
Cakratīrtha-prabhāvaḥ
Tīrtha-māhātmya (Pilgrimage-Ethics and Ritual Soteriology)
వరాహుడు పృథివికి మథురకు ఉత్తరంగా ఉన్న చక్రతీర్థ ప్రభావాన్ని వివరిస్తాడు. వేదవిద్యలో నిష్ణాతుడైన బ్రాహ్మణుడు పిల్లలతో వలస వెళ్లి కల్పగ్రామానికి సంబంధించిన ఒక సిద్ధునితో స్నేహం చేస్తాడు; ఆ సిద్ధుడు యోగబలంతో తండ్రి-కొడుకులను అక్కడికి తీసుకెళ్తాడు. తరువాత తండ్రి ఘోర రోగంతో బాధపడి గంగాతీరంలో ఆత్మహత్యచేసి మరణిస్తాడు; కుమారుడు సంస్కారార్హత, ఆత్మఘాత మహాపాతకం గురించి శాస్త్రీయంగా ఆలోచిస్తాడు. వివాహానంతరం, పతిత తండ్రి సమీపంలో నివసించడం మరియు సహవాసం బ్రహ్మహత్యాసదృశ దోషాన్ని సంక్రమింపజేస్తుందని చెప్పి, కల్పగ్రామాన్ని విడిచి మథుర సమీపంలోని చక్రతీర్థంలో స్నానాది నియమాలు పాటించమని ఉపదేశిస్తారు. దీర్ఘకాల తీర్తాచరణతో అతని శుద్ధి ప్రజలచే గుర్తింపబడుతుంది; ఈ కథ నైతిక నియంత్రణ, సామాజిక సరిహద్దులు, భూమికేంద్రిత పవిత్ర భూగోళాన్ని బోధిస్తుంది।
Verse 1
अथ चक्रतीर्थप्रभावः ॥ श्रीवराह उवाच ॥ पुनरन्यत्प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे ॥ चक्रतीर्थे पुरावृत्तं मथुरायास्तथोत्तरे ॥
ఇప్పుడు చక్రతీర్థ మహిమ. శ్రీవరాహుడు పలికెను—హే వసుంధరా, నేను మరొక విషయాన్ని మళ్లీ చెప్పుదును; వినుము—మథురాకు ఉత్తరంగా ఉన్న చక్రతీర్థంలో పూర్వం జరిగిన వృత్తాంతం.
Verse 2
महागृहॊदयम् नाम जम्बूद्वीपस्य भूषणम् ॥ तस्मिन् पुरवरे दिव्ये ब्राह्मणो वसते शुभे
‘మహాగృహోదయం’ అనే నగరం ఉంది; అది జంబూద్వీపానికి భూషణమని చెప్పబడుతుంది. ఆ దివ్యమైన, శుభమైన, ఉత్తమ నగరంలో ఒక బ్రాహ్మణుడు నివసిస్తున్నాడు.
Verse 3
स कन्यां पुत्रम् आदाय ब्राह्मणो वेदपारगः ॥ शालिग्रामं महापुण्यम् अगच्छद् ब्राह्मणोत्तमः
వేదపారంగతుడైన ఆ బ్రాహ్మణుడు కుమార్తెను, కుమారుని వెంట తీసుకొని మహాపుణ్యకరమైన శాలిగ్రామానికి వెళ్లెను; అతడు బ్రాహ్మణోత్తముడు.
Verse 4
तत्रासौ वासम् अकरोत् पुण्यसेवी जितेन्द्रियः ॥ तीर्थसेवी तथा स्नायी देवतादर्शने रतः
అక్కడ అతడు నివసించెను—పుణ్యాచరణలో నిమగ్నుడై, ఇంద్రియనిగ్రహం కలవాడు; తీర్థసేవలో నిమగ్నుడై, స్నానకర్మలు ఆచరించి, దేవదర్శనంలో ఆసక్తుడై ఉండెను.
Verse 5
तत्र सिद्धेन संवासो ब्राह्मणस्याभवत्तदा ॥ स सिद्धो वसते नित्यं कल्पग्रामे च सर्वदा
అప్పుడు అక్కడ ఆ బ్రాహ్మణునికి ఒక సిద్ధునితో సహవాసం కలిగెను. ఆ సిద్ధుడు నిత్యం—ఎల్లప్పుడూ—కల్పగ్రామంలో నివసిస్తాడని చెప్పబడుతుంది.
Verse 6
गच्छेत्स सर्वकालं तु शालिग्रामे वसुन्धरे ॥ स तेन सह सङ्गत्य कान्यकुब्जनिवासिना
ఓ వసుంధరా! అతడు ఎల్లకాలమూ శాలిగ్రామానికి వెళ్లుచుండెను. మరియు కాన్యకుబ్జనివాసియైన అతనితో కలసి, అతనితో సాంగత్యం చేసెను.
Verse 7
कल्पग्रामविभूतिं च नित्यकालम् अवर्णयत् ॥ कल्पग्रामविभूतिं च श्रुत्वा स मुनिसत्तमः
అతడు నిత్యకాలమూ కల్పగ్రామ వైభవాన్ని వర్ణించుచుండెను. కల్పగ్రామ వైభవాన్ని విని ఆ మునిశ్రేష్ఠుడు (ఆశ్చర్యచకితుడయ్యెను).
Verse 8
गमने बुद्धिरुत्पन्ना ततः सिद्धमयाचत ॥ मित्रत्वं वर्त्तते सिद्ध नयस्वात्मनिवेशने
అతనిలో వెళ్లాలనే సంకల్పబుద్ధి కలిగింది. అప్పుడు అతడు సిద్ధుని ప్రార్థించాడు— “హే సిద్ధా, మన మధ్య స్నేహం ఉంది; నన్ను నీ స్వనివాసానికి తీసుకెళ్లు।”
Verse 9
ब्राह्मणस्य वचः श्रुत्वा सिद्धो वचनमब्रवीत् ॥ तत्र सिद्धा हि गच्छन्ति तेन तत्र गतिर्भवेत्
బ్రాహ్మణుని మాటలు విని సిద్ధుడు పలికాడు— “అక్కడికి నిజంగా సిద్ధులు వెళ్తారు; అందువల్ల ఆ స్థలానికి చేరుట, గమనము సాధ్యమవుతుంది।”
Verse 10
दक्षिणे तु करे गृह्य ब्राह्मणं वेदपारगम् ॥ वामे चैव करे गृह्य तस्य पुत्रं महामतिम्
కుడిచేతితో వేదపారంగతుడైన బ్రాహ్మణుని పట్టుకొని, ఎడమచేతితో అతని మహామతియైన కుమారుని కూడా పట్టుకొని…
Verse 11
उत्पपात तदा सिद्धो गृहीत्वा ब्राह्मणोत्तमौ ॥ कल्पग्रामे तु तौ मुक्तौ पितापुत्रौ वसुन्धरे
అప్పుడు సిద్ధుడు ఆ ఇద్దరు శ్రేష్ఠ బ్రాహ్మణులను పట్టుకొని ఎగిరి లేచాడు. హే వసుంధరా, కల్పగ్రామంలో తండ్రి-కొడుకులను అక్కడ విడిచిపెట్టాడు।
Verse 12
तत्र तौ वसतो नित्यं कल्पग्रामे द्विजोत्तमौ ॥ तत्र कालेन महता रुग्देहे चाभवत्तदा ॥
అక్కడ కల్పగ్రామంలో ఆ ఇద్దరు శ్రేష్ఠ ద్విజులు నిత్యం నివసించారు. చాలా కాలం గడిచిన తరువాత శరీరంలో రోగం కలిగింది।
Verse 13
रुजा तु पीड्यमानः स दशमीं च दशां गतः ॥ मर्तुकामो द्विजवरो निरीक्ष्य सुतमुत्तमम् ॥
వేదనతో తీవ్రంగా బాధపడుతూ అతడు దశమీ స్థితికి చేరాడు. మరణించాలనే కోరికతో ఆ శ్రేష్ఠ బ్రాహ్మణుడు తన ఉత్తమ కుమారుని చూచెను।
Verse 14
उवाच पुत्रं धर्मात्मा मरणे समुपस्थिते ॥ गङ्गातीरे च मां पुत्र नय त्वं मा विलम्बय ॥
మరణం సమీపించినప్పుడు ధర్మాత్ముడు కుమారునితో అన్నాడు— “పుత్రా, నన్ను గంగాతీరానికి తీసుకెళ్లు; ఆలస్యం చేయకు।”
Verse 15
तेन पुत्रेण नीतोऽसौ गङ्गातीरे महामुनिः ॥ रुरोद पुत्रस्तु तदा पितृस्नेहसमन्वितः ॥
ఆ కుమారుడు తీసుకెళ్లగా ఆ మహాముని గంగాతీరానికి చేరెను. అప్పుడు తండ్రిపట్ల స్నేహంతో కుమారుడు విలపించాడు।
Verse 16
वेदाध्ययनशीलः स पितृभक्त्या नियन्त्रितः ॥ वसतस्तस्य वै तत्र कालो जातो महामतेः ॥
అతడు వేదాధ్యయనంలో నిమగ్నుడై, పితృభక్తిచేత నియంత్రితుడై ఉన్నాడు. అక్కడ నివసించుచుండగా ఆ మహామనస్కునికి నియతకాలము వచ్చెను।
Verse 17
कल्पग्रामे तदा सिद्धस्तस्य कन्या सुमध्यमा ॥ वरमन्वेषयन्ती सा न प्राप्तस्तु तया मतः ॥
అప్పుడు కల్పగ్రామంలో ఒక సిద్ధుడు ఉండెను; అతని సుమధ్యమ కుమార్తె వరుని అన్వేషించుచుండెను, కాని ఆమెకు ఇష్టమైన వరుడు లభించలేదు।
Verse 18
कदाचिद्देवयोगेन कान्यकुब्जनिवासिनः ॥ गृहे प्रविष्टो विप्रः स भोजनार्थं महामतिः ॥
ఒకసారి దైవయోగవశాత్తు ఆ మహామతి బ్రాహ్మణుడు భోజనార్థమై కాన్యకుబ్జ నివాసి ఇంటిలో ప్రవేశించాడు।
Verse 19
दिव्यज्ञानॆन तं ज्ञात्वा पूजयामास तं द्विजः ॥ पूजयित्वा यथान्यायं कन्यां तस्मै ददौ तदा ॥
దివ్యజ్ఞానంతో అతనిని తెలుసుకొని ఆ ద్విజుడు అతనిని పూజించాడు. యథావిధిగా పూజించి తరువాత తన కుమార్తెను అతనికి ఇచ్చాడు।
Verse 20
श्वशुरस्य गृहे नित्यं भोजनं कुरुते द्विजः ॥ वसते पितृसन्निध्ये प्रतिचारी स पुत्रकः ॥
మామగారి ఇంటిలో ఆ ద్విజుడు నిత్యం భోజనం చేస్తాడు. ఆ కుమారుడు తండ్రి సన్నిధిలో సేవలో నిమగ్నుడై నివసిస్తాడు।
Verse 21
काले भगवतस्तस्य अतिक्षीणः पिता तदा ॥ तं दृष्ट्वा क्षीणतां प्राप्तं श्वशुरं पर्यपृच्छत ॥
కాలక్రమంలో అతని పూజ్య తండ్రి అత్యంత క్షీణించాడు. శ్వశురుడు బలహీనుడైనట్లు చూసి అతడు గౌరవంతో ప్రశ్నించాడు।
Verse 22
स्वामिन् पितुर्मे मरणं भविष्यति वदस्व माम् ॥ जामातृवचनं श्रुत्वा प्रहस्य श्वशुरोऽब्रवीत् ॥
“స్వామీ, నా తండ్రి మరణం జరుగుతుందా—నాకు చెప్పండి.” అల్లుడి మాటలు విని శ్వశురుడు నవ్వి ఇలా అన్నాడు।
Verse 23
शूद्रान्नं भक्षितं तेन नित्यकालं द्विजोत्तम ॥ तस्य चाहारदोषेण मृत्युर् दूरं गतः पितुः ॥
హే ద్విజోత్తమా! అతడు నిత్యకాలం శూద్రాన్నం భుజిస్తున్నాడు; ఆ ఆహారదోషం వల్ల తండ్రి మరణం దూరమై (వాయిదా పడి) ఉంది.
Verse 24
पादयोर्विद्यते तच्च शूद्रान्नं च पितुस्तव ॥ जान्वोरूर्ध्वे न विद्येत शूद्रान्नं च द्विजोत्तम ॥
ఆ శూద్రాన్నం నీ తండ్రి పాదాలలో ఉంది; కానీ మోకాళ్లకు పైగా, హే ద్విజోత్తమా, శూద్రాన్నం ఉండదు.
Verse 25
शूद्रान्नेन विहीनस्य तस्य मृत्युर् भविष्यति ॥ श्वशुरस्य वचस्तस्य पितुरग्रे न्यवेदयत् ॥
అతడు శూద్రాన్నం లేకుండా పోతే అతనికి మరణం సంభవిస్తుంది. ఆ శ్వశురుని వాక్యాన్ని అతడు తండ్రి ఎదుట నివేదించాడు.
Verse 26
तस्य पुत्रस्य वचनं श्रुत्वात्मानं विगर्हयत् ॥ ततः प्रभाते विमले उदिते च दिवाकरे ॥
కుమారుని మాటలు విని అతడు తనను తానే గర్హించాడు. ఆపై నిర్మలమైన ఉదయాన, సూర్యుడు ఉదయించినప్పుడు,
Verse 27
पितुः समीपात्स गतः श्वशुरस्य निवेशनम् ॥ गते पुत्रे पिता तस्य रुजा त्वत्यन्तपीडितः ॥
అతడు తండ్రి సమీపం నుండి వెళ్లి శ్వశురుని నివాసానికి చేరాడు. కుమారుడు వెళ్లిన తరువాత అతని తండ్రి తీవ్రమైన నొప్పితో అత్యంత బాధపడాడు.
Verse 28
सन्निधावुपलं दृष्ट्वा गृहीतं तेन तत्पदा ॥ चूर्णयामास तौ पादौ पीडया मोहितो द्विजः ॥
సమీపంలో రాయి చూసి అతడు దానిని పాదంతో తీసుకున్నాడు. బాధచేత మోహితుడైన ఆ ద్విజుడు తన రెండు పాదాలను నలిపివేశాడు.
Verse 29
ततः प्राणान्परित्यज्य गतोऽसौ कालवर्त्तनम् ॥ स्नात्वा भुक्त्वा ततो गत्वा प्रेक्ष्य तं पितरं मृतम् ॥
తర్వాత ప్రాణాలను విడిచి అతడు కాలమార్గంలోకి వెళ్లాడు (అంటే మరణించాడు). స్నానం చేసి, భోజనం చేసి, తరువాత వెళ్లి తన తండ్రిని మృతుడిగా చూశాడు.
Verse 30
गतसंज्ञं च पितरं दृष्ट्वा स रुरुदे भृशम् ॥ रुदित्वा सुचिरं कालं शास्त्रं दृष्ट्वा व्यचिन्तयत् ॥
స్పృహలేని తండ్రిని చూసి అతడు బాగా ఏడ్చాడు. చాలాకాలం ఏడ్చి, శాస్త్రాన్ని పరిశీలించి ఆలోచించాడు.
Verse 31
संस्कारयोग्यता नास्ति इत्येवं पुनरब्रवीत् ॥ सर्पशृङ्गिहतानां च दंष्ट्राविग्रहितस्य च ॥
అతడు మళ్లీ ఇలా అన్నాడు—“సంస్కారానికి (అంత్యక్రియలకు) అర్హత లేదు.” అలాగే సర్పాలు, శృంగి జంతువులు చంపినవారు, దంష్ట్రల వల్ల శరీరం ఛిద్రమైనవారి విషయమై కూడా అన్నాడు.
Verse 32
आत्मनस्त्यागिनश्चैव आपस्तम्बोऽब्रवीदिदम् ॥ आत्मघाती नरः पापो नरके पच्यते चिरम् ॥
ఆత్మత్యాగి విషయమై ఆపస్తంబుడు ఇలా అన్నాడు: ఆత్మహత్య చేసుకునే మనిషి పాపి; అతడు నరకంలో దీర్ఘకాలం బాధపడతాడు.
Verse 33
प्रायश्चितं विधीयीत न दद्याच्छोदकक्रियाम् ॥ अहो दैवं सुबलवत्पौरुषं तु निरर्थकम् ॥
ప్రాయశ్చిత్తం విధించాలి; కానీ ఉదకక్రియ (జలకర్మ) ఇవ్వకూడదు. అయ్యో! దైవం అత్యంత బలవంతం, పురుషప్రయత్నం మాత్రం వ్యర్థమై కనిపిస్తోంది.
Verse 34
तस्य पुत्रो महाभागे गतः श्वशुरमन्दिरम् ॥ तं दृष्ट्वा श्वशुरो दीनमिदं वचनमब्रवीत् ॥
ఓ మహాభాగే! అతని కుమారుడు మామగారి ఇంటికి వెళ్లాడు. అతన్ని దుఃఖితుడిగా చూసి మామగారు ఈ మాటలు పలికారు.
Verse 35
ब्रह्महत्या तु ते जाता गच्छ त्वं च यथेप्सितम् ॥ श्वशुरस्य वचः श्रुत्वा जामाता वाक्यमब्रवीत् ॥
‘నీకు బ్రహ్మహత్యా దోషం కలిగింది; నీవు కోరినట్లు వెళ్లిపో.’ మామగారి మాటలు విని అల్లుడు ప్రత్యుత్తరం చెప్పాడు.
Verse 36
न मया ब्राह्मणवधः कदाचिदपि कारितः ॥ केन दोषेण मे सिद्धं ब्रह्महत्याफलं महत् ॥
‘నేను ఎప్పుడూ బ్రాహ్మణవధను చేయించలేదు. అయితే ఏ దోషం వల్ల నాకు బ్రహ్మహత్యా ఫలం మహత్తుగా స్థిరమైంది?’
Verse 37
तेन दोषेण विप्रर्षे ब्रह्महत्याफलं तव ॥ आसन्नशयनाच्चैनं भोजनात्कथनादिषु ॥
‘ఓ విప్రర్షే! ఆ దోషం వల్లనే నీకు బ్రహ్మహత్యా ఫలం—అతని సమీపంలో శయనం చేయడం వల్ల, అతనితో కలిసి భోజనం చేయడం వల్ల, అతనితో సంభాషణ మొదలైన వాటి వల్ల.’
Verse 38
संवत्सरेण पतति पतितेन सहाचरन् ॥ तस्मान्मम गृहे नास्ति वासस्ते हि द्विजोत्तम ॥
పతితునితో సహవాసం చేస్తే ఒక సంవత్సరంలోనే మనిషి పతితుడవుతాడు. అందువల్ల, ఓ ద్విజోత్తమా, నా ఇంటిలో నీకు నివాసం లేదు.
Verse 39
श्वशुरस्य वचः श्रुत्वा जामाता वाक्यमब्रवीत् ॥ किं मया वद कर्तव्यं त्वया त्यक्तेन सुव्रत ॥
మామగారి మాటలు విని అల్లుడు ఇలా అన్నాడు— ఓ సువ్రతా, మీరు నన్ను విడిచిపెట్టారు; చెప్పండి, నేను ఏమి చేయాలి?
Verse 40
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा ब्राह्मणः संहितव्रतः ॥ कल्पग्रामं परित्यज्य मथुरां याहि सुव्रत ॥
అతని మాట విని వ్రతనిష్ఠ బ్రాహ్మణుడు అన్నాడు— ఓ సువ్రతా, కల్పగ్రామాన్ని విడిచి మథురకు వెళ్లు.
Verse 41
ततः कालेन महता सम्प्राप्तो मथुरां पुरीम् ॥ ब्राह्मणेभ्यो बहिःस्थाने नित्यं तु वसते द्विजः ॥
తర్వాత చాలా కాలానికి అతడు మథురా నగరానికి చేరాడు. ఆ ద్విజుడు బ్రాహ్మణులకు దూరంగా, బయటి స్థలంలో నిత్యం నివసించేవాడు.
Verse 42
कन्यापुरनिवासी तु कुशिकोऽयं नराधिपः ॥ तस्य सत्रं नित्यकालं मथुरायां प्रवर्तते ॥
ఈ రాజు కుశికుడు కన్యాపురంలో నివసిస్తాడు. అతని నిత్య సత్రం (యజ్ఞ-దాన-భోజనం) మథురాలో నిరంతరం జరుగుతుంది.
Verse 43
द्वेसहस्रे तु विप्राणां तस्य सत्रे च भुञ्जते ॥ ब्राह्मणानां सदोच्छिष्टं ततश्चोद्धरते तु सः ॥
ఆయన సత్రంలో రెండు వేల మంది బ్రాహ్మణులు భోజనం చేస్తారు; అనంతరం బ్రాహ్మణులు విడిచిన ఉచ్ఛిష్టాన్ని ఆయన స్వయంగా తొలగిస్తాడు।
Verse 44
नान्यत्र तव संशुद्धिः कदाचित्पितृघातिनः ॥ कल्पग्रामं परित्यज्य तत्क्षणादेव निःसृतः ॥
‘తండ్రిని హతమార్చిన నీకు ఎక్కడా ఎప్పటికీ శుద్ధి లేదు.’ అని చెప్పి, కల్పగ్రామాన్ని విడిచి అతడు ఆ క్షణమే బయలుదేరాడు।
Verse 45
चक्रतीर्थं समासाद्य स्नानं स कुरुते सदा ॥ न भिक्षां कुरुते तत्र भोजनार्थं न गच्छति ॥
చక్రతీర్థానికి చేరి అతడు ఎల్లప్పుడూ అక్కడ స్నానం చేసేవాడు; అక్కడ భిక్ష అడగడు, భోజనార్థం ఎక్కడికీ వెళ్లడు।
Verse 46
स्वां सुतां चोदयामास गच्छ तां मथुरां पुरीम् ॥ भोजनं गृहीत्वा तत्रैव गच्छ त्वं भर्तृसन्निधौ ॥
అతడు తన కుమార్తెను ప్రేరేపించాడు—‘మథురా నగరానికి వెళ్లు; అక్కడ భోజనం తీసుకొని వెంటనే నీ భర్త సన్నిధికి వెళ్లు।’
Verse 47
दिव्यज्ञानें च तदा नित्यं सा भर्तृसन्निधौ ॥ दिने दिने गच्छति सा भर्तृभोजनकारणात् ॥
అప్పుడు దివ్యజ్ఞానబలంతో ఆమె నిత్యం తన భర్త సన్నిధికి వెళ్లేది—రోజుకో రోజు—భర్త భోజనార్థం కోసం।
Verse 48
दिवस्यावसाने तु भोजनं गृहीत्वा गच्छति ॥ भोजनं कुरुते नित्यं प्रियादत्तं वसुन्धरे ॥
దినాంతంలో ఆమె భోజనం తీసుకొని వెళ్లేది. ఓ వసుంధరా, ప్రియుడు ఇచ్చిన ఆహారాన్ని ఆమె నిత్యం భుజించేది.
Verse 49
पात्रं निःक्षिप्य कुण्डे तु सत्रे वसति सर्वदा ॥ एवं निवसतस्तस्य वर्षार्धं तु गतं तदा ॥
పాత్రను కుండలో ఉంచి అతడు సత్రంలో ఎల్లప్పుడూ నివసించాడు. ఇలా నివసించుచుండగా ఆ సమయంలో అర్ధవర్షం గడిచింది.
Verse 50
ततः कालेन महता तैः पृष्टः स द्विजोत्तमः ॥ कुत्र सन्तिष्ठते नित्यं भोजनं कुरुषे कुतः ॥
తర్వాత చాలా కాలానికి వారు ఆ ద్విజోత్తముని అడిగారు—‘నీవు నిత్యం ఎక్కడ ఉంటావు? భోజనం ఎక్కడి నుండి పొందుతావు?’
Verse 51
कथयामास वृत्तान्तं तं सर्वं चात्मनो हि सः ॥ ते श्रुत्वा ब्राह्मणाः सर्वे एकीभूता वसुन्धरे ॥
అతడు తన పరిస్థితి యొక్క సమస్త వృత్తాంతాన్ని వివరించాడు. ఓ వసుంధరా, అది విని బ్రాహ్మణులందరూ ఏకమయ్యారు.
Verse 52
इदमूचुस्ततो विप्राः शूद्रोऽसीति द्विजं प्रति ॥ चक्रतीर्थप्रभावेन पापान्मुक्तः सनातनः ॥
అప్పుడు విప్రులు ఆ ద్విజునితో అన్నారు—‘నీవు శూద్రుడవు.’ అయినా చక్రతీర్థ ప్రభావంతో ఆ శాశ్వతుడు పాపముల నుండి విముక్తుడయ్యాడు.
Verse 53
अस्माकं वदनाच्चैव पुनः सिद्धोऽसि वै द्विज ॥ ब्राह्मणानां वचः श्रुत्वा स द्विजो हृष्टमानसः ॥
మా వాక్యమువలన నీవు మళ్లీ సిద్ధుడవైనావు, ఓ ద్విజా. బ్రాహ్మణుల వచనములు విని ఆ ద్విజుడు హృదయానందమొందెను.
Verse 54
स्नानार्थं तु ततः स्थानाच्चक्रतीर्थं समागतः ॥ गते तस्मिंस्तस्य भार्या भिक्षामादाय चागता ॥
స్నానార్థముగా అతడు ఆ స్థలమునుండి చక్రతీర్థమునకు చేరెను. అతడు అక్కడికి వెళ్లిన తరువాత అతని భార్య భిక్షాన్నము తీసుకొని వచ్చెను.
Verse 55
प्रियावचनमाकर्ण्य भर्ता वचनमब्रवीत् ॥ पुनराभाषितं ब्रूहि यदिदं भाषितं त्वया ॥
ప్రియురాలి మాటలు విని భర్త ఇలా అన్నాడు: “నీవు ఇప్పుడే చెప్పినదే మళ్లీ చెప్పుము.”
Verse 56
भर्त्तुर्वचनमाकर्ण्य पत्नी वचनमब्रवीत् ॥ न त्वं सम्भाषितः पूर्वं ब्रह्महत्यासमन्वितः ॥
భర్త మాటలు విని భార్య ఇలా చెప్పెను: “మునుపు నేను నీతో మాట్లాడలేదు; ఎందుకంటే నీవు బ్రహ్మహత్యా పాపసంబంధుడవై ఉన్నావు.”
Verse 57
चक्रतीर्थप्रभावेन मुक्तोऽसि द्विजसत्तम ॥ उत्तिष्ठ कान्त गच्छाव कल्पग्रामं सुशोभितम् ॥
చక్రతీర్థ ప్రభావమువలన నీవు విముక్తుడవైనావు, ఓ ద్విజశ్రేష్ఠా. లేచె, ప్రియుడా; మనము సుసోభితమైన కల్పగ్రామమునకు వెళ్లుదాం.
Verse 58
तया सार्द्धं जगामाथ कल्पग्रामं द्विजोत्तमः ॥ भद्रेश्वरनिमित्तं हि द्रव्यं च कथितं शुभम् ॥
ఆమెతో కలిసి శ్రేష్ఠ ద్విజుడు కల్పగ్రామానికి వెళ్లెను. భద్రేశ్వర సంబంధంగా శుభద్రవ్యము/ధనమును కూడా పేర్కొనెను.
Verse 59
कल्पग्रामाच्छतगुणं चक्रतीर्थं वसुन्धरे ॥ अहोरात्रोपवासेन मुच्यते ब्रह्महत्यया ॥
ఓ వసుంధరా! చక్రతీర్థము కల్పగ్రామముకంటే శతగుణముగా ఫలప్రదము. అహోరాత్ర ఉపవాసముచే బ్రహ్మహత్యా దోషమునుండి విముక్తి కలుగును.
Verse 60
कल्पग्रामेण किं तस्य वाराणस्यां च वा शुभे ॥ मथुरां तु समासाद्य यः कश्चिन्म्रियते भुवि ॥
ఓ శుభే! అతనికి కల్పగ్రామమో వారాణసీయో ఎందుకు? ఎవడైన మథురను చేరి భూమిపై మరణించునట్లయితే…
Verse 61
अपि कीटः पतङ्गो वा जायते स चतुर्भुजः ॥
…అతడు కీటకమైయున్నా లేదా పతంగమైయున్నా, చతుర్భుజుడిగా జన్మించును.
Verse 62
नित्यं च भुञ्जते यत्र पात्रं द्रव्यसमर्पितम् ॥ दृष्ट्वा भद्रेश्वरं देवं चक्रतीर्थे फलं लभेत् ॥
యెక్కడ నిత్యము అర్పిత ద్రవ్యముతో యోగ్య పాత్రలో భోజనము చేయబడునో—చక్రతీర్థమందు భద్రేశ్వర దేవుని దర్శించుటవలన ఫలము (పుణ్యము) లభించును.
Verse 63
प्रार्थना दुःखलाभं तु शृणु वै ब्राह्मणोत्तम ॥ आत्मयोगबलेनैव चलिष्यामि सपुत्रकः ॥
హే బ్రాహ్మణోత్తమా, దుఃఖమున జనించిన నా ప్రార్థనను వినుము. ఆత్మయోగబలముతోనే నేను పుత్రునితో కూడి ప్రయాణమగుదును.
Verse 64
पृष्टोऽसौ ब्राह्मणो भद्रे क्व भवान् त्वमिहागतः ॥ स सर्वं कथयामास यथावृत्तं दृढव्रतः ॥
హే భద్రే, ఆ బ్రాహ్మణుని అడిగిరి—“నీవు ఇక్కడికి ఎక్కడి నుండి వచ్చితివి?” అప్పుడు దృఢవ్రతుడైన అతడు జరిగినదంతా యథాతథంగా వివరించెను.
Verse 65
दुःखेन पीडितः क्षीणो मर्त्तुकामो द्विजोत्तमः ॥ गङ्गातीरात्समुत्तिष्ठन्दिशः सर्वा विलोकयन् ॥
దుఃఖముచే బాధింపబడి, క్షీణుడై, మరణించదలచిన ఆ ద్విజోత్తముడు గంగాతీరమునుండి లేచి, అన్ని దిశలను పరిశీలించెను.
Verse 66
जामातुर्वचनं श्रुत्वा श्वशुरो वाक्यमब्रवीत् ॥ पितुस्त्वया वधोपायो विनिर्दिष्टश्च पुत्रक ॥
అల్లుడి మాటలు విని మామగారు పలికెను—“పుత్రకా, నీవు నీ తండ్రిని వధించుటకు ఉపాయమును కూడ నిర్దేశించితివి.”
Verse 67
ततः कालेन महता चिन्ताभूच्छ्वशुरस्य च ॥ दिव्यज्ञानॆन तत्सर्वं ज्ञात्वा जामातृचेष्टितम् ॥
అనంతరం దీర్ఘకాలాన మామగారికీ చింత కలిగెను; దివ్యజ్ఞానముచే అల్లుడి సమస్త చేష్టలను తెలిసికొని పరిస్థితిని గ్రహించెను.
Verse 68
सा तु हृष्टेन मनसा भर्तारं वाक्यमब्रवीत् ॥ भोजनं कुरु मे दत्तं हत्यां लक्ष्यामि ते गताम् ॥
ఆమె హర్షితమనస్సుతో తన భర్తతో ఇలా పలికింది— “నేను ఇచ్చిన భోజనాన్ని భుజించండి; మీపై హత్యాపాపం వచ్చిందని నేను గ్రహిస్తున్నాను.”
The chapter uses a tīrtha narrative to model how dharma is negotiated through conduct, association (saṃsarga), and ritual discipline: the text frames moral risk as socially transmissible through proximity to grave transgression, and presents sustained snāna/upavāsa at Cakratīrtha as a structured pathway to re-establish purity and social legibility.
A specific lunar marker appears when the father reaches a terminal state described around the daśamī (tenth tithi). The chapter also mentions durations such as a saṃvatsara (one year) for the effects of association and a varṣārdha (half-year) interval in the husband’s sustained residence and practice near Mathurā/Cakratīrtha.
Through Varāha’s dialogue with Pṛthivī, sacred geography is treated as a moral-ecological infrastructure: rivers and tīrthas (Gaṅgā, Cakratīrtha) function as regulated spaces for bodily discipline and social reintegration. The narrative implicitly promotes stewardship by directing conduct toward designated water-sites (snāna without exploitation or acquisitive wandering), aligning terrestrial places with ethical containment and restoration.
The narrative references a siddha resident in/connected to Kalpagrāma; a brāhmaṇa described as vedapāraga; a ruler named Kuśika associated with Kanyāpur(a) who sponsors a satra (mass-feeding); and a dharmaśāstric authority invoked as Āpastamba in relation to norms on ātmaghāta and ritual response.