Adhyaya 162: The Efficacy and Merit of Cakra-tīrtha
Cakratīrtha-prabhāvaḥ
Tīrtha-māhātmya (Pilgrimage-Ethics and Ritual Soteriology)
वराहः पृथिवीं प्रति मथुरायाः उत्तरदिशि स्थितस्य चक्रतीर्थस्य प्रभावं कथयति। वेदविद् ब्राह्मणः पुत्रैः सह देशान्तरं गत्वा कल्पग्रामसम्बद्धं सिद्धं मित्रं करोति; स सिद्धः योगबलात् पितरं पुत्रं च तत्र नयति। पश्चात् पिता घोररोगग्रस्तः सन् गङ्गातटे आत्मघातेन म्रियते; ततो पुत्रः संस्कारयोग्यता-धर्मशास्त्रविचारं तथा आत्मघातपातकगौरवं मनसि निधत्ते। विवाहानन्तरं तस्मै कथ्यते यत् पतितपितृसन्निधिः सहवासश्च ब्रह्महत्यासदृशं दोषं प्रसारयति; अतः स कल्पग्रामं त्यक्त्वा मथुरासमीपे चक्रतीर्थे स्नानादि नियमं कुर्यात्। दीर्घकालतीर्थसेवया शुद्धिः प्रसिद्धा भवति; एषा कथा नीतिनिग्रहं, सामाजिकसीमां, तथा भूम्याधारितां पवित्रभूगोलविद्यां बोधयति।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 162
Verse 1
अथ चक्रतीर्थप्रभावः ॥ श्रीवराह उवाच ॥ पुनरन्यत्प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे ॥ चक्रतीर्थे पुरावृत्तं मथुरायास्तथोत्तरे ॥
अथ चक्रतीर्थप्रभावः। श्रीवराह उवाच—पुनरन्यत् प्रवक्ष्यामि; तच्छृणुष्व वसुन्धरे। चक्रतीर्थे पुरावृत्तं मथुरायास्तथोत्तरे॥
Verse 2
महागृहॊदयम् नाम जम्बूद्वीपस्य भूषणम् ॥ तस्मिन् पुरवरे दिव्ये ब्राह्मणो वसते शुभे
महागृहॊदयम् नाम पुरं जम्बूद्वीपस्य भूषणम्। तस्मिन् दिव्ये शुभे पुरवरे ब्राह्मणो वसति॥
Verse 3
स कन्यां पुत्रम् आदाय ब्राह्मणो वेदपारगः ॥ शालिग्रामं महापुण्यम् अगच्छद् ब्राह्मणोत्तमः
स ब्राह्मणो वेदपारगः कन्यां पुत्रं च आदाय महापुण्यं शालिग्रामं प्रति जगाम; स ब्राह्मणोत्तमः।
Verse 4
तत्रासौ वासम् अकरोत् पुण्यसेवी जितेन्द्रियः ॥ तीर्थसेवी तथा स्नायी देवतादर्शने रतः
तत्रासौ पुण्यसेवी जितेन्द्रियः वासम् अकरोत्; तीर्थसेवी स्नायी च सन् देवतादर्शने रतः।
Verse 5
तत्र सिद्धेन संवासो ब्राह्मणस्याभवत्तदा ॥ स सिद्धो वसते नित्यं कल्पग्रामे च सर्वदा
तदा तत्र ब्राह्मणस्य सिद्धेन सह संवासोऽभवत्; स सिद्धः कल्पग्रामे नित्यं सर्वदा वसति इति श्रूयते।
Verse 6
गच्छेत्स सर्वकालं तु शालिग्रामे वसुन्धरे ॥ स तेन सह सङ्गत्य कान्यकुब्जनिवासिना
स सर्वकालं वसुन्धरे शालिग्रामं गच्छेत्; तेन कान्यकुब्जनिवासिना सह सङ्गत्य सहवासं चकार।
Verse 7
कल्पग्रामविभूतिं च नित्यकालम् अवर्णयत् ॥ कल्पग्रामविभूतिं च श्रुत्वा स मुनिसत्तमः
स नित्यकालं कल्पग्रामविभूतिं अवर्णयत्; कल्पग्रामविभूतिं श्रुत्वा स मुनिसत्तमः (आसीत्)।
Verse 8
गमने बुद्धिरुत्पन्ना ततः सिद्धमयाचत ॥ मित्रत्वं वर्त्तते सिद्ध नयस्वात्मनिवेशने
तस्मिन् गमनबुद्धिरुत्पन्ना; ततः स सिद्धमयाचत— “मित्रत्वं नौ वर्तते, हे सिद्ध; मामात्मनिवेशनं नय।”
Verse 9
ब्राह्मणस्य वचः श्रुत्वा सिद्धो वचनमब्रवीत् ॥ तत्र सिद्धा हि गच्छन्ति तेन तत्र गतिर्भवेत्
ब्राह्मणस्य वचः श्रुत्वा सिद्धोऽब्रवीत्— “तत्र हि सिद्धा गच्छन्ति; तेन तत्र गमनमार्गः सुलभो भवति।”
Verse 10
दक्षिणे तु करे गृह्य ब्राह्मणं वेदपारगम् ॥ वामे चैव करे गृह्य तस्य पुत्रं महामतिम्
दक्षिणकरे वेदपारगं ब्राह्मणं गृहीत्वा, वामकरे च तस्य महामतिं पुत्रं गृहीत्वा…
Verse 11
उत्पपात तदा सिद्धो गृहीत्वा ब्राह्मणोत्तमौ ॥ कल्पग्रामे तु तौ मुक्तौ पितापुत्रौ वसुन्धरे
तदा सिद्ध उत्पपात, ब्राह्मणोत्तमौ गृहीत्वा; कल्पग्रामे तु तौ मुक्तौ— पितापुत्रौ, हे वसुन्धरे।
Verse 12
तत्र तौ वसतो नित्यं कल्पग्रामे द्विजोत्तमौ ॥ तत्र कालेन महता रुग्देहे चाभवत्तदा ॥
तत्र तौ कल्पग्रामे नित्यं वसतः द्विजोत्तमौ; कालेन महता तदा देहे रुग् अभवत्।
Verse 13
रुजा तु पीड्यमानः स दशमीं च दशां गतः ॥ मर्तुकामो द्विजवरो निरीक्ष्य सुतमुत्तमम् ॥
रुजया तु पीड्यमानः स दशमीं च दशां गतः। मर्तुकामो द्विजवरः सुतमुत्तमं निरीक्ष्य स्थितः॥
Verse 14
उवाच पुत्रं धर्मात्मा मरणे समुपस्थिते ॥ गङ्गातीरे च मां पुत्र नय त्वं मा विलम्बय ॥
उवाच पुत्रं धर्मात्मा मरणे समुपस्थिते। गङ्गातीरे च मां पुत्र नय त्वं मा विलम्बय॥
Verse 15
तेन पुत्रेण नीतोऽसौ गङ्गातीरे महामुनिः ॥ रुरोद पुत्रस्तु तदा पितृस्नेहसमन्वितः ॥
तेन पुत्रेण नीतोऽसौ गङ्गातीरे महामुनिः। रुरोद पुत्रस्तु तदा पितृस्नेहसमन्वितः॥
Verse 16
वेदाध्ययनशीलः स पितृभक्त्या नियन्त्रितः ॥ वसतस्तस्य वै तत्र कालो जातो महामतेः ॥
वेदाध्ययनशीलः स पितृभक्त्या नियन्त्रितः। वसतस्तस्य वै तत्र कालो जातो महामतेः॥
Verse 17
कल्पग्रामे तदा सिद्धस्तस्य कन्या सुमध्यमा ॥ वरमन्वेषयन्ती सा न प्राप्तस्तु तया मतः ॥
कल्पग्रामे तदा सिद्धस्तस्य कन्या सुमध्यमा। वरमन्वेषयन्ती सा न प्राप्तस्तु तया मतः॥
Verse 18
कदाचिद्देवयोगेन कान्यकुब्जनिवासिनः ॥ गृहे प्रविष्टो विप्रः स भोजनार्थं महामतिः ॥
कदाचिद् दैवयोगेन कान्यकुब्जनिवासिनो गृहम् प्रविष्टो महामतिः स विप्रः भोजनार्थम्।
Verse 19
दिव्यज्ञानॆन तं ज्ञात्वा पूजयामास तं द्विजः ॥ पूजयित्वा यथान्यायं कन्यां तस्मै ददौ तदा ॥
दिव्यज्ञानेन तं ज्ञात्वा तं द्विजः पूजयामास। पूजयित्वा यथान्यायं तदा तस्मै कन्यां ददौ।
Verse 20
श्वशुरस्य गृहे नित्यं भोजनं कुरुते द्विजः ॥ वसते पितृसन्निध्ये प्रतिचारी स पुत्रकः ॥
श्वशुरस्य गृहे नित्यं द्विजो भोजनं करोति। स पुत्रकः पितृसन्निध्ये प्रतिचारी वसति।
Verse 21
काले भगवतस्तस्य अतिक्षीणः पिता तदा ॥ तं दृष्ट्वा क्षीणतां प्राप्तं श्वशुरं पर्यपृच्छत ॥
काले तस्य भगवतः पिता तदा अतिक्षीणः। तं श्वशुरं क्षीणतां प्राप्तं दृष्ट्वा स आदरात् पर्यपृच्छत्।
Verse 22
स्वामिन् पितुर्मे मरणं भविष्यति वदस्व माम् ॥ जामातृवचनं श्रुत्वा प्रहस्य श्वशुरोऽब्रवीत् ॥
स्वामिन्, मे पितुर्मरणं भविष्यति—वदस्व माम्। जामातृवचनं श्रुत्वा श्वशुरः प्रहस्य अब्रवीत्।
Verse 23
शूद्रान्नं भक्षितं तेन नित्यकालं द्विजोत्तम ॥ तस्य चाहारदोषेण मृत्युर् दूरं गतः पितुः ॥
हे द्विजोत्तम, स नित्यकालं शूद्रान्नं भुङ्क्ते; तस्याहारदोषेण पितुः मृत्युः दूरं गतः (विलम्बितः)॥
Verse 24
पादयोर्विद्यते तच्च शूद्रान्नं च पितुस्तव ॥ जान्वोरूर्ध्वे न विद्येत शूद्रान्नं च द्विजोत्तम ॥
तच्च शूद्रान्नं तव पितुः पादयोर्विद्यते; जान्वोरूर्ध्वे तु, हे द्विजोत्तम, शूद्रान्नं न विद्येत॥
Verse 25
शूद्रान्नेन विहीनस्य तस्य मृत्युर् भविष्यति ॥ श्वशुरस्य वचस्तस्य पितुरग्रे न्यवेदयत् ॥
शूद्रान्नेन विहीनस्य तस्य मृत्युर् भविष्यति; तस्य श्वशुरस्य वचः स पितुरग्रे न्यवेदयत्॥
Verse 26
तस्य पुत्रस्य वचनं श्रुत्वात्मानं विगर्हयत् ॥ ततः प्रभाते विमले उदिते च दिवाकरे ॥
पुत्रस्य वचनं श्रुत्वा स आत्मानं विगर्हयत्; ततः प्रभाते विमले उदिते च दिवाकरे॥
Verse 27
पितुः समीपात्स गतः श्वशुरस्य निवेशनम् ॥ गते पुत्रे पिता तस्य रुजा त्वत्यन्तपीडितः ॥
स पितुः समीपात् गतः श्वशुरस्य निवेशनम्; गते पुत्रे तस्य पिता रुजा अत्यन्तपीडितः॥
Verse 28
सन्निधावुपलं दृष्ट्वा गृहीतं तेन तत्पदा ॥ चूर्णयामास तौ पादौ पीडया मोहितो द्विजः ॥
सन्निधौ शिलामुपलभ्य स पादेन तामगृह्णात्। पीडया मोहितो द्विजः स्वपादौ उभौ चूर्णयामास॥
Verse 29
ततः प्राणान्परित्यज्य गतोऽसौ कालवर्त्तनम् ॥ स्नात्वा भुक्त्वा ततो गत्वा प्रेक्ष्य तं पितरं मृतम् ॥
ततः प्राणान् परित्यज्य स कालवर्त्मनि गतः। स्नात्वा भुक्त्वा ततः गत्वा तं पितरं मृतं ददर्श॥
Verse 30
गतसंज्ञं च पितरं दृष्ट्वा स रुरुदे भृशम् ॥ रुदित्वा सुचिरं कालं शास्त्रं दृष्ट्वा व्यचिन्तयत् ॥
गतसंज्ञं पितरं दृष्ट्वा स भृशं रुरोद। सुचिरं कालं रुदित्वा शास्त्रं दृष्ट्वा व्यचिन्तयत्॥
Verse 31
संस्कारयोग्यता नास्ति इत्येवं पुनरब्रवीत् ॥ सर्पशृङ्गिहतानां च दंष्ट्राविग्रहितस्य च ॥
‘संस्कारयोग्यता नास्ति’ इति स पुनरब्रवीत्। सर्पशृङ्गिहतानां च दंष्ट्राविग्रहितस्य च॥
Verse 32
आत्मनस्त्यागिनश्चैव आपस्तम्बोऽब्रवीदिदम् ॥ आत्मघाती नरः पापो नरके पच्यते चिरम् ॥
आत्मत्यागिनं प्रति आपस्तम्बोऽब्रवीदिदम्। आत्मघाती नरः पापो नरके पच्यते चिरम्॥
Verse 33
प्रायश्चितं विधीयीत न दद्याच्छोदकक्रियाम् ॥ अहो दैवं सुबलवत्पौरुषं तु निरर्थकम् ॥
प्रायश्चित्तं विधातव्यं, न तु शूदकक्रिया प्रदेया। अहो दैवं अतिबलवत्, पौरुषं तु निरर्थकं दृश्यते॥
Verse 34
तस्य पुत्रो महाभागे गतः श्वशुरमन्दिरम् ॥ तं दृष्ट्वा श्वशुरो दीनमिदं वचनमब्रवीत् ॥
तस्य पुत्रो महाभागे श्वशुरगृहं गतः। तं दीनं दृष्ट्वा श्वशुर इदं वचनमब्रवीत्॥
Verse 35
ब्रह्महत्या तु ते जाता गच्छ त्वं च यथेप्सितम् ॥ श्वशुरस्य वचः श्रुत्वा जामाता वाक्यमब्रवीत् ॥
ब्रह्महत्यादोषस्ते जातः; गच्छ त्वं यथेप्सितम्। श्वशुरवचः श्रुत्वा जामाता प्रत्युवाच॥
Verse 36
न मया ब्राह्मणवधः कदाचिदपि कारितः ॥ केन दोषेण मे सिद्धं ब्रह्महत्याफलं महत् ॥
न मया कदाचिदपि ब्राह्मणवधः कारितः। केन दोषेण मे सिद्धं ब्रह्महत्याफलं महत्॥
Verse 37
तेन दोषेण विप्रर्षे ब्रह्महत्याफलं तव ॥ आसन्नशयनाच्चैनं भोजनात्कथनादिषु ॥
तेन दोषेण विप्रर्षे ब्रह्महत्याफलं तव। आसन्नशयनात् तेन सह भोजनात् कथनादिषु॥
Verse 38
संवत्सरेण पतति पतितेन सहाचरन् ॥ तस्मान्मम गृहे नास्ति वासस्ते हि द्विजोत्तम ॥
पतितेन सहचरन् संवत्सरेणैव पतति। तस्मान्मम गृहे तव वासो नास्ति, हे द्विजोत्तम॥
Verse 39
श्वशुरस्य वचः श्रुत्वा जामाता वाक्यमब्रवीत् ॥ किं मया वद कर्तव्यं त्वया त्यक्तेन सुव्रत ॥
श्वशुरस्य वचः श्रुत्वा जामाता वाक्यमब्रवीत्— किं मया कर्तव्यं वद, त्वया त्यक्तेन, हे सुव्रत॥
Verse 40
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा ब्राह्मणः संहितव्रतः ॥ कल्पग्रामं परित्यज्य मथुरां याहि सुव्रत ॥
तस्य वचनं श्रुत्वा ब्राह्मणः संहितव्रतः अवदत्— कल्पग्रामं परित्यज्य मथुरां याहि, हे सुव्रत॥
Verse 41
ततः कालेन महता सम्प्राप्तो मथुरां पुरीम् ॥ ब्राह्मणेभ्यो बहिःस्थाने नित्यं तु वसते द्विजः ॥
ततः कालेन महता मथुरां पुरीं सम्प्राप्तः। द्विजो ब्राह्मणेभ्यो बहिःस्थाने नित्यं वसति॥
Verse 42
कन्यापुरनिवासी तु कुशिकोऽयं नराधिपः ॥ तस्य सत्रं नित्यकालं मथुरायां प्रवर्तते ॥
कन्यापुरनिवासी कुशिकोऽयं नराधिपः। तस्य सत्रं नित्यकालं मथुरायां प्रवर्तते॥
Verse 43
द्वेसहस्रे तु विप्राणां तस्य सत्रे च भुञ्जते ॥ ब्राह्मणानां सदोच्छिष्टं ततश्चोद्धरते तु सः ॥
द्विसहस्रं तु विप्राणां तस्य सत्रे भुञ्जते । ब्राह्मणानां सदोच्छिष्टं ततः स स्वयमुद्धरेत् ॥
Verse 44
नान्यत्र तव संशुद्धिः कदाचित्पितृघातिनः ॥ कल्पग्रामं परित्यज्य तत्क्षणादेव निःसृतः ॥
नान्यत्र तव संशुद्धिः कदाचित् पितृघातिनः । कल्पग्रामं परित्यज्य तत्क्षणादेव निःसृतः ॥
Verse 45
चक्रतीर्थं समासाद्य स्नानं स कुरुते सदा ॥ न भिक्षां कुरुते तत्र भोजनार्थं न गच्छति ॥
चक्रतीर्थं समासाद्य स्नानं स कुरुते सदा । न भिक्षां कुरुते तत्र भोजनार्थं न गच्छति ॥
Verse 46
स्वां सुतां चोदयामास गच्छ तां मथुरां पुरीम् ॥ भोजनं गृहीत्वा तत्रैव गच्छ त्वं भर्तृसन्निधौ ॥
स्वां सुतां चोदयामास—गच्छ तां मथुरां पुरीम् । भोजनं गृहीत्वा तत्रैव गच्छ त्वं भर्तृसन्निधौ ॥
Verse 47
दिव्यज्ञानें च तदा नित्यं सा भर्तृसन्निधौ ॥ दिने दिने गच्छति सा भर्तृभोजनकारणात् ॥
दिव्यज्ञानेन सा तदा नित्यं भर्तृसन्निधौ । दिने दिने गच्छति सा भर्तृभोजनकारणात् ॥
Verse 48
दिवस्यावसाने तु भोजनं गृहीत्वा गच्छति ॥ भोजनं कुरुते नित्यं प्रियादत्तं वसुन्धरे ॥
दिवसस्यावसाने सा भोजनं गृहीत्वा गच्छति स्म। वसुन्धरे, प्रियदत्तं भोजनं सा नित्यं भुङ्क्ते स्म॥
Verse 49
पात्रं निःक्षिप्य कुण्डे तु सत्रे वसति सर्वदा ॥ एवं निवसतस्तस्य वर्षार्धं तु गतं तदा ॥
पात्रं कुण्डे निःक्षिप्य स सत्रे सर्वदा वसति स्म। एवं निवसतः तस्य तदा वर्षार्धं गतं॥
Verse 50
ततः कालेन महता तैः पृष्टः स द्विजोत्तमः ॥ कुत्र सन्तिष्ठते नित्यं भोजनं कुरुषे कुतः ॥
ततः कालेन महता तैः पृष्टः स द्विजोत्तमः— कुत्र नित्यं सन्तिष्ठसे, भोजनं कुतोऽनुभुङ्क्षे?॥
Verse 51
कथयामास वृत्तान्तं तं सर्वं चात्मनो हि सः ॥ ते श्रुत्वा ब्राह्मणाः सर्वे एकीभूता वसुन्धरे ॥
स आत्मवृत्तान्तं सर्वं कथयामास। तच्छ्रुत्वा सर्वे ब्राह्मणाः एकीभूताः, वसुन्धरे॥
Verse 52
इदमूचुस्ततो विप्राः शूद्रोऽसीति द्विजं प्रति ॥ चक्रतीर्थप्रभावेन पापान्मुक्तः सनातनः ॥
ततो विप्राः द्विजं प्रति इदमूचुः— ‘शूद्रोऽसि’ इति। चक्रतीर्थप्रभावेन स सनातनः पापैर्मुक्तः॥
Verse 53
अस्माकं वदनाच्चैव पुनः सिद्धोऽसि वै द्विज ॥ ब्राह्मणानां वचः श्रुत्वा स द्विजो हृष्टमानसः ॥
अस्माकं वदनात् पुनरेव त्वं सिद्धोऽसि, हे द्विज। ब्राह्मणानां वचः श्रुत्वा स द्विजो हृष्टमानसोऽभवत्॥
Verse 54
स्नानार्थं तु ततः स्थानाच्चक्रतीर्थं समागतः ॥ गते तस्मिंस्तस्य भार्या भिक्षामादाय चागता ॥
स्नानार्थं स ततः स्थानात् चक्रतीर्थं समागतः। तस्मिन् गते तस्य भार्या भिक्षामादाय चागता॥
Verse 55
प्रियावचनमाकर्ण्य भर्ता वचनमब्रवीत् ॥ पुनराभाषितं ब्रूहि यदिदं भाषितं त्वया ॥
प्रियावचनमाकर्ण्य भर्ता वचनमब्रवीत्। पुनराभाषितं ब्रूहि यदिदं भाषितं त्वया॥
Verse 56
भर्त्तुर्वचनमाकर्ण्य पत्नी वचनमब्रवीत् ॥ न त्वं सम्भाषितः पूर्वं ब्रह्महत्यासमन्वितः ॥
भर्तुर्वचनमाकर्ण्य पत्नी वचनमब्रवीत्। न त्वं सम्भाषितः पूर्वं ब्रह्महत्यासमन्वितः॥
Verse 57
चक्रतीर्थप्रभावेन मुक्तोऽसि द्विजसत्तम ॥ उत्तिष्ठ कान्त गच्छाव कल्पग्रामं सुशोभितम् ॥
चक्रतीर्थप्रभावेन मुक्तोऽसि द्विजसत्तम। उत्तिष्ठ कान्त गच्छाव कल्पग्रामं सुशोभितम्॥
Verse 58
तया सार्द्धं जगामाथ कल्पग्रामं द्विजोत्तमः ॥ भद्रेश्वरनिमित्तं हि द्रव्यं च कथितं शुभम् ॥
तया सह द्विजोत्तमः कल्पग्रामं जगाम। भद्रेश्वरनिमित्तं शुभं द्रव्यं च तत्र कथितम्॥
Verse 59
कल्पग्रामाच्छतगुणं चक्रतीर्थं वसुन्धरे ॥ अहोरात्रोपवासेन मुच्यते ब्रह्महत्यया ॥
हे वसुन्धरे, कल्पग्रामात् शतगुणं चक्रतीर्थम्। अहोरात्रोपवासेन ब्रह्महत्यादोषात् मुच्यते॥
Verse 60
कल्पग्रामेण किं तस्य वाराणस्यां च वा शुभे ॥ मथुरां तु समासाद्य यः कश्चिन्म्रियते भुवि ॥
शुभे, तस्य कल्पग्रामेण किं, वाराणस्यां च वा? यः कश्चित् मथुरां समासाद्य भुवि म्रियते॥
Verse 61
अपि कीटः पतङ्गो वा जायते स चतुर्भुजः ॥
अपि कीटः पतङ्गो वा सन्, स चतुर्भुजः जायते॥
Verse 62
नित्यं च भुञ्जते यत्र पात्रं द्रव्यसमर्पितम् ॥ दृष्ट्वा भद्रेश्वरं देवं चक्रतीर्थे फलं लभेत् ॥
यत्र नित्यं पात्रे द्रव्यसमर्पितं भुञ्जते। चक्रतीर्थे भद्रेश्वरं देवं दृष्ट्वा फलं लभेत्॥
Verse 63
प्रार्थना दुःखलाभं तु शृणु वै ब्राह्मणोत्तम ॥ आत्मयोगबलेनैव चलिष्यामि सपुत्रकः ॥
शृणु वै ब्राह्मणोत्तम, दुःखजन्यां मम प्रार्थनाम्। आत्मयोगबलेनैव सपुत्रकोऽहं प्रस्थानं करिष्यामि॥
Verse 64
पृष्टोऽसौ ब्राह्मणो भद्रे क्व भवान् त्वमिहागतः ॥ स सर्वं कथयामास यथावृत्तं दृढव्रतः ॥
भद्रे, पृष्टोऽसौ ब्राह्मणः—कुतो भवानिहागतः? स दृढव्रतः सर्वं यथावृत्तं कथयामास॥
Verse 65
दुःखेन पीडितः क्षीणो मर्त्तुकामो द्विजोत्तमः ॥ गङ्गातीरात्समुत्तिष्ठन्दिशः सर्वा विलोकयन् ॥
दुःखपीडितः क्षीणो मर्त्तुकामो द्विजोत्तमः। गङ्गातीरात् समुत्तिष्ठन् दिशः सर्वा विलोकयन्॥
Verse 66
जामातुर्वचनं श्रुत्वा श्वशुरो वाक्यमब्रवीत् ॥ पितुस्त्वया वधोपायो विनिर्दिष्टश्च पुत्रक ॥
जामातुर्वचनं श्रुत्वा श्वशुरो वाक्यमब्रवीत्। पितुस्त्वया वधोपायो विनिर्दिष्टश्च पुत्रक॥
Verse 67
ततः कालेन महता चिन्ताभूच्छ्वशुरस्य च ॥ दिव्यज्ञानॆन तत्सर्वं ज्ञात्वा जामातृचेष्टितम् ॥
ततः कालेन महता श्वशुरस्यापि चिन्ताभूत्। दिव्यज्ञानेन तत्सर्वं ज्ञात्वा जामातृचेष्टितम्॥
Verse 68
सा तु हृष्टेन मनसा भर्तारं वाक्यमब्रवीत् ॥ भोजनं कुरु मे दत्तं हत्यां लक्ष्यामि ते गताम् ॥
सा तु हृष्टमनाः स्वं भर्तारं वाक्यमब्रवीत्— “मया दत्तं भोजनं भुङ्क्ष्व; तव हत्यापापस्य आगमनं लक्ष्ये।”
Frequently Asked Questions
The chapter uses a tīrtha narrative to model how dharma is negotiated through conduct, association (saṃsarga), and ritual discipline: the text frames moral risk as socially transmissible through proximity to grave transgression, and presents sustained snāna/upavāsa at Cakratīrtha as a structured pathway to re-establish purity and social legibility.
A specific lunar marker appears when the father reaches a terminal state described around the daśamī (tenth tithi). The chapter also mentions durations such as a saṃvatsara (one year) for the effects of association and a varṣārdha (half-year) interval in the husband’s sustained residence and practice near Mathurā/Cakratīrtha.
Through Varāha’s dialogue with Pṛthivī, sacred geography is treated as a moral-ecological infrastructure: rivers and tīrthas (Gaṅgā, Cakratīrtha) function as regulated spaces for bodily discipline and social reintegration. The narrative implicitly promotes stewardship by directing conduct toward designated water-sites (snāna without exploitation or acquisitive wandering), aligning terrestrial places with ethical containment and restoration.
The narrative references a siddha resident in/connected to Kalpagrāma; a brāhmaṇa described as vedapāraga; a ruler named Kuśika associated with Kanyāpur(a) who sponsors a satra (mass-feeding); and a dharmaśāstric authority invoked as Āpastamba in relation to norms on ātmaghāta and ritual response.