
Cakratīrtha-prabhāvaḥ
Tīrtha-māhātmya (Pilgrimage-Ethics and Ritual Soteriology)
वराहः पृथिवीं प्रति मथुरायाः उत्तरदिशि स्थितस्य चक्रतीर्थस्य प्रभावं कथयति। वेदविद् ब्राह्मणः पुत्रैः सह देशान्तरं गत्वा कल्पग्रामसम्बद्धं सिद्धं मित्रं करोति; स सिद्धः योगबलात् पितरं पुत्रं च तत्र नयति। पश्चात् पिता घोररोगग्रस्तः सन् गङ्गातटे आत्मघातेन म्रियते; ततो पुत्रः संस्कारयोग्यता-धर्मशास्त्रविचारं तथा आत्मघातपातकगौरवं मनसि निधत्ते। विवाहानन्तरं तस्मै कथ्यते यत् पतितपितृसन्निधिः सहवासश्च ब्रह्महत्यासदृशं दोषं प्रसारयति; अतः स कल्पग्रामं त्यक्त्वा मथुरासमीपे चक्रतीर्थे स्नानादि नियमं कुर्यात्। दीर्घकालतीर्थसेवया शुद्धिः प्रसिद्धा भवति; एषा कथा नीतिनिग्रहं, सामाजिकसीमां, तथा भूम्याधारितां पवित्रभूगोलविद्यां बोधयति।
Verse 1
अथ चक्रतीर्थप्रभावः ॥ श्रीवराह उवाच ॥ पुनरन्यत्प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे ॥ चक्रतीर्थे पुरावृत्तं मथुरायास्तथोत्तरे ॥
अथ चक्रतीर्थप्रभावः। श्रीवराह उवाच—पुनरन्यत् प्रवक्ष्यामि; तच्छृणुष्व वसुन्धरे। चक्रतीर्थे पुरावृत्तं मथुरायास्तथोत्तरे॥
Verse 2
महागृहॊदयम् नाम जम्बूद्वीपस्य भूषणम् ॥ तस्मिन् पुरवरे दिव्ये ब्राह्मणो वसते शुभे
महागृहॊदयम् नाम पुरं जम्बूद्वीपस्य भूषणम्। तस्मिन् दिव्ये शुभे पुरवरे ब्राह्मणो वसति॥
Verse 3
स कन्यां पुत्रम् आदाय ब्राह्मणो वेदपारगः ॥ शालिग्रामं महापुण्यम् अगच्छद् ब्राह्मणोत्तमः
स ब्राह्मणो वेदपारगः कन्यां पुत्रं च आदाय महापुण्यं शालिग्रामं प्रति जगाम; स ब्राह्मणोत्तमः।
Verse 4
तत्रासौ वासम् अकरोत् पुण्यसेवी जितेन्द्रियः ॥ तीर्थसेवी तथा स्नायी देवतादर्शने रतः
तत्रासौ पुण्यसेवी जितेन्द्रियः वासम् अकरोत्; तीर्थसेवी स्नायी च सन् देवतादर्शने रतः।
Verse 5
तत्र सिद्धेन संवासो ब्राह्मणस्याभवत्तदा ॥ स सिद्धो वसते नित्यं कल्पग्रामे च सर्वदा
तदा तत्र ब्राह्मणस्य सिद्धेन सह संवासोऽभवत्; स सिद्धः कल्पग्रामे नित्यं सर्वदा वसति इति श्रूयते।
Verse 6
गच्छेत्स सर्वकालं तु शालिग्रामे वसुन्धरे ॥ स तेन सह सङ्गत्य कान्यकुब्जनिवासिना
स सर्वकालं वसुन्धरे शालिग्रामं गच्छेत्; तेन कान्यकुब्जनिवासिना सह सङ्गत्य सहवासं चकार।
Verse 7
कल्पग्रामविभूतिं च नित्यकालम् अवर्णयत् ॥ कल्पग्रामविभूतिं च श्रुत्वा स मुनिसत्तमः
स नित्यकालं कल्पग्रामविभूतिं अवर्णयत्; कल्पग्रामविभूतिं श्रुत्वा स मुनिसत्तमः (आसीत्)।
Verse 8
गमने बुद्धिरुत्पन्ना ततः सिद्धमयाचत ॥ मित्रत्वं वर्त्तते सिद्ध नयस्वात्मनिवेशने
तस्मिन् गमनबुद्धिरुत्पन्ना; ततः स सिद्धमयाचत— “मित्रत्वं नौ वर्तते, हे सिद्ध; मामात्मनिवेशनं नय।”
Verse 9
ब्राह्मणस्य वचः श्रुत्वा सिद्धो वचनमब्रवीत् ॥ तत्र सिद्धा हि गच्छन्ति तेन तत्र गतिर्भवेत्
ब्राह्मणस्य वचः श्रुत्वा सिद्धोऽब्रवीत्— “तत्र हि सिद्धा गच्छन्ति; तेन तत्र गमनमार्गः सुलभो भवति।”
Verse 10
दक्षिणे तु करे गृह्य ब्राह्मणं वेदपारगम् ॥ वामे चैव करे गृह्य तस्य पुत्रं महामतिम्
दक्षिणकरे वेदपारगं ब्राह्मणं गृहीत्वा, वामकरे च तस्य महामतिं पुत्रं गृहीत्वा…
Verse 11
उत्पपात तदा सिद्धो गृहीत्वा ब्राह्मणोत्तमौ ॥ कल्पग्रामे तु तौ मुक्तौ पितापुत्रौ वसुन्धरे
तदा सिद्ध उत्पपात, ब्राह्मणोत्तमौ गृहीत्वा; कल्पग्रामे तु तौ मुक्तौ— पितापुत्रौ, हे वसुन्धरे।
Verse 12
तत्र तौ वसतो नित्यं कल्पग्रामे द्विजोत्तमौ ॥ तत्र कालेन महता रुग्देहे चाभवत्तदा ॥
तत्र तौ कल्पग्रामे नित्यं वसतः द्विजोत्तमौ; कालेन महता तदा देहे रुग् अभवत्।
Verse 13
रुजा तु पीड्यमानः स दशमीं च दशां गतः ॥ मर्तुकामो द्विजवरो निरीक्ष्य सुतमुत्तमम् ॥
रुजया तु पीड्यमानः स दशमीं च दशां गतः। मर्तुकामो द्विजवरः सुतमुत्तमं निरीक्ष्य स्थितः॥
Verse 14
उवाच पुत्रं धर्मात्मा मरणे समुपस्थिते ॥ गङ्गातीरे च मां पुत्र नय त्वं मा विलम्बय ॥
उवाच पुत्रं धर्मात्मा मरणे समुपस्थिते। गङ्गातीरे च मां पुत्र नय त्वं मा विलम्बय॥
Verse 15
तेन पुत्रेण नीतोऽसौ गङ्गातीरे महामुनिः ॥ रुरोद पुत्रस्तु तदा पितृस्नेहसमन्वितः ॥
तेन पुत्रेण नीतोऽसौ गङ्गातीरे महामुनिः। रुरोद पुत्रस्तु तदा पितृस्नेहसमन्वितः॥
Verse 16
वेदाध्ययनशीलः स पितृभक्त्या नियन्त्रितः ॥ वसतस्तस्य वै तत्र कालो जातो महामतेः ॥
वेदाध्ययनशीलः स पितृभक्त्या नियन्त्रितः। वसतस्तस्य वै तत्र कालो जातो महामतेः॥
Verse 17
कल्पग्रामे तदा सिद्धस्तस्य कन्या सुमध्यमा ॥ वरमन्वेषयन्ती सा न प्राप्तस्तु तया मतः ॥
कल्पग्रामे तदा सिद्धस्तस्य कन्या सुमध्यमा। वरमन्वेषयन्ती सा न प्राप्तस्तु तया मतः॥
Verse 18
कदाचिद्देवयोगेन कान्यकुब्जनिवासिनः ॥ गृहे प्रविष्टो विप्रः स भोजनार्थं महामतिः ॥
कदाचिद् दैवयोगेन कान्यकुब्जनिवासिनो गृहम् प्रविष्टो महामतिः स विप्रः भोजनार्थम्।
Verse 19
दिव्यज्ञानॆन तं ज्ञात्वा पूजयामास तं द्विजः ॥ पूजयित्वा यथान्यायं कन्यां तस्मै ददौ तदा ॥
दिव्यज्ञानेन तं ज्ञात्वा तं द्विजः पूजयामास। पूजयित्वा यथान्यायं तदा तस्मै कन्यां ददौ।
Verse 20
श्वशुरस्य गृहे नित्यं भोजनं कुरुते द्विजः ॥ वसते पितृसन्निध्ये प्रतिचारी स पुत्रकः ॥
श्वशुरस्य गृहे नित्यं द्विजो भोजनं करोति। स पुत्रकः पितृसन्निध्ये प्रतिचारी वसति।
Verse 21
काले भगवतस्तस्य अतिक्षीणः पिता तदा ॥ तं दृष्ट्वा क्षीणतां प्राप्तं श्वशुरं पर्यपृच्छत ॥
काले तस्य भगवतः पिता तदा अतिक्षीणः। तं श्वशुरं क्षीणतां प्राप्तं दृष्ट्वा स आदरात् पर्यपृच्छत्।
Verse 22
स्वामिन् पितुर्मे मरणं भविष्यति वदस्व माम् ॥ जामातृवचनं श्रुत्वा प्रहस्य श्वशुरोऽब्रवीत् ॥
स्वामिन्, मे पितुर्मरणं भविष्यति—वदस्व माम्। जामातृवचनं श्रुत्वा श्वशुरः प्रहस्य अब्रवीत्।
Verse 23
शूद्रान्नं भक्षितं तेन नित्यकालं द्विजोत्तम ॥ तस्य चाहारदोषेण मृत्युर् दूरं गतः पितुः ॥
हे द्विजोत्तम, स नित्यकालं शूद्रान्नं भुङ्क्ते; तस्याहारदोषेण पितुः मृत्युः दूरं गतः (विलम्बितः)॥
Verse 24
पादयोर्विद्यते तच्च शूद्रान्नं च पितुस्तव ॥ जान्वोरूर्ध्वे न विद्येत शूद्रान्नं च द्विजोत्तम ॥
तच्च शूद्रान्नं तव पितुः पादयोर्विद्यते; जान्वोरूर्ध्वे तु, हे द्विजोत्तम, शूद्रान्नं न विद्येत॥
Verse 25
शूद्रान्नेन विहीनस्य तस्य मृत्युर् भविष्यति ॥ श्वशुरस्य वचस्तस्य पितुरग्रे न्यवेदयत् ॥
शूद्रान्नेन विहीनस्य तस्य मृत्युर् भविष्यति; तस्य श्वशुरस्य वचः स पितुरग्रे न्यवेदयत्॥
Verse 26
तस्य पुत्रस्य वचनं श्रुत्वात्मानं विगर्हयत् ॥ ततः प्रभाते विमले उदिते च दिवाकरे ॥
पुत्रस्य वचनं श्रुत्वा स आत्मानं विगर्हयत्; ततः प्रभाते विमले उदिते च दिवाकरे॥
Verse 27
पितुः समीपात्स गतः श्वशुरस्य निवेशनम् ॥ गते पुत्रे पिता तस्य रुजा त्वत्यन्तपीडितः ॥
स पितुः समीपात् गतः श्वशुरस्य निवेशनम्; गते पुत्रे तस्य पिता रुजा अत्यन्तपीडितः॥
Verse 28
सन्निधावुपलं दृष्ट्वा गृहीतं तेन तत्पदा ॥ चूर्णयामास तौ पादौ पीडया मोहितो द्विजः ॥
सन्निधौ शिलामुपलभ्य स पादेन तामगृह्णात्। पीडया मोहितो द्विजः स्वपादौ उभौ चूर्णयामास॥
Verse 29
ततः प्राणान्परित्यज्य गतोऽसौ कालवर्त्तनम् ॥ स्नात्वा भुक्त्वा ततो गत्वा प्रेक्ष्य तं पितरं मृतम् ॥
ततः प्राणान् परित्यज्य स कालवर्त्मनि गतः। स्नात्वा भुक्त्वा ततः गत्वा तं पितरं मृतं ददर्श॥
Verse 30
गतसंज्ञं च पितरं दृष्ट्वा स रुरुदे भृशम् ॥ रुदित्वा सुचिरं कालं शास्त्रं दृष्ट्वा व्यचिन्तयत् ॥
गतसंज्ञं पितरं दृष्ट्वा स भृशं रुरोद। सुचिरं कालं रुदित्वा शास्त्रं दृष्ट्वा व्यचिन्तयत्॥
Verse 31
संस्कारयोग्यता नास्ति इत्येवं पुनरब्रवीत् ॥ सर्पशृङ्गिहतानां च दंष्ट्राविग्रहितस्य च ॥
‘संस्कारयोग्यता नास्ति’ इति स पुनरब्रवीत्। सर्पशृङ्गिहतानां च दंष्ट्राविग्रहितस्य च॥
Verse 32
आत्मनस्त्यागिनश्चैव आपस्तम्बोऽब्रवीदिदम् ॥ आत्मघाती नरः पापो नरके पच्यते चिरम् ॥
आत्मत्यागिनं प्रति आपस्तम्बोऽब्रवीदिदम्। आत्मघाती नरः पापो नरके पच्यते चिरम्॥
Verse 33
प्रायश्चितं विधीयीत न दद्याच्छोदकक्रियाम् ॥ अहो दैवं सुबलवत्पौरुषं तु निरर्थकम् ॥
प्रायश्चित्तं विधातव्यं, न तु शूदकक्रिया प्रदेया। अहो दैवं अतिबलवत्, पौरुषं तु निरर्थकं दृश्यते॥
Verse 34
तस्य पुत्रो महाभागे गतः श्वशुरमन्दिरम् ॥ तं दृष्ट्वा श्वशुरो दीनमिदं वचनमब्रवीत् ॥
तस्य पुत्रो महाभागे श्वशुरगृहं गतः। तं दीनं दृष्ट्वा श्वशुर इदं वचनमब्रवीत्॥
Verse 35
ब्रह्महत्या तु ते जाता गच्छ त्वं च यथेप्सितम् ॥ श्वशुरस्य वचः श्रुत्वा जामाता वाक्यमब्रवीत् ॥
ब्रह्महत्यादोषस्ते जातः; गच्छ त्वं यथेप्सितम्। श्वशुरवचः श्रुत्वा जामाता प्रत्युवाच॥
Verse 36
न मया ब्राह्मणवधः कदाचिदपि कारितः ॥ केन दोषेण मे सिद्धं ब्रह्महत्याफलं महत् ॥
न मया कदाचिदपि ब्राह्मणवधः कारितः। केन दोषेण मे सिद्धं ब्रह्महत्याफलं महत्॥
Verse 37
तेन दोषेण विप्रर्षे ब्रह्महत्याफलं तव ॥ आसन्नशयनाच्चैनं भोजनात्कथनादिषु ॥
तेन दोषेण विप्रर्षे ब्रह्महत्याफलं तव। आसन्नशयनात् तेन सह भोजनात् कथनादिषु॥
Verse 38
संवत्सरेण पतति पतितेन सहाचरन् ॥ तस्मान्मम गृहे नास्ति वासस्ते हि द्विजोत्तम ॥
पतितेन सहचरन् संवत्सरेणैव पतति। तस्मान्मम गृहे तव वासो नास्ति, हे द्विजोत्तम॥
Verse 39
श्वशुरस्य वचः श्रुत्वा जामाता वाक्यमब्रवीत् ॥ किं मया वद कर्तव्यं त्वया त्यक्तेन सुव्रत ॥
श्वशुरस्य वचः श्रुत्वा जामाता वाक्यमब्रवीत्— किं मया कर्तव्यं वद, त्वया त्यक्तेन, हे सुव्रत॥
Verse 40
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा ब्राह्मणः संहितव्रतः ॥ कल्पग्रामं परित्यज्य मथुरां याहि सुव्रत ॥
तस्य वचनं श्रुत्वा ब्राह्मणः संहितव्रतः अवदत्— कल्पग्रामं परित्यज्य मथुरां याहि, हे सुव्रत॥
Verse 41
ततः कालेन महता सम्प्राप्तो मथुरां पुरीम् ॥ ब्राह्मणेभ्यो बहिःस्थाने नित्यं तु वसते द्विजः ॥
ततः कालेन महता मथुरां पुरीं सम्प्राप्तः। द्विजो ब्राह्मणेभ्यो बहिःस्थाने नित्यं वसति॥
Verse 42
कन्यापुरनिवासी तु कुशिकोऽयं नराधिपः ॥ तस्य सत्रं नित्यकालं मथुरायां प्रवर्तते ॥
कन्यापुरनिवासी कुशिकोऽयं नराधिपः। तस्य सत्रं नित्यकालं मथुरायां प्रवर्तते॥
Verse 43
द्वेसहस्रे तु विप्राणां तस्य सत्रे च भुञ्जते ॥ ब्राह्मणानां सदोच्छिष्टं ततश्चोद्धरते तु सः ॥
द्विसहस्रं तु विप्राणां तस्य सत्रे भुञ्जते । ब्राह्मणानां सदोच्छिष्टं ततः स स्वयमुद्धरेत् ॥
Verse 44
नान्यत्र तव संशुद्धिः कदाचित्पितृघातिनः ॥ कल्पग्रामं परित्यज्य तत्क्षणादेव निःसृतः ॥
नान्यत्र तव संशुद्धिः कदाचित् पितृघातिनः । कल्पग्रामं परित्यज्य तत्क्षणादेव निःसृतः ॥
Verse 45
चक्रतीर्थं समासाद्य स्नानं स कुरुते सदा ॥ न भिक्षां कुरुते तत्र भोजनार्थं न गच्छति ॥
चक्रतीर्थं समासाद्य स्नानं स कुरुते सदा । न भिक्षां कुरुते तत्र भोजनार्थं न गच्छति ॥
Verse 46
स्वां सुतां चोदयामास गच्छ तां मथुरां पुरीम् ॥ भोजनं गृहीत्वा तत्रैव गच्छ त्वं भर्तृसन्निधौ ॥
स्वां सुतां चोदयामास—गच्छ तां मथुरां पुरीम् । भोजनं गृहीत्वा तत्रैव गच्छ त्वं भर्तृसन्निधौ ॥
Verse 47
दिव्यज्ञानें च तदा नित्यं सा भर्तृसन्निधौ ॥ दिने दिने गच्छति सा भर्तृभोजनकारणात् ॥
दिव्यज्ञानेन सा तदा नित्यं भर्तृसन्निधौ । दिने दिने गच्छति सा भर्तृभोजनकारणात् ॥
Verse 48
दिवस्यावसाने तु भोजनं गृहीत्वा गच्छति ॥ भोजनं कुरुते नित्यं प्रियादत्तं वसुन्धरे ॥
दिवसस्यावसाने सा भोजनं गृहीत्वा गच्छति स्म। वसुन्धरे, प्रियदत्तं भोजनं सा नित्यं भुङ्क्ते स्म॥
Verse 49
पात्रं निःक्षिप्य कुण्डे तु सत्रे वसति सर्वदा ॥ एवं निवसतस्तस्य वर्षार्धं तु गतं तदा ॥
पात्रं कुण्डे निःक्षिप्य स सत्रे सर्वदा वसति स्म। एवं निवसतः तस्य तदा वर्षार्धं गतं॥
Verse 50
ततः कालेन महता तैः पृष्टः स द्विजोत्तमः ॥ कुत्र सन्तिष्ठते नित्यं भोजनं कुरुषे कुतः ॥
ततः कालेन महता तैः पृष्टः स द्विजोत्तमः— कुत्र नित्यं सन्तिष्ठसे, भोजनं कुतोऽनुभुङ्क्षे?॥
Verse 51
कथयामास वृत्तान्तं तं सर्वं चात्मनो हि सः ॥ ते श्रुत्वा ब्राह्मणाः सर्वे एकीभूता वसुन्धरे ॥
स आत्मवृत्तान्तं सर्वं कथयामास। तच्छ्रुत्वा सर्वे ब्राह्मणाः एकीभूताः, वसुन्धरे॥
Verse 52
इदमूचुस्ततो विप्राः शूद्रोऽसीति द्विजं प्रति ॥ चक्रतीर्थप्रभावेन पापान्मुक्तः सनातनः ॥
ततो विप्राः द्विजं प्रति इदमूचुः— ‘शूद्रोऽसि’ इति। चक्रतीर्थप्रभावेन स सनातनः पापैर्मुक्तः॥
Verse 53
अस्माकं वदनाच्चैव पुनः सिद्धोऽसि वै द्विज ॥ ब्राह्मणानां वचः श्रुत्वा स द्विजो हृष्टमानसः ॥
अस्माकं वदनात् पुनरेव त्वं सिद्धोऽसि, हे द्विज। ब्राह्मणानां वचः श्रुत्वा स द्विजो हृष्टमानसोऽभवत्॥
Verse 54
स्नानार्थं तु ततः स्थानाच्चक्रतीर्थं समागतः ॥ गते तस्मिंस्तस्य भार्या भिक्षामादाय चागता ॥
स्नानार्थं स ततः स्थानात् चक्रतीर्थं समागतः। तस्मिन् गते तस्य भार्या भिक्षामादाय चागता॥
Verse 55
प्रियावचनमाकर्ण्य भर्ता वचनमब्रवीत् ॥ पुनराभाषितं ब्रूहि यदिदं भाषितं त्वया ॥
प्रियावचनमाकर्ण्य भर्ता वचनमब्रवीत्। पुनराभाषितं ब्रूहि यदिदं भाषितं त्वया॥
Verse 56
भर्त्तुर्वचनमाकर्ण्य पत्नी वचनमब्रवीत् ॥ न त्वं सम्भाषितः पूर्वं ब्रह्महत्यासमन्वितः ॥
भर्तुर्वचनमाकर्ण्य पत्नी वचनमब्रवीत्। न त्वं सम्भाषितः पूर्वं ब्रह्महत्यासमन्वितः॥
Verse 57
चक्रतीर्थप्रभावेन मुक्तोऽसि द्विजसत्तम ॥ उत्तिष्ठ कान्त गच्छाव कल्पग्रामं सुशोभितम् ॥
चक्रतीर्थप्रभावेन मुक्तोऽसि द्विजसत्तम। उत्तिष्ठ कान्त गच्छाव कल्पग्रामं सुशोभितम्॥
Verse 58
तया सार्द्धं जगामाथ कल्पग्रामं द्विजोत्तमः ॥ भद्रेश्वरनिमित्तं हि द्रव्यं च कथितं शुभम् ॥
तया सह द्विजोत्तमः कल्पग्रामं जगाम। भद्रेश्वरनिमित्तं शुभं द्रव्यं च तत्र कथितम्॥
Verse 59
कल्पग्रामाच्छतगुणं चक्रतीर्थं वसुन्धरे ॥ अहोरात्रोपवासेन मुच्यते ब्रह्महत्यया ॥
हे वसुन्धरे, कल्पग्रामात् शतगुणं चक्रतीर्थम्। अहोरात्रोपवासेन ब्रह्महत्यादोषात् मुच्यते॥
Verse 60
कल्पग्रामेण किं तस्य वाराणस्यां च वा शुभे ॥ मथुरां तु समासाद्य यः कश्चिन्म्रियते भुवि ॥
शुभे, तस्य कल्पग्रामेण किं, वाराणस्यां च वा? यः कश्चित् मथुरां समासाद्य भुवि म्रियते॥
Verse 61
अपि कीटः पतङ्गो वा जायते स चतुर्भुजः ॥
अपि कीटः पतङ्गो वा सन्, स चतुर्भुजः जायते॥
Verse 62
नित्यं च भुञ्जते यत्र पात्रं द्रव्यसमर्पितम् ॥ दृष्ट्वा भद्रेश्वरं देवं चक्रतीर्थे फलं लभेत् ॥
यत्र नित्यं पात्रे द्रव्यसमर्पितं भुञ्जते। चक्रतीर्थे भद्रेश्वरं देवं दृष्ट्वा फलं लभेत्॥
Verse 63
प्रार्थना दुःखलाभं तु शृणु वै ब्राह्मणोत्तम ॥ आत्मयोगबलेनैव चलिष्यामि सपुत्रकः ॥
शृणु वै ब्राह्मणोत्तम, दुःखजन्यां मम प्रार्थनाम्। आत्मयोगबलेनैव सपुत्रकोऽहं प्रस्थानं करिष्यामि॥
Verse 64
पृष्टोऽसौ ब्राह्मणो भद्रे क्व भवान् त्वमिहागतः ॥ स सर्वं कथयामास यथावृत्तं दृढव्रतः ॥
भद्रे, पृष्टोऽसौ ब्राह्मणः—कुतो भवानिहागतः? स दृढव्रतः सर्वं यथावृत्तं कथयामास॥
Verse 65
दुःखेन पीडितः क्षीणो मर्त्तुकामो द्विजोत्तमः ॥ गङ्गातीरात्समुत्तिष्ठन्दिशः सर्वा विलोकयन् ॥
दुःखपीडितः क्षीणो मर्त्तुकामो द्विजोत्तमः। गङ्गातीरात् समुत्तिष्ठन् दिशः सर्वा विलोकयन्॥
Verse 66
जामातुर्वचनं श्रुत्वा श्वशुरो वाक्यमब्रवीत् ॥ पितुस्त्वया वधोपायो विनिर्दिष्टश्च पुत्रक ॥
जामातुर्वचनं श्रुत्वा श्वशुरो वाक्यमब्रवीत्। पितुस्त्वया वधोपायो विनिर्दिष्टश्च पुत्रक॥
Verse 67
ततः कालेन महता चिन्ताभूच्छ्वशुरस्य च ॥ दिव्यज्ञानॆन तत्सर्वं ज्ञात्वा जामातृचेष्टितम् ॥
ततः कालेन महता श्वशुरस्यापि चिन्ताभूत्। दिव्यज्ञानेन तत्सर्वं ज्ञात्वा जामातृचेष्टितम्॥
Verse 68
सा तु हृष्टेन मनसा भर्तारं वाक्यमब्रवीत् ॥ भोजनं कुरु मे दत्तं हत्यां लक्ष्यामि ते गताम् ॥
सा तु हृष्टमनाः स्वं भर्तारं वाक्यमब्रवीत्— “मया दत्तं भोजनं भुङ्क्ष्व; तव हत्यापापस्य आगमनं लक्ष्ये।”
The chapter uses a tīrtha narrative to model how dharma is negotiated through conduct, association (saṃsarga), and ritual discipline: the text frames moral risk as socially transmissible through proximity to grave transgression, and presents sustained snāna/upavāsa at Cakratīrtha as a structured pathway to re-establish purity and social legibility.
A specific lunar marker appears when the father reaches a terminal state described around the daśamī (tenth tithi). The chapter also mentions durations such as a saṃvatsara (one year) for the effects of association and a varṣārdha (half-year) interval in the husband’s sustained residence and practice near Mathurā/Cakratīrtha.
Through Varāha’s dialogue with Pṛthivī, sacred geography is treated as a moral-ecological infrastructure: rivers and tīrthas (Gaṅgā, Cakratīrtha) function as regulated spaces for bodily discipline and social reintegration. The narrative implicitly promotes stewardship by directing conduct toward designated water-sites (snāna without exploitation or acquisitive wandering), aligning terrestrial places with ethical containment and restoration.
The narrative references a siddha resident in/connected to Kalpagrāma; a brāhmaṇa described as vedapāraga; a ruler named Kuśika associated with Kanyāpur(a) who sponsors a satra (mass-feeding); and a dharmaśāstric authority invoked as Āpastamba in relation to norms on ātmaghāta and ritual response.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.