
Kapila-Varāha-māhātmya (Vaikuṇṭha-tīrtha-prabhāva-varṇana)
Tīrtha-māhātmya (Pilgrimage Theology) and Sacred Geography / Royal-Itihāsa Framing
वराहः वसुधरां प्रति वैकुण्ठतीर्थस्य पावनप्रभावं प्राचीनोपाख्यानेन वर्णयति। मिथिलातः सर्ववर्णीयाः यात्रिकाः आगच्छन्ति; ब्रह्महत्यादूषितः कश्चन ब्राह्मणः हस्तात् रक्तधाराचिह्नेन दृश्यते। स वैकुण्ठतीर्थे स्नात्वा तत् चिह्नं नश्यति; ततो विस्मयेन प्रश्नः प्रवर्तते। ब्राह्मणवेषधारी देवः कथयति—अत्र निमज्जनमात्रेणापि महापातकानि नश्यन्ति, तीर्थफलम् अवगम्यते, विष्णुलोकप्राप्तिश्च प्रतिज्ञायते। अनन्तरं मथुराकेंद्रितं पुण्यक्षेत्रं निर्दिश्यते—गन्धर्वकुण्डं, गोवर्धनः, विश्रान्तिः, दीर्घविष्णुः, केशवश्च। कपिलवराहप्रतिमायाः इन्द्रात् रावणं, ततो रामं, शत्रुघ्नं च गत्वा मथुरायां प्रतिष्ठा कथ्यते; अन्ते पुण्यफलश्रुतयः तथा दर्शनपूजायाः कालविशेषाः निरूप्यन्ते।
Verse 1
अथ कपिलवराहमाहात्म्यम् ॥ श्रीवराह उवाच ॥ पुनरन्यत्प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे ॥ वैकुण्ठतीर्थमासाद्य यद्वृत्तं हि पुरातनम् ॥
अथ कपिलवराहमाहात्म्यं प्रवर्तते। श्रीवराह उवाच— “पुनरन्यत् प्रवक्ष्यामि; तच्छृणुष्व वसुन्धरे। वैकुण्ठतीर्थमासाद्य यद्वृत्तं पुरातनम्।”
Verse 2
मिथिलायां पुरी रम्या जनकेन च पालिता ॥ मिथिलावासिनो लोकास्तीर्थयात्रां समागताः ॥
मिथिलायां रम्या पुरी आसीत्, जनकेन पालिता। मिथिलावासिनो लोकाः तीर्थयात्रां समागताः।
Verse 3
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्चापि वसुन्धरे ॥ स्नात्वा सौकरवे तीर्थे आयाता मधुरां पुरीम् ॥
ब्राह्मणाः क्षत्रियाः वैश्याः शूद्राश्चापि वसुन्धरे। स्नात्वा सौकरवे तीर्थे आयाता मधुरां पुरीम्।
Verse 4
तेषां च भक्तिरुत्पन्ना मथुरां प्रति सुन्दरी ॥ वैकुण्ठतीर्थमासाद्य सर्वे ते मनुजाः स्थिताः ॥
तेषां च भक्तिरुत्पन्ना मथुरां प्रति सुन्दरी। वैकुण्ठतीर्थमासाद्य सर्वे ते मनुजाः स्थिताः।
Verse 5
तेषां तु ब्राह्मणः कश्चिद्ब्रह्महत्यासु चिह्नितः ॥ रुधिरस्य हि धारा च स्रवन्ती तस्य हस्ततः ॥
तेषां तु ब्राह्मणः कश्चिद् ब्रह्महत्यादोषचिह्नितः। तस्य हस्ततः रुधिरधारा निश्चयेन स्रवन्ती स्म॥
Verse 6
प्रत्यक्षा दृश्यते सर्वैर्ब्रह्महत्यास्वरूपिणी ॥ सर्वतीर्थप्लुतस्यापि ब्राह्मणस्य हि सा तदा ॥
सर्वैः प्रत्यक्षं दृश्यते ब्रह्महत्यास्वरूपिणी। सर्वतीर्थप्लुतस्यापि तस्य ब्राह्मणस्य सा तदा आसीत्॥
Verse 7
न गता पूर्वमेवासीद्वैकुण्ठे स्नानमाचरत् ॥ न सा वै दृश्यते धारा ततस्ते विस्मयंगताः ॥
पूर्वं न गता सा आसीत्; वैकुण्ठे स्नानमाचरत्। ततः सा रुधिरधारा न दृश्यते; ते विस्मयमगच्छन्॥
Verse 8
किमेतत्किमिति प्राहुर्धारा प्रति वसुन्धरे ॥ देवो ब्राह्मणरूपेण लोकान्सर्वान् हि पृच्छति ॥
‘किमेतत् किमिति’ इति ते वसुन्धरे धारा-विषये प्राहुः। देवो हि ब्राह्मणरूपेण लोकान् सर्वान् पृच्छति॥
Verse 9
केन कारणदोषेण धारा त्यक्त्वा गता द्विजम् ॥ तत्सर्वं कथयामासुर्ब्राह्मणस्य विचेष्टितम् ॥
‘केन कारणदोषेण धारा द्विजं त्यक्त्वा गता?’ इति पृष्टम्। ततः ते ब्राह्मणस्य सर्वं विचेष्टितं कथयामासुः॥
Verse 10
इत्युक्तस्तैर्देवदेवस्तत्रैवान्तरधीयत ॥ एष प्रभावस्तीर्थस्य वैकुण्ठस्य वसुन्धरे ॥
इत्युक्तस्तैर्देवदेवस्तत्रैवान्तरधीयत। एष प्रभावस्तीर्थस्य वैकुण्ठस्य वसुन्धरे॥
Verse 11
वैकुण्ठतीर्थे यः स्नाति मुच्यते सर्वपातकैः ॥ सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुलोकं स गच्छति ॥
वैकुण्ठतीर्थे यः स्नाति मुच्यते सर्वपातकैः। सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुलोकं स गच्छति॥
Verse 12
सूत उवाच ॥ पुनरन्यत् प्रवक्ष्यामि असिकुण्डेऽतिपुण्यदे ॥ नाम्ना गन्धर्वकुण्डं तु तीर्थानां तीर्थमुत्तमम् ॥
सूत उवाच। पुनरन्यत् प्रवक्ष्यामि असिकुण्डेऽतिपुण्यदे। नाम्ना गन्धर्वकुण्डं तु तीर्थानां तीर्थमुत्तमम्॥
Verse 13
तत्र स्नातो नरो देवि गन्धर्वैः सह मोदते ॥ तत्र यो मुंचते प्राणान्मम लोकं स गच्छति ॥
तत्र स्नातो नरो देवि गन्धर्वैः सह मोदते। तत्र यो मुंचते प्राणान्मम लोकं स गच्छति॥
Verse 14
विंशतिर्योजनानां तु माथुरं मम मण्डलम् ॥ इदं पद्मं महाभागे सर्वेषां मुक्तिदायि च
विंशतिर्योजनानां तु माथुरं मम मण्डलम्। इदं पद्मं महाभागे सर्वेषां मुक्तिदायि च॥
Verse 15
कर्णिकायां स्थितो देवि केशवः क्लेशनाशनः ॥ कर्णिकायां मृताः ये तु तेऽमराः मुक्तिभागिनः
कर्णिकायां स्थितो देवि केशवः क्लेशनाशनः। कर्णिकायां मृताः ये तु तेऽमराः मुक्तिभागिनः॥
Verse 16
तत्र मध्ये मृताः ये तु तेषां मुक्तिर्वसुन्धरे ॥ पश्चिमेन हरिं देवं गोवर्धननिवासिनम्
तत्र मध्ये मृताः ये तु तेषां मुक्तिर्वसुन्धरे। पश्चिमेन हरिं देवं गोवर्धननिवासिनम्॥
Verse 17
दृष्ट्वा तं देवदेवेशं किं मनः परितप्यते ॥ उत्तरेण तु गोविन्दं दृष्ट्वा देवं परं शुभम्
दृष्ट्वा तं देवदेवेशं किं मनः परितप्यते। उत्तरेण तु गोविन्दं दृष्ट्वा देवं परं शुभम्॥
Verse 18
नासौ पतति संसारे यावदाभूतसम्प्लवम् ॥ विश्रान्तिसंज्ञके देवं पूर्वपत्रे व्यवस्थितम्
नासौ पतति संसारे यावदाभूतसम्प्लवम्। विश्रान्तिसंज्ञके देवं पूर्वपत्रे व्यवस्थितम्॥
Verse 19
महाकायां सुरूपां च केशवाकारसन्निभाम् ॥ तां दृष्ट्वा मनुजो देवि ब्रह्मणा सह मोदते
महाकायां सुरूपां च केशवाकारसन्निभाम्। तां दृष्ट्वा मनुजो देवि ब्रह्मणा सह मोदते॥
Verse 20
कृते युगे तु राजासीन्मान्धाता नाम नामतः ॥ तेनाहं तोषितो देवि भक्तियुक्तेन चेतसा
कृते युगे राजाऽऽसीन्मान्धाता नाम नामतः। तेन भक्तियुक्तचेतसा देवि अहं सन्तोषितः॥
Verse 21
तस्य तुष्टेन हि मया प्रतिमेयं समर्पिता ॥ तेनैयं पूजिता नित्यमात्ममुक्तिमभीप्सता
तस्य तुष्टेन मया प्रतिमेयं समर्पिता। तेनैषा नित्यमर्चिता आत्ममुक्तिमभीप्सता॥
Verse 22
यदा तु मथुरां प्राप्य लवणोऽयं निपातितः ॥ तदैव प्रतिमा दिव्या मथुरायां व्यवस्थिताः
यदा तु मथुरां प्राप्य लवणोऽयं निपातितः। तदैव प्रतिमा दिव्या मथुरायां व्यवस्थिताः॥
Verse 23
पुण्येयं प्रतिमा दिव्या तैजसी दिव्यरूपिणी ॥ कपिलो नाम विप्रर्षिर्मम भक्तिपरायणः
पुण्येयं प्रतिमा दिव्या तैजसी दिव्यरूपिणी। कपिलो नाम विप्रर्षिर्मम भक्तिपरायणः॥
Verse 24
मनसा निर्मिता तेन वाराही प्रतिमा शुभा ॥ कपिलो ध्यायते नित्यं अर्चति स्म दिने दिने ॥
मनसा निर्मिता तेन वाराही प्रतिमा शुभा। कपिलो ध्यायते नित्यं अर्चति स्म दिने दिने॥
Verse 25
इन्द्रेणाराधितो देवि कपिलो मुनिसत्तमः ॥ तस्य प्रीतो ददौ देवं वराहं दिव्यरूपिणम् ॥
इन्द्रेणाराधितो देवि कपिलो मुनिसत्तमः। तस्य प्रीतो ददौ देवं वराहं दिव्यरूपिणम्॥
Verse 26
देवे लब्धे वरारोहॆ शक्रो हर्षसमन्वितः ॥ ध्यायति स्म सदा देवं पूजां कृत्वा हि भक्तितः ॥
देवे लब्धे वरारोहॆ शक्रो हर्षसमन्वितः। ध्यायति स्म सदा देवं पूजां कृत्वा हि भक्तितः॥
Verse 27
इन्द्रेण तु तदा प्राप्तं दिव्यं ज्ञानमनुत्तमम् ॥ ततः कालेन महता रावणो नाम राक्षसः ॥
इन्द्रेण तु तदा प्राप्तं दिव्यं ज्ञानमनुत्तमम्। ततः कालेन महता रावणो नाम राक्षसः॥
Verse 28
रावणेन जिता देवाः शक्रश्चैव महाबलः ॥ बद्ध्वा चेन्द्रं महाबाहुं शक्रस्य भवनं गतः ॥
रावणेन जिता देवाः शक्रश्चैव महाबलः। बद्ध्वा चेन्द्रं महाबाहुं शक्रस्य भवनं गतः॥
Verse 29
प्रविश्य रावणस्तत्र गृहे रत्नविभूषिते ॥ दृष्ट्वा कपिलवाराहं शिरसा धरणीं गतः ॥
प्रविश्य रावणस्तत्र गृहे रत्नविभूषिते। दृष्ट्वा कपिलवाराहं शिरसा धरणीं गतः॥
Verse 30
तेन सम्मोहितो देवि रावणो नाम राक्षसः ॥ त्रातुमर्हसि मे देव धरणीधर माधव ॥
देवि, तेन सम्मोहितो रावणो नाम राक्षसः। ‘हे देव, धरणीधर माधव, मां त्रातुमर्हसि’ इति।
Verse 31
दामोदर हृषीकेश हिरण्याक्षविदारण ॥ वेदगर्भ नमस्तेऽस्तु वासुदेव नमोऽस्तु ते ॥
हे दामोदर हृषीकेश हिरण्याक्षविदारण, हे वेदगर्भ नमस्तेऽस्तु; हे वासुदेव नमोऽस्तु ते।
Verse 32
निरीक्षितुं न शक्नोमि प्रष्टुं चैव गुणव्रत ॥ देवदेव नमस्तुभ्यं भक्तानामभयप्रद ॥
न निरीक्षितुं शक्नोमि न च प्रष्टुं, हे गुणव्रत। हे देवदेव, नमस्तुभ्यं, भक्तानामभयप्रद।
Verse 33
मम त्वं भक्तिनम्रस्य प्रसादं कुरु सर्वदा ॥ इति स्तुतो रावणेन देवदेवो जगत्पतिः ॥
मम भक्तिनम्रस्य त्वं सर्वदा प्रसादं कुरु। इति रावणेन स्तुतो देवदेवो जगत्पतिः।
Verse 34
सौम्यरूपोऽभवद्देवो लोकनाथो जनार्दनः ॥ सन्निधानमनुप्राप्य पुष्पकारोहणोत्सुकः
लोकनाथो जनार्दनः देवः सौम्यरूपोऽभवत्। सन्निधानमनुप्राप्य पुष्पकारोहणोत्सुकोऽभवत्।
Verse 35
कूर्मरूप नमस्तेऽस्तु नारायण नमोऽस्तु ते ॥ मस्त्यरूपधरं देवं मधुकैटभनाशिनम्
कूर्मरूपाय ते नमोऽस्तु, नारायणाय नमोऽस्तु ते। मत्स्यरूपधरं देवं मधुकैटभनाशिनं नमामि॥
Verse 36
तदुद्धर्त्तुं न शक्नोति रावणो विस्मयङ्गतः ॥ शङ्करेण पुरा सार्द्धं कैलासस्तु मयोद्धृतः
तदुद्धर्तुं न शक्नोति रावणो विस्मयङ्गतः। शङ्करेण पुरा सार्धं कैलासस्तु मयोद्धृतः॥
Verse 37
अहं त्वां नेतुमिच्छामि पुरीं लङ्कामनुत्तमाम्
अहं त्वां नेतुमिच्छामि पुरीं लङ्कामनुत्तमाम्॥
Verse 38
श्रीवराह उवाच ॥ अवैष्णवोऽसि रक्षस्त्वं कुतो भक्तिस्तवेदृशी ॥ कपिलस्य वचः श्रुत्वा रावणो वाक्यमब्रवीत्
श्रीवराह उवाच— अवैष्णवोऽसि रक्षस्त्वं कुतो भक्तिस्तवेदृशी। कपिलस्य वचः श्रुत्वा रावणो वाक्यमब्रवीत्॥
Verse 39
त्वद्दर्शनात्समुत्पन्ना भक्तिरव्यभिचारिणी ॥ महात्मस्त्वां नयिष्यामि देवदेव नमोऽस्तु ते
त्वद्दर्शनात्समुत्पन्ना भक्तिरव्यभिचारिणी। महात्मस्त्वां नयिष्यामि देवदेव नमोऽस्तु ते॥
Verse 40
भक्तिमुद्वहतस्तस्य लघु वेषोऽभवत्तदा ॥ पुष्पके तु समारोप्य देवं त्रैलोक्यविश्रुतम्
तस्य भक्तिमुद्वहतः तदा लघुवेषोऽभवत्। पुष्पके समारोप्य त्रैलोक्यविश्रुतं देवं स प्रचचाल॥
Verse 41
आनयामास लङ्कायां स्थापयित्वा स्वके गृहे ॥ तदा स्थितोऽहं लङ्कायां रावणेन प्रपूजितः
लङ्कां नीत्वा स्वगृहे स्थापयित्वा। तदाऽहं लङ्कायां रावणेन सम्यक् प्रपूजितः स्थितवान्॥
Verse 42
अयोध्याधिपती रामो हन्तुं राक्षसपुङ्गवम् ॥ गतोऽसौ विक्रमेणैव हत्त्वा राक्षसपुङ्गवम्
अयोध्याधिपति रामो राक्षसपुङ्गवं हन्तुं विक्रमेणैव गतः। स गत्वा राक्षसपुङ्गवं हत्वा॥
Verse 43
विभीषणश्च लङ्काया आधिपत्येऽभिषेचितः ॥ विभीषणेन रामस्य सर्वस्वं च निवेदितम्
विभीषणश्च लङ्काया आधिपत्येऽभिषेचितः। विभीषणेन रामाय सर्वस्वं च निवेदितम्॥
Verse 44
श्रीराम उवाच ॥ अनेन नास्ति मे कार्यं तव रक्षा विभीषण ॥ देवो मे दीयतां रक्षः शक्रलोकाद्य आगतः ॥
श्रीराम उवाच—अनेन मे न कार्यं; तव रक्षा, विभीषण। शक्रलोकादागतं रक्षो देवो मे दीयताम्॥
Verse 45
अह्न्यहनि पूजामि देवं वाराहरूपिणम् ॥ अयोध्यां चैव नेष्यामि त्वया दत्तं हि राक्षस ॥
अह्न्यहनि वाराहरूपिणं देवं पूजयामि। त्वया दत्तं हि, हे राक्षस, तदपि अयोध्यां नेष्यामि॥
Verse 46
अयोध्यायां स्थापयित्वा पूजयामास तं तदा ॥ गतं वर्षसहस्रं तु दशोत्तरमतः परम् ॥
अयोध्यायां तं स्थापयित्वा तदा तत्रैव पूजयामास। ततः परं दशोत्तरं वर्षसहस्रं गतं॥
Verse 47
लवणस्य वधार्थं हि शत्रुघ्नं प्रेषयत्तदा ॥ कृतप्रणामः शत्रुघ्नो राघवाय महात्मने ॥
लवणस्य वधार्थं तदा शत्रुघ्नं प्रेषयत्। शत्रुघ्नो महात्मने राघवाय कृतप्रणामः॥
Verse 48
चतुरङ्गबलोपेतो जगाम मथुरां प्रति ॥ गत्वा तु राक्षसश्रेष्ठं लवणं रौद्ररूपिणम् ॥
चतुरङ्गबलोपेतः स मथुरां प्रति जगाम। गत्वा तु रौद्ररूपिणं राक्षसश्रेष्ठं लवणं (समभ्यगच्छत्)॥
Verse 49
घातयित्वा तु शत्रुघ्नः प्रविश्य मथुरां पुरीम् ॥ ब्राह्मणान्स्थापयित्वा तु मया तुल्यान्महौजसः ॥
लवणं घातयित्वा शत्रुघ्नो मथुरां पुरीं प्रविवेश। ततः मया तुल्यान् महौजसो ब्राह्मणान् तत्र स्थापयामास॥
Verse 50
षड्विंशतिसहस्राणि वेदवेदाङ्गपारगान् ॥ अनृचो माथुरो यत्र चतुर्वेदस्तथापरः ॥
षड्विंशतिसहस्राणि जनाः वेदवेदाङ्गपारगाः आसन्। तत्र मथुरायां केचन अनृचः, अपरे चतुर्वेदविदः आसन्॥
Verse 51
एकस्मिन्भोजिते विप्रे कोटिर्भवति भोजितः ॥ लवणस्य यथावृत्तं कथितं ते वसुन्धरे ॥
एकस्मिन् विप्रे भोजिते कोटिर्भोजित इव भवति। एवं लवणस्य यथावृत्तं ते वसुन्धरे कथितम्॥
Verse 52
राघवस्य वचः श्रुत्वा शत्रुघ्नो वाक्यमब्रवीत् ॥ यदि तुष्टोऽसि मे देव वरार्हो यदि वाप्यहम् ॥
राघवस्य वचः श्रुत्वा शत्रुघ्नो वाक्यमब्रवीत्। यदि तुष्टोऽसि मे देव वरार्हो यदि वाप्यहम्॥
Verse 53
दीयतां मम देवोऽयं यदि मे वरदो भवान् ॥ शत्रुघ्नस्य वचः श्रुत्वा राघवो वाक्यमब्रवीत् ॥
दीयतां मम देवोऽयं यदि मे वरदो भवान्। शत्रुघ्नस्य वचः श्रुत्वा राघवो वाक्यमब्रवीत्॥
Verse 54
धन्यास्ते मथुरा लोकाः पश्यन्ति कपिलं सदा ॥ दृष्टः स्पृष्टः तदा ध्यातः स्नापितश्च दिने दिने ॥
धन्यास्ते मथुरा लोकाः कपिलं सदा पश्यन्ति। दृष्टः स्पृष्टस्तदा ध्यातः स्नापितश्च दिने दिने॥
Verse 55
अनुलिप्तश्च शत्रुघ्न सर्वपापं व्यपोहति ॥ पूजितः स्नापितो देवो दृष्टो यैस्तु दिने दिने ॥
अनुलिप्तोऽसौ, हे शत्रुघ्न, सर्वपापं व्यपोहति। ये जनाः देवं नित्यं पूजयन्ति, स्नापयन्ति, पश्यन्ति च, ते शुद्धिं प्राप्नुवन्ति॥
Verse 56
सर्वं हरति वै पापं मोक्षं चैव प्रयच्छति ॥ इत्युक्त्वा राघवस्तस्मै देवं प्रादाद्वसुन्धरे ॥
सर्वं वै पापं हरति, मोक्षं चैव प्रयच्छति—इति उक्त्वा राघवः तस्मै देवं प्रादात्, हे वसुन्धरे॥
Verse 57
देवमादाय शत्रुघ्नो जगाम मथुरां पुरीम् ॥ ब्राह्मणं स्थापयित्वा तु आगच्छन्मम सन्निधौ ॥
देवमादाय शत्रुघ्नो मथुरां पुरीं जगाम। तत्र ब्राह्मणं स्थापयित्वा, मम सन्निधौ पुनरागच्छत्॥
Verse 58
तत्र मध्ये तु संस्थाप्य पूजयामास राघवः ॥ अनेन क्रमयोगेन मथुरायां स्थितः प्रभुः ॥
तत्र मध्ये तु संस्थाप्य राघवः पूजयामास। अनेन क्रमयोगेन मथुरायां प्रभुः प्रतिष्ठितोऽभवत्॥
Verse 59
गयायां पिण्डदानेन यत्फलं ज्येष्ठपुष्करे ॥ तत्फलं समवाप्नोति श्वेतं दृष्ट्वा सदा नरः ॥
गयायां पिण्डदानेन यत्फलं, ज्येष्ठपुष्करे च यत्; तत्फलं सदा श्वेतदर्शनात् नरः समवाप्नोति॥
Verse 60
विश्रान्तिसंज्ञके तद्वद्गोविन्दे च तथा हरौ ॥ केशवे दीर्घविष्णौ च तदेव फलमश्नुते ॥
विश्रान्तिसंज्ञके तथा गोविन्दे हरौ च, केशवे दीर्घविष्णौ च—तत्रापि स एव पुण्यफलविशेषोऽनुभूयते।
Verse 61
उदये मामकं तेजः सदा विश्रान्तिसंज्ञके ॥ मध्याह्ने मामकं तेजो दीर्घविष्णौ व्यवस्थितम् ॥ केशवे मामकं तेजो दिनभागे चतुर्थके ॥
उदये मम तेजः सदा विश्रान्तिसंज्ञके; मध्याह्ने मम तेजो दीर्घविष्णौ प्रतिष्ठितम्; केशवे तु दिनभागचतुर्थके मम तेजः प्रकाशते।
Verse 62
एषा विद्या पुरा देवि नित्यकालं सुगो पिता ॥ भक्ताऽ त्वं मम शिष्या च कथिता ते वसुन्धरे ॥
एषा विद्या पुरा देवि प्राचीनकाले नित्यं सुजनपितृणा धारिता; त्वं भक्ताऽसि मम शिष्या च, तस्मात् ते वसुन्धरे कथिता।
Verse 63
लवणस्य वधं श्रुत्वा राघवो वाक्यमब्रवीत् ॥ वरं वरय शत्रुघ्न यत्ते मनसि रोचते ॥
लवणस्य वधं श्रुत्वा राघवो वाक्यमब्रवीत्—“वरं वरय शत्रुघ्न, यत्ते मनसि रोचते।”
Verse 64
वैकुण्ठे तु निमग्नोऽयं ब्रह्महत्यागता ततः ॥ विस्मयो नात्र कर्तव्यस्तीर्थस्येदं महत्फलम् ॥
वैकुण्ठे निमग्नमात्रेऽस्य ब्रह्महत्यादोषोऽपगतः; अत्र विस्मयो न कर्तव्यः—एतत् तीर्थस्य महत्फलम्।
Verse 65
यं दृष्ट्वा तु नरो याति मुक्तिं नास्त्यत्र संशयः ॥ दक्षिणेन तु मां विद्धि प्रतिमां दिव्यरूपिणीम् ॥
एतद् दृष्ट्वा तु नरो मोक्षं प्राप्नोति, अत्र संशयो नास्ति। दक्षिणदिशि च मम दिव्यरूपिणी प्रतिमा विद्धि॥
Verse 66
इन्द्रलोकं गतः सोऽथ स्वर्गं जेतुं महाबलः ॥ शक्रेण सह सङ्गम्य ततो युद्धं प्रवर्तितम् ॥
अथ स महाबलः इन्द्रलोकं गतः, स्वर्गं जेतुम् इच्छन्। शक्रेण सह सङ्गम्य ततः युद्धं प्रवर्तितम्॥
Verse 67
देव त्वं स्वल्पकायोऽसि नाहमुद्धरणक्षमः ॥ प्रसीद देवदेवेश सुरनाथ नमोऽस्तु ते ॥
देव, त्वं स्वल्पकायोऽसि; अहं तु उद्धरणे न क्षमः। प्रसीद देवदेवेश, सुरनाथ, नमोऽस्तु ते॥
Verse 68
ततः समर्पयामास कपिलं दिव्यरूपिणम् ॥ पुष्पके तु समारोप्य नीतवान्नगरीं प्रति ॥
ततः स कपिलं दिव्यरूपिणं समर्पयामास। पुष्पके समारोप्य तं नगरीं प्रति नीतवान्॥
Verse 69
नय शत्रुघ्न देवं त्वं दिव्यं वाराहरूपिणम् ॥ धन्याऽसौ मण्डली लोके धन्या सा मथुरा पुरी ॥
नय, शत्रुघ्न, त्वं देवं दिव्यं वाराहरूपिणम्। धन्या सा मण्डली लोके, धन्या सा मथुरा पुरी॥
The text models a moral-ritual logic in which severe wrongdoing (brahmahatyā) is publicly legible through a bodily sign, and remediation is pursued through disciplined pilgrimage and bathing at a designated tīrtha. The instructional thrust is not only soteriological (release from pāpa) but also social-ethical: wrongdoing has consequences, communal observation prompts inquiry, and place-based ritual discipline is presented as a corrective pathway, culminating in a norm that tīrthas function as regulated institutions for moral repair.
No tithi (lunar day) is specified. The chapter emphasizes diurnal timing: at udaya (sunrise) Varāha’s tejas is associated with the Viśrānti-saṃjñaka site/form; at madhyāhna (midday) with Dīrgha-Viṣṇu; and later day-part (dinabhāga/caturthaka phrasing) with Keśava. It also uses comparative merit markers referencing Jyeṣṭha-Puṣkara (a seasonal/ritual prestige frame) and Gayā piṇḍadāna as benchmark rites.
By structuring instruction as a dialogue addressed to Pṛthivī (Vasundharā), the chapter implicitly frames sacred places as elements of Earth’s moral-topographical order. The narrative treats tīrthas (water-sites/ponds/kuṇḍas) as regulated ecological-cultural nodes where purification and social restoration occur. This supports an Earth-stewardship reading: maintaining tīrtha integrity (access, cleanliness, ritual order) preserves a terrestrial network that mediates human transgression and reintegration.
The chapter references Janaka of Mithilā; Kapila (as viprarṣi associated with the Varāha pratimā); Indra (Śakra) as patron/recipient of the deity; Rāvaṇa as the agent who relocates the image to Laṅkā; Rāma of Ayodhyā and his installation/pūjā; Vibhīṣaṇa’s kingship in Laṅkā; Śatrughna’s expedition to Mathurā; and Lavaṇa (the rākṣasa) whose defeat anchors the Mathurā reordering and brāhmaṇa settlement narrative.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.