Atma
आत्मोपनिषत् अथर्ववेदपरम्परायां प्रसिद्धा, अद्वैतवेदान्तदृष्ट्या आत्मस्वरूपनिर्णयाय संक्षिप्ता उपदेशग्रन्थः। अस्य मुख्योऽर्थः—आत्मा स्वयम्प्रकाशचैतन्यरूपः, देह-इन्द्रिय-मनः-अहङ्कारादिभ्यः सर्वथा भिन्नः, साक्षित्वेन सर्वावस्थासु अविकारी च। ‘नेति नेति’ इति निषेधमार्गेण दृश्य-ज्ञेयवस्तूनां आत्मत्वनिरासः क्रियते, ततः शुद्धचैतन्यस्य प्रत्यभिज्ञा जायते। ग्रन्थः कर्मकाण्डस्य बहिर्मुखत्वात् ज्ञानकाण्डस्य अन्तर्मुखतां प्रति संक्रमणं दर्शयति; मोक्षः न कर्मजन्यः, किन्तु अपरोक्शज्ञानरूपः इति प्रतिपाद्यते। जाग्रत्-स्वप्न-सुषुप्त्यवस्थात्रयातीतं तुरीयस्वरूपं, गुणातीतत्वं, कर्तृत्व-भोक्तृत्वनिवृत्तिः च साधनफलरूपेण निरूप्यते। अतः आत्मोपनिषत् आत्मविचारस्य, वैराग्यस्य, संन्यासभावस्य च दार्शनिकाधारं दत्त्वा ‘आत्मैव ब्रह्म’ इति अद्वैतसिद्धान्तं संक्षेपेण प्रकाशयति।
Start ReadingKey Teachings
Ātman is self-luminous consciousness (cit), the witness (sākṣin) of all states.
Discrimination (viveka): the Self is distinct from body, senses, mind, and ego.
Neti-neti (negation): whatever is seen/known is not the seer/knower.
Non-duality (advaita): ātman is brahman; multiplicity is nāma-rūpa dependent on avidyā.
Transcendence of the three states (waking, dream, deep sleep) and the three guṇas.
Freedom from doership/enjoyership (kartṛtva/bhoktṛtva) as a mark of realization.
Renunciation (sannyāsa) as inner disidentification, culminating in jñāna-mokṣa.
Liberation is immediate knowledge (aparokṣa-jñāna), not a produced result of action.
Verses of the Atma
31 verses with Sanskrit text, transliteration, and translation.
Verse 1
ॐ अथाङ्गिरास्त्रिविधः पुरुषोऽजायत—आत्मा, अन्तरात्मा, परमात्मा चेति। त्वक्-चर्म-मांस-रोम-अङ्गुष्ठ-अङ्गुल्यः, पृष्ठ-वंश-नख-गुल्फ-उदर-नाभि-मेढ्र-कटि-ऊरु-कपोल-श्रोत्र-भ्रू-ललाट-बाहु-पार्श्व-शिरः-अक्षीणि भ...
ॐ। अथाङ्गिराः प्रोवाच—पुरुषस्त्रिविधोऽजायत: आत्मा, अन्तरात्मा, परमात्मा चेति। त्वक्चर्ममांसरोमाङ्गुष्ठाङ्गुल्यादयः पृष्ठवंशनखगुल्फोदरनाभिमेढ्रकट्यूरुकपोलश्रोत्रभ्रूललाटबाहुपार्श्वशिरोऽक्षीणि च भवन्ति; जायते म्रियते इत्येष देहाभिमानी आत्मा। अथान्तरात्मा—पृथिव्यापस्तेजोवाय्वाकाशरूपः; इच्छाद्वेषसुखदुःखकाममोहविकल्पस्मृतिलिङ्गैः; उदात्तानुदात्तह्रस्वदीर्घप्लुतस्वरैः; खलितगर्जितस्फुटितमुदितनृत्तगीतवादित्रादिभिः श्रोता घ्राता रसयिता नेता कर्ता विज्ञानात्मा पुरुषः; श्रवणघ्राणाकर्षणकर्मविशेषान् करोति, पुराणन्यायमीमांसाधर्मशास्त्रादिषु प्रवर्तते—एषोऽन्तरात्मा। अथ परमात्मा—अक्षररूपेणोपासनीयः; प्राणायामप्रत्याहारधारणाध्यानसमाधियोगानुमानात्मचिन्तनैः सूक्ष्मतया वटबीजवत् श्यामाकतण्डुलवत् वा केशाग्रशतसहस्रविभागकल्पनया च लभ्यते, न चोपलभ्यते; न जायते न म्रियते; न शुष्यति न क्लिद्यते न दह्यते; न कम्पते न भिद्यते न च्छिद्यते; निर्गुणः साक्षी शुद्धो निरवयवः केवलः सूक्ष्मो निर्ममो निरञ्जनो निर्विकारः; शब्दस्पर्शरूपरसगन्धवर्जितो निर्विकल्पो निराकाङ्क्षः सर्वव्यापी; सोऽचिन्त्योऽनिर्वर्ण्यश्च; अशुद्धान्यपि पुनाति। निष्क्रियस्य तस्य संसारो नास्ति। आत्मसंज्ञः शिवः शुद्धः एक एव अद्वयः सदा; ब्रह्मरूपतया ब्रह्मैव केवलं प्रतिभासते॥१॥
Threefold analysis of self (deha-jīva/antarātmā/paramātmā), nirguṇa Brahman as sākṣin; negation of saṃsāra for the actionless SelfVerse 2
जगद्रूपतयाप्येतद्ब्रह्मैव प्रतिभासते । विद्याविद्यादिभेदेन भावाभावादिभेदतः॥२॥
जगद्रूपतयाप्येतद्ब्रह्मैव प्रतिभासते; विद्याविद्यादिभेदेन भावाभावादिभेदतः॥२॥
Māyā/avidyā-based appearance (pratibhāsa) of jagat upon BrahmanVerse 3
गुरुशिष्यादिभेदेन ब्रह्मैव प्रतिभासते । ब्रह्मैव केवलं शुद्धं विद्यते तत्त्वदर्शने॥३॥
गुरुशिष्यादिभेदेन ब्रह्मैव प्रतिभासते; तत्त्वदर्शने ब्रह्मैव केवलं शुद्धं विद्यते॥३॥
Non-duality sublating relational dualities; pedagogical duality (guru–śiṣya) as provisionalVerse 4
न च विद्या न चाविद्या न जगच्च न चापरम् । सत्यत्वेन जगद्भानं संसारस्य प्रवर्तकम्॥४॥
न च विद्या न चाविद्या न जगच्च न चापरम्; सत्यत्वेन जगद्भानं संसारस्य प्रवर्तकम्॥४॥
Saṃsāra driven by satya-buddhi (taking appearance as absolute); ultimate negation (paramārtha) of dual categoriesVerse 5
असत्यत्वेन भानं तु संसारस्य निवर्तकम् । घटोऽयमिति विज्ञातुं नियमः कोऽन्वपेक्षते॥५॥ विना प्रमाणसुष्ठुत्वं यस्मिन् सति पदार्थधीः । अयमात्मा नित्यसिद्धः प्रमाणे सति भासते॥६॥
असत्यत्वेन भानं तु संसारस्य निवर्तकम्; घटोऽयमिति विज्ञातुं नियमः कोऽन्वपेक्षते॥५॥ विना प्रमाणसुष्ठुत्वं यस्मिन् सति पदार्थधीः; अयमात्मा नित्यसिद्धः प्रमाणे सति भासते॥६॥
Pramāṇa and self-revelation; cessation of saṃsāra through asatya-darśana of appearances; nitya-siddha ātmanVerse 6
असत्यत्वेन भानं तु संसारस्य निवर्तकम् । घटोऽयमिति विज्ञातुं नियमः कोऽन्वपेक्षते ॥ विना प्रमाणसुष्ठुत्वं यस्मिन् सति पदार्थधीः । अयमात्मा नित्यसिद्धः प्रमाणे सति भासते ॥५–६॥
संसारस्य असत्यत्वेन यद्भानं तदेव तस्य निवर्तकम्। “अयं घटः” इति ज्ञाने कः नियमः अपेक्ष्यते? प्रमाणस्य सुष्ठुत्वं विना यदा पदार्थधीः जायते, अयम् आत्मा नित्यसिद्ध एव; प्रमाणे सति तु स्फुटं भासते।
Māyā/Asat-khyāti and Atman as nitya-siddha (ever-established); pramāṇa and aparokṣa-jñānaVerse 7
न देशं नापि कालं वा न शुद्धिं वाप्यपेक्षते । देवदत्तोऽहमित्येतद्विज्ञानं निरपेक्षकम् ॥७॥
न देशं न कालं नापि शुद्धिं अपेक्षते; “अहं देवदत्तः” इति विज्ञानं निरपेक्षकमेव।
Immediate self-cognition (aparokṣa-anubhava) and independence from ritual conditions; jñāna over karmaVerse 8
तद्वद्ब्रह्मविदोऽप्यस्य ब्रह्माहमिति वेदनम् । भानुनेव जगत्सर्वं भास्यते यस्य तेजसा ॥८॥
तद्वत् ब्रह्मविदः अपि “ब्रह्माहम्” इति वेदनं निरपेक्षं तत्क्षणसिद्धम्। भानुना इव जगत्सर्वं यस्य तेजसा भास्यते।
Aham Brahmāsmi; consciousness as self-luminous (svayaṃ-prakāśa) and illuminator of all experienceVerse 9
अनात्मकम् असत् तुच्छं किं नु तस्यावभासकम् । वेदशास्त्रपुराणानि भूतानि सकलान्यपि ॥ येनार्थवन्ति तं किं नु विज्ञातारं प्रकाशयेत् । क्षुधां देहव्यथां त्यक्त्वा बालः क्रीडति वस्तुनि ॥ तथैव विद्वान् रमते न...
अनात्मा असन् तुच्छः—तस्य किं नु अवभासकम्? येन वेदशास्त्रपुराणानि भूतानि च सर्वाणि अर्थवन्ति भवन्ति, तं विज्ञातारं किं प्रकाशयेत्? क्षुधां देहव्यथां त्यक्त्वा बालः वस्तुनि क्रीडति; तथैव विद्वान् निर्ममो निरहं सुखी रमते। कामेषु सञ्चरन् अपि निष्कामस्वरूपः एकचरो मुनिः विचरति।
Svayaṃ-prakāśa Atman (self-luminous knower); anātman as dependent appearance; jīvanmukti traits (nirmama, nirahaṃ, niṣkāma)Verse 10
अनात्मकम् असत् तुच्छं किं नु तस्यावभासकम् । वेदशास्त्रपुराणानि भूतानि सकलान्यपि ॥ येनार्थवन्ति तं किं नु विज्ञातारं प्रकाशयेत् । क्षुधां देहव्यथां त्यक्त्वा बालः क्रीडति वस्तुनि ॥ तथैव विद्वान् रमते न...
अनात्मा असन् तुच्छः—तस्य किं नु अवभासकम्? येन वेदशास्त्रपुराणानि भूतानि च सर्वाणि अर्थवन्ति भवन्ति, तं विज्ञातारं किं प्रकाशयेत्? क्षुधां देहव्यथां त्यक्त्वा बालः वस्तुनि क्रीडति; तथैव विद्वान् निर्ममो निरहं सुखी रमते। कामेषु सञ्चरन् अपि निष्कामस्वरूपः एकचरो मुनिः विचरति।
Svayaṃ-prakāśa Atman; anātman as dependent; jīvanmukti and niṣkāmatāVerse 11
अनात्मकम् असत् तुच्छं किं नु तस्यावभासकम् । वेदशास्त्रपुराणानि भूतानि सकलान्यपि ॥ येनार्थवन्ति तं किं नु विज्ञातारं प्रकाशयेत् । क्षुधां देहव्यथां त्यक्त्वा बालः क्रीडति वस्तुनि ॥ तथैव विद्वान् रमते न...
अनात्मकमसत्तुच्छं किं नु तस्यावभासकम्। वेदशास्त्रपुराणानि भूतानि सकलान्यपि येनार्थवन्ति, तं किं नु विज्ञातारं प्रकाशयेत्। क्षुधां देहव्यथां त्यक्त्वा बालः क्रीडति वस्तुनि; तथैव विद्वान् रमते निर्ममो निरहं सुखी। कामान् निष्कामरूपी सञ्चरत्येकचरो मुनिः॥
Ātman as self-luminous (svayaṃ-prakāśa); jīvanmukti; vairāgyaVerse 12
स्वात्मनैव सदा तुष्टः स्वयं सर्वात्मना स्थितः । निर्धनोऽपि सदा तुष्टोऽप्यसहायो महाबलः ॥
स्वात्मनैव सदा तुष्टः स्वयं सर्वात्मना स्थितः। निर्धनोऽपि सदा तुष्टोऽप्यसहायो महाबलः॥
Ātma-tṛpti (self-sufficiency); sarvātma-bhāva; aparigrahaVerse 13
नित्यतृप्तोऽप्यभुञ्जानोऽप्यसमः समदर्शनः । कुर्वन्नपि न कुर्वाणश्चाभोक्ता फलभोग्यपि ॥
नित्यतृप्तोऽप्यभुञ्जानोऽप्यसमः समदर्शनः। कुर्वन्नपि न कुर्वाणश्चाभोक्ता फलभोग्यपि॥
Akartṛtva/abhoktṛtva; samadarśana; jīvanmukta-lakṣaṇaVerse 14
शरीर्यप्यशरीर्येष परिच्छिन्नोऽपि सर्वगः । अशरीरं सदा सन्तमिदं ब्रह्मविदं क्वचित् ॥ प्रियाप्रिये न स्पृशतस्तथैव च शुभाशुभे । तमसा ग्रस्तवद्भानादग्रस्तोऽपि रविर्जनैः ॥ ग्रस्त इत्युच्यते भ्रान्त्या ह्यज्...
शरीर्यप्यशरीर्येष परिच्छिन्नोऽपि सर्वगः। अशरीरं सदा सन्तमिदं ब्रह्मविदं क्वचित्॥ प्रियाप्रिये न स्पृशतस्तथैव च शुभाशुभे। तमसा ग्रस्तवद्भानादग्रस्तोऽपि रविर्जनैः॥ ग्रस्त इत्युच्यते भ्रान्त्या ह्यज्ञात्वा वस्तुलक्षणम्। तद्वद्देहादिबन्धेभ्यो विमुक्तं ब्रह्मवित्तमम्॥ पश्यन्ति देहिवन्मूढाः शरीराभासदर्शनात्। अहिनिर्ल्वयनीवायं मुक्तदेहस्तु तिष्ठति॥
Jīvanmukti; asaṅga (non-contact); adhyāsa (superimposition); prārabdha-body as appearanceVerse 15
शरीर्यप्यशरीर्येष परिच्छिन्नोऽपि सर्वगः । अशरीरं सदा सन्तमिदं ब्रह्मविदं क्वचित् ॥ प्रियाप्रिये न स्पृशतस्तथैव च शुभाशुभे । तमसा ग्रस्तवद्भानादग्रस्तोऽपि रविर्जनैः ॥ ग्रस्त इत्युच्यते भ्रान्त्या ह्यज्...
शरीर्यप्यशरीर्येष परिच्छिन्नोऽपि सर्वगः। अशरीरं सदा सन्तमिदं ब्रह्मविदं क्वचित्॥ प्रियाप्रिये न स्पृशतस्तथैव च शुभाशुभे। तमसा ग्रस्तवद्भानादग्रस्तोऽपि रविर्जनैः॥ ग्रस्त इत्युच्यते भ्रान्त्या ह्यज्ञात्वा वस्तुलक्षणम्। तद्वद्देहादिबन्धेभ्यो विमुक्तं ब्रह्मवित्तमम्॥ पश्यन्ति देहिवन्मूढाः शरीराभासदर्शनात्। अहिनिर्ल्वयनीवायं मुक्तदेहस्तु तिष्ठति॥
Jīvanmukti; asaṅga; adhyāsa; prārabdha-bodyVerse 16
शरीर्यप्यशरीर्येष परिच्छिन्नोऽपि सर्वगः । अशरीरं सदा सन्तमिदं ब्रह्मविदं क्वचित्॥ प्रियाप्रिये न स्पृशतस्तथैव च शुभाशुभे । तमसा ग्रस्तवद्भानादग्रस्तोऽपि रविर्जनैः॥ ग्रस्त इत्युच्यते भ्रान्त्या ह्यज्ञा...
शरीर्यपि अयम् अशरीर्येव; परिच्छिन्नोऽपि सर्वगः। अशरीरं सदा सन्तं ब्रह्मविदं केचिद् देहिवदिव पश्यन्ति। प्रियाप्रिये न स्पृशतः, तथा शुभाशुभे अपि। यथा रविरग्रस्तोऽपि तमसा ग्रस्तवद्भाति, जनैश्च ‘ग्रस्तः’ इति उच्यते—वस्तुलक्षणाज्ञानजन्यया भ्रान्त्या। तद्वत् देहादिबन्धेभ्यो विमुक्तं ब्रह्मवित्तमं मूढाः शरीराभासदर्शनात् देहिवदिव पश्यन्ति। अहिनिर्ल्वयनीव मुक्तदेहः स तिष्ठति।
Jīvanmukti; Atman as aśarīra (bodiless) and asaṅga (untouched); avidyā and adhyāsa (superimposition)Verse 17
शरीर्यप्यशरीर्येष परिच्छिन्नोऽपि सर्वगः । अशरीरं सदा सन्तमिदं ब्रह्मविदं क्वचित्॥ प्रियाप्रिये न स्पृशतस्तथैव च शुभाशुभे । तमसा ग्रस्तवद्भानादग्रस्तोऽपि रविर्जनैः॥ ग्रस्त इत्युच्यते भ्रान्त्या ह्यज्ञा...
शरीर्यपि अयम् अशरीर्येव; परिच्छिन्नोऽपि सर्वगः। अशरीरं सदा सन्तं ब्रह्मविदं केचिद् देहिवदिव पश्यन्ति। प्रियाप्रिये न स्पृशतः, तथा शुभाशुभे अपि। यथा रविरग्रस्तोऽपि तमसा ग्रस्तवद्भाति, जनैश्च ‘ग्रस्तः’ इति उच्यते—वस्तुलक्षणाज्ञानजन्यया भ्रान्त्या। तद्वत् देहादिबन्धेभ्यो विमुक्तं ब्रह्मवित्तमं मूढाः शरीराभासदर्शनात् देहिवदिव पश्यन्ति। अहिनिर्ल्वयनीव मुक्तदेहः स तिष्ठति।
Asaṅga-ātman; adhyāsa; jñānī’s freedom amid appearanceVerse 18
इतस्ततश्चाल्यमानो यत्किञ्चित्प्राणवायुना । स्रोतसा नीयते दारु यथा निम्नोन्नतस्थलम्॥
इतस्ततश्चाल्यमानं यत्किञ्चित् प्राणवायुना, स्रोतसा नीयते—दारु यथा निम्नोन्नतस्थलम्।
Prārabdha and the momentum of prāṇa; non-agency (akartṛtva) of the Self; body as instrumentVerse 19
दैवेन नीयते देहो यथा कालोपभुक्तिषु । लक्ष्यालक्ष्यगतिं त्यक्त्वा यस्तिष्ठेत्केवलात्मना॥ शिव एव स्वयं साक्षादयं ब्रह्मविदुत्तमः । जीवन्नेव सदा मुक्तः कृतार्थो ब्रह्मवित्तमः॥
दैवेन नीयते देहो यथा कालोपभुक्तिषु। लक्ष्यालक्ष्यगतिं त्यक्त्वा यः तिष्ठेत् केवलात्मना। स एव शिवः स्वयं साक्षाद्—अयं ब्रह्मविदुत्तमः। जीवन्नेव सदा मुक्तः, कृतार्थः ब्रह्मवित्तमः।
Jīvanmukti; prārabdha (kālopabhukti); tyāga of saṅkalpa; kevalātma-niṣṭhā; identification of realized Self with Śiva/BrahmanVerse 20
दैवेन नीयते देहो यथा कालोपभुक्तिषु । लक्ष्यालक्ष्यगतिं त्यक्त्वा यस्तिष्ठेत्केवलात्मना॥ शिव एव स्वयं साक्षादयं ब्रह्मविदुत्तमः । जीवन्नेव सदा मुक्तः कृतार्थो ब्रह्मवित्तमः॥
दैवेन नीयते देहो यथा कालोपभुक्तिषु। लक्ष्यालक्ष्यगतिं त्यक्त्वा यः तिष्ठेत् केवलात्मना। स एव शिवः स्वयं साक्षाद्—अयं ब्रह्मविदुत्तमः। जीवन्नेव सदा मुक्तः, कृतार्थः ब्रह्मवित्तमः।
Kevalātma-niṣṭhā; jīvanmukti; prārabdha exhaustion; non-dual Śiva/Brahman identityVerse 21
उपाधिनाशाद् ब्रह्मैव सद् ब्रह्माप्येति निर्द्वयम् । शैलूषो वेषसद्भावाभावयोश्च यथा पुमान् ॥२१॥
उपाधिनाशात् सत् ब्रह्मैव; ब्रह्माप्येति निर्द्वयम्। यथा शैलूषः वेषस्य सद्भावेऽभावे च स एव पुमान्॥
Upādhi-nāśa (negation of limiting adjuncts) and non-duality (advaita)Verse 22
तथैव ब्रह्मविच्छ्रेष्ठः सदा ब्रह्मैव नापरः । घटे नष्टे यथा व्योम व्योमैव भवति स्वयम् ॥२२॥
तथैव ब्रह्मविच्छ्रेष्ठः सदा ब्रह्मैव नापरः। घटे नष्टे यथा व्योम अन्तर्हितं व्योमैव भवति स्वयम्॥
Jīva–Brahman identity; ghaṭākāśa–mahākāśa illustration; liberation as recognitionVerse 23
तथैवोपाधिविलये ब्रह्मैव ब्रह्मवित्स्वयम् । क्षीरं क्षीरे यथा क्षिप्तं तैलं तैले जलं जले ॥२३॥
तथैवोपाधिविलये ब्रह्मवित् स्वयम् ब्रह्मैव। क्षीरं क्षीरे यथा क्षिप्तं तैलं तैले जलं जले॥
Upādhi-vilaya; non-difference (abheda) of jñānī and BrahmanVerse 24
संयुक्तमेकतां याति तथात्मन्यात्मविन्मुनिः । एवं विदेहकैवल्यं सन्मात्रत्वमखण्डितम् ॥२४॥
संयुक्तं एकतां याति; तथात्मनि आत्मविन्मुनिः। एवं विदेहकैवल्यं सन्मात्रत्वम् अखण्डितम्॥
Videha-kaivalya; akhaṇḍa-sat (undivided Being)Verse 25
ब्रह्मभावं प्रपद्यैष यतिर्नावर्तते पुनः । सदात्मकत्वविज्ञानदग्धा विद्यादिवर्ष्मणः ॥२५॥
ब्रह्मभावं प्रपद्यैष यतिर्नावर्तते पुनः। सदात्मकत्वविज्ञानदग्धा अविद्यादिवर्ष्मणः॥
Mokṣa as non-return (apunarāvṛtti); jñāna as destroyer of avidyāVerse 26
अमुष्य ब्रह्मभूतत्त्वाद् ब्रह्मणः कुत उद्भवः । मायाक्लृप्तौ बन्धमोक्षौ न स्तः स्वात्मनि वस्तुतः ॥ यथा रज्जौ निष्क्रियायां सर्पाभासविनिर्गमौ । अवृतेः सदसत्त्वाभ्यां वक्तव्ये बन्धमोक्षणे ॥ २६–२७ ॥
अस्य ब्रह्मस्वरूपत्वात् ब्रह्मणः कुत उद्भवः। मायाकल्पितौ बन्धमोक्षौ स्वात्मनि वस्तुतो न स्तः॥ यथा निष्क्रियायां रज्जौ सर्पाभासस्योदयो लयोऽपि आवरणस्य सदसत्त्वाभ्यां कथ्यते, तथा बन्धमोक्षणेऽपि केवलं व्यवहारतः वक्तव्ये॥
Māyā/avidyā as the basis of bandha–mokṣa; ajāti (non-origination) of Brahman; rope–snake adhyāsaVerse 27
अमुष्य ब्रह्मभूतत्त्वाद् ब्रह्मणः कुत उद्भवः । मायाक्लृप्तौ बन्धमोक्षौ न स्तः स्वात्मनि वस्तुतः ॥ यथा रज्जौ निष्क्रियायां सर्पाभासविनिर्गमौ । अवृतेः सदसत्त्वाभ्यां वक्तव्ये बन्धमोक्षणे ॥ २६–२७ ॥
यथा निष्क्रियायां रज्जौ आवरणस्य सद्भावे सर्पाभास उदेति, असद्भावे निवर्तते इति कथ्यते; तथा बन्धमोक्षौ अपि आवरणसदसत्त्वनिमित्तौ केवलं व्यवहारतः प्रकीर्त्येते॥
Adhyāsa (superimposition) and nivṛtti (sublation) as the basis for speaking of bandha–mokṣaVerse 28
नावृत्तिर्ब्रह्मणः क्वाचिदन्याभावादनावृतम् । अस्तीति प्रत्ययो यश्च यश्च नास्तीति वस्तुनि ॥ बुद्धेरेव गुणावेतौ न तु नित्यस्य वस्तुनः । अतस्तौ मायया क्लृप्तौ बन्धमोक्षौ न चात्मनि ॥ २८–२९ ॥
ब्रह्मणः क्वचिदपि न आवृत्तिः; अन्यस्याभावात् तदनावृतमेव। वस्तुनि ‘अस्ति’ इति यः प्रत्ययः, ‘नास्ति’ इति च यः प्रत्ययः—उभौ बुद्धेर्गुणौ, न तु नित्यवस्तुनः॥
Non-duality (absence of a second); epistemic status of existence/nonexistence judgments; māyā as cognitive constructionVerse 29
नावृत्तिर्ब्रह्मणः क्वाचिदन्याभावादनावृतम् । अस्तीति प्रत्ययो यश्च यश्च नास्तीति वस्तुनि ॥ बुद्धेरेव गुणावेतौ न तु नित्यस्य वस्तुनः । अतस्तौ मायया क्लृप्तौ बन्धमोक्षौ न चात्मनि ॥ २८–२९ ॥
‘अस्ति’ ‘नास्ति’ इत्युभौ प्रत्ययौ बुद्धेरेव गुणौ, न नित्यस्य परमार्थवस्तुनः। अत एव माया-कल्पितौ बन्धमोक्षौ आत्मनि न विद्येते॥
Buddhi-dharma vs. Ātma-svarūpa; nitya-śuddha-buddha-mukta nature of SelfVerse 30
निष्कले निष्क्रिये शान्ते निरवद्ये निरञ्जने । अद्वितीये परे तत्त्वे व्योमवत् कल्पना कुतः ॥ ३० ॥
निष्कले निष्क्रिये शान्ते निरवद्ये निरञ्जने। अद्वितीये परे तत्त्वे व्योमवत् कल्पना कुतः॥
Nirvikalpatva of Brahman; nirguṇa/advitīya nature; ākāśa (space) analogyVerse 31
न निरोधो न चोत्पत्तिर्न बद्धो न च साधकः । न मुमुक्षुर्न वै मुक्त इत्येषा परमार्थता ॥३१॥
न निरोधो न चोत्पत्तिः; न बद्धो न च साधकः। न मुमुक्षुः न वै मुक्तः—इत्येषा परमार्थता॥
Ajātivāda (non-origination) and paramārtha-sattā (ultimate reality) in Advaita VedāntaAsk anything about the Atma Upanishad
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Upanishads in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
