Adhyaya 69: Agastya’s Vision of Varuṇa as Nārāyaṇa in Ilāvṛta
Agastya–Varuṇa (Nārāyaṇa) Darśanaṃ Ilāvṛte
Mythic-Theology and Sacred Geography (Otherworld Vision Narrative)
वराह–पृथिवीसंवादे पृथिव्याः प्रश्नानुसारेण वराहः दर्शनस्य गूढलोकानां च भूगोलव्यवस्थायाश्च दृष्टान्तकथां कथयति। भद्राश्वोऽगस्त्यं तस्य देहसम्बद्धं विस्मयकरं वृत्तान्तं पृच्छति। अगस्त्यः मेरुसमीपे इलावृते सरसि तपस्विनं दृष्ट्वा, अद्भुतैः भूम्यन्तरप्रायैः परिचारकैः सत्कृतः। स्नानपात्रं द्वारत्वेनाभवत्, येन स समृद्धं अदृश्यं लोकं—सरांसि प्रासादान् वेदपाठं च—प्रविष्टवान्। स तपस्वी जलरूपेण नारायणः, वरुण इति च स्वात्मानं प्रकाशयन्, पूर्वभक्त्या लब्धं अनुग्रहदर्शनमिति व्याचष्टे। ततः अगस्त्यः पुनर्मेरोः पार्थिवशिखरे प्रत्यावर्तते, तं लोकं पुनः प्राप्नुयामिति चिन्तयन्।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 69
Verse 1
भद्राश्व उवाच । भगवन् त्वच्छरीरे तु यद्वृत्तं द्विजसत्तम । चिरजीवी भवांस्तन्मे वक्तुमर्हसि सत्तम ॥ ६९.१ ॥
भद्राश्व उवाच— भगवन्, द्विजसत्तम, तव स्वशरीरे यद्वृत्तं तत् मे वक्तुमर्हसि। चिरजीवी भवान्, अतः तत् मे कथय, सत्तम॥
Verse 2
अगस्त्य उवाच । मच्छरीरमिदं राजन् बहुकौतूहलान्वितम् । अनेककल्पसंस्थायि वेदविद्याविशोधितम् ॥ ६९.२ ॥
अगस्त्य उवाच— राजन्, मम इदं शरीरं बहुकौतूहलान्वितम्। अनेककल्पसंस्थायि, वेदविद्याविशोधितं च॥
Verse 3
अथन् महीमहं सर्वां गतवानस्मि पार्थिव । इलावृतं महावर्षं मेरोः पार्श्वे व्यवस्थितम् ॥ ६९.३ ॥
अथ, पार्थिव, अहं सर्वां महीम् अटितवान्। मेरोः पार्श्वे व्यवस्थितं इलावृतं नाम महावर्षं च दृष्टवान्॥
Verse 4
तत्र रम्यं सरो दृष्टं तस्य तीरे महाकुटी । तत्रोपवासशिथिलं दृष्टवानस्मि तापसम् । अस्थिचर्मावशेषं तु चीरवल्कलधारिणम् ॥ ६९.४ ॥
तत्र रम्यं सरः दृष्टं, तस्य तीरे महाकुटी। तत्रोपवासशिथिलं तापसं च दृष्टवान्— चीरवल्कलधारिणम्, अस्थिचर्मावशेषं तु॥
Verse 5
तं दृष्ट्वाहं नृपश्रेष्ठ क एष नृपसत्तम । विश्वास्य प्रतिपत्त्यर्थं विधेयं मे नरोत्तम ॥ ६९.५ ॥
तं दृष्ट्वाहं नृपश्रेष्ठ क एष नृपसत्तम । विश्वास्यप्रतिपत्त्यर्थं विधेयं मे नरोत्तम ॥
Verse 6
एवं चित्तयतो मह्यं स मां प्राह महामुनिः । स्थीयतां स्थीयतां ब्रह्मन्नातिथ्यं करवाणि ते ॥ ६९.६ ॥
एवं चित्तयतो मह्यं स मां प्राह महामुनिः । स्थीयतां स्थीयतां ब्रह्मन्नातिथ्यं करवाणि ते ॥
Verse 7
एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य प्रविष्टोऽहं कुटीं तु ताम् । तावत्पश्याम्यहं विप्रं ज्वलन्तमिव तेजसा ॥ ६९.७ ॥
एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य प्रविष्टोऽहं कुटीं तु ताम् । तावत्पश्याम्यहं विप्रं ज्वलन्तमिव तेजसा ॥
Verse 8
भूमौ स्थितं तु मां दृष्ट्वा हुंकारमकरोद् द्विजः । तद्धुंकारात् तु पातालं भित्त्वा पञ्च हि कन्यकाः ॥ ६९.८ ॥
भूमौ स्थितं तु मां दृष्ट्वा हुंकारमकरोद् द्विजः । तद्धुंकारात् तु पातालं भित्त्वा पञ्च हि कन्यकाः ॥
Verse 9
निर्ययुः काञ्चनं पीठमेकां तासां प्रगृह्य वै । सा मां प्रादात् तदा अन्याऽदात् सलिलं करसंस्थितम् ॥ ६९.९ ॥
निर्ययुः काञ्चनं पीठमेकां तासां प्रगृह्य वै । सा मां प्रादात् तदा अन्याऽदात् सलिलं करसंस्थितम् ॥
Verse 10
गृहीत्वा अन्यां तु मे पादौ क्षालितुं चोपचक्रमे । अन्ये द्वे व्यजने गृहीत्वा मत्पक्षाभ्यां व्यवस्थिते ॥ ६९.१० ॥
अथान्या सेविका मम पादौ गृहीत्वा तौ प्रक्षालितुमुपचक्रमे। अन्ये च द्वौ व्यजने गृहीत्वा मम पक्षयोः पार्श्वयोः स्थितौ॥
Verse 11
ततो हुंकारमकरोत् पुनरेव महातपाः । तच्छब्दादन्तरं हैमद्रोणीं योजनविस्तृताम् । गृह्याजगाम मकरोत्प्लवं सरसि पार्थिव ॥ ६९.११ ॥
ततो महातपाः पुनरेव हुंकारमकरोत्। तच्छब्दान्तरात् हैमद्रोणीं योजनविस्तृतां गृहीत्वा, हे पार्थिव, सरसि मकरोत्प्लवम्॥
Verse 12
तस्यां तु कन्याः शतशो हेमकुम्भकराः शुभाः । आययुस्तमथो दृष्ट्वा स मुनिः प्राह मां नृप ॥ ६९.१२ ॥
तस्यां तु शुभाः कन्याः शतशो हेमकुम्भकराः समाययुः। तं दृष्ट्वा स मुनिर्मां प्राह, हे नृप॥
Verse 13
स्नानार्थं कल्पितं ब्रह्मन्निदं ते सर्वमेव तु । द्रोणीं प्रविश्य चेमां त्वं स्नातुमर्हसि सत्तम ॥ ६९.१३ ॥
स्नानार्थं कल्पितं ब्रह्मन् इदं ते सर्वमेव। इमां द्रोणीं प्रविश्य त्वं स्नातुमर्हसि, हे सत्तम॥
Verse 14
ततोऽहं तस्य वचनात् तस्यां द्रोण्यां नराधिप । विशामि तावत् सरसि सा द्रोणी प्रत्यमज्जत ॥ ६९.१४ ॥
ततोऽहं तस्य वचनात्, हे नराधिप, तस्यां द्रोण्यां प्रविशामि। सरसि प्रविष्टमात्रे सा द्रोणी प्रत्यमज्जत॥
Verse 15
द्रोण्यां जले निमग्नोऽहमिति मत्वा नरेश्वर । उन्मग्नोऽहं ततो लोकमपूर्वं दृष्टवांस्ततः ॥ ६९.१५ ॥
द्रोण्यां जले निमग्नोऽहमिति मत्वा, नरेश्वर; ततः उन्मग्नोऽहं, अनन्तरं च लोकमपूर्वं दृष्टवान्।
Verse 16
सुहर्म्यकक्ष्यायतनं विशालं रथ्यापथं शुद्धजनानुकीर्णम् । नीत्युत्तमैः सेवितमात्मविद्भिर् नृभिः पुराणैर्नयमार्गसंस्थैः ॥ ६९.१६ ॥
सुहर्म्यकक्ष्यायतनं विशालं, रथ्यापथं शुद्धजनानुकीर्णम्; नीत्युत्तमैः सेवितमात्मविद्भिः, पुराणैर्नृभिर्नयमार्गसंस्थैः।
Verse 17
संसारचर्यापरिघाभिरुग्रं गम्भीरपातालतलस्थमाद्यम् । सितैर्नृभिः पाशवराग्रहस्तैः द्विपाश्वसङ्घैर्विविधैरुपेतम् ॥ ६९.१७ ॥
संसारचर्यापरिघाभिरुग्रं, गम्भीरपातालतलस्थमाद्यम्; सितैर्नृभिः पाशवराग्रहस्तैः, द्विपाश्वसङ्घैर्विविधैरुपेतम्।
Verse 18
विचित्रपद्मोत्पलसंवृतानि सरांसि नानाविहगाकुलानि । अम्भोजपत्रस्थितभृङ्गनादैरुद्गीतवन्तीव लयैरनेकैः । कैलासशृङ्गप्रतिमानि तीरे श्वनेकरत्नोत्पलसंचितानि । गृहाणि धन्याध्युषितानि नीचै रूपासितानि द्विजदेवविप्रैः ॥ ६९.१८ ॥
विचित्रपद्मोत्पलसंवृतानि सरांसि नानाविहगाकुलानि; अम्भोजपत्रस्थितभृङ्गनादैरुद्गीतवन्तीव लयैरनेकैः। कैलासशृङ्गप्रतिमानि तीरे श्वनेकरत्नोत्पलसंचितानि; गृहाणि धन्याध्युषितानि नीचै रूपासितानि द्विजदेवविप्रैः।
Verse 19
कैलासशृङ्गप्रतिमानि तीरे श्वनेकरत्नोत्पलसंचितानि । गृहाणि धन्याध्युषितानि नीचै रूपासितानि द्विजदेवविप्रैः ॥ ६९.१९ ॥
कैलासशृङ्गप्रतिमानि तीरे श्वनेकरत्नोत्पलसंचितानि; गृहाणि धन्याध्युषितानि नीचै रूपासितानि द्विजदेवविप्रैः।
Verse 20
पद्मानि भृङ्गावनतानि चेलु-स्तेषां पुनर्गुरुभारादजस्रम् । जलेषु येषां सुस्वरास्यो द्विजाति-र्वेदोदितानाह विचित्रमन्त्रान् ॥ ६९.२० ॥
भृङ्गसमूहैर्नताः पद्मपङ्क्तयश्चेलुः; गुरुभारात् पुनरजस्रं समुन्नमन्ति स्म। तेषु जलेषु सुस्वरास्यो द्विजातिर्वेदोक्तान् विचित्रमन्त्रान् जजाप॥
Verse 21
सिताब्जमालार्चितगात्रवन्ति वासोत्तरियाणि खगप्रवारैः । सरांस्यनेकानि तथा द्विजास्तु पठन्ति यज्ञार्थविधिं पुराणम् ॥ ६९.२१ ॥
सिताब्जमालाभिरर्चितगात्रवन्ति, वासोत्तरियाणि च खगप्रवरैर्वहन्ति। तथा सरःसु बहुषु द्विजाः यज्ञार्थविधिं पुराणं पठन्ति॥
Verse 22
भ्रमन्नहं तेषु सरःस्वपश्यं वृन्दान्यनेकानि सुराङ्गनानाम् । विद्याधराणां च तथैव कन्याः स्नानाय तं देशमुपागताश्च ॥ ६९.२२ ॥
तत्राहं भ्रमन् सरःसु सुराङ्गनानां वृन्दान्यनेकानि अपश्यम्। तथा विद्याधरकन्याश्च स्नानाय तं देशमुपागताः॥
Verse 23
ततः कदाचिद् भ्रमता नृपोत्तम प्रदृष्टमन्यत्सुसरः सुतोयम् । प्राग् दृष्टमेकं तु तथैव तीरे कुटीं प्रपश्यामि यथा पुराहम् ॥ ६९.२३ ॥
ततः कदाचिद् भ्रमता, नृपोत्तम, सुतोयेनान्यत् सुसरः प्रदृष्टम्। प्राग्दृष्टमेव तीरस्थां कुटीं च पुनः प्रपश्यामि यथा पुरा॥
Verse 24
यावत् कुटीं तां प्रविशामि राजन् तपस्विनं तं स्थितमेकदेशे । दृष्ट्वाभिगम्याभिवदामि यावत् स्मयन्नुवाचाप्रतिमप्रभावः ॥ ६९.२४ ॥
यावत् तां कुटीं प्रविशामि राजन्, तपस्विनं तं एकदेशे स्थितं ददर्श। तं दृष्ट्वा अभिगम्याभिवदितुमुद्यतः, स अप्रतिमप्रभावः स्मयन् उवाच॥
Verse 25
तापस उवाच । किं मां विप्र न जानीषे प्राग्दृष्टमपि सत्तम । येन त्वं मूढवल्लोकमिममप्यनुपश्यसि ॥ ६९.२५ ॥
तापस उवाच—हे विप्र, किं मां नाभिजानासि, पूर्वदृष्टमपि, हे सत्तम? केन मोहेन त्वं मूढ इव इमं लोकमपि नानुपश्यसि?
Verse 26
दृष्टं मत्कमिदं देवैर्भुवनं यन्न दृश्यते । त्वत्प्रियार्थं मया लोको दर्शितः स द्विजोत्तम ॥ ६९.२६ ॥
मदीयं भुवनमिदं देवैर्दृष्टं, यन्न सामान्यतः दृश्यते। त्वत्प्रियार्थं मया लोको दर्शितः, हे द्विजोत्तम।
Verse 27
सम्पदं पश्य लोकस्य मदीयस्य महामुने । दधिक्षीरवहा नद्यस्तथा सर्पिर्मयान् ह्रदान् ॥ ६९.२७ ॥
पश्य लोकस्य मदीयस्य सम्पदं, हे महामुने—दधिक्षीरवहा नद्यः, तथा सर्पिर्मयाः ह्रदाः।
Verse 28
गृहाणां हेमरत्नानां स्तम्भान् हेममयान् गृहे । रत्नोत्पलचितां भूमिं पद्मरागसमप्रभाम् । पारिजातप्रसूनाढ्यां सेवितां यक्षकिन्नरैः ॥ ६९.२८ ॥
गृहाणि हेमरत्नमयानि, गृहे हेममयाः स्तम्भाः; रत्नोत्पलचितं भूमितलं पद्मरागसमप्रभम्। पारिजातप्रसूनाढ्यं, यक्षकिन्नरसेवितं च।
Verse 29
एवमुक्तस्तदा तेन तापसेन नराधिप । विस्मयापन्नहृदयस्तमेवाहं तु पृष्टवान् ॥ ६९.२९ ॥
एवमुक्तोऽहं तेन तापसेन, हे नराधिप; विस्मयापन्नहृदयः, तमेव पुनः पृष्टवान्।
Verse 30
भगवंस्तव लोकोऽयं सर्वलोकवरोत्तमः । सर्वलोकाः मया दृष्टा ब्रह्मशक्रादिसंस्थिताः ॥ ६९.३० ॥
भगवन्, तवायं लोकः सर्वलोकवरोत्तमः। मया सर्वे लोका दृष्टाः, ये ब्रह्मशक्रादयः प्रतिष्ठिताः॥
Verse 31
अयं त्वपूर्वो लोको मे प्रतिबाति तपोधन । सम्पदैश्वर्यतेजोभिर्हर्म्यरत्नचयैस्तथा ॥ ६९.३१ ॥
अयं तु मे लोकः अपूर्व इव प्रतिभाति, तपोधन। सम्पद्-ऐश्वर्य-तेजोभिः तथा हर्म्यरत्नचयैश्च समन्वितः॥
Verse 32
सरोभिः सूदकैः पुण्यैर्जलजैश्च विशेषतः । अत्यद्भुतमिदं लोकं दृष्टवानस्मि ते मुने ॥ ६९.३२ ॥
पुण्यैः सरोभिः सूदकैश्च, जलजैश्च विशेषतः। तव मुनें, अहं दृष्टवान् अस्मि इदं लोकम् अत्यद्भुतम्॥
Verse 33
इत्थंभूतं कथं लोको भवांश्चेत्थं व्यवस्थितः । कथयस्वैतस्य हेतुं मे कश्च त्वं मुनिपुंगव ॥ ६९.३३ ॥
इत्थंभूतः कथं लोकः, भवांश्चेत्थं व्यवस्थितः? एतस्य हेतुं मे कथय, कश्च त्वं मुनिपुङ्गव॥
Verse 34
कथमिलावृते वर्षे सरस्तीरे महामुने । दृष्टवानस्मि सोऽहं त्वं सरस्तत् सा कुटी मुने । हेमहार्म्याकुले लोके किं वा स्थानं तु ते कुटिः ॥ ६९.३४ ॥
कथम् इलावृते वर्षे सरस्तीरे महामुने, त्वां दृष्टवान् अहम्? तत्र सरः, सा कुटी च, मुने। हेमहार्म्याकुले लोके तव कुट्याः किं वा स्थानं स्थितिः?
Verse 35
एवमुक्तः स भगवात् मया । असौ मुनिपुङ्गवः । प्राह मह्यं यथावृत्तं यत् तु राजेन्द्र तच्छृणु ॥ ६९.३५ ॥
एवमुक्तः स मया भगवन् स मुनिपुङ्गवः । यथावृत्तं मह्यं प्राह—राजेन्द्र, तच्छृणु ॥
Verse 36
तापस उवाच । अहं नारायणो देवो जलरूपी सनातनः । येन व्याप्तमिदं विश्वं त्रैलोक्यं सचराचरम् ॥ ६९.३६ ॥
तापस उवाच । अहं नारायणो देवो जलरूपी सनातनः । येन व्याप्तमिदं विश्वं त्रैलोक्यं सचराचरम् ॥
Verse 37
या सा त्वाप्याकृतिस्तस्य देवस्य परमेष्ठिनः । सोऽहं वरुण इत्युक्तः स्वयं नारायणः परः ॥ ६९.३७ ॥
या सा त्वया प्राप्ताकृतिस्तस्य देवस्य परमेष्ठिनः । सोऽहं वरुण इत्युक्तः स्वयं नारायणः परः ॥
Verse 38
त्वया च सप्त जन्मानि अहमारााधितः पुरा । तेन त्रैलोक्यनाशेऽपि त्वमेकस्त्वभिलक्षितः ॥ ६९.३८ ॥
त्वया च सप्त जन्मानि अहमारााधितः पुरा । तेन त्रैलोक्यनाशेऽपि त्वमेकस्त्वभिलक्षितः ॥
Verse 39
एवमुक्तस्तदा तेन निद्रामीलितलोचनः । पतितोऽहं धरापृष्ठे तत्क्षणात् पुनरुत्थितः ॥ ६९.३९ ॥
एवमुक्तस्तदा तेन निद्रामीलितलोचनः । पतितोऽहं धरापृष्ठे तत्क्षणात् पुनरुत्थितः ॥
Verse 40
यावत्पश्याम्यहं राजन् तं ऋषिं तच्च वै पुरम् । तावन्मेरुगिरेर्मूर्ध्निं पश्याम्यात्मानमात्मना ॥ ६९.४० ॥
यावदहं राजन् तं ऋषिं तच्चैव पुरं पश्यामि, तावदेवात्मना स्वेन मेरुगिरेर्मूर्ध्नि स्वात्मानं पश्यामि।
Verse 41
समुद्रान् सप्त पश्यामि तथैव कुलपर्वतान् । सप्तद्वीपवतीं पृथ्वीं दृष्टवानस्मि पार्थिव ॥ ६९.४१ ॥
समुद्रान् सप्त पश्यामि तथा कुलपर्वतानपि; सप्तद्वीपवतीं पृथ्वीं दृष्टवानस्मि पार्थिव।
Verse 42
अद्यापि तं लोकवरं ध्यायंस्तिष्ठामि सुव्रत । कदा प्राप्स्येऽथ तं लोकमिति चिन्तापरोऽभवम् ॥ ६९.४२ ॥
अद्यापि तं लोकवरं ध्यायन् तिष्ठामि सुव्रत; कदा नु तं लोकं प्राप्स्यामि इति चिन्तापरोऽभवम्।
Verse 43
एवं ते कौतुकं राजन् कथितं परमेष्ठिनः । यद्वृत्तं मम देहे तु किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥ ६९.४३ ॥
एवं ते कौतुकं राजन् परमेष्ठिना यथाकथितं; यद्वृत्तं मम देहे तु कथितं, किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि।
Frequently Asked Questions
The narrative uses a vision-episode to foreground epistemic humility (the limits of ordinary seeing) and the moral grammar of atithi-satkāra (hospitality) as a civilizational ethic. Philosophically, it presents a model where divine disclosure (darśana) is conditioned by prior devotion across lifetimes and mediated through liminal elements—especially water—linking cosmology, perception, and conduct.
No explicit tithi, nakṣatra, māsa, or ṛtu markers are stated. The only practice-like element is “snāna” (bathing) arranged by the tapasvin, but it is presented as a visionary threshold rather than a calendrically timed rite.
Environmental stewardship appears indirectly through cosmographic and ecological imagery: lakes (saras), waters (salila), and river-like abundance (milk/curd/ghee streams) symbolize ordered fertility and the sustaining role of water in world-maintenance. By placing revelation and transition through a bathing-vessel and lake, the chapter frames water as a stabilizing, world-linking medium—an implicit ecological ethic emphasizing the centrality of aquatic systems to terrestrial coherence.
Agastya is the principal sage figure; Bhadrāśva appears as the royal interlocutor questioning him. The revealed identity is Varuṇa (also declared as Nārāyaṇa), and broader cultural-theological references include Brahmā and Indra (Śakra) as loci of other worlds that Agastya claims to have seen for comparison.