Adhyaya 70: Nārāyaṇa as the Sacrificial Principle, Analysis of the Three Guṇas, and the Account of Delusion-Doctrines

Verse 1

भद्राश्व उवाच । भगवन् किं कृतं लोकं त्वया तमनुपश्यता । व्रतं तपो वा धर्मो वा प्राप्त्यर्थं तस्य वै मुने ॥ ७०.१ ॥

ભદ્રાશ્વ બોલ્યો—હે ભગવન, તે લોકને નિહાળતા તમે શું કર્યું? હે મુને, તેની પ્રાપ્તિ માટે વ્રત, તપ કે ધર્માચરણ—શું કર્યું હતું?

Verse 2

अनाराध्य हरिं भक्त्या को लोकान् कामयेद् बुधः । आराधिते हरौ लोकाः सर्वे करतलेऽभवन् ॥ ७०.२ ॥

ભક્તિથી હરિની આરાધના કર્યા વિના કયો બુદ્ધિમાન અન્ય લોકોની ઇચ્છા કરશે? હરિ આરાધિત થાય ત્યારે સર્વ લોક કરતલમાં હોય તેમ થાય છે।

Verse 3

एवं सञ्चिन्त्य राजेन्द्र मया विष्णुः सनातनः । आराधितो वर्षशतं क्रतुभिर्भूरिदक्षिणैः ॥ ७०.३ ॥

હે રાજેન્દ્ર! આમ વિચાર કરીને મેં સનાતન વિષ્ણુની સો વર્ષ સુધી, બહુ દક્ષિણાવાળા ક્રતુઓ (યજ્ઞો) દ્વારા, આરાધના કરી।

Verse 4

ततः कदाचिद् बहुना कालेन नृपनन्दन । यजतो मम देवेशं यज्ञमूर्तिं जनार्दनम् । आहूता आगता देवाः सममेव सवासवाः ॥ ७०.४ ॥

પછી, હે નૃપનંદન! ઘણો સમય વીતી ગયા પછી, હું યજ્ઞમૂર્તિ દેવેશ જનાર્દનની ઉપાસના કરતો હતો ત્યારે, આહ્વાન કરાયેલા દેવો ઇન્દ્રসহ એકસાથે આવી પહોંચ્યા।

Verse 5

स्वे स्वे स्थाने स्थिताः आसन् यावद् देवाः सवासवाः । तावत् तत्रैव भगवान् आगतो वृषभध्वजः ॥ ७०.५ ॥

ઇન્દ્રসহ દેવો પોતાના પોતાના સ્થાને સ્થિત હતા ત્યાં સુધીમાં, એ જ સમયે એ જ સ્થળે વૃષભધ્વજ ભગવાન પણ આવી પહોંચ્યા।

Verse 6

महादेवो विरूपाक्षस्त्र्यम्बको नीललोहितः । सोऽपि रौद्रे स्थितः स्थाने बभूव परमेश्वरः ॥ ७०.६ ॥

મહાદેવ—વિરૂપાક્ષ, ત્ર્યંબક અને નીલલોહિત—તે પણ રૌદ્રરૂપે તે સ્થાને સ્થિત રહી પરમેશ્વરરૂપે પ્રગટ થયો।

Verse 7

तान् सर्वानागतान् दृष्ट्वा देवानृषिमहोरगान् । सनत्कुमारो भगवाञाजगामाब्जसम्भवः ॥ ७०.७ ॥

આવેલા સર્વ દેવો, ઋષિઓ અને મહોરગોને જોઈ, કમલસમ્ભવ ભગવાન સનત્કુમાર ત્યાં આવ્યા।

Verse 8

त्रसरेणुप्रमाणेन विमानॆ सूर्यसन्निभे । अवस्थितो महायोगी भूतभव्यभविष्यवित् ॥ ७०.८ ॥

ત્રસરેણુ-પ્રમાણ જેટલી સૂક્ષ્મતા ધરાવતાં, સૂર્યસન્નિભ તેજસ્વી વિમાનમાં મહાયોગી સ્થિત હતા—ભૂત, વર્તમાન અને ભવિષ્યના જ્ઞાતા।

Verse 9

आगम्य शिरसा रुद्रं स ववन्दे महामुनिः । मया प्रणमितस्तस्थौ समीपे शूलपाणिनः ॥ ७०.९ ॥

રુદ્ર પાસે જઈ તે મહામુનિએ શિર નમાવી વંદન કર્યું. મારા પ્રણામ પછી તે શૂલપાણિના નજીક ઊભા રહ્યા।

Verse 10

तानहं संस्थितान् देवान् नारदादीनृषींस्तथा । सनत्कुमाररुद्रौ च दृष्ट्वा मे मनसि स्थितम् ॥ ७०.१० ॥

ત્યાં સ્થિત દેવો, નારદાદિ ઋષિઓ, તેમજ સનત્કુમાર અને રુદ્રને જોઈ, મારા મનમાં રહેલું ભાવ સ્થિર અને સ્પષ્ટ થયું।

Verse 11

क एषां भवते याज्यो वरिष्ठश्च नृपोत्तम । केन तुष्टेन तुष्टाः स्युः सर्व एते सरुद्रकाः ॥ ७०.११ ॥

હે નૃપોત્તમ! એમાં તમારે માટે સર્વશ્રેષ્ઠ અને પૂજ્ય કોણ છે? અને કોના તૃપ્ત થવાથી આ બધા—રુદ્રો સહિત—તૃપ્ત થશે?

Verse 12

एवं कृत्वा स्थिते राजन् रुद्रः पृष्टो मया । अनघ । एवमर्थं क इज्योऽत्र युष्माकं सुरसत्तमाः ॥ ७०.१२ ॥

આ રીતે કરીને, હે રાજન, જ્યારે વાત એવી જ સ્થિર રહી, ત્યારે મેં, હે નિષ્પાપ, રુદ્રને પૂછ્યું—‘આ પ્રસંગે, હે દેવશ્રેષ્ઠો, તમામાંથી અહીં કોની પૂજા કરવી?’

Verse 13

एवमुक्ते तदोवाच रुद्रो मां सुरसन्निधौ ॥ ७०.१३ ॥

આવું કહ્યા પછી, દેવતાઓની હાજરીમાં રુદ્રે મને કહ્યું।

Verse 14

रुद्र उवाच । शृण्वन्तु बिबुधाः सर्वे तथा देवर्षयोऽमलाः । ब्रह्मर्षयश्च विख्याताः सर्वे शृण्वन्तु मे वचः । त्वं चागस्त्य महाबुद्धे शृणु मे गदतो वचः ॥ ७०.१४ ॥

રુદ્ર બોલ્યા—‘બધા દેવગણ સાંભળો, તેમજ નિર્મળ દેવર્ષિઓ; પ્રસિદ્ધ બ્રહ્મર્ષિઓ પણ સાંભળો—બધા મારા વચન સાંભળો. અને તું પણ, મહાબુદ્ધિ અગસ્ત્ય, હું કહું છું તે વચન સાંભળ.’

Verse 15

यो यज्ञैर् ईड्यते देवो यस्मात् सर्वमिदं जगत् । उत्पन्नं सर्वदा यस्मिँल्लीनं भवति सामरम् ॥ ७०.१५ ॥

યજ્ઞોથી સ્તુત્ય એવો જે દેવ છે, જેના પરથી આ સમગ્ર જગત ઉત્પન્ન થયું છે, અને જેમાં તે દેવસમૂહ સહિત સદા લીન થાય છે।

Verse 16

नारायणः परो देवः सत्त्वरूपो जनार्दनः । त्रिधात्मानं स भगवाँन् ससर्ज परमेश्वरः ॥ ७०.१६ ॥

નારાયણ પરમ દેવ છે; સત્ત્વરૂપ જનાર્દન. તે ભગવಾನ್ પરમેશ્વરે ત્રિધાત્મા (ત્રિવિધ સ્વભાવ/તત્ત્વ) સર્જ્યો।

Verse 17

रजस्तमोभ्यां युक्तोऽभूद् रजः सत्त्वाधिकं विभुः । ससर्ज नाभिकमले ब्रह्माणं कमलासनम् ॥ ७०.१७ ॥

રજસ્ અને તમસ્ થી યુક્ત તે વિભુ રજઃપ્રધાન અને સત્ત્વમાં વધુ થયો. તેણે પોતાની નાભિ-કમળ પર કમળાસન બ્રહ્માને ઉત્પન્ન કર્યો.

Verse 18

रजसा तमसा युक्तः सोऽपि मां त्वसृजत् प्रभुः । यत्सत्त्वं स हरिर्देवो यो हरिस्तत्परं पदम् ॥ ७०.१८ ॥

રજસ્ અને તમસ્ થી યુક્ત તે પ્રભુએ મને પણ સર્જ્યો. જે સત્ત્વ છે તે જ દેવ હરિ છે; અને હરિ જ પરમ પદ છે.

Verse 19

ये सत्त्वराजसी सोऽपि ब्रह्मा कमलसम्भवः । यो ब्रह्मा सैव देवस्तु यो देवः स चतुर्मुखः । यद्रजस्तमसोपेतं सोऽहं नास्त्यत्र संशयः ॥ ७०.१९ ॥

જે સત્ત્વ અને રજથી યુક્ત છે તે જ કમળસમ્ભવ બ્રહ્મા છે. જે બ્રહ્મા છે તે જ દેવ છે, અને એ દેવ ચતુર્મુખ છે. અને જે રજ-તમથી યુક્ત છે તે હું છું—અહીં શંકા નથી.

Verse 20

सत्त्वं रजस्तमश्चैव त्रितयं चैददुच्यते । सत्त्वेन मुच्यते जन्तुः सत्त्वं नारायणात्मकम् ॥ ७०.२० ॥

સત્ત્વ, રજસ્ અને તમસ્—આ ત્રિતય કહેવાય છે. જીવ સત્ત્વથી મુક્ત થાય છે; અને સત્ત્વ નારાયણાત્મક છે.

Verse 21

रजसा सत्त्वयुक्तेन भवेत् सृष्टिः रजोऽधिका । तच्च पैतामहं वृत्तं सर्वशास्त्रेषु पठ्यते ॥ ७०.२१ ॥

જ્યારે રજસ્ સત્ત્વથી યુક્ત થાય છે ત્યારે રજઃપ્રધાન સૃષ્ટિ ઉત્પન્ન થાય છે. આ પૈતામહ (બ્રહ્મપરંપરાનું) વર્ણન સર્વ શાસ્ત્રોમાં પાઠિત થાય છે.

Verse 22

यद्वेदबाह्यं कर्म स्याच्छास्त्रमुद्दिश्य सेव्यते । तद्रौद्रमिति विख्यातं कनिष्ठं गदितं नृणाम् ॥ ७०.२२ ॥

જે કર્મ વેદની બહારનું હોય, છતાં ‘શાસ્ત્ર’નું નામ લઈને કરવામાં આવે, તે ‘રૌદ્ર’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે; મનુષ્યોમાં તે સૌથી નીચું કહેવાયું છે.

Verse 23

यद्धीनं रजसा कर्म केवलं तामसं तु यत् । तद् दुर्गतिपरं नॄणामिह लोके परत्र च ॥ ७०.२३ ॥

રજોગુણથી હીન કર્મ અને જે સંપૂર્ણ તામસિક છે—એ મનુષ્યોને ઇહલોક તથા પરલોક બંનેમાં દુર્ગતિ તરફ દોરી જાય છે.

Verse 24

सत्त्वेन मुच्यते जन्तुः सत्त्वं नारायणात्मकम् । नारायणश्च भगवान् यज्ञरूपी विभाव्यते ॥ ७०.२४ ॥

જીવ સત્ત્વગુણથી મુક્ત થાય છે; અને સત્ત્વ નારાયણાત્મક છે. ભગવાન નારાયણને યજ્ઞરૂપે ભાવવામાં આવે છે.

Verse 25

कृते नारायणः शुद्धः सूक्ष्ममूर्तिरुपास्यते । त्रेतायां यज्ञरूपेण पञ्चरात्रैस्तु द्वापरे ॥ ७०.२५ ॥

કૃતયુગમાં શુદ્ધ અને સૂક્ષ્મમૂર્તિ નારાયણની ઉપાસના થાય છે; ત્રેતામાં યજ્ઞરૂપે, અને દ્વાપરમાં પાંચારાત્ર માર્ગથી.

Verse 26

कलौ मत्कृतमार्गेण बहुरूपेण तामसैः । इज्यते द्वेषबुद्ध्या स परमात्मा जनार्दनः ॥ ७०.२६ ॥

કલિયુગમાં તામસિક લોકો, મારા દ્વારા રચાયેલા માર્ગ અનુસાર, અનેક રૂપોમાં—દ્વેષબુદ્ધિ સાથે—તે પરમાત્મા જનાર્દનનું પૂજન કરે છે.

Verse 27

न तस्मात् परतो देवो भविता न भविष्यति । यो विष्णुः स स्वयं ब्रह्मा यो ब्रह्मा सोऽहमेव च ॥ ७०.२७ ॥

તે પરમ તત્ત્વથી પરે કોઈ દેવ થયો નથી, અને થશે પણ નહીં. જે વિષ્ણુ છે તે જ બ્રહ્મા છે; અને જે બ્રહ્મા છે તે હું પણ જ છું.

Verse 28

वेदत्रयेऽपि यज्ञेऽस्मिन् याज्यं वेदेषु निश्चयः । यो भेदं कुरुतेऽस्माकं त्रयाणां द्विजसत्तम । स पापकाऽरी दुष्टात्मा दुर्गतिं गतिमाप्नुयात् ॥ ७०.२८ ॥

ત્રિવેદ આધારિત આ યજ્ઞમાં શું અર્પણ કરવું તે વેદોમાં નિશ્ચિત છે. હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, જે અમારા ત્રણ (વેદો)માં ભેદ કે વિવાદ કરે છે, તે પાપકર્તા દુષ્ટાત્મા દુર્ગતિને પામે છે.

Verse 29

इदं च शृणु मेऽगस्त्य गदतः प्राक्तनं तथा । यथा कलौ हरेर्भक्तिं न कुर्वन्तीह मानवाः ॥ ७०.२९ ॥

હે અગસ્ત્ય, મારી આ વાત પણ સાંભળો—હું પ્રાચીન કાળનો વર્ણન કહું છું—કે કલિયુગમાં અહીંના મનુષ્યો હરિની ભક્તિ કરતા નથી.

Verse 30

भूर्लोकवासिनः सर्वे पुरा यष्ट्वा जनार्दनम् । भुवर्लोकं प्रपद्यन्ते तत्रस्था अपि केशवम् ॥ आराध्य स्वर्गतिं यान्ति क्रमान्मुक्तिं व्रजन्ति च ॥ ७०.३० ॥

ભૂર્લોકના સર્વ નિવાસીઓ પૂર્વે જનાર્દનનું પૂજન કરીને ભુવર્લોકને પામે છે. ત્યાં રહેનારાઓ પણ કેશવની આરાધના કરીને સ્વર્ગગતિને જાય છે અને ક્રમે મુક્તિને પણ પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 31

एवं मुक्तिपदे व्याप्ते सर्वलोकैस्तथैव च । मुक्तिभाजस्ततो देवास्तं दध्युः प्रयता हरिम् ॥ ७०.३१ ॥

આ રીતે જ્યારે મુક્તિપદ સર્વ લોકોથી વ્યાપ્ત થઈ ગયું, ત્યારે મુક્તિના ભાગી દેવતાઓએ સંયમપૂર્વક તે હરિનું ધ્યાન કર્યું.

Verse 32

सोऽपि सर्वगतत्वाच्च प्रादुर्भूतः सनातनः । उवाच ब्रूत किं कार्यं सर्वयोगिवराः सुराः ॥ ७०.३२ ॥

તે પણ સર્વવ્યાપકત્વને કારણે સનાતન રૂપે પ્રાદુર્ભૂત થયો અને બોલ્યો— “હે દેવો, યોગીઓમાં શ્રેષ્ઠો, કહો— કયું કાર્ય કરવાનું છે?”

Verse 33

ते तं प्रणम्य देवेशमूचुश्च परमेश्वरम् । देवदेव जनः सर्वो मुक्तिमार्गे व्यवस्थितः । कथं सृष्टिः प्रभविता नरकेषु च को वसेत् ॥ ७०.३३ ॥

તેઓ તે દેવેશ, પરમેશ્વરને નમસ્કાર કરીને બોલ્યા— “હે દેવદેવ! જો સર્વ લોકો મુક્તિમાર્ગે સ્થિત હોય, તો સૃષ્ટિ કેવી રીતે ઉત્પન્ન થાય? અને નરકલોકોમાં કોણ વસે?”

Verse 34

एवमुक्तस्ततो देवैस्तानुवाच जनार्दनः । युगानि त्रीणि बहवो मामुपेष्यन्ति मानवाः ॥ ७०.३४ ॥

દેવોએ એમ કહ્યે પછી જનાર્દને તેમને કહ્યું— “ત્રણ યુગો સુધી ઘણા માનવો મારી પાસે આવશે.”

Verse 35

अन्त्ये युगे प्रविरला भविष्यन्ति मदाश्रयाः । एष मोहं सृजाम्याशु यो जनं मोहयिष्यति ॥ ७०.३५ ॥

યુગના અંતે મારા આશ્રિતો અત્યંત વિરળ થશે. હું ત્વરાથી એવો મોહ સર્જું છું, જે લોકોને મોહીત કરશે.

Verse 36

त्वं च रुद्र महाबाहो मोहशास्त्राणि कारय । अल्पायासं दर्शयित्वा फलं दीर्घं प्रदर्शय ॥ ७०.३६ ॥

અને તું પણ, હે મહાબાહુ રુદ્ર, મોહશાસ્ત્રોની રચના કરાવ. અલ્પ પ્રયત્ન બતાવીને તેનું દીર્ઘગામી ફળ લોકો સમક્ષ પ્રદર્શિત કર.

Verse 37

कुहकं चेन्द्रजालानि विरुद्धाचरणानि च । दर्शयित्वा जनं सर्वं मोहयाशु महेश्वर ॥ ७०.३७ ॥

હે મહેશ્વર! કપટ, ઇન્દ્રજાળ જેવી માયાઓ અને વિરુદ્ધ (અનુચિત) આચરણ દર્શાવીને તમે ત્વરિત સર્વ લોકોને મોહીત કરો છો।

Verse 38

एवमुक्त्वा तदा तेन देवेन परमेष्ठिना । आत्मा तु गोपितः सद्यः प्रकाश्योऽहं कृतस्तदा ॥ ७०.३८ ॥

આ રીતે કહીને, તે દેવ પરમેષ્ઠીએ તે સમયે આત્માને તરત જ ગુપ્ત રાખી; અને ત્યારબાદ મને પ્રગટ કરવામાં આવ્યો।

Verse 39

तस्मादारभ्य कालं तु मत्प्रणीतॆषु सत्तम । शास्त्रेष्वभिरतो लोको बाहुल्येन भवेदतः ॥ ७०.३९ ॥

તે સમયથી આગળ, હે સત્તમ! મોટા ભાગના લોકો મારા દ્વારા પ્રણીત શાસ્ત્રોમાં મુખ્યત્વે આસક્ત બનશે।

Verse 40

वेदानुवर्त्तिनं मार्गं देवं नारायणं तथा । एकीभावेन पश्यन्तो मुक्तिभाजो भवन्ति ते ॥ ७०.४० ॥

જે વેદાનુવર્તી માર્ગને અને દેવ નારાયણને એકીભાવથી જુએ છે, તેઓ મુક્તિના ભાગી બને છે।

Verse 41

मां विष्णोर्व्यतिरिक्तं ये ब्रह्माणं च द्विजोत्तम । भजन्ते पापकर्माणस्ते यान्ति नरकं नराः ॥ ७०.४१ ॥

હે દ્વિજોત્તમ! જે પાપકર્મી મનુષ્યો મને વિષ્ણુથી ભિન્ન માનીને અને બ્રહ્માની પણ ઉપાસના કરે છે, તેઓ નરકમાં જાય છે।

Verse 42

ये वेदमर्गनिर्मुक्तास्तेषां मोहार्थमेव च । नयसिद्धान्तसंज्ञाभिर्मया शास्त्रं तु दर्शितम् ॥ ७०.४२ ॥

જે વેદમાર્ગથી વિમુખ થયા છે, તેમના મોહ-નિવારણ માટે જ મેં ‘નય’ અને ‘સિદ્ધાંત’ નામોથી આ શાસ્ત્ર પ્રદર્શિત કર્યું છે।

Verse 43

पाशोऽयं पशुभावस्तु स यदा पतितो भवेत् । तदा पाशुपतं शास्त्रं जायते वेदसंज्ञितम् ॥ ७०.४३ ॥

આ ‘પાશ’ એટલે પશુભાવ—બંધિત જીવની સ્થિતિ. જ્યારે તે બંધન અવસ્થા પડી જાય, ત્યારે ‘પાશુપત’ શાસ્ત્ર ઉત્પન્ન થાય છે, જે ‘વેદ’ નામે ઓળખાય છે।

Verse 44

वेदमूर्तिरहं विप्र नान्यशास्त्रार्थवादिभिः । ज्ञायते मत्स्वरूपं तु मुक्त्वा वेदमनादिमत् । वेदवेद्योऽस्मि विप्रर्षे ब्राह्मणैश्च विशेषतः ॥ ७०.४४ ॥

હે વિપ્ર! હું વેદમૂર્તિ છું. અનાદિ વેદને છોડીને અન્ય શાસ્ત્રોના અર્થવક્તાઓ મારું સ્વરૂપ યથાર્થ જાણતા નથી. હે વિપ્રર્ષિ! હું વેદથી જ જ્ઞેય છું, વિશેષ કરીને બ્રાહ્મણો દ્વારા।

Verse 45

युगानि त्रीण्यहं विप्र ब्रह्मा विष्णुस्तथैव च । त्रयोऽपि सत्त्वादिगुणास्त्रयो वेदास्त्रयोऽग्नयः ॥ ७०.४५ ॥

હે વિપ્ર! હું ત્રણ યુગો છું; હું બ્રહ્મા અને વિષ્ણુ પણ છું. સત્ત્વાદિ ત્રણ ગુણો, ત્રણ વેદો અને ત્રણ પવિત્ર અગ્નિઓ—આ બધું પણ (મારામાં) છે।

Verse 46

त्रयो लोकास्त्रयः सन्ध्यास्त्रयो वर्णास्तथैव च । सवनानि तु तावन्ति त्रिधा बद्धमिदं जगत् ॥ ७०.४६ ॥

ત્રણ લોક, ત્રણ સંધ્યા અને ત્રણ વર્ણ પણ છે. સવન પણ એટલાં જ છે; આ જગત્ પોતાના નિયમમાં ત્રિવિધ રીતે બંધાયેલું/વ્યવસ્થિત છે।

Verse 47

य एवṃ वेत्ति विप्रर्षे परं नारायणं तथा । अपरं पद्मयोनिं तु ब्रह्माणं त्वपरं तु माम् । गुणतो मुख्यतस्त्वेक एवाहं मोह इत्युत ॥ ७०.४७ ॥

હે શ્રેષ્ઠ ઋષિ, જે આ રીતે જાણે છે કે નારાયણ પરમ છે, કમળયોનિ બ્રહ્મા અધિન છે અને હું પણ અધિન છું—અને તત્ત્વથી મુખ્યત્વે એક જ પરમ સત્ય છે—તે મોહથી મુક્ત કહેવાય છે।