Adhyaya 161: The Efficacy of the Sacred Forests: The Merit of Pilgrimage to Mathurā’s Twelve Groves
Devavanaprabhāvaḥ (Mathurā-dvādaśa-vana-yātrā-māhātmya)
Ancient-Geography (Tīrtha-Māhātmya) and Ethical-Discourse (Karmic Consequence)
अस्मिन्नध्याये उपदेशरूपे संवादे पृथिवी (धरणी) वराहं पृच्छति—ये धर्मविमुखाः सम्यग्ज्ञानहीनाश्च, दुःखदकर्मफलानुभवानन्तरं तेषां का गतिरिति। वराहः प्रायश्चित्तमार्गं पुण्यक्षेत्रे स्थापयति—मथुरा पापनाशिनी, नरकदुःखप्रशमनी च इति। मथुरायां वासः, तत्रतीर्थसेवा, अथवा वनानां दर्शनं प्रदक्षिणा च रक्षाकरं पुण्यं ददाति इति स उपदिशति। अनन्तरं द्वादशवनानां नामानि क्रमशः निर्दिश्य, नियमयुक्ता तेषु यात्रा स्वर्गप्राप्तिं जनयतीति, भूम्याः पवित्रभूगोलं नैतिकपरिवर्तनस्य साधनं च इति प्रतिपाद्यते।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 161
Verse 1
अथ देववनप्रभावः ॥ धरण्युवाच ॥ ये धर्मविमुखा मूढाः सर्वज्ञानविवर्जिताः ॥ का गतिः कृष्ण तेषां हि विहिता नरके सुरैः
अथ देववनप्रभावः। धरण्युवाच—ये धर्मविमुखा मूढाः सर्वज्ञानविवर्जिताः, का गतिः कृष्ण तेषां हि विहिता नरके सुरैः॥
Verse 2
अभुक्त्वा नारकं दुःखं सुकृतैः पुण्यदैर्नृणाम् ॥ प्रयान्ति कर्मणा येन तमुपायं ब्रवीहि मे
अभुक्त्वा नारकं दुःखं सुकृतैः पुण्यदैर्नृणाम्। प्रयान्ति कर्मणा येन तमुपायं ब्रवीहि मे॥
Verse 3
श्रीवराह उवाच ॥ सर्वधर्मविहीनानां पुरुषाणां दुरात्मनाम् ॥ नरकार्त्तिहरादेवी मथुरा पापघातिनी ॥
श्रीवराह उवाच—सर्वधर्मविहीनानां पुरुषाणां दुरात्मनाम्। नरकार्त्तिहरादेवी मथुरा पापघातिनी॥
Verse 4
मथुरावासिनो ये च तीर्थानां चोपसेवकाः ॥ वनानां दर्शको वाथ मथुराक्रमकोऽपि वा ॥
ये मथुरावासिनः, ये च तीर्थानाम् उपसेवकाः; वनानां दर्शकः वा, अथवा मथुराक्रमकोऽपि—
Verse 5
एषां मध्ये कृतं यैश्च एकं च शतमोजसा ॥ न ते नरकभोक्तारः स्वर्गभाजो भवन्ति ते ॥
एषां मध्ये येन केनचिद् ओजसा कृतम्—एकवारं शतवारं वा; ते नरकभोक्तारो न भवन्ति, स्वर्गभाजो भवन्ति ते।
Verse 6
आदौ मधुवनं नाम द्वितीयं तालमेव च ॥ वनं कुन्दवनं चैव तृतीयं वनमुत्तमम् ॥
आदौ मधुवनं नाम, द्वितीयं तालवनं तथा; तृतीयं तु कुन्दवनं नाम वनमुत्तमम्।
Verse 7
चतुर्थं काम्यकवनं वनानां वनमुत्तमम् ॥ पञ्चमं वै बहुवनं षष्ठं भद्रवनं स्मृतम् ॥
चतुर्थं काम्यकवनं वनानां वनमुत्तमम्; पञ्चमं बहुवनं प्रोक्तं, षष्ठं भद्रवनं स्मृतम्।
Verse 8
सप्तमं तु वनं भूमे खादिरं लोकविश्रुतम् ॥ महावनं चाष्टमं तु सदैव च मम प्रियम् ॥
सप्तमं खादिरं नाम वनं भूमे लोकविश्रुतम्; अष्टमं तु महावनं सदैव मम प्रियम्।
Verse 9
लोहर्गलवनं नाम नवमं पातकापहम् ॥ वनं बिल्ववनं नाम दशमं देवपूजितम् ॥
नवमं तु लोहर्गलवनं नाम पातकापहं प्रसिद्धम्। दशमं च बिल्ववनं नाम देवपूजितं वनं स्मृतम्॥
Verse 10
यथाक्रमेण ये यात्रां वनानां च जितेन्द्रियाः ॥ करिष्यन्ति वरारोहे इन्द्रलोकं व्रजन्ति ते ॥
यथाक्रमेण वनानां यात्रां ये जितेन्द्रियाः करिष्यन्ति, हे वरारोहे, ते इन्द्रलोकं गच्छन्ति॥
Verse 11
एकादशं तु भाण्डीरं द्वादशं वृन्दका वनम् ॥ एतानि ये प्रपश्यन्ति न ते नरकभोगिनः ॥
एकादशं भाण्डीरं, द्वादशं वृन्दकावनम्। एतानि ये प्रपश्यन्ति, ते नरकभोगिनो न भवन्ति॥
Frequently Asked Questions
The chapter frames ethical recovery for dharma-averse individuals through a combination of karmic logic and place-based practice: association with Mathurā—residing there, serving its tīrthas, or undertaking disciplined viewing/circumambulation of its forests—is presented as a remedial pathway that mitigates naraka-related suffering and redirects karmic outcomes toward svarga.
No explicit chronological markers (tithi, nakṣatra, māsa, ṛtu) are stated in the provided verses. The instructions emphasize actions (vāsa, tīrtha-upasevā, darśana, kramaṇa, yātrā) and personal discipline (jitendriyatā) rather than calendrical timing.
Through Pṛthivī’s role as interlocutor and the focus on vanas, the text implicitly treats terrestrial spaces as ethically operative environments: forests and tīrthas are not passive backdrops but structured landscapes that cultivate restraint and moral reform. This supports an ecological reading in which stewardship and reverent engagement with Earth’s sacred groves are linked to social-ethical rehabilitation.
Within the provided passage, no dynastic lineages, royal genealogies, or named sages are referenced. The narrative is limited to the Varāha–Pṛthivī dialogue and a catalog of Mathurā’s named forests as the principal cultural-geographical referents.