्द्रजालानि विरुद्धाचरणानि च । दर्शयित्वा जनं सर्वं मोहयाशु महेश्वर ॥ ७०.३७ ॥

Dhoka do, jadoo dikha do. Ulta kaam karke dikhao. Maheshwar, tum jaldi se sab logon ko bhrama mein daal do.

Verse 38

एवमुक्त्वा तदा तेन देवेन परमेष्ठिना । आत्मा तु गोपितः सद्यः प्रकाश्योऽहं कृतस्तदा ॥ ७०.३८ ॥

Woh devta yeh bolke chup gaya. Usne apni asliyat chupa li. Aur main wahan dikhne laga.

Verse 39

तस्मादारभ्य कालं तु मत्प्रणीतॆषु सत्तम । शास्त्रेष्वभिरतो लोको बाहुल्येन भवेदतः ॥ ७०.३९ ॥

Tab se lekar aaj tak, log mere bataye hue shastra mein lage rehte hain. Zyada tar log wahi follow karte hain.

Verse 40

वेदानुवर्त्तिनं मार्गं देवं नारायणं तथा । एकीभावेन पश्यन्तो मुक्तिभाजो भवन्ति ते ॥ ७०.४० ॥

Jo log Vedon ka maan ke chalte hain. Aur Narayan ko bhagwan maante hain. Woh sab ek hi samajhte hain. Aise log mukti paate hain.

Verse 41

मां विष्णोर्व्यतिरिक्तं ये ब्रह्माणं च द्विजोत्तम । भजन्ते पापकर्माणस्ते यान्ति नरकं नराः ॥ ७०.४१ ॥

Dwijottam, jo log paap karte hain woh mujhe Vishnu se alag maanke Brahma ki puja karte hain. Aise log narak mein jaate hain.

Verse 42

ये वेदमर्गनिर्मुक्तास्तेषां मोहार्थमेव च । नयसिद्धान्तसंज्ञाभिर्मया शास्त्रं तु दर्शितम् ॥ ७०.४२ ॥

Jo log Ved ke raaste se bhatke hain, unke bhram door karne ke liye maine yeh shastra banaya hai. Iska naam naya aur siddhant rakha hai.

Verse 43

पाशोऽयं पशुभावस्तु स यदा पतितो भवेत् । तदा पाशुपतं शास्त्रं जायते वेदसंज्ञितम् ॥ ७०.४३ ॥

Yeh bandhan hai, jaise koi bandha hua jaanwar ho. Jab yeh bandhan toot jaata hai, tab Pashupat shastra banta hai. Use bhi Ved jaisa hi maana jaata hai.

Verse 44

वेदमूर्तिरहं विप्र नान्यशास्त्रार्थवादिभिः । ज्ञायते मत्स्वरूपं तु मुक्त्वा वेदमनादिमत् । वेदवेद्योऽस्मि विप्रर्षे ब्राह्मणैश्च विशेषतः ॥ ७०.४४ ॥

Vipra, main khud Ved ki shakal mein hoon. Jo log doosre shastra padhte hain, woh mera asli roop nahi jaante. Ved se hi mera roop pata chalta hai, brahman log isse acche se jaante hain.

Verse 45

युगानि त्रीण्यहं विप्र ब्रह्मा विष्णुस्तथैव च । त्रयोऽपि सत्त्वादिगुणास्त्रयो वेदास्त्रयोऽग्नयः ॥ ७०.४५ ॥

Vipra, main teeno yug hoon. Main Brahma hoon aur Vishnu bhi. Teen gun, sattva, rajas, tamas, sab mere mein hain. Teen Ved aur teen agni bhi mere hi hain.

Verse 46

त्रयो लोकास्त्रयः सन्ध्यास्त्रयो वर्णास्तथैव च । सवनानि तु तावन्ति त्रिधा बद्धमिदं जगत् ॥ ७०.४६ ॥

Teen duniya hain, aur teen sandhya ke time hain. Teen varna bhi hain. Savan yagya ke time bhi itne hi hain. Poora jagat teen hisson mein banta hai.

Verse 47

य एवṃ वेत्ति विप्रर्षे परं नारायणं तथा । अपरं पद्मयोनिं तु ब्रह्माणं त्वपरं तु माम् । गुणतो मुख्यतस्त्वेक एवाहं मोह इत्युत ॥ ७०.४७ ॥

Rishi, jo yeh samajhta hai woh mukt ho jata hai. Narayan sabse bade hain, Brahma unse chhote hain, aur main bhi unse chhota hoon. Asli baat yeh hai ki bhagwan ek hi hai. Jo yeh samajhta hai uska moh toot jata hai.