Atma

Verse 1

ॐ अथाङ्गिरास्त्रिविधः पुरुषोऽजायत—आत्मा, अन्तरात्मा, परमात्मा चेति। त्वक्-चर्म-मांस-रोम-अङ्गुष्ठ-अङ्गुल्यः, पृष्ठ-वंश-नख-गुल्फ-उदर-नाभि-मेढ्र-कटि-ऊरु-कपोल-श्रोत्र-भ्रू-ललाट-बाहु-पार्श्व-शिरः-अक्षीणि भ...

ॐ। अथाङ्गिराः प्रोवाच—पुरुषस्त्रिविधोऽजायत: आत्मा, अन्तरात्मा, परमात्मा चेति। त्वक्चर्ममांसरोमाङ्गुष्ठाङ्गुल्यादयः पृष्ठवंशनखगुल्फोदरनाभिमेढ्रकट्यूरुकपोलश्रोत्रभ्रूललाटबाहुपार्श्वशिरोऽक्षीणि च भवन्ति; जायते म्रियते इत्येष देहाभिमानी आत्मा। अथान्तरात्मा—पृथिव्यापस्तेजोवाय्वाकाशरूपः; इच्छाद्वेषसुखदुःखकाममोहविकल्पस्मृतिलिङ्गैः; उदात्तानुदात्तह्रस्वदीर्घप्लुतस्वरैः; खलितगर्जितस्फुटितमुदितनृत्तगीतवादित्रादिभिः श्रोता घ्राता रसयिता नेता कर्ता विज्ञानात्मा पुरुषः; श्रवणघ्राणाकर्षणकर्मविशेषान् करोति, पुराणन्यायमीमांसाधर्मशास्त्रादिषु प्रवर्तते—एषोऽन्तरात्मा। अथ परमात्मा—अक्षररूपेणोपासनीयः; प्राणायामप्रत्याहारधारणाध्यानसमाधियोगानुमानात्मचिन्तनैः सूक्ष्मतया वटबीजवत् श्यामाकतण्डुलवत् वा केशाग्रशतसहस्रविभागकल्पनया च लभ्यते, न चोपलभ्यते; न जायते न म्रियते; न शुष्यति न क्लिद्यते न दह्यते; न कम्पते न भिद्यते न च्छिद्यते; निर्गुणः साक्षी शुद्धो निरवयवः केवलः सूक्ष्मो निर्ममो निरञ्जनो निर्विकारः; शब्दस्पर्शरूपरसगन्धवर्जितो निर्विकल्पो निराकाङ्क्षः सर्वव्यापी; सोऽचिन्त्योऽनिर्वर्ण्यश्च; अशुद्धान्यपि पुनाति। निष्क्रियस्य तस्य संसारो नास्ति। आत्मसंज्ञः शिवः शुद्धः एक एव अद्वयः सदा; ब्रह्मरूपतया ब्रह्मैव केवलं प्रतिभासते॥१॥

Verse 2

जगद्रूपतयाप्येतद्ब्रह्मैव प्रतिभासते । विद्याविद्यादिभेदेन भावाभावादिभेदतः॥२॥

जगद्रूपतयाप्येतद्ब्रह्मैव प्रतिभासते; विद्याविद्यादिभेदेन भावाभावादिभेदतः॥२॥

Verse 3

गुरुशिष्यादिभेदेन ब्रह्मैव प्रतिभासते । ब्रह्मैव केवलं शुद्धं विद्यते तत्त्वदर्शने॥३॥

गुरुशिष्यादिभेदेन ब्रह्मैव प्रतिभासते; तत्त्वदर्शने ब्रह्मैव केवलं शुद्धं विद्यते॥३॥

Verse 4

न च विद्या न चाविद्या न जगच्च न चापरम् । सत्यत्वेन जगद्भानं संसारस्य प्रवर्तकम्॥४॥

न च विद्या न चाविद्या न जगच्च न चापरम्; सत्यत्वेन जगद्भानं संसारस्य प्रवर्तकम्॥४॥

Verse 5

असत्यत्वेन भानं तु संसारस्य निवर्तकम् । घटोऽयमिति विज्ञातुं नियमः कोऽन्वपेक्षते॥५॥ विना प्रमाणसुष्ठुत्वं यस्मिन् सति पदार्थधीः । अयमात्मा नित्यसिद्धः प्रमाणे सति भासते॥६॥

असत्यत्वेन भानं तु संसारस्य निवर्तकम्; घटोऽयमिति विज्ञातुं नियमः कोऽन्वपेक्षते॥५॥ विना प्रमाणसुष्ठुत्वं यस्मिन् सति पदार्थधीः; अयमात्मा नित्यसिद्धः प्रमाणे सति भासते॥६॥

Verse 6

असत्यत्वेन भानं तु संसारस्य निवर्तकम् । घटोऽयमिति विज्ञातुं नियमः कोऽन्वपेक्षते ॥ विना प्रमाणसुष्ठुत्वं यस्मिन् सति पदार्थधीः । अयमात्मा नित्यसिद्धः प्रमाणे सति भासते ॥५–६॥

संसारस्य असत्यत्वेन यद्भानं तदेव तस्य निवर्तकम्। “अयं घटः” इति ज्ञाने कः नियमः अपेक्ष्यते? प्रमाणस्य सुष्ठुत्वं विना यदा पदार्थधीः जायते, अयम् आत्मा नित्यसिद्ध एव; प्रमाणे सति तु स्फुटं भासते।

Verse 7

न देशं नापि कालं वा न शुद्धिं वाप्यपेक्षते । देवदत्तोऽहमित्येतद्विज्ञानं निरपेक्षकम् ॥७॥

न देशं न कालं नापि शुद्धिं अपेक्षते; “अहं देवदत्तः” इति विज्ञानं निरपेक्षकमेव।

Verse 8

तद्वद्ब्रह्मविदोऽप्यस्य ब्रह्माहमिति वेदनम् । भानुनेव जगत्सर्वं भास्यते यस्य तेजसा ॥८॥

तद्वत् ब्रह्मविदः अपि “ब्रह्माहम्” इति वेदनं निरपेक्षं तत्क्षणसिद्धम्। भानुना इव जगत्सर्वं यस्य तेजसा भास्यते।

Verse 9

अनात्मकम् असत् तुच्छं किं नु तस्यावभासकम् । वेदशास्त्रपुराणानि भूतानि सकलान्यपि ॥ येनार्थवन्ति तं किं नु विज्ञातारं प्रकाशयेत् । क्षुधां देहव्यथां त्यक्त्वा बालः क्रीडति वस्तुनि ॥ तथैव विद्वान् रमते न...

अनात्मा असन् तुच्छः—तस्य किं नु अवभासकम्? येन वेदशास्त्रपुराणानि भूतानि च सर्वाणि अर्थवन्ति भवन्ति, तं विज्ञातारं किं प्रकाशयेत्? क्षुधां देहव्यथां त्यक्त्वा बालः वस्तुनि क्रीडति; तथैव विद्वान् निर्ममो निरहं सुखी रमते। कामेषु सञ्चरन् अपि निष्कामस्वरूपः एकचरो मुनिः विचरति।

Verse 10

अनात्मकम् असत् तुच्छं किं नु तस्यावभासकम् । वेदशास्त्रपुराणानि भूतानि सकलान्यपि ॥ येनार्थवन्ति तं किं नु विज्ञातारं प्रकाशयेत् । क्षुधां देहव्यथां त्यक्त्वा बालः क्रीडति वस्तुनि ॥ तथैव विद्वान् रमते न...

अनात्मा असन् तुच्छः—तस्य किं नु अवभासकम्? येन वेदशास्त्रपुराणानि भूतानि च सर्वाणि अर्थवन्ति भवन्ति, तं विज्ञातारं किं प्रकाशयेत्? क्षुधां देहव्यथां त्यक्त्वा बालः वस्तुनि क्रीडति; तथैव विद्वान् निर्ममो निरहं सुखी रमते। कामेषु सञ्चरन् अपि निष्कामस्वरूपः एकचरो मुनिः विचरति।

Verse 11

अनात्मकम् असत् तुच्छं किं नु तस्यावभासकम् । वेदशास्त्रपुराणानि भूतानि सकलान्यपि ॥ येनार्थवन्ति तं किं नु विज्ञातारं प्रकाशयेत् । क्षुधां देहव्यथां त्यक्त्वा बालः क्रीडति वस्तुनि ॥ तथैव विद्वान् रमते न...

अनात्मकमसत्तुच्छं किं नु तस्यावभासकम्। वेदशास्त्रपुराणानि भूतानि सकलान्यपि येनार्थवन्ति, तं किं नु विज्ञातारं प्रकाशयेत्। क्षुधां देहव्यथां त्यक्त्वा बालः क्रीडति वस्तुनि; तथैव विद्वान् रमते निर्ममो निरहं सुखी। कामान् निष्कामरूपी सञ्चरत्येकचरो मुनिः॥

Verse 12

स्वात्मनैव सदा तुष्टः स्वयं सर्वात्मना स्थितः । निर्धनोऽपि सदा तुष्टोऽप्यसहायो महाबलः ॥

स्वात्मनैव सदा तुष्टः स्वयं सर्वात्मना स्थितः। निर्धनोऽपि सदा तुष्टोऽप्यसहायो महाबलः॥

Verse 13

नित्यतृप्तोऽप्यभुञ्जानोऽप्यसमः समदर्शनः । कुर्वन्नपि न कुर्वाणश्चाभोक्ता फलभोग्यपि ॥

नित्यतृप्तोऽप्यभुञ्जानोऽप्यसमः समदर्शनः। कुर्वन्नपि न कुर्वाणश्चाभोक्ता फलभोग्यपि॥

Verse 14

शरीर्यप्यशरीर्येष परिच्छिन्नोऽपि सर्वगः । अशरीरं सदा सन्तमिदं ब्रह्मविदं क्वचित् ॥ प्रियाप्रिये न स्पृशतस्तथैव च शुभाशुभे । तमसा ग्रस्तवद्भानादग्रस्तोऽपि रविर्जनैः ॥ ग्रस्त इत्युच्यते भ्रान्त्या ह्यज्...

शरीर्यप्यशरीर्येष परिच्छिन्नोऽपि सर्वगः। अशरीरं सदा सन्तमिदं ब्रह्मविदं क्वचित्॥ प्रियाप्रिये न स्पृशतस्तथैव च शुभाशुभे। तमसा ग्रस्तवद्भानादग्रस्तोऽपि रविर्जनैः॥ ग्रस्त इत्युच्यते भ्रान्त्या ह्यज्ञात्वा वस्तुलक्षणम्। तद्वद्देहादिबन्धेभ्यो विमुक्तं ब्रह्मवित्तमम्॥ पश्यन्ति देहिवन्मूढाः शरीराभासदर्शनात्। अहिनिर्ल्वयनीवायं मुक्तदेहस्तु तिष्ठति॥

Verse 15

शरीर्यप्यशरीर्येष परिच्छिन्नोऽपि सर्वगः । अशरीरं सदा सन्तमिदं ब्रह्मविदं क्वचित् ॥ प्रियाप्रिये न स्पृशतस्तथैव च शुभाशुभे । तमसा ग्रस्तवद्भानादग्रस्तोऽपि रविर्जनैः ॥ ग्रस्त इत्युच्यते भ्रान्त्या ह्यज्...

शरीर्यप्यशरीर्येष परिच्छिन्नोऽपि सर्वगः। अशरीरं सदा सन्तमिदं ब्रह्मविदं क्वचित्॥ प्रियाप्रिये न स्पृशतस्तथैव च शुभाशुभे। तमसा ग्रस्तवद्भानादग्रस्तोऽपि रविर्जनैः॥ ग्रस्त इत्युच्यते भ्रान्त्या ह्यज्ञात्वा वस्तुलक्षणम्। तद्वद्देहादिबन्धेभ्यो विमुक्तं ब्रह्मवित्तमम्॥ पश्यन्ति देहिवन्मूढाः शरीराभासदर्शनात्। अहिनिर्ल्वयनीवायं मुक्तदेहस्तु तिष्ठति॥

Verse 16

शरीर्यप्यशरीर्येष परिच्छिन्नोऽपि सर्वगः । अशरीरं सदा सन्तमिदं ब्रह्मविदं क्वचित्॥ प्रियाप्रिये न स्पृशतस्तथैव च शुभाशुभे । तमसा ग्रस्तवद्भानादग्रस्तोऽपि रविर्जनैः॥ ग्रस्त इत्युच्यते भ्रान्त्या ह्यज्ञा...

शरीर्यपि अयम् अशरीर्येव; परिच्छिन्नोऽपि सर्वगः। अशरीरं सदा सन्तं ब्रह्मविदं केचिद् देहिवदिव पश्यन्ति। प्रियाप्रिये न स्पृशतः, तथा शुभाशुभे अपि। यथा रविरग्रस्तोऽपि तमसा ग्रस्तवद्भाति, जनैश्च ‘ग्रस्तः’ इति उच्यते—वस्तुलक्षणाज्ञानजन्यया भ्रान्त्या। तद्वत् देहादिबन्धेभ्यो विमुक्तं ब्रह्मवित्तमं मूढाः शरीराभासदर्शनात् देहिवदिव पश्यन्ति। अहिनिर्ल्वयनीव मुक्तदेहः स तिष्ठति।

Verse 17

शरीर्यप्यशरीर्येष परिच्छिन्नोऽपि सर्वगः । अशरीरं सदा सन्तमिदं ब्रह्मविदं क्वचित्॥ प्रियाप्रिये न स्पृशतस्तथैव च शुभाशुभे । तमसा ग्रस्तवद्भानादग्रस्तोऽपि रविर्जनैः॥ ग्रस्त इत्युच्यते भ्रान्त्या ह्यज्ञा...

शरीर्यपि अयम् अशरीर्येव; परिच्छिन्नोऽपि सर्वगः। अशरीरं सदा सन्तं ब्रह्मविदं केचिद् देहिवदिव पश्यन्ति। प्रियाप्रिये न स्पृशतः, तथा शुभाशुभे अपि। यथा रविरग्रस्तोऽपि तमसा ग्रस्तवद्भाति, जनैश्च ‘ग्रस्तः’ इति उच्यते—वस्तुलक्षणाज्ञानजन्यया भ्रान्त्या। तद्वत् देहादिबन्धेभ्यो विमुक्तं ब्रह्मवित्तमं मूढाः शरीराभासदर्शनात् देहिवदिव पश्यन्ति। अहिनिर्ल्वयनीव मुक्तदेहः स तिष्ठति।

Verse 18

इतस्ततश्चाल्यमानो यत्किञ्चित्प्राणवायुना । स्रोतसा नीयते दारु यथा निम्नोन्नतस्थलम्॥

इतस्ततश्चाल्यमानं यत्किञ्चित् प्राणवायुना, स्रोतसा नीयते—दारु यथा निम्नोन्नतस्थलम्।

Verse 19

दैवेन नीयते देहो यथा कालोपभुक्तिषु । लक्ष्यालक्ष्यगतिं त्यक्त्वा यस्तिष्ठेत्केवलात्मना॥ शिव एव स्वयं साक्षादयं ब्रह्मविदुत्तमः । जीवन्नेव सदा मुक्तः कृतार्थो ब्रह्मवित्तमः॥

दैवेन नीयते देहो यथा कालोपभुक्तिषु। लक्ष्यालक्ष्यगतिं त्यक्त्वा यः तिष्ठेत् केवलात्मना। स एव शिवः स्वयं साक्षाद्—अयं ब्रह्मविदुत्तमः। जीवन्नेव सदा मुक्तः, कृतार्थः ब्रह्मवित्तमः।

Verse 20

दैवेन नीयते देहो यथा कालोपभुक्तिषु । लक्ष्यालक्ष्यगतिं त्यक्त्वा यस्तिष्ठेत्केवलात्मना॥ शिव एव स्वयं साक्षादयं ब्रह्मविदुत्तमः । जीवन्नेव सदा मुक्तः कृतार्थो ब्रह्मवित्तमः॥

दैवेन नीयते देहो यथा कालोपभुक्तिषु। लक्ष्यालक्ष्यगतिं त्यक्त्वा यः तिष्ठेत् केवलात्मना। स एव शिवः स्वयं साक्षाद्—अयं ब्रह्मविदुत्तमः। जीवन्नेव सदा मुक्तः, कृतार्थः ब्रह्मवित्तमः।

Verse 21

उपाधिनाशाद् ब्रह्मैव सद् ब्रह्माप्येति निर्द्वयम् । शैलूषो वेषसद्भावाभावयोश्च यथा पुमान् ॥२१॥

उपाधिनाशात् सत् ब्रह्मैव; ब्रह्माप्येति निर्द्वयम्। यथा शैलूषः वेषस्य सद्भावेऽभावे च स एव पुमान्॥

Verse 22

तथैव ब्रह्मविच्छ्रेष्ठः सदा ब्रह्मैव नापरः । घटे नष्टे यथा व्योम व्योमैव भवति स्वयम् ॥२२॥

तथैव ब्रह्मविच्छ्रेष्ठः सदा ब्रह्मैव नापरः। घटे नष्टे यथा व्योम अन्तर्हितं व्योमैव भवति स्वयम्॥

Verse 23

तथैवोपाधिविलये ब्रह्मैव ब्रह्मवित्स्वयम् । क्षीरं क्षीरे यथा क्षिप्तं तैलं तैले जलं जले ॥२३॥

तथैवोपाधिविलये ब्रह्मवित् स्वयम् ब्रह्मैव। क्षीरं क्षीरे यथा क्षिप्तं तैलं तैले जलं जले॥

Verse 24

संयुक्तमेकतां याति तथात्मन्यात्मविन्मुनिः । एवं विदेहकैवल्यं सन्मात्रत्वमखण्डितम् ॥२४॥

संयुक्तं एकतां याति; तथात्मनि आत्मविन्मुनिः। एवं विदेहकैवल्यं सन्मात्रत्वम् अखण्डितम्॥

Verse 25

ब्रह्मभावं प्रपद्यैष यतिर्नावर्तते पुनः । सदात्मकत्वविज्ञानदग्धा विद्यादिवर्ष्मणः ॥२५॥

ब्रह्मभावं प्रपद्यैष यतिर्नावर्तते पुनः। सदात्मकत्वविज्ञानदग्धा अविद्यादिवर्ष्मणः॥

Verse 26

अमुष्य ब्रह्मभूतत्त्वाद् ब्रह्मणः कुत उद्भवः । मायाक्लृप्तौ बन्धमोक्षौ न स्तः स्वात्मनि वस्तुतः ॥ यथा रज्जौ निष्क्रियायां सर्पाभासविनिर्गमौ । अवृतेः सदसत्त्वाभ्यां वक्तव्ये बन्धमोक्षणे ॥ २६–२७ ॥

अस्य ब्रह्मस्वरूपत्वात् ब्रह्मणः कुत उद्भवः। मायाकल्पितौ बन्धमोक्षौ स्वात्मनि वस्तुतो न स्तः॥ यथा निष्क्रियायां रज्जौ सर्पाभासस्योदयो लयोऽपि आवरणस्य सदसत्त्वाभ्यां कथ्यते, तथा बन्धमोक्षणेऽपि केवलं व्यवहारतः वक्तव्ये॥

Verse 27

अमुष्य ब्रह्मभूतत्त्वाद् ब्रह्मणः कुत उद्भवः । मायाक्लृप्तौ बन्धमोक्षौ न स्तः स्वात्मनि वस्तुतः ॥ यथा रज्जौ निष्क्रियायां सर्पाभासविनिर्गमौ । अवृतेः सदसत्त्वाभ्यां वक्तव्ये बन्धमोक्षणे ॥ २६–२७ ॥

यथा निष्क्रियायां रज्जौ आवरणस्य सद्भावे सर्पाभास उदेति, असद्भावे निवर्तते इति कथ्यते; तथा बन्धमोक्षौ अपि आवरणसदसत्त्वनिमित्तौ केवलं व्यवहारतः प्रकीर्त्येते॥

Verse 28

नावृत्तिर्ब्रह्मणः क्वाचिदन्याभावादनावृतम् । अस्तीति प्रत्ययो यश्च यश्च नास्तीति वस्तुनि ॥ बुद्धेरेव गुणावेतौ न तु नित्यस्य वस्तुनः । अतस्तौ मायया क्लृप्तौ बन्धमोक्षौ न चात्मनि ॥ २८–२९ ॥

ब्रह्मणः क्वचिदपि न आवृत्तिः; अन्यस्याभावात् तदनावृतमेव। वस्तुनि ‘अस्ति’ इति यः प्रत्ययः, ‘नास्ति’ इति च यः प्रत्ययः—उभौ बुद्धेर्गुणौ, न तु नित्यवस्तुनः॥

Verse 29

नावृत्तिर्ब्रह्मणः क्वाचिदन्याभावादनावृतम् । अस्तीति प्रत्ययो यश्च यश्च नास्तीति वस्तुनि ॥ बुद्धेरेव गुणावेतौ न तु नित्यस्य वस्तुनः । अतस्तौ मायया क्लृप्तौ बन्धमोक्षौ न चात्मनि ॥ २८–२९ ॥

‘अस्ति’ ‘नास्ति’ इत्युभौ प्रत्ययौ बुद्धेरेव गुणौ, न नित्यस्य परमार्थवस्तुनः। अत एव माया-कल्पितौ बन्धमोक्षौ आत्मनि न विद्येते॥

Verse 30

निष्कले निष्क्रिये शान्ते निरवद्ये निरञ्जने । अद्वितीये परे तत्त्वे व्योमवत् कल्पना कुतः ॥ ३० ॥

निष्कले निष्क्रिये शान्ते निरवद्ये निरञ्जने। अद्वितीये परे तत्त्वे व्योमवत् कल्पना कुतः॥

Verse 31

न निरोधो न चोत्पत्तिर्न बद्धो न च साधकः । न मुमुक्षुर्न वै मुक्त इत्येषा परमार्थता ॥३१॥

न निरोधो न चोत्पत्तिः; न बद्धो न च साधकः। न मुमुक्षुः न वै मुक्तः—इत्येषा परमार्थता॥