Adhyaya 70: Nārāyaṇa as the Sacrificial Principle, Analysis of the Three Guṇas, and the Account of Delusion-Doctrines
Nārāyaṇa-yajñatva, Guṇa-traya-vivekaḥ, Mohāśāstra-nirūpaṇam
Philosophical-Theological Discourse (Guṇa theory, Vedic authority, sectarian integration)
ਵਰਾਹ–ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ਕ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸੰਵਾਦ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਭਦ੍ਰਾਸ਼ਵ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਲੰਬੀ ਉਪਾਸਨਾ ਅਤੇ ਯਜ્ઞ-ਸਭਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਦੇਵ, ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉਠਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਿਸ਼ਨੂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਵਿੱਚੋਂ ਪੂਜਾ ਦਾ ਯੋਗ ਪਾਤਰ ਕੌਣ ਹੈ। ਰੁਦ੍ਰ ਸਿਧਾਂਤਕ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਾਰਾਇਣ ਹੀ ਪਰਮ ਸਰੋਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਉਤਪੰਨ ਅਤੇ ਲੀਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਗੁਣ-ਤ੍ਰਯ ਦੇ ਅਧੀਨ ਰਜਸ ਅਤੇ ਤਮਸ ਰਾਹੀਂ ਕਾਰਜ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਵੈਦਿਕ ਏਕਤਾ ਉਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤ੍ਰਿਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ਵੰਡਣ ਤੋਂ ਚੇਤਾਵਨੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਲਿਯੁਗ ਪਤਨ ਦਾ ਕਾਰਣ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਨਾਰਾਇਣ ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਮੋਹ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਪ੍ਰਚਾਰਣ ਲਈ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਵੈਦਿਕ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਤੋਂ ਹਟਣ ਵਾਲੇ ਭਟਕਣ; ਮੁਕਤੀ ਨਾਰਾਇਣ ਨੂੰ ਏਕਤਾਕਾਰੀ ਤੱਤ ਵਜੋਂ ਦੇਖਣ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 70
Verse 1
भद्राश्व उवाच । भगवन् किं कृतं लोकं त्वया तमनुपश्यता । व्रतं तपो वा धर्मो वा प्राप्त्यर्थं तस्य वै मुने ॥ ७०.१ ॥
ਭਦ੍ਰਾਸ਼ਵ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਭਗਵਨ, ਉਸ ਲੋਕ ਨੂੰ ਨਿਹਾਰਦਿਆਂ ਤੁਸੀਂ ਕੀ ਕੀਤਾ? ਹੇ ਮੁਨੀ, ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਕੀ ਵ੍ਰਤ, ਤਪ ਜਾਂ ਧਰਮ-ਆਚਰਨ ਕੀਤਾ ਸੀ?
Verse 2
अनाराध्य हरिं भक्त्या को लोकान् कामयेद् बुधः । आराधिते हरौ लोकाः सर्वे करतलेऽभवन् ॥ ७०.२ ॥
ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਹਰਿ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਹੜਾ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰੇਗਾ? ਹਰਿ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਹਥੇਲੀ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਵਰਗੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 3
एवं सञ्चिन्त्य राजेन्द्र मया विष्णुः सनातनः । आराधितो वर्षशतं क्रतुभिर्भूरिदक्षिणैः ॥ ७०.३ ॥
ਹੇ ਰਾਜੇਂਦ੍ਰ! ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਸਨਾਤਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਸੌ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ, ਬਹੁਤ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਵਾਲੇ ਯੱਗਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਆਰਾਧਨਾ ਕੀਤੀ।
Verse 4
ततः कदाचिद् बहुना कालेन नृपनन्दन । यजतो मम देवेशं यज्ञमूर्तिं जनार्दनम् । आहूता आगता देवाः सममेव सवासवाः ॥ ७०.४ ॥
ਫਿਰ, ਹੇ ਨ੍ਰਿਪਨੰਦਨ! ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਬੀਤਣ ਮਗਰੋਂ, ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਯੱਗ-ਮੂਰਤੀ ਦੇਵੇਸ਼ ਜਨਾਰਦਨ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਦ ਬੁਲਾਏ ਹੋਏ ਦੇਵਤਾ ਇੰਦਰ ਸਮੇਤ ਇਕੱਠੇ ਹੀ ਆ ਪਹੁੰਚੇ।
Verse 5
स्वे स्वे स्थाने स्थिताः आसन् यावद् देवाः सवासवाः । तावत् तत्रैव भगवान् आगतो वृषभध्वजः ॥ ७०.५ ॥
ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਇੰਦਰ ਸਮੇਤ ਦੇਵਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਖੜੇ ਸਨ, ਓਦੋਂ ਹੀ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਉਸੇ ਥਾਂ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭਧ੍ਵਜ ਭਗਵਾਨ ਵੀ ਆ ਪਹੁੰਚੇ।
Verse 6
महादेवो विरूपाक्षस्त्र्यम्बको नीललोहितः । सोऽपि रौद्रे स्थितः स्थाने बभूव परमेश्वरः ॥ ७०.६ ॥
ਮਹਾਦੇਵ—ਵਿਰੂਪਾਖ਼ਸ਼, ਤ੍ਰਿਯੰਬਕ ਅਤੇ ਨੀਲਲੋਹਿਤ—ਉਹ ਵੀ ਰੌਦ੍ਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਸੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੋ ਕੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।
Verse 7
तान् सर्वानागतान् दृष्ट्वा देवानृषिमहोरगान् । सनत्कुमारो भगवाञाजगामाब्जसम्भवः ॥ ७०.७ ॥
ਉਥੇ ਆਏ ਹੋਏ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਮਹੋਰਗਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਕਮਲ-ਜਨਮ ਭਗਵਾਨ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਉੱਥੇ ਆ ਪਹੁੰਚੇ।
Verse 8
त्रसरेणुप्रमाणेन विमानॆ सूर्यसन्निभे । अवस्थितो महायोगी भूतभव्यभविष्यवित् ॥ ७०.८ ॥
ਤ੍ਰਸਰੇਣੂ-ਪ੍ਰਮਾਣ ਜਿਹੀ ਸੁਖਮਤਾ ਵਾਲੇ, ਸੂਰਜ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਵਿਮਾਨ ਵਿੱਚ ਮਹਾਯੋਗੀ ਅਡੋਲ ਰਹੇ—ਭੂਤ, ਵਰਤਮਾਨ ਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰ।
Verse 9
आगम्य शिरसा रुद्रं स ववन्दे महामुनिः । मया प्रणमितस्तस्थौ समीपे शूलपाणिनः ॥ ७०.९ ॥
ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਉਸ ਮਹਾਮੁਨੀ ਨੇ ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ ਵੰਦਨਾ ਕੀਤੀ। ਮੇਰਾ ਪ੍ਰਣਾਮ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸ਼ੂਲਪਾਣੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਖੜ੍ਹਾ ਰਿਹਾ।
Verse 10
तानहं संस्थितान् देवान् नारदादीनृषींस्तथा । सनत्कुमाररुद्रौ च दृष्ट्वा मे मनसि स्थितम् ॥ ७०.१० ॥
ਉਥੇ ਖੜ੍ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ, ਨਾਰਦ ਆਦਿ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮੇਰੇ ਮਨ ਦਾ ਭਾਵ ਪੱਕਾ ਤੇ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 11
क एषां भवते याज्यो वरिष्ठश्च नृपोत्तम । केन तुष्टेन तुष्टाः स्युः सर्व एते सरुद्रकाः ॥ ७०.११ ॥
ਹੇ ਨ੍ਰਿਪੋਤਮ! ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਅਤੇ ਪੂਜਣਯੋਗ ਕੌਣ ਹੈ? ਅਤੇ ਕਿਸ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਣ ਨਾਲ ਇਹ ਸਭ—ਰੁਦ੍ਰਾਂ ਸਮੇਤ—ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਜਾਣਗੇ?
Verse 12
एवं कृत्वा स्थिते राजन् रुद्रः पृष्टो मया । अनघ । एवमर्थं क इज्योऽत्र युष्माकं सुरसत्तमाः ॥ ७०.१२ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜਦੋਂ ਗੱਲ ਐਸੇ ਹੀ ਠਹਿਰ ਗਈ, ਤਦ ਮੈਂ, ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ—‘ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਦੇਵ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ, ਤੁਹਾਡੇ ਵਿਚੋਂ ਇੱਥੇ ਕਿਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ?’
Verse 13
एवमुक्ते तदोवाच रुद्रो मां सुरसन्निधौ ॥ ७०.१३ ॥
ਇਹ ਕਹੇ ਜਾਣ ਤੇ, ਤਦ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਕਿਹਾ।
Verse 14
रुद्र उवाच । शृण्वन्तु बिबुधाः सर्वे तथा देवर्षयोऽमलाः । ब्रह्मर्षयश्च विख्याताः सर्वे शृण्वन्तु मे वचः । त्वं चागस्त्य महाबुद्धे शृणु मे गदतो वचः ॥ ७०.१४ ॥
ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—‘ਸਾਰੇ ਦੇਵਗਣ ਸੁਣਨ, ਅਤੇ ਨਿਰਮਲ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ ਵੀ; ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀ ਵੀ ਸੁਣਨ—ਸਭ ਮੇਰੇ ਬਚਨ ਸੁਣਨ। ਅਤੇ ਤੂੰ ਵੀ, ਮਹਾਬੁੱਧੀ ਅਗਸਤ੍ਯ, ਮੇਰੇ ਕਹੇ ਬਚਨ ਸੁਣ।’
Verse 15
यो यज्ञैर् ईड्यते देवो यस्मात् सर्वमिदं जगत् । उत्पन्नं सर्वदा यस्मिँल्लीनं भवति सामरम् ॥ ७०.१५ ॥
ਉਹੀ ਦੇਵਤਾ ਯਜਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਤੁਤਿ-ਯੋਗ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦੇਵ-ਸਮੂਹ ਸਮੇਤ ਸਦਾ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 16
नारायणः परो देवः सत्त्वरूपो जनार्दनः । त्रिधात्मानं स भगवाँन् ससर्ज परमेश्वरः ॥ ७०.१६ ॥
ਨਾਰਾਇਣ ਹੀ ਪਰਮ ਦੇਵ ਹੈ; ਸੱਤਵ-ਸਰੂਪ ਜਨਾਰਦਨ। ਉਸ ਭਗਵਾਨ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਤ੍ਰਿਧਾਤਮਾ (ਤਿੰਨ-ਵਿਧ ਸੁਭਾਉ/ਤੱਤ) ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ।
Verse 17
रजस्तमोभ्यां युक्तोऽभूद् रजः सत्त्वाधिकं विभुः । ससर्ज नाभिकमले ब्रह्माणं कमलासनम् ॥ ७०.१७ ॥
ਰਜਸ ਅਤੇ ਤਮਸ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਉਹ ਵਿਭੂ ਰਜੋ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਸੱਤਵ ਵਿੱਚ ਅਧਿਕ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਨਾਭੀ-ਕਮਲ ਉੱਤੇ ਕਮਲਾਸਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤਾ।
Verse 18
रजसा तमसा युक्तः सोऽपि मां त्वसृजत् प्रभुः । यत्सत्त्वं स हरिर्देवो यो हरिस्तत्परं पदम् ॥ ७०.१८ ॥
ਰਜਸ ਅਤੇ ਤਮਸ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਰਚਿਆ। ਜੋ ਸੱਤਵ ਹੈ ਉਹੀ ਦੇਵ ਹਰੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਰੀ ਹੀ ਪਰਮ ਪਦ ਹੈ।
Verse 19
ये सत्त्वराजसी सोऽपि ब्रह्मा कमलसम्भवः । यो ब्रह्मा सैव देवस्तु यो देवः स चतुर्मुखः । यद्रजस्तमसोपेतं सोऽहं नास्त्यत्र संशयः ॥ ७०.१९ ॥
ਜੋ ਸੱਤਵ ਅਤੇ ਰਜ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ ਉਹੀ ਕਮਲ-ਜਨਮ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੈ। ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੈ ਉਹੀ ਦੇਵ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਦੇਵ ਚਤੁਰਮੁਖ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੋ ਰਜਸ-ਤਮਸ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ ਉਹ ਮੈਂ ਹਾਂ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
Verse 20
सत्त्वं रजस्तमश्चैव त्रितयं चैददुच्यते । सत्त्वेन मुच्यते जन्तुः सत्त्वं नारायणात्मकम् ॥ ७०.२० ॥
ਸੱਤਵ, ਰਜਸ ਅਤੇ ਤਮਸ—ਇਹ ਤ੍ਰਿਯ ਹੀ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੀਵ ਸੱਤਵ ਦੁਆਰਾ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਸੱਤਵ ਨਾਰਾਇਣ-ਸਰੂਪ ਹੈ।
Verse 21
रजसा सत्त्वयुक्तेन भवेत् सृष्टिः रजोऽधिका । तच्च पैतामहं वृत्तं सर्वशास्त्रेषु पठ्यते ॥ ७०.२१ ॥
ਜਦੋਂ ਰਜਸ ਸੱਤਵ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਰਜੋ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪੈਤਾਮਹ (ਬ੍ਰਹਮਾ-ਪਰੰਪਰਾ) ਦਾ ਵਰਤਾਂਤ ਸਭ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 22
यद्वेदबाह्यं कर्म स्याच्छास्त्रमुद्दिश्य सेव्यते । तद्रौद्रमिति विख्यातं कनिष्ठं गदितं नृणाम् ॥ ७०.२२ ॥
ਜੋ ਕਰਮ ਵੇਦ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੈ, ਪਰ ‘ਸ਼ਾਸਤਰ’ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦੇ ਕੇ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ‘ਰੌਦ੍ਰ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਨੀਚ ਘੋਸ਼ਿਤ ਹੈ।
Verse 23
यद्धीनं रजसा कर्म केवलं तामसं तु यत् । तद् दुर्गतिपरं नॄणामिह लोके परत्र च ॥ ७०.२३ ॥
ਜੋ ਕਰਮ ਰਜੋਗੁਣ ਤੋਂ ਹੀਨ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਤਾਮਸਿਕ ਹੈ—ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਲੋਕ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਦੁৰ্গਤੀ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 24
सत्त्वेन मुच्यते जन्तुः सत्त्वं नारायणात्मकम् । नारायणश्च भगवान् यज्ञरूपी विभाव्यते ॥ ७०.२४ ॥
ਜੀਵ ਸੱਤਵ ਗੁਣ ਨਾਲ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਸੱਤਵ ਨਾਰਾਇਣ-ਸਰੂਪ ਹੈ। ਭਗਵਾਨ ਨਾਰਾਇਣ ਨੂੰ ਯਜ੍ਞ-ਰੂਪ ਕਰਕੇ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 25
कृते नारायणः शुद्धः सूक्ष्ममूर्तिरुपास्यते । त्रेतायां यज्ञरूपेण पञ्चरात्रैस्तु द्वापरे ॥ ७०.२५ ॥
ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧ ਤੇ ਸੂਖਮ-ਮੂਰਤੀ ਨਾਰਾਇਣ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਤ੍ਰੇਤਾ ਵਿੱਚ ਯਜ੍ਞ-ਰੂਪ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਦ੍ਵਾਪਰ ਵਿੱਚ ਪਾਂਚਰਾਤ੍ਰ ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ।
Verse 26
कलौ मत्कृतमार्गेण बहुरूपेण तामसैः । इज्यते द्वेषबुद्ध्या स परमात्मा जनार्दनः ॥ ७०.२६ ॥
ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਤਾਮਸਿਕ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੇ ਲੋਕ, ਮੇਰੇ ਬਣਾਏ ਮਾਰਗ ਅਨੁਸਾਰ, ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ—ਦ੍ਵੇਸ਼-ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ—ਉਸ ਪਰਮਾਤਮਾ ਜਨਾਰਦਨ ਦੀ ਇਜ੍ਯਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 27
न तस्मात् परतो देवो भविता न भविष्यति । यो विष्णुः स स्वयं ब्रह्मा यो ब्रह्मा सोऽहमेव च ॥ ७०.२७ ॥
ਉਸ ਪਰਮ ਤੱਤ ਤੋਂ ਪਰੇ ਕੋਈ ਦੇਵ ਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਨਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਜੋ ਵਿਸ਼ਨੂ ਹੈ ਉਹੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੈ ਉਹ ਮੈਂ ਹੀ ਹਾਂ।
Verse 28
वेदत्रयेऽपि यज्ञेऽस्मिन् याज्यं वेदेषु निश्चयः । यो भेदं कुरुतेऽस्माकं त्रयाणां द्विजसत्तम । स पापकाऽरी दुष्टात्मा दुर्गतिं गतिमाप्नुयात् ॥ ७०.२८ ॥
ਤਿੰਨ ਵੇਦਾਂ ਅਧਾਰਿਤ ਇਸ ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਕੀ ਅਰਪਣ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਇਹ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਸਚਿਤ ਹੈ। ਹੇ ਦਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਜੋ ਸਾਡੇ ਤਿੰਨਾਂ (ਵੇਦਾਂ) ਵਿੱਚ ਭੇਦ ਜਾਂ ਵਿਰੋਧ ਪੈਦਾ ਕਰੇ, ਉਹ ਪਾਪੀ ਦੁਰਾਤਮਾ ਦੁৰ্গਤੀ ਨੂੰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Verse 29
इदं च शृणु मेऽगस्त्य गदतः प्राक्तनं तथा । यथा कलौ हरेर्भक्तिं न कुर्वन्तीह मानवाः ॥ ७०.२९ ॥
ਹੇ ਅਗਸਤ੍ਯ, ਮੇਰੀ ਇਹ ਗੱਲ ਵੀ ਸੁਣੋ—ਮੈਂ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਦਾ ਵਰਤਾਂਤ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ—ਕਿਵੇਂ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਦੇ ਮਨੁੱਖ ਹਰਿ ਦੀ ਭਗਤੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।
Verse 30
भूर्लोकवासिनः सर्वे पुरा यष्ट्वा जनार्दनम् । भुवर्लोकं प्रपद्यन्ते तत्रस्था अपि केशवम् ॥ आराध्य स्वर्गतिं यान्ति क्रमान्मुक्तिं व्रजन्ति च ॥ ७०.३० ॥
ਭੂਰਲੋਕ ਦੇ ਸਾਰੇ ਵਾਸੀ ਪਹਿਲਾਂ ਜਨਾਰਦਨ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਕੇ ਭੁਵਰਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਵੀ ਕੇਸ਼ਵ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰਕੇ ਸਵਰਗ-ਗਤੀ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਵੀ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ।
Verse 31
एवं मुक्तिपदे व्याप्ते सर्वलोकैस्तथैव च । मुक्तिभाजस्ततो देवास्तं दध्युः प्रयता हरिम् ॥ ७०.३१ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਦੋਂ ਮੁਕਤੀ-ਪਦ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ, ਤਦ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਭਾਗੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਉਸ ਹਰਿ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ।
Verse 32
सोऽपि सर्वगतत्वाच्च प्रादुर्भूतः सनातनः । उवाच ब्रूत किं कार्यं सर्वयोगिवराः सुराः ॥ ७०.३२ ॥
ਉਹ ਵੀ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਸਨਾਤਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਬੋਲਿਆ— “ਹੇ ਦੇਵੋ, ਯੋਗੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ, ਦੱਸੋ— ਕਿਹੜਾ ਕਾਰਜ ਕਰਨਾ ਹੈ?”
Verse 33
ते तं प्रणम्य देवेशमूचुश्च परमेश्वरम् । देवदेव जनः सर्वो मुक्तिमार्गे व्यवस्थितः । कथं सृष्टिः प्रभविता नरकेषु च को वसेत् ॥ ७०.३३ ॥
ਉਹ ਉਸ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਬੋਲੇ— “ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ! ਜੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕੌਣ ਵੱਸੇਗਾ?”
Verse 34
एवमुक्तस्ततो देवैस्तानुवाच जनार्दनः । युगानि त्रीणि बहवो मामुपेष्यन्ति मानवाः ॥ ७०.३४ ॥
ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿਣ ‘ਤੇ ਜਨਾਰਦਨ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ— “ਤਿੰਨ ਯੁੱਗਾਂ ਤੱਕ ਬਹੁਤੇ ਮਨੁੱਖ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆਉਣਗੇ।”
Verse 35
अन्त्ये युगे प्रविरला भविष्यन्ति मदाश्रयाः । एष मोहं सृजाम्याशु यो जनं मोहयिष्यति ॥ ७०.३५ ॥
ਯੁੱਗ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮੇਰਾ ਆਸਰਾ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਰਲੇ ਰਹਿ ਜਾਣਗੇ। ਮੈਂ ਤੁਰੰਤ ਐਸਾ ਮੋਹ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਭਟਕਾ ਦੇਵੇਗਾ।
Verse 36
त्वं च रुद्र महाबाहो मोहशास्त्राणि कारय । अल्पायासं दर्शयित्वा फलं दीर्घं प्रदर्शय ॥ ७०.३६ ॥
ਅਤੇ ਤੂੰ ਵੀ, ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੁ ਰੁਦ੍ਰ, ਮੋਹ-ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਵਾ। ਥੋੜ੍ਹੀ ਮਿਹਨਤ ਦਿਖਾ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਦੂਰਗਾਮੀ ਫਲ ਲੋਕਾਂ ਅੱਗੇ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ।
Verse 37
कुहकं चेन्द्रजालानि विरुद्धाचरणानि च । दर्शयित्वा जनं सर्वं मोहयाशु महेश्वर ॥ ७०.३७ ॥
ਹੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ! ਛਲ, ਇੰਦਰਜਾਲ ਦੀਆਂ ਮਾਇਆਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿਰੁੱਧ (ਅਨੁਚਿਤ) ਆਚਰਨ ਦਿਖਾ ਕੇ ਤੂੰ ਛੇਤੀ ਹੀ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮੋਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈਂ।
Verse 38
एवमुक्त्वा तदा तेन देवेन परमेष्ठिना । आत्मा तु गोपितः सद्यः प्रकाश्योऽहं कृतस्तदा ॥ ७०.३८ ॥
ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਸ ਦੇਵ ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ ਨੇ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਗੁਪਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ; ਅਤੇ ਫਿਰ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
Verse 39
तस्मादारभ्य कालं तु मत्प्रणीतॆषु सत्तम । शास्त्रेष्वभिरतो लोको बाहुल्येन भवेदतः ॥ ७०.३९ ॥
ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਅੱਗੇ, ਹੇ ਸੱਤਮ! ਬਹੁਤੇ ਲੋਕ ਮੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਣੀਤ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵਧੇਰੇ ਰੁਚੀ ਰੱਖਣਗੇ।
Verse 40
वेदानुवर्त्तिनं मार्गं देवं नारायणं तथा । एकीभावेन पश्यन्तो मुक्तिभाजो भवन्ति ते ॥ ७०.४० ॥
ਜੋ ਵੇਦਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਮਾਰਗ ਅਤੇ ਦੇਵ ਨਾਰਾਇਣ ਨੂੰ ਏਕ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਭਾਗੀ ਬਣਦੇ ਹਨ।
Verse 41
मां विष्णोर्व्यतिरिक्तं ये ब्रह्माणं च द्विजोत्तम । भजन्ते पापकर्माणस्ते यान्ति नरकं नराः ॥ ७०.४१ ॥
ਹੇ ਦਵਿਜੋਤਮ! ਜੋ ਪਾਪਕਰਮੀ ਮਨੁੱਖ ਮੈਨੂੰ ਵਿਸ਼ਣੂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਮੰਨ ਕੇ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਵੀ ਭਗਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਨਰਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 42
ये वेदमर्गनिर्मुक्तास्तेषां मोहार्थमेव च । नयसिद्धान्तसंज्ञाभिर्मया शास्त्रं तु दर्शितम् ॥ ७०.४२ ॥
ਜੋ ਵੇਦ-ਮਾਰਗ ਤੋਂ ਭਟਕ ਗਏ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੋਹ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਹੀ ਮੈਂ ‘ਨਯ’ ਅਤੇ ‘ਸਿੱਧਾਂਤ’ ਦੇ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਸ਼ਾਸਤਰ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਹੈ।
Verse 43
पाशोऽयं पशुभावस्तु स यदा पतितो भवेत् । तदा पाशुपतं शास्त्रं जायते वेदसंज्ञितम् ॥ ७०.४३ ॥
ਇਹ ‘ਪਾਸ਼’—ਅਰਥਾਤ ਪਸ਼ੁਭਾਵ, ਬੱਝੇ ਜੀਵ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਬੰਧਨ ਢਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ‘ਪਾਸ਼ੁਪਤ’ ਸ਼ਾਸਤਰ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ‘ਵੇਦ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 44
वेदमूर्तिरहं विप्र नान्यशास्त्रार्थवादिभिः । ज्ञायते मत्स्वरूपं तु मुक्त्वा वेदमनादिमत् । वेदवेद्योऽस्मि विप्रर्षे ब्राह्मणैश्च विशेषतः ॥ ७०.४४ ॥
ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ! ਮੈਂ ਵੇਦ-ਮੂਰਤੀ ਹਾਂ। ਅਨਾਦਿ ਵੇਦ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਅਰਥ-ਵਾਦੀ ਮੇਰਾ ਸਵਰੂਪ ਯਥਾਰਥ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ। ਹੇ ਵਿਪ੍ਰਰਿਸ਼ੀ! ਮੈਂ ਵੇਦ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੁਆਰਾ।
Verse 45
युगानि त्रीण्यहं विप्र ब्रह्मा विष्णुस्तथैव च । त्रयोऽपि सत्त्वादिगुणास्त्रयो वेदास्त्रयोऽग्नयः ॥ ७०.४५ ॥
ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ! ਮੈਂ ਤਿੰਨ ਯੁਗ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਵੀ ਹਾਂ। ਸੱਤਵ ਆਦਿ ਤਿੰਨ ਗੁਣ, ਤਿੰਨ ਵੇਦ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਪਵਿੱਤਰ ਅਗਨੀਆਂ—ਇਹ ਸਭ ਵੀ (ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ) ਹਨ।
Verse 46
त्रयो लोकास्त्रयः सन्ध्यास्त्रयो वर्णास्तथैव च । सवनानि तु तावन्ति त्रिधा बद्धमिदं जगत् ॥ ७०.४६ ॥
ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਹਨ, ਤਿੰਨ ਸੰਧਿਆਵਾਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਵਰਣ ਵੀ ਹਨ। ਸਵਨ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਜਿਤਨੇ ਹੀ ਹਨ; ਇਹ ਜਗਤ ਆਪਣੇ ਵਿਧਾਨ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਰੂਪ ਨਾਲ ਬੱਝਿਆ/ਵਿਵਸਥਿਤ ਹੈ।
Verse 47
य एवṃ वेत्ति विप्रर्षे परं नारायणं तथा । अपरं पद्मयोनिं तु ब्रह्माणं त्वपरं तु माम् । गुणतो मुख्यतस्त्वेक एवाहं मोह इत्युत ॥ ७०.४७ ॥
ਹੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਿਸ਼ੀ, ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਾਰਾਇਣ ਪਰਮ ਹਨ, ਕਮਲ-ਯੋਨੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਧੀਨ ਹੈ ਅਤੇ ਮੈਂ ਵੀ ਅਧੀਨ ਹਾਂ—ਅਤੇ ਤੱਤਵਤಃ ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਕੋ ਪਰਮ ਸਤ੍ਯ ਹੈ—ਉਹ ਮੋਹ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
The chapter’s central instruction is doctrinal and epistemic: it presents Nārāyaṇa as the supreme ground of creation and dissolution and frames Brahmā and Rudra as functional expressions within the guṇa economy. It also cautions against constructing divisive bheda among Viṣṇu–Brahmā–Rudra, asserting that liberation is associated with sattva aligned to Nārāyaṇa and with adherence to Vedic orientation.
The text does not specify tithis, nakṣatras, months, or seasonal observances. It references broad yuga chronology (kṛta, tretā, dvāpara, kali) and describes long-duration worship (varṣaśata, “a hundred years”) as a narrative marker rather than a calendrical prescription.
Environmental stewardship is implicit rather than explicit: the chapter links cosmic order to right knowledge and right ritual orientation (yajña and Vedic alignment). By depicting social and spiritual disorder in Kali-yuga as arising from moha and from deviation from integrative principles, it indirectly frames ‘balance’ as dependent on maintaining harmonized dharmic and epistemic systems—an ideological analogue to preserving equilibrium in the world (loka-saṃsthā).
The narrative references Bhadrāśva (as narrator), Agastya (addressed directly), Nārada and other ṛṣis in the assembly, Sanatkumāra, and the deva triad (Nārāyaṇa/Janārdana, Brahmā, Rudra). These function as exemplary cultural-theological authorities rather than as genealogical or dynastic lineages tied to a named kingdom in this passage.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.