Adhyaya 162: The Efficacy and Merit of Cakra-tīrtha
Cakratīrtha-prabhāvaḥ
Tīrtha-māhātmya (Pilgrimage-Ethics and Ritual Soteriology)
वराह पृथ्वीला मथुरेच्या उत्तरेस असलेल्या चक्रतीर्थाचा प्रभाव सांगतात. वेदाध्यायी ब्राह्मण मुलांसह स्थलांतर करून कल्पग्रामाशी संबंधित एका सिद्धाशी मैत्री करतो; तो सिद्ध योगबलाने पिता-पुत्राला तेथे नेतो. पुढे पिता तीव्र आजाराने त्रस्त होऊन गंगातटी आत्मघात करून मरतो; पुत्र संस्कार-योग्यता व आत्महत्येच्या महापातकाविषयी शास्त्रीय विचार करतो. विवाहानंतर त्याला सांगितले जाते की पतित पित्याच्या सान्निध्याने व सहवासाने ब्रह्महत्येसदृश दोष लागतो; म्हणून कल्पग्राम सोडून मथुरेजवळ चक्रतीर्थात स्नान-व्रत करावे. दीर्घ तिर्थसेवेने त्याची शुद्धी लोकमान्य होते; ही कथा संयम, सामाजिक मर्यादा आणि भूमिकेंद्रित पवित्र भूगोल यांचे शिक्षण देते।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 162
Verse 1
अथ चक्रतीर्थप्रभावः ॥ श्रीवराह उवाच ॥ पुनरन्यत्प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे ॥ चक्रतीर्थे पुरावृत्तं मथुरायास्तथोत्तरे ॥
आता चक्रतीर्थाचा प्रभाव. श्रीवराह म्हणाले—हे वसुंधरे, मी पुन्हा एक अन्य वृत्तांत सांगतो; ऐक—मथुरेच्या उत्तरेस असलेल्या चक्रतीर्थात पूर्वी जे घडले ते.
Verse 2
महागृहॊदयम् नाम जम्बूद्वीपस्य भूषणम् ॥ तस्मिन् पुरवरे दिव्ये ब्राह्मणो वसते शुभे
‘महागृहॊदय’ नावाचे नगर जंबूद्वीपाचे भूषण मानले जाते. त्या दिव्य, शुभ, श्रेष्ठ नगरात एक ब्राह्मण वास करतो.
Verse 3
स कन्यां पुत्रम् आदाय ब्राह्मणो वेदपारगः ॥ शालिग्रामं महापुण्यम् अगच्छद् ब्राह्मणोत्तमः
वेदपारंगत तो ब्राह्मण कन्या व पुत्राला घेऊन महापुण्यदायक शालिग्रामास गेला; तो ब्राह्मणोत्तम होता.
Verse 4
तत्रासौ वासम् अकरोत् पुण्यसेवी जितेन्द्रियः ॥ तीर्थसेवी तथा स्नायी देवतादर्शने रतः
तेथे त्याने निवास केला—पुण्यसेवेत रत, जितेंद्रिय; तीर्थसेवा करणारा, स्नानकर्म करणारा आणि देवदर्शनात आसक्त.
Verse 5
तत्र सिद्धेन संवासो ब्राह्मणस्याभवत्तदा ॥ स सिद्धो वसते नित्यं कल्पग्रामे च सर्वदा
तेव्हा तेथे त्या ब्राह्मणाचा एका सिद्धासह सहवास झाला. तो सिद्ध नित्य—सर्वदा—कल्पग्रामात वास करतो, असे सांगितले जाते.
Verse 6
गच्छेत्स सर्वकालं तु शालिग्रामे वसुन्धरे ॥ स तेन सह सङ्गत्य कान्यकुब्जनिवासिना
हे वसुंधरे! तो सर्वकाळ शालिग्रामास जात असे. आणि कान्यकुब्ज-निवासी त्या पुरुषाशी भेटून त्याच्याशी संगत करीत असे.
Verse 7
कल्पग्रामविभूतिं च नित्यकालम् अवर्णयत् ॥ कल्पग्रामविभूतिं च श्रुत्वा स मुनिसत्तमः
तो नित्यकाळ कल्पग्रामाची विभूती वर्णन करीत असे. कल्पग्रामाची विभूती ऐकून तो मुनिश्रेष्ठ (प्रभावित झाला).
Verse 8
गमने बुद्धिरुत्पन्ना ततः सिद्धमयाचत ॥ मित्रत्वं वर्त्तते सिद्ध नयस्वात्मनिवेशने
त्याच्या मनात जाण्याचा निश्चय उत्पन्न झाला. मग त्याने सिद्धाला विनंती केली— “हे सिद्ध, आपली मैत्री आहे; मला आपल्या निवासस्थानी घेऊन चला।”
Verse 9
ब्राह्मणस्य वचः श्रुत्वा सिद्धो वचनमब्रवीत् ॥ तत्र सिद्धा हि गच्छन्ति तेन तत्र गतिर्भवेत्
ब्राह्मणाचे वचन ऐकून सिद्ध म्हणाला— “तेथे सिद्धजन जातात; म्हणून त्या स्थानी जाण्याचा मार्ग व प्रवेश शक्य होतो।”
Verse 10
दक्षिणे तु करे गृह्य ब्राह्मणं वेदपारगम् ॥ वामे चैव करे गृह्य तस्य पुत्रं महामतिम्
उजव्या हाताने वेदपारंगत ब्राह्मणाला धरून आणि डाव्या हाताने त्याचा महामती पुत्रही धरून…
Verse 11
उत्पपात तदा सिद्धो गृहीत्वा ब्राह्मणोत्तमौ ॥ कल्पग्रामे तु तौ मुक्तौ पितापुत्रौ वसुन्धरे
तेव्हा सिद्ध त्या दोन श्रेष्ठ ब्राह्मणांना घेऊन उडी मारून उडाला. हे वसुंधरा, कल्पग्रामात त्याने पिता-पुत्र—दोघांना सोडून दिले।
Verse 12
तत्र तौ वसतो नित्यं कल्पग्रामे द्विजोत्तमौ ॥ तत्र कालेन महता रुग्देहे चाभवत्तदा ॥
तेथे कल्पग्रामात ते दोघे द्विजोत्तम नित्य वास करू लागले. बराच काळ गेल्यावर तेव्हा देहात रोग उत्पन्न झाला।
Verse 13
रुजा तु पीड्यमानः स दशमीं च दशां गतः ॥ मर्तुकामो द्विजवरो निरीक्ष्य सुतमुत्तमम् ॥
वेदनांनी अत्यंत पीडित होऊन तो दशमी अवस्थेस पोहोचला। मरणाची इच्छा धरून त्या श्रेष्ठ ब्राह्मणाने आपल्या उत्तम पुत्राकडे पाहिले।
Verse 14
उवाच पुत्रं धर्मात्मा मरणे समुपस्थिते ॥ गङ्गातीरे च मां पुत्र नय त्वं मा विलम्बय ॥
मृत्यू जवळ आल्यावर धर्मात्म्याने पुत्रास म्हटले— “पुत्रा, मला गंगातीरी ने; विलंब करू नकोस।”
Verse 15
तेन पुत्रेण नीतोऽसौ गङ्गातीरे महामुनिः ॥ रुरोद पुत्रस्तु तदा पितृस्नेहसमन्वितः ॥
त्या पुत्राने नेल्यामुळे तो महामुनी गंगातीरी पोहोचला। तेव्हा पितृस्नेहाने भरलेला पुत्र रडू लागला।
Verse 16
वेदाध्ययनशीलः स पितृभक्त्या नियन्त्रितः ॥ वसतस्तस्य वै तत्र कालो जातो महामतेः ॥
तो वेदाध्ययनात तत्पर व पितृभक्तीने संयमित होता. तिथे राहता राहता त्या महामनाचा नियत काळ येऊन ठेपला।
Verse 17
कल्पग्रामे तदा सिद्धस्तस्य कन्या सुमध्यमा ॥ वरमन्वेषयन्ती सा न प्राप्तस्तु तया मतः ॥
तेव्हा कल्पग्रामात एक सिद्ध होता; त्याची सुमध्यमा कन्या वर शोधत होती, पण तिला अभिप्रेत वर मिळाला नाही।
Verse 18
कदाचिद्देवयोगेन कान्यकुब्जनिवासिनः ॥ गृहे प्रविष्टो विप्रः स भोजनार्थं महामतिः ॥
एकदा दैवयोगाने तो महामती ब्राह्मण भोजनासाठी कान्यकुब्ज-निवासीच्या घरी प्रविष्ट झाला।
Verse 19
दिव्यज्ञानॆन तं ज्ञात्वा पूजयामास तं द्विजः ॥ पूजयित्वा यथान्यायं कन्यां तस्मै ददौ तदा ॥
दिव्यज्ञानाने त्याला ओळखून त्या द्विजाने त्याचे पूजन केले। यथाविधी पूजन करून मग त्याने आपली कन्या त्याला दिली।
Verse 20
श्वशुरस्य गृहे नित्यं भोजनं कुरुते द्विजः ॥ वसते पितृसन्निध्ये प्रतिचारी स पुत्रकः ॥
श्वशुराच्या घरी तो द्विज नित्य भोजन करतो. तो पुत्र पित्याच्या सान्निध्यात सेवेत तत्पर राहून वास करतो.
Verse 21
काले भगवतस्तस्य अतिक्षीणः पिता तदा ॥ तं दृष्ट्वा क्षीणतां प्राप्तं श्वशुरं पर्यपृच्छत ॥
काळानुसार त्याचे पूज्य पिता अत्यंत क्षीण झाले. श्वशुराला अशक्त झालेला पाहून त्याने आदराने विचारले.
Verse 22
स्वामिन् पितुर्मे मरणं भविष्यति वदस्व माम् ॥ जामातृवचनं श्रुत्वा प्रहस्य श्वशुरोऽब्रवीत् ॥
“स्वामिन्, माझ्या पित्याचे मरण होईल—मला सांगा.” जावयाचे वचन ऐकून श्वशुर हसून म्हणाला.
Verse 23
शूद्रान्नं भक्षितं तेन नित्यकालं द्विजोत्तम ॥ तस्य चाहारदोषेण मृत्युर् दूरं गतः पितुः ॥
हे द्विजोत्तम! तो नित्य शूद्र-अन्न भक्षण करीत आहे; त्या आहारदोषामुळे पित्याचा मृत्यू दूर (विलंबित) झाला आहे.
Verse 24
पादयोर्विद्यते तच्च शूद्रान्नं च पितुस्तव ॥ जान्वोरूर्ध्वे न विद्येत शूद्रान्नं च द्विजोत्तम ॥
ते शूद्र-अन्न तुझ्या पित्याच्या पायांत विद्यमान आहे; पण गुडघ्यांच्या वर, हे द्विजोत्तम, शूद्र-अन्न नसते.
Verse 25
शूद्रान्नेन विहीनस्य तस्य मृत्युर् भविष्यति ॥ श्वशुरस्य वचस्तस्य पितुरग्रे न्यवेदयत् ॥
तो शूद्र-अन्नापासून वंचित झाला तर त्याचा मृत्यू होईल. त्याने श्वशुराचे ते वचन पित्यापुढे निवेदन केले.
Verse 26
तस्य पुत्रस्य वचनं श्रुत्वात्मानं विगर्हयत् ॥ ततः प्रभाते विमले उदिते च दिवाकरे ॥
पुत्राचे वचन ऐकून त्याने स्वतःला धिक्कारले. मग निर्मळ प्रभाती, सूर्य उदित झाल्यावर,
Verse 27
पितुः समीपात्स गतः श्वशुरस्य निवेशनम् ॥ गते पुत्रे पिता तस्य रुजा त्वत्यन्तपीडितः ॥
तो पित्याजवळून निघून श्वशुराच्या निवासास गेला. पुत्र गेल्यावर त्याचा पिता वेदनेने अत्यंत पीडित झाला.
Verse 28
सन्निधावुपलं दृष्ट्वा गृहीतं तेन तत्पदा ॥ चूर्णयामास तौ पादौ पीडया मोहितो द्विजः ॥
जवळ दगड पाहून त्याने तो पायाने उचलला। वेदनेने मोहित झालेल्या त्या द्विजाने आपले दोन्ही पाय चिरडून टाकले।
Verse 29
ततः प्राणान्परित्यज्य गतोऽसौ कालवर्त्तनम् ॥ स्नात्वा भुक्त्वा ततो गत्वा प्रेक्ष्य तं पितरं मृतम् ॥
त्यानंतर प्राण त्यागून तो काळाच्या मार्गावर गेला (म्हणजे मरण पावला)। स्नान करून, भोजन करून, मग जाऊन त्याने आपल्या पित्याला मृत पाहिले।
Verse 30
गतसंज्ञं च पितरं दृष्ट्वा स रुरुदे भृशम् ॥ रुदित्वा सुचिरं कालं शास्त्रं दृष्ट्वा व्यचिन्तयत् ॥
पित्याला शुद्ध हरपलेला पाहून तो फार रडला। बराच काळ रडून त्याने शास्त्र पाहिले आणि विचार केला।
Verse 31
संस्कारयोग्यता नास्ति इत्येवं पुनरब्रवीत् ॥ सर्पशृङ्गिहतानां च दंष्ट्राविग्रहितस्य च ॥
तो पुन्हा म्हणाला—“संस्कार (अंत्येष्टी) करण्याची पात्रता नाही.” तसेच सर्प व शृंगी प्राण्यांनी मारलेल्यांबद्दल आणि दंष्ट्रांनी विदीर्ण देह असलेल्यांबद्दलही तो म्हणाला।
Verse 32
आत्मनस्त्यागिनश्चैव आपस्तम्बोऽब्रवीदिदम् ॥ आत्मघाती नरः पापो नरके पच्यते चिरम् ॥
आत्मत्याग करणाऱ्याविषयी आपस्तंब म्हणाले: आत्महत्या करणारा मनुष्य पापी असून तो नरकात दीर्घकाळ यातना भोगतो.
Verse 33
प्रायश्चितं विधीयीत न दद्याच्छोदकक्रियाम् ॥ अहो दैवं सुबलवत्पौरुषं तु निरर्थकम् ॥
प्रायश्चित्त ठरवावे, पण उदकक्रिया (जलसंस्कार) देऊ नये. अहो! दैव अतिशय बलवान आहे आणि पुरुषार्थ जणू निरर्थक भासतो.
Verse 34
तस्य पुत्रो महाभागे गतः श्वशुरमन्दिरम् ॥ तं दृष्ट्वा श्वशुरो दीनमिदं वचनमब्रवीत् ॥
हे महाभागे! त्याचा पुत्र श्वशुराच्या घरी गेला. त्याला दीन अवस्थेत पाहून श्वशुराने हे वचन सांगितले.
Verse 35
ब्रह्महत्या तु ते जाता गच्छ त्वं च यथेप्सितम् ॥ श्वशुरस्य वचः श्रुत्वा जामाता वाक्यमब्रवीत् ॥
‘तुझ्यावर ब्रह्महत्येचा दोष आला आहे; तू इच्छेनुसार जा.’ श्वशुराचे वचन ऐकून जावई उत्तर देऊ लागला.
Verse 36
न मया ब्राह्मणवधः कदाचिदपि कारितः ॥ केन दोषेण मे सिद्धं ब्रह्महत्याफलं महत् ॥
‘मी कधीही ब्राह्मणवध करविला नाही. मग कोणत्या दोषामुळे माझ्यावर ब्रह्महत्येचे महान फळ सिद्ध झाले?’
Verse 37
तेन दोषेण विप्रर्षे ब्रह्महत्याफलं तव ॥ आसन्नशयनाच्चैनं भोजनात्कथनादिषु ॥
‘हे विप्रर्षे! त्या दोषामुळेच ब्रह्महत्येचे फळ तुझे झाले—त्याच्या जवळ शयन केल्याने, त्याच्यासोबत भोजन केल्याने, त्याच्याशी संभाषण इत्यादी केल्याने.’
Verse 38
संवत्सरेण पतति पतितेन सहाचरन् ॥ तस्मान्मम गृहे नास्ति वासस्ते हि द्विजोत्तम ॥
पतितासोबत वावरल्यास मनुष्य एका वर्षातच पतित होतो. म्हणून, हे द्विजोत्तम, माझ्या घरी तुझ्यासाठी निवास नाही.
Verse 39
श्वशुरस्य वचः श्रुत्वा जामाता वाक्यमब्रवीत् ॥ किं मया वद कर्तव्यं त्वया त्यक्तेन सुव्रत ॥
सासऱ्याचे वचन ऐकून जावई म्हणाला— हे सुव्रत, तुम्ही मला त्यागले आहे; सांगा, मी काय करावे?
Verse 40
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा ब्राह्मणः संहितव्रतः ॥ कल्पग्रामं परित्यज्य मथुरां याहि सुव्रत ॥
त्याचे वचन ऐकून व्रतनिष्ठ ब्राह्मण म्हणाला— हे सुव्रत, कल्पग्राम सोडून मथुरेला जा.
Verse 41
ततः कालेन महता सम्प्राप्तो मथुरां पुरीम् ॥ ब्राह्मणेभ्यो बहिःस्थाने नित्यं तु वसते द्विजः ॥
नंतर बराच काळ गेल्यावर तो मथुरा नगरीत पोहोचला. तो द्विज ब्राह्मणांपासून दूर, बाहेरील ठिकाणी नेहमी राहात असे.
Verse 42
कन्यापुरनिवासी तु कुशिकोऽयं नराधिपः ॥ तस्य सत्रं नित्यकालं मथुरायां प्रवर्तते ॥
हा राजा कुशिक कन्यापुरात राहतो. त्याचे नित्य सत्र (यज्ञ-दान-भोजन) मथुरेत अखंड चालू असते.
Verse 43
द्वेसहस्रे तु विप्राणां तस्य सत्रे च भुञ्जते ॥ ब्राह्मणानां सदोच्छिष्टं ततश्चोद्धरते तु सः ॥
त्याच्या सत्रात दोन हजार ब्राह्मण भोजन करतात; त्यानंतर तो स्वतः ब्राह्मणांनी उरलेले उच्छिष्ट उचलून दूर करतो।
Verse 44
नान्यत्र तव संशुद्धिः कदाचित्पितृघातिनः ॥ कल्पग्रामं परित्यज्य तत्क्षणादेव निःसृतः ॥
‘पित्याचा वध करणाऱ्या तुझ्यासाठी अन्यत्र कधीही शुद्धी नाही।’ असे ऐकून तो कल्पग्राम सोडून त्या क्षणीच निघून गेला।
Verse 45
चक्रतीर्थं समासाद्य स्नानं स कुरुते सदा ॥ न भिक्षां कुरुते तत्र भोजनार्थं न गच्छति ॥
चक्रतीर्थास जाऊन तो नेहमी स्नान करीत असे; तेथे तो भिक्षा मागत नसे आणि भोजनासाठीही कुठे जात नसे।
Verse 46
स्वां सुतां चोदयामास गच्छ तां मथुरां पुरीम् ॥ भोजनं गृहीत्वा तत्रैव गच्छ त्वं भर्तृसन्निधौ ॥
त्याने आपल्या कन्येला सांगितले—‘तू मथुरा नगरीला जा; तेथे भोजन घेऊन ताबडतोब पतीच्या सान्निध्यात जा।’
Verse 47
दिव्यज्ञानें च तदा नित्यं सा भर्तृसन्निधौ ॥ दिने दिने गच्छति सा भर्तृभोजनकारणात् ॥
मग दिव्यज्ञानामुळे ती नित्य आपल्या पतीच्या सान्निध्यात जात असे—दिवसेंदिवस—पतीच्या भोजनासाठी.
Verse 48
दिवस्यावसाने तु भोजनं गृहीत्वा गच्छति ॥ भोजनं कुरुते नित्यं प्रियादत्तं वसुन्धरे ॥
दिवसाच्या शेवटी ती भोजन घेऊन जात असे। हे वसुंधरे, प्रियाने दिलेले अन्न ती नित्य भक्षीत असे।
Verse 49
पात्रं निःक्षिप्य कुण्डे तु सत्रे वसति सर्वदा ॥ एवं निवसतस्तस्य वर्षार्धं तु गतं तदा ॥
पात्र कुंडात ठेवून तो सत्रात सदैव राहिला। असे राहता राहता त्या वेळी त्याचे अर्धे वर्ष निघून गेले।
Verse 50
ततः कालेन महता तैः पृष्टः स द्विजोत्तमः ॥ कुत्र सन्तिष्ठते नित्यं भोजनं कुरुषे कुतः ॥
नंतर बराच काळ गेल्यावर त्यांनी त्या श्रेष्ठ द्विजास विचारले—‘तू रोज कुठे राहतोस आणि भोजन कुठून मिळवतोस?’
Verse 51
कथयामास वृत्तान्तं तं सर्वं चात्मनो हि सः ॥ ते श्रुत्वा ब्राह्मणाः सर्वे एकीभूता वसुन्धरे ॥
त्याने आपल्या स्थितीचा सर्व वृत्तांत सांगितला। हे वसुंधरे, ते ऐकून सर्व ब्राह्मण एकत्रित व एकमत झाले।
Verse 52
इदमूचुस्ततो विप्राः शूद्रोऽसीति द्विजं प्रति ॥ चक्रतीर्थप्रभावेन पापान्मुक्तः सनातनः ॥
मग विप्रांनी त्या द्विजास म्हटले—‘तू शूद्र आहेस।’ तरीही चक्रतीर्थाच्या प्रभावाने तो सनातन पुरुष पापमुक्त झाला।
Verse 53
अस्माकं वदनाच्चैव पुनः सिद्धोऽसि वै द्विज ॥ ब्राह्मणानां वचः श्रुत्वा स द्विजो हृष्टमानसः ॥
आमच्या वचनाने तू पुन्हा सिद्ध (पुनः प्रतिष्ठित) झालास, हे द्विज। ब्राह्मणांचे वचन ऐकून तो द्विज अंतःकरणी हर्षित झाला।
Verse 54
स्नानार्थं तु ततः स्थानाच्चक्रतीर्थं समागतः ॥ गते तस्मिंस्तस्य भार्या भिक्षामादाय चागता ॥
स्नानासाठी तो त्या स्थानाहून चक्रतीर्थास गेला। तो तिकडे गेल्यावर त्याची पत्नी भिक्षेचे अन्न घेऊन आली।
Verse 55
प्रियावचनमाकर्ण्य भर्ता वचनमब्रवीत् ॥ पुनराभाषितं ब्रूहि यदिदं भाषितं त्वया ॥
प्रियाचे वचन ऐकून पती म्हणाला: “तू जे आत्ताच बोललीस ते पुन्हा सांग.”
Verse 56
भर्त्तुर्वचनमाकर्ण्य पत्नी वचनमब्रवीत् ॥ न त्वं सम्भाषितः पूर्वं ब्रह्महत्यासमन्वितः ॥
पतीचे वचन ऐकून पत्नी म्हणाली: “पूर्वी मी तुझ्याशी बोलत नव्हते, कारण तू ब्रह्महत्येच्या पापाने युक्त होतास.”
Verse 57
चक्रतीर्थप्रभावेन मुक्तोऽसि द्विजसत्तम ॥ उत्तिष्ठ कान्त गच्छाव कल्पग्रामं सुशोभितम् ॥
चक्रतीर्थाच्या प्रभावाने तू मुक्त झालास, हे श्रेष्ठ द्विज। उठ, प्रिय; चला, सुशोभित कल्पग्रामास जाऊया.
Verse 58
तया सार्द्धं जगामाथ कल्पग्रामं द्विजोत्तमः ॥ भद्रेश्वरनिमित्तं हि द्रव्यं च कथितं शुभम् ॥
तिच्यासह श्रेष्ठ द्विज कल्पग्रामास गेला. भद्रेश्वराच्या निमित्ताने शुभ द्रव्य/धनाचाही उल्लेख झाला.
Verse 59
कल्पग्रामाच्छतगुणं चक्रतीर्थं वसुन्धरे ॥ अहोरात्रोपवासेन मुच्यते ब्रह्महत्यया ॥
हे वसुंधरे! चक्रतीर्थ हे कल्पग्रामापेक्षा शतगुण फलदायी आहे. अहोरात्र उपवासाने ब्रह्महत्येच्या दोषातून मुक्ती मिळते.
Verse 60
कल्पग्रामेण किं तस्य वाराणस्यां च वा शुभे ॥ मथुरां तु समासाद्य यः कश्चिन्म्रियते भुवि ॥
हे शुभे! त्याला कल्पग्रामाची किंवा वाराणसीची काय गरज? जो कोणी मथुरेला पोहोचून पृथ्वीवर मरण पावतो…
Verse 61
अपि कीटः पतङ्गो वा जायते स चतुर्भुजः ॥
…तो कीटक किंवा पतंग असला तरी तो चतुर्भुज रूपाने जन्म घेतो.
Verse 62
नित्यं च भुञ्जते यत्र पात्रं द्रव्यसमर्पितम् ॥ दृष्ट्वा भद्रेश्वरं देवं चक्रतीर्थे फलं लभेत् ॥
जिथे नित्य योग्य पात्रात अर्पित द्रव्यांसह भोजन केले जाते—चक्रतीर्थी भद्रेश्वर देवाचे दर्शन घेतल्याने फल (पुण्य) मिळते.
Verse 63
प्रार्थना दुःखलाभं तु शृणु वै ब्राह्मणोत्तम ॥ आत्मयोगबलेनैव चलिष्यामि सपुत्रकः ॥
हे ब्राह्मणोत्तम, दुःखातून उत्पन्न झालेली ही माझी प्रार्थना ऐका. आत्मयोगाच्या बळावरच मी पुत्रासह प्रस्थान करीन.
Verse 64
पृष्टोऽसौ ब्राह्मणो भद्रे क्व भवान् त्वमिहागतः ॥ स सर्वं कथयामास यथावृत्तं दृढव्रतः ॥
हे भद्रे, त्या ब्राह्मणाला विचारले—“आपण येथे कुठून आला आहात?” तेव्हा दृढव्रती त्याने जे जसे घडले तसे सर्व सांगितले.
Verse 65
दुःखेन पीडितः क्षीणो मर्त्तुकामो द्विजोत्तमः ॥ गङ्गातीरात्समुत्तिष्ठन्दिशः सर्वा विलोकयन् ॥
दुःखाने पीडित, कृश आणि मरणाची इच्छा असलेला तो द्विजोत्तम गंगातीऱ्यावरून उठला व सर्व दिशांकडे पाहू लागला.
Verse 66
जामातुर्वचनं श्रुत्वा श्वशुरो वाक्यमब्रवीत् ॥ पितुस्त्वया वधोपायो विनिर्दिष्टश्च पुत्रक ॥
जावयाचे शब्द ऐकून सासऱ्याने म्हटले—“बाळा, तू तर आपल्या पित्याच्या वधाचा उपायही सांगितलास.”
Verse 67
ततः कालेन महता चिन्ताभूच्छ्वशुरस्य च ॥ दिव्यज्ञानॆन तत्सर्वं ज्ञात्वा जामातृचेष्टितम् ॥
त्यानंतर बराच काळ गेल्यावर सासऱ्यालाही चिंता उत्पन्न झाली; आणि दिव्यज्ञानाने जावयाची सर्व चेष्टा त्याने जाणली.
Verse 68
सा तु हृष्टेन मनसा भर्तारं वाक्यमब्रवीत् ॥ भोजनं कुरु मे दत्तं हत्यां लक्ष्यामि ते गताम् ॥
ती आनंदित मनाने आपल्या पतीस म्हणाली— “मी दिलेले भोजन करा; तुमच्यावर हत्येचे पाप आले आहे असे मला दिसते.”
Frequently Asked Questions
The chapter uses a tīrtha narrative to model how dharma is negotiated through conduct, association (saṃsarga), and ritual discipline: the text frames moral risk as socially transmissible through proximity to grave transgression, and presents sustained snāna/upavāsa at Cakratīrtha as a structured pathway to re-establish purity and social legibility.
A specific lunar marker appears when the father reaches a terminal state described around the daśamī (tenth tithi). The chapter also mentions durations such as a saṃvatsara (one year) for the effects of association and a varṣārdha (half-year) interval in the husband’s sustained residence and practice near Mathurā/Cakratīrtha.
Through Varāha’s dialogue with Pṛthivī, sacred geography is treated as a moral-ecological infrastructure: rivers and tīrthas (Gaṅgā, Cakratīrtha) function as regulated spaces for bodily discipline and social reintegration. The narrative implicitly promotes stewardship by directing conduct toward designated water-sites (snāna without exploitation or acquisitive wandering), aligning terrestrial places with ethical containment and restoration.
The narrative references a siddha resident in/connected to Kalpagrāma; a brāhmaṇa described as vedapāraga; a ruler named Kuśika associated with Kanyāpur(a) who sponsors a satra (mass-feeding); and a dharmaśāstric authority invoked as Āpastamba in relation to norms on ātmaghāta and ritual response.