Adhyaya 70: Nārāyaṇa as the Sacrificial Principle, Analysis of the Three Guṇas, and the Account of Delusion-Doctrines

Verse 1

भद्राश्व उवाच । भगवन् किं कृतं लोकं त्वया तमनुपश्यता । व्रतं तपो वा धर्मो वा प्राप्त्यर्थं तस्य वै मुने ॥ ७०.१ ॥

भद्राश्व म्हणाला—हे भगवन्, त्या लोकाचे अवलोकन करताना आपण काय केले? हे मुने, त्याच्या प्राप्तीसाठी व्रत, तप किंवा धर्माचरण यापैकी काय केले?

Verse 2

अनाराध्य हरिं भक्त्या को लोकान् कामयेद् बुधः । आराधिते हरौ लोकाः सर्वे करतलेऽभवन् ॥ ७०.२ ॥

भक्तीने हरिची आराधना न करता कोणता ज्ञानी अन्य लोकांची इच्छा करील? हरि आराधिला असता सर्व लोक जणू हाताच्या तळहातावर येतात।

Verse 3

एवं सञ्चिन्त्य राजेन्द्र मया विष्णुः सनातनः । आराधितो वर्षशतं क्रतुभिर्भूरिदक्षिणैः ॥ ७०.३ ॥

हे राजेंद्र! असे चिंतन करून मी सनातन विष्णूची शंभर वर्षे, विपुल दक्षिणा असलेल्या यज्ञकर्मांनी, आराधना केली।

Verse 4

ततः कदाचिद् बहुना कालेन नृपनन्दन । यजतो मम देवेशं यज्ञमूर्तिं जनार्दनम् । आहूता आगता देवाः सममेव सवासवाः ॥ ७०.४ ॥

मग, हे नृपनंदन! बराच काळ गेल्यावर, मी यज्ञमूर्ती देवेश जनार्दनाची उपासना करीत असता, आवाहन केलेले देव इंद्रासह एकदम तेथे आले।

Verse 5

स्वे स्वे स्थाने स्थिताः आसन् यावद् देवाः सवासवाः । तावत् तत्रैव भगवान् आगतो वृषभध्वजः ॥ ७०.५ ॥

इंद्रासह देव आपापल्या स्थानी उभे असतानाच, त्याच वेळी त्याच ठिकाणी वृषभध्वज भगवानही आले।

Verse 6

महादेवो विरूपाक्षस्त्र्यम्बको नीललोहितः । सोऽपि रौद्रे स्थितः स्थाने बभूव परमेश्वरः ॥ ७०.६ ॥

महादेव—विरूपाक्ष, त्र्यंबक आणि नीललोहित—तोही रौद्ररूपात त्या स्थानी स्थित होऊन परमेश्वररूपाने प्रकट झाला।

Verse 7

तान् सर्वानागतान् दृष्ट्वा देवानृषिमहोरगान् । सनत्कुमारो भगवाञाजगामाब्जसम्भवः ॥ ७०.७ ॥

ते सर्व आलेले देव, ऋषी आणि महोरग पाहून कमलसम्भव भगवन् सनत्कुमार तेथे आले।

Verse 8

त्रसरेणुप्रमाणेन विमानॆ सूर्यसन्निभे । अवस्थितो महायोगी भूतभव्यभविष्यवित् ॥ ७०.८ ॥

त्रसरेणु-प्रमाण इतका सूक्ष्म, सूर्यसदृश तेजस्वी विमानात महायोगी स्थिर होते—भूत, वर्तमान व भविष्य जाणणारे।

Verse 9

आगम्य शिरसा रुद्रं स ववन्दे महामुनिः । मया प्रणमितस्तस्थौ समीपे शूलपाणिनः ॥ ७०.९ ॥

रुद्राजवळ जाऊन त्या महामुनींनी शिर झुकवून वंदन केले. माझा प्रणाम स्वीकारून ते शूलपाणीजवळ उभे राहिले।

Verse 10

तानहं संस्थितान् देवान् नारदादीनृषींस्तथा । सनत्कुमाररुद्रौ च दृष्ट्वा मे मनसि स्थितम् ॥ ७०.१० ॥

तेथे उभे असलेले देव, तसेच नारदादी ऋषी, आणि सनत्कुमार व रुद्र यांना पाहून माझ्या मनातील भाव स्थिर व स्पष्ट झाला।

Verse 11

क एषां भवते याज्यो वरिष्ठश्च नृपोत्तम । केन तुष्टेन तुष्टाः स्युः सर्व एते सरुद्रकाः ॥ ७०.११ ॥

हे नृपोत्तम! यांपैकी तुमच्यासाठी सर्वश्रेष्ठ व पूज्य कोण? आणि कोण तुष्ट झाल्यास हे सर्व—रुद्रांसह—तुष्ट होतील?

Verse 12

एवं कृत्वा स्थिते राजन् रुद्रः पृष्टो मया । अनघ । एवमर्थं क इज्योऽत्र युष्माकं सुरसत्तमाः ॥ ७०.१२ ॥

असे करून, हे राजन्, जेव्हा विषय असा स्थिर झाला, तेव्हा मी, हे निष्पाप, रुद्राला विचारले—‘या प्रसंगी, हे देवश्रेष्ठांनो, तुमच्यापैकी येथे कोणाची पूजा करावी?’

Verse 13

एवमुक्ते तदोवाच रुद्रो मां सुरसन्निधौ ॥ ७०.१३ ॥

असे म्हटल्यावर, तेव्हा देवांच्या सान्निध्यात रुद्र मला म्हणाला।

Verse 14

रुद्र उवाच । शृण्वन्तु बिबुधाः सर्वे तथा देवर्षयोऽमलाः । ब्रह्मर्षयश्च विख्याताः सर्वे शृण्वन्तु मे वचः । त्वं चागस्त्य महाबुद्धे शृणु मे गदतो वचः ॥ ७०.१४ ॥

रुद्र म्हणाला—‘सर्व देवगण ऐकोत, तसेच निर्मळ देवर्षी; विख्यात ब्रह्मर्षीही ऐकोत—सर्वांनी माझे वचन ऐकावे। आणि तूही, महाबुद्धी अगस्त्य, मी बोलत असलेले वचन ऐक।’

Verse 15

यो यज्ञैर् ईड्यते देवो यस्मात् सर्वमिदं जगत् । उत्पन्नं सर्वदा यस्मिँल्लीनं भवति सामरम् ॥ ७०.१५ ॥

जो देव यज्ञांनी स्तुत्य आहे, ज्याच्यापासून हे सर्व जग उत्पन्न झाले, आणि ज्याच्यात ते देवसमूहासह सदैव लीन होते।

Verse 16

नारायणः परो देवः सत्त्वरूपो जनार्दनः । त्रिधात्मानं स भगवाँन् ससर्ज परमेश्वरः ॥ ७०.१६ ॥

नारायण हा परमो देव आहे; सत्त्वस्वरूप जनार्दन। त्या भगवंत परमेश्वराने त्रिधात्मा (त्रिविध तत्त्व/स्वभाव) निर्माण केला।

Verse 17

रजस्तमोभ्यां युक्तोऽभूद् रजः सत्त्वाधिकं विभुः । ससर्ज नाभिकमले ब्रह्माणं कमलासनम् ॥ ७०.१७ ॥

रज व तम यांनी युक्त तो विभू रजप्रधान व सत्त्वाधिक झाला. त्याने आपल्या नाभिकमळ्यावर कमलासन ब्रह्मदेवाची निर्मिती केली.

Verse 18

रजसा तमसा युक्तः सोऽपि मां त्वसृजत् प्रभुः । यत्सत्त्वं स हरिर्देवो यो हरिस्तत्परं पदम् ॥ ७०.१८ ॥

रज व तम यांनी युक्त त्या प्रभूनेही मला उत्पन्न केले. जे सत्त्व तेच देव हरि; आणि जो हरि तेच परम पद आहे.

Verse 19

ये सत्त्वराजसी सोऽपि ब्रह्मा कमलसम्भवः । यो ब्रह्मा सैव देवस्तु यो देवः स चतुर्मुखः । यद्रजस्तमसोपेतं सोऽहं नास्त्यत्र संशयः ॥ ७०.१९ ॥

जो सत्त्व व रज यांनी युक्त आहे तोच कमलसम्भव ब्रह्मा. जो ब्रह्मा तोच देव, आणि तो देव चतुर्मुख. आणि जे रज-तमयुक्त ते मीच—यात संशय नाही.

Verse 20

सत्त्वं रजस्तमश्चैव त्रितयं चैददुच्यते । सत्त्वेन मुच्यते जन्तुः सत्त्वं नारायणात्मकम् ॥ ७०.२० ॥

सत्त्व, रज आणि तम—हेच त्रितय म्हणतात. जीव सत्त्वाने मुक्त होतो; आणि सत्त्व नारायणस्वरूप आहे.

Verse 21

रजसा सत्त्वयुक्तेन भवेत् सृष्टिः रजोऽधिका । तच्च पैतामहं वृत्तं सर्वशास्त्रेषु पठ्यते ॥ ७०.२१ ॥

रज सत्त्वयुक्त झाल्यावर रजप्रधान सृष्टी उत्पन्न होते. हे पैतामह (ब्रह्मपरंपरेचे) वृत्त सर्व शास्त्रांत पठित आहे.

Verse 22

यद्वेदबाह्यं कर्म स्याच्छास्त्रमुद्दिश्य सेव्यते । तद्रौद्रमिति विख्यातं कनिष्ठं गदितं नृणाम् ॥ ७०.२२ ॥

जे कर्म वेदाबाह्य आहे, तरीही ‘शास्त्र’ दाखवून केले जाते, ते ‘रौद्र’ म्हणून प्रसिद्ध आहे; मनुष्यांमध्ये ते कनिष्ठ सांगितले आहे.

Verse 23

यद्धीनं रजसा कर्म केवलं तामसं तु यत् । तद् दुर्गतिपरं नॄणामिह लोके परत्र च ॥ ७०.२३ ॥

जे कर्म रजोगुणाने हीन आहे आणि जे केवळ तामस आहे—ते मनुष्यांना इहलोकी व परलोकी दोन्ही ठिकाणी दुर्गतीकडे नेते.

Verse 24

सत्त्वेन मुच्यते जन्तुः सत्त्वं नारायणात्मकम् । नारायणश्च भगवान् यज्ञरूपी विभाव्यते ॥ ७०.२४ ॥

जीव सत्त्वगुणाने मुक्त होतो; आणि सत्त्व हे नारायणस्वरूप आहे. तसेच भगवान् नारायण यज्ञरूप म्हणून चिंतन केला जातो.

Verse 25

कृते नारायणः शुद्धः सूक्ष्ममूर्तिरुपास्यते । त्रेतायां यज्ञरूपेण पञ्चरात्रैस्तु द्वापरे ॥ ७०.२५ ॥

कृतयुगात शुद्ध, सूक्ष्ममूर्ती नारायणाची उपासना होते; त्रेतायुगात यज्ञरूपाने, आणि द्वापरयुगात पाञ्चरात्रमार्गाने.

Verse 26

कलौ मत्कृतमार्गेण बहुरूपेण तामसैः । इज्यते द्वेषबुद्ध्या स परमात्मा जनार्दनः ॥ ७०.२६ ॥

कलियुगात तामसी लोक माझ्या रचलेल्या मार्गाने अनेक रूपांनी, पण द्वेषबुद्धीने, त्या परमात्मा जनार्दनाची पूजा करतात.

Verse 27

न तस्मात् परतो देवो भविता न भविष्यति । यो विष्णुः स स्वयं ब्रह्मा यो ब्रह्मा सोऽहमेव च ॥ ७०.२७ ॥

त्या परम तत्त्वापलीकडे कोणताही देव झाला नाही, पुढेही होणार नाही. जो विष्णु तोच ब्रह्मा; आणि जो ब्रह्मा तो मीच आहे.

Verse 28

वेदत्रयेऽपि यज्ञेऽस्मिन् याज्यं वेदेषु निश्चयः । यो भेदं कुरुतेऽस्माकं त्रयाणां द्विजसत्तम । स पापकाऽरी दुष्टात्मा दुर्गतिं गतिमाप्नुयात् ॥ ७०.२८ ॥

त्रिवेदाधिष्ठित या यज्ञात काय अर्पण करावे हे वेदांत निश्चित आहे. हे द्विजश्रेष्ठा, जो आमच्या तिघांत (वेदांत) भेद वा कलह करतो, तो पापकर्मी दुष्टात्मा दुर्गतीस जातो.

Verse 29

इदं च शृणु मेऽगस्त्य गदतः प्राक्तनं तथा । यथा कलौ हरेर्भक्तिं न कुर्वन्तीह मानवाः ॥ ७०.२९ ॥

हे अगस्त्य, माझे हेही ऐक—मी प्राचीन काळचा वृत्तांत सांगतो—की कलियुगात इथले मनुष्य हरिची भक्ती करीत नाहीत.

Verse 30

भूर्लोकवासिनः सर्वे पुरा यष्ट्वा जनार्दनम् । भुवर्लोकं प्रपद्यन्ते तत्रस्था अपि केशवम् ॥ आराध्य स्वर्गतिं यान्ति क्रमान्मुक्तिं व्रजन्ति च ॥ ७०.३० ॥

भूर्लोकातील सर्व निवासी पूर्वी जनार्दनाची उपासना करून भुवर्लोकास प्राप्त होतात. तेथील निवासीही केशवाची आराधना करून स्वर्गगतीस जातात आणि क्रमाने मुक्तीलाही पोहोचतात.

Verse 31

एवं मुक्तिपदे व्याप्ते सर्वलोकैस्तथैव च । मुक्तिभाजस्ततो देवास्तं दध्युः प्रयता हरिम् ॥ ७०.३१ ॥

अशा रीतीने मुक्तिपद सर्व लोकांनी व्यापले गेले असता, तेव्हा मुक्तीचे भागी देवांनी संयमाने त्या हरिचे ध्यान केले.

Verse 32

सोऽपि सर्वगतत्वाच्च प्रादुर्भूतः सनातनः । उवाच ब्रूत किं कार्यं सर्वयोगिवराः सुराः ॥ ७०.३२ ॥

तोही सर्वव्यापकत्वामुळे सनातन रूपाने प्रकट झाला आणि म्हणाला— “हे देवांनो, योगिवरांनो, सांगा— कोणते कार्य करावयाचे आहे?”

Verse 33

ते तं प्रणम्य देवेशमूचुश्च परमेश्वरम् । देवदेव जनः सर्वो मुक्तिमार्गे व्यवस्थितः । कथं सृष्टिः प्रभविता नरकेषु च को वसेत् ॥ ७०.३३ ॥

ते देवेश परमेश्वराला नमस्कार करून म्हणाले— “हे देवाधिदेव! जर सर्व जन मुक्तिमार्गावर स्थिर असतील, तर सृष्टी कशी उत्पन्न होते, आणि नरकांत कोण वसेल?”

Verse 34

एवमुक्तस्ततो देवैस्तानुवाच जनार्दनः । युगानि त्रीणि बहवो मामुपेष्यन्ति मानवाः ॥ ७०.३४ ॥

देवांनी असे म्हटल्यावर जनार्दन त्यांना म्हणाला— “तीन युगांपर्यंत अनेक मनुष्य माझ्याकडे येतील.”

Verse 35

अन्त्ये युगे प्रविरला भविष्यन्ति मदाश्रयाः । एष मोहं सृजाम्याशु यो जनं मोहयिष्यति ॥ ७०.३५ ॥

युगाच्या शेवटी माझा आश्रय घेणारे फारच विरळ होतील. मी लवकरच असा मोह निर्माण करतो जो लोकांना भ्रमित करील.

Verse 36

त्वं च रुद्र महाबाहो मोहशास्त्राणि कारय । अल्पायासं दर्शयित्वा फलं दीर्घं प्रदर्शय ॥ ७०.३६ ॥

आणि तूही, हे महाबाहु रुद्र, मोहशास्त्रे रचव. अल्प परिश्रम दाखवून त्याचे दूरगामी फल लोकांना दर्शव.

Verse 37

कुहकं चेन्द्रजालानि विरुद्धाचरणानि च । दर्शयित्वा जनं सर्वं मोहयाशु महेश्वर ॥ ७०.३७ ॥

हे महेश्वरा! कपट, इंद्रजाल आणि विरुद्ध (अशोभनीय) आचरण दाखवून तू शीघ्रच सर्व लोकांना मोहात पाडतोस।

Verse 38

एवमुक्त्वा तदा तेन देवेन परमेष्ठिना । आत्मा तु गोपितः सद्यः प्रकाश्योऽहं कृतस्तदा ॥ ७०.३८ ॥

असे बोलून त्या वेळी त्या देव परमेष्ठीने आत्मा तत्क्षणी गुप्त केला; आणि मग मला प्रकट करण्यात आले।

Verse 39

तस्मादारभ्य कालं तु मत्प्रणीतॆषु सत्तम । शास्त्रेष्वभिरतो लोको बाहुल्येन भवेदतः ॥ ७०.३९ ॥

त्या काळापासून पुढे, हे सत्तमा, बहुतेक लोक माझ्या द्वारा प्रवर्तित शास्त्रांमध्येच प्रामुख्याने अनुरक्त होतील।

Verse 40

वेदानुवर्त्तिनं मार्गं देवं नारायणं तथा । एकीभावेन पश्यन्तो मुक्तिभाजो भवन्ति ते ॥ ७०.४० ॥

जे वेदानुसार मार्ग आणि देव नारायण यांना एकीभावाने पाहतात, तेच मुक्तीचे भागीदार होतात।

Verse 41

मां विष्णोर्व्यतिरिक्तं ये ब्रह्माणं च द्विजोत्तम । भजन्ते पापकर्माणस्ते यान्ति नरकं नराः ॥ ७०.४१ ॥

हे द्विजोत्तमा! जे पापकर्मी मनुष्य मला विष्णूपासून वेगळे मानून आणि ब्रह्म्याचीही उपासना करतात, ते नरकास जातात।

Verse 42

ये वेदमर्गनिर्मुक्तास्तेषां मोहार्थमेव च । नयसिद्धान्तसंज्ञाभिर्मया शास्त्रं तु दर्शितम् ॥ ७०.४२ ॥

जे वेदमार्गापासून दूर गेले आहेत, त्यांच्या मोह-निवारणासाठीच मी ‘नय’ व ‘सिद्धान्त’ या संज्ञांनी हे शास्त्र दर्शविले आहे।

Verse 43

पाशोऽयं पशुभावस्तु स यदा पतितो भवेत् । तदा पाशुपतं शास्त्रं जायते वेदसंज्ञितम् ॥ ७०.४३ ॥

हा ‘पाश’ म्हणजेच पशुभाव—बद्ध जीवाची अवस्था. ती अवस्था जेव्हा पतित होते, तेव्हा ‘पाशुपत’ शास्त्र उत्पन्न होते, जे ‘वेद’ या संज्ञेने ओळखले जाते।

Verse 44

वेदमूर्तिरहं विप्र नान्यशास्त्रार्थवादिभिः । ज्ञायते मत्स्वरूपं तु मुक्त्वा वेदमनादिमत् । वेदवेद्योऽस्मि विप्रर्षे ब्राह्मणैश्च विशेषतः ॥ ७०.४४ ॥

हे विप्र! मी वेदमूर्ती आहे. अनादी वेद सोडून इतर शास्त्रांचे अर्थ सांगणाऱ्यांना माझे स्वरूप यथार्थ कळत नाही. हे विप्रर्षे! मी वेदानेच ज्ञेय आहे, विशेषतः ब्राह्मणांनी।

Verse 45

युगानि त्रीण्यहं विप्र ब्रह्मा विष्णुस्तथैव च । त्रयोऽपि सत्त्वादिगुणास्त्रयो वेदास्त्रयोऽग्नयः ॥ ७०.४५ ॥

हे विप्र! मीच तीन युगे आहे; मी ब्रह्मा आणि विष्णूही आहे. सत्त्वादि तीन गुण, तीन वेद आणि तीन पवित्र अग्नी—हे सर्वही (माझ्यात) आहेत।

Verse 46

त्रयो लोकास्त्रयः सन्ध्यास्त्रयो वर्णास्तथैव च । सवनानि तु तावन्ति त्रिधा बद्धमिदं जगत् ॥ ७०.४६ ॥

तीन लोक, तीन संध्या आणि तीन वर्णही आहेत. सवनही तितकेच; हे जगत् आपल्या व्यवस्थेत त्रिधा प्रकारे बद्ध/रचित आहे।

Verse 47

य एवṃ वेत्ति विप्रर्षे परं नारायणं तथा । अपरं पद्मयोनिं तु ब्रह्माणं त्वपरं तु माम् । गुणतो मुख्यतस्त्वेक एवाहं मोह इत्युत ॥ ७०.४७ ॥

हे श्रेष्ठ ऋषी, जो असे जाणतो की नारायण परम आहेत, पद्मयोनी ब्रह्मा अधीन आहेत आणि मीही अधीन आहे—आणि तत्त्वतः मुख्यत्वाने एकच परम सत्य आहे—तो मोहातून मुक्त म्हणतात।