Atma

Verse 1

ॐ अथाङ्गिरास्त्रिविधः पुरुषोऽजायत—आत्मा, अन्तरात्मा, परमात्मा चेति। त्वक्-चर्म-मांस-रोम-अङ्गुष्ठ-अङ्गुल्यः, पृष्ठ-वंश-नख-गुल्फ-उदर-नाभि-मेढ्र-कटि-ऊरु-कपोल-श्रोत्र-भ्रू-ललाट-बाहु-पार्श्व-शिरः-अक्षीणि भ...

Om. Angiras ne bataya ki insaan ke teen roop hain. Pehla hai Atma, doosra hai Antaratma, teesra hai Paramatma. Yeh shareer jo dekho, twacha, chamdi, maans, baal, angootha, ungliyan, peeth, riedh, naakhun, pair ka guthna, pet, naabhi, guptang, kamar, jaangh, gaal, kaan, bhooh, maatha, bazu, kamar ke paas, sir aur aankhen. Yeh paida hota hai aur mar jaata hai. Yeh hai Atma. Ab Antaratma ka naam suno. Yeh hai dharti, paani, aag, hawa, aakash. Yeh hai ichcha, nafrat, khushi, dukh, vaasna, bhram, soch-vichar, purani yaadein. Yeh hai aawaaz, uchi aur neechi, chhoti aur lambi. Yeh hai haklana, garajna, phatna, khushi, naach, gaana, bajaana, khatam hona, failna. Yeh sab sunta hai, soonghta hai, chakhata hai, chalata hai, karta hai, samajhta hai. Yeh Puran, Nyay, Mimansa aur Dharam shastra padhta hai. Yeh hai Antaratma. Ab Paramatma ka naam suno. Yeh Om roop hai, iski puja karni chahiye. Yeh pranayam, dhyan, samadhi, yoga se milta hai. Yeh itna chhota hai jaise bargad ka beej ya dhaan ka daana. Baal ki nook ko ek lakh hisson mein baanto, utna bhi chhota hai. Yeh milta hai, lekin pakda nahi jaata. Yeh paida nahi hota, marta nahi hai. Yeh sookhta nahi, gila nahi hota, jalta nahi hai. Yeh kaampata nahi, toota nahi, kata nahi hai. Isme koi gun nahi, yeh gawaah hai, saaf hai, bina hisson wala hai, akela hai, sookshm hai, apna nahi hai, daag nahi hai, badalta nahi hai. Isme awaaz, sparsh, roop, swaad, khushbu nahi hai. Yeh soch se pare hai, ichcha nahi hai, sab jagah hai. Yeh socha nahi ja sakta, bataya nahi ja sakta. Yeh gandhe ko bhi saaf kar deta hai. Isme koi karma nahi, isliye iska koi janam-maran nahi. Iska naam hai Atma, yeh Shiv hai, saaf hai, ek hai, hamesha ek hai. Yeh hi Brahma hai, yeh hi Brahma dikhta hai.

Verse 2

जगद्रूपतयाप्येतद्ब्रह्मैव प्रतिभासते । विद्याविद्यादिभेदेन भावाभावादिभेदतः॥२॥

Yeh saari duniya bhi Brahma hi hai, alag kuch nahi hai. Gyaan ka bhed hai, agyaan ka bhed hai, hone ka bhed hai, na hone ka bhed hai. In sab bhedon ke bawajood bhi Brahma hi dikhta hai.

Verse 3

गुरुशिष्यादिभेदेन ब्रह्मैव प्रतिभासते । ब्रह्मैव केवलं शुद्धं विद्यते तत्त्वदर्शने॥३॥

Guru bhi Brahma hai, shishya bhi Brahma hai. Dono mein bhed hai, lekin asal mein Brahma hi hai. Sachchai ko jab dekho, tab Brahma hi milta hai. Woh bhi saaf aur akela.

Verse 4

न च विद्या न चाविद्या न जगच्च न चापरम् । सत्यत्वेन जगद्भानं संसारस्य प्रवर्तकम्॥४॥

Na koi gyaan hai, na koi agyaan hai. Na yeh duniya hai, na kuch aur hai. Duniya ko sach maan lena, yehi janam-maran shuru karta hai.

Verse 5

असत्यत्वेन भानं तु संसारस्य निवर्तकम् । घटोऽयमिति विज्ञातुं नियमः कोऽन्वपेक्षते॥५॥ विना प्रमाणसुष्ठुत्वं यस्मिन् सति पदार्थधीः । अयमात्मा नित्यसिद्धः प्रमाणे सति भासते॥६॥

Duniya ko jhooth maan lena, yehi janam-maran khatam karta hai. Handi hai, yeh jaanne ke liye koi niyam ki zaroorat nahi hai. Haath se chhoo ke dekh lo, pata chal jaata hai. Bina kisi proof ke bhi cheezon ka gyaan ho jaata hai. Yeh Atma hamesha se hai, jab proof milta hai tab dikhta hai.

Verse 6

असत्यत्वेन भानं तु संसारस्य निवर्तकम् । घटोऽयमिति विज्ञातुं नियमः कोऽन्वपेक्षते ॥ विना प्रमाणसुष्ठुत्वं यस्मिन् सति पदार्थधीः । अयमात्मा नित्यसिद्धः प्रमाणे सति भासते ॥५–६॥

Jab tum samajh jaoge ki yeh duniya asli nahi hai, tab janam maran ka chakkar toot jaata hai. Dekho, yeh handi hai, yeh jaanne ke liye koi rule ki zaroorat hai kya? Bina kisi proof ke bhi cheezein samajh mein aati hain. Atma toh hamesha se hai, kabhi khatam nahi hoti. Jab tak sahi tarah se dekhte ho, tab tak woh saaf saaf nazar aata hai.

Verse 7

न देशं नापि कालं वा न शुद्धिं वाप्यपेक्षते । देवदत्तोऽहमित्येतद्विज्ञानं निरपेक्षकम् ॥७॥

Iske liye na koi jagah chahiye, na koi time chahiye, na koi puja ka shuddh hona zaroori hai. Jaise tum jaante ho main Devdatta hoon, iske liye kisi proof ki zaroorat nahi. Yeh jaanna bhi aise hi hai, kisi shart pe depend nahi karta.

Verse 8

तद्वद्ब्रह्मविदोऽप्यस्य ब्रह्माहमिति वेदनम् । भानुनेव जगत्सर्वं भास्यते यस्य तेजसा ॥८॥

Waise hi jo Brahman ko jaanta hai, usko bhi yeh pata hai, main Brahman hoon. Iske liye kisi cheez ki zaroorat nahi. Jaise suraj ki roshni se poora jagat dikhta hai, waise hi uski chamak se sab kuch chamakta hai. Uski roshni se hi sab dikhta hai.

Verse 9

अनात्मकम् असत् तुच्छं किं नु तस्यावभासकम् । वेदशास्त्रपुराणानि भूतानि सकलान्यपि ॥ येनार्थवन्ति तं किं नु विज्ञातारं प्रकाशयेत् । क्षुधां देहव्यथां त्यक्त्वा बालः क्रीडति वस्तुनि ॥ तथैव विद्वान् रमते न...

Jo Atma nahi hai, woh asli nahi hai, kuch bhi nahi hai, usko kaise roshan kar sakte ho? Ved, shastra, Puran, sab jeev, sab iski wajah se matlab rakhte hain. Par yeh jo sabko jaanta hai, usko kaun roshan karega? Jaise bache ko bhookh aur dard ho, par woh khilone ke saath khelta rehta hai, waise hi gyaani bhi khush rehta hai. Uska kuch apna nahi, koi main nahi, bas khushi. Woh ichchaaon mein rehta hai par koi ichchaa nahi rakhta, akele chalta hai.

Verse 10

अनात्मकम् असत् तुच्छं किं नु तस्यावभासकम् । वेदशास्त्रपुराणानि भूतानि सकलान्यपि ॥ येनार्थवन्ति तं किं नु विज्ञातारं प्रकाशयेत् । क्षुधां देहव्यथां त्यक्त्वा बालः क्रीडति वस्तुनि ॥ तथैव विद्वान् रमते न...

Jo Atma nahi hai, woh asli nahi hai, kuch bhi nahi hai, usko kaise roshan kar sakte ho? Ved, shastra, Puran, sab jeev, sab iski wajah se matlab rakhte hain. Par yeh jo sabko jaanta hai, usko kaun roshan karega? Jaise bache ko bhookh aur dard ho, par woh khilone ke saath khelta rehta hai, waise hi gyaani bhi khush rehta hai. Uska kuch apna nahi, koi main nahi, bas khushi. Woh ichchaaon mein rehta hai par koi ichchaa nahi rakhta, akele chalta hai.

Verse 11

अनात्मकम् असत् तुच्छं किं नु तस्यावभासकम् । वेदशास्त्रपुराणानि भूतानि सकलान्यपि ॥ येनार्थवन्ति तं किं नु विज्ञातारं प्रकाशयेत् । क्षुधां देहव्यथां त्यक्त्वा बालः क्रीडति वस्तुनि ॥ तथैव विद्वान् रमते न...

Jo cheez khud nahi hai, jhooi hai, koi keemat nahi uski, woh kaise Atma ko dikhla sakegi? Ved, shastra, Puran, aur saari duniya is Atma se hi matlab rakhti hai. Phir us Atma ko kaun samajh sakta hai? Dekho, baccha bhooka hota hai, dard mein hota hai, phir bhi khilone ke saath khelta rehta hai. Waise hi gyani insaan khush rehta hai. Uska kuch apna nahi, main main nahi, bas sukhi. Woh logon ke beech ghoomega, par kisi cheez ka shauk nahi. Akela raho, mast raho.

Verse 12

स्वात्मनैव सदा तुष्टः स्वयं सर्वात्मना स्थितः । निर्धनोऽपि सदा तुष्टोऽप्यसहायो महाबलः ॥

Yeh insaan apne aap mein hi khush rehta hai. Khud ko sab jagah paata hai. Uske paas paise nahi, phir bhi shant hai. Koi sahare ki zaroorat nahi, phir bhi bahut taakat hai usmein.

Verse 13

नित्यतृप्तोऽप्यभुञ्जानोऽप्यसमः समदर्शनः । कुर्वन्नपि न कुर्वाणश्चाभोक्ता फलभोग्यपि ॥

Woh hamesha khush hai, par aisa lagta hai jaise kuch le raha nahi. Koi uske barabar nahi, par sabko ek jaisa dekhta hai. Kaam karta hai, par karti uski nahi. Phal milta hai, par woh uska maza leta hai jaise koi aur ho.

Verse 14

शरीर्यप्यशरीर्येष परिच्छिन्नोऽपि सर्वगः । अशरीरं सदा सन्तमिदं ब्रह्मविदं क्वचित् ॥ प्रियाप्रिये न स्पृशतस्तथैव च शुभाशुभे । तमसा ग्रस्तवद्भानादग्रस्तोऽपि रविर्जनैः ॥ ग्रस्त इत्युच्यते भ्रान्त्या ह्यज्...

Shareer mein hai, par shareer uska nahi. Seema mein hai, par sab jagah faila hai. Shareer se mukt, phir bhi log use dekh ke sochte hain ki shareer hai. Achha bura usko chhoo nahi sakta. Sooraj grahan mein nahi hota, par andhere mein log bolte hain grahan hai. Galat samajh ke log aise bolte hain. Waise hi Brahma ko jaanne wala shareer ke bandhan se azaad hai. Moorkh log uska shareer dekh ke samajhte hain woh shareer mein band hai. Bilkul saanp ki purani khaal jaisa, woh azaad khada hai.

Verse 15

शरीर्यप्यशरीर्येष परिच्छिन्नोऽपि सर्वगः । अशरीरं सदा सन्तमिदं ब्रह्मविदं क्वचित् ॥ प्रियाप्रिये न स्पृशतस्तथैव च शुभाशुभे । तमसा ग्रस्तवद्भानादग्रस्तोऽपि रविर्जनैः ॥ ग्रस्त इत्युच्यते भ्रान्त्या ह्यज्...

Shareer mein hai, par shareer uska nahi. Seema mein hai, par sab jagah faila hai. Shareer se mukt, phir bhi log use dekh ke sochte hain ki shareer hai. Achha bura usko chhoo nahi sakta. Sooraj grahan mein nahi hota, par andhere mein log bolte hain grahan hai. Galat samajh ke log aise bolte hain. Waise hi Brahma ko jaanne wala shareer ke bandhan se azaad hai. Moorkh log uska shareer dekh ke samajhte hain woh shareer mein band hai. Bilkul saanp ki purani khaal jaisa, woh azaad khada hai.

Verse 16

शरीर्यप्यशरीर्येष परिच्छिन्नोऽपि सर्वगः । अशरीरं सदा सन्तमिदं ब्रह्मविदं क्वचित्॥ प्रियाप्रिये न स्पृशतस्तथैव च शुभाशुभे । तमसा ग्रस्तवद्भानादग्रस्तोऽपि रविर्जनैः॥ ग्रस्त इत्युच्यते भ्रान्त्या ह्यज्ञा...

Dekho, yeh jo Brahman ko jaanta hai, woh shareer mein hai lekin asal mein shareer se alag hai. Thoda sa dikhayi deta hai, par woh har jagah hai. Woh hamesha bina shareer ke hai, par kuch log use aisa dekhte hai jaise shareer mein ho. Achha bura, priya apriya, kuch bhi usko chhuta nahi. Jaise surya grahan mein log kehte hain surya andhere mein phans gaya, par asal mein surya to wahi hai. Log andhere ko dekh ke bolte hain grahan hai, asal cheez ko jaante nahi. Waise hi Brahman jaanne wala bada aadmi, woh shareer ke bandhan se azaad hai. Par moorkh log use dekh ke kehte hain shareer mein hai, kyunki woh sirf bahar ka dikhawa dekhte hain. Jaise saap ki purani khaal chhod ke saap nikal jaata hai, waise hi woh azaad rehta hai, shareer jaise chhod diya ho.

Verse 17

शरीर्यप्यशरीर्येष परिच्छिन्नोऽपि सर्वगः । अशरीरं सदा सन्तमिदं ब्रह्मविदं क्वचित्॥ प्रियाप्रिये न स्पृशतस्तथैव च शुभाशुभे । तमसा ग्रस्तवद्भानादग्रस्तोऽपि रविर्जनैः॥ ग्रस्त इत्युच्यते भ्रान्त्या ह्यज्ञा...

Yeh baat samjho, Brahman ko jaanne wala aadmi shareer mein rehta hai par asal mein shareer uska nahi hai. Woh thoda sa seemit dikhata hai, par woh har jagah phaila hai. Hamesha bina shareer ke hai woh, par kuch logon ko lagta hai shareer mein hai. Accha bura, priya apriya, koi cheez usko affect nahi karti. Jaise log grahan mein kehte hain surya andhere mein gaya, par surya to apni jagah hai. Log galat samajhte hain, asal cheez ko pehchan nahi paate. Waise hi woh bada Brahman jaanne wala, shareer ke bandhan se mukt hai. Par moorkh log use dekh ke kehte hain shareer mein bandha hai. Woh sirf bahar ka dikhawa dekhte hain, andar ki baat nahi samajhte. Jaise saap ki purani khaal ped par latki rehti hai, saap chala jaata hai, waise hi woh azaad hai, shareer peeche reh gaya.

Verse 18

इतस्ततश्चाल्यमानो यत्किञ्चित्प्राणवायुना । स्रोतसा नीयते दारु यथा निम्नोन्नतस्थलम्॥

Dekho, pran vayu jo hai woh hamein idhar udhar dhakelta hai. Jaise nadi mein lakdi tairti hai, kabhi neeche, kabhi upar, waise hi hum bhi bahut se cheezon ke saath bahate hain. Yeh shareer bhi waise hi chalta hai, jaise nadi ki dhaar lakdi ko le chalti hai.

Verse 19

दैवेन नीयते देहो यथा कालोपभुक्तिषु । लक्ष्यालक्ष्यगतिं त्यक्त्वा यस्तिष्ठेत्केवलात्मना॥ शिव एव स्वयं साक्षादयं ब्रह्मविदुत्तमः । जीवन्नेव सदा मुक्तः कृतार्थो ब्रह्मवित्तमः॥

Shareer apni kismat ke hisaab se chalta hai. Time pe jo experience milna hai woh milta hai. Par jo aadmi apni aatma mein sthir ho jaata hai, na kisi cheez ke peeche bhaagta hai, na kisi se bhaagta hai, woh khud Shiv jaisa hai. Brahman ko jaanne wala bada aadmi, woh zinda hai par mukt hai. Uska kaam ho gaya, woh khush hai, kisi cheez ki kami nahi.

Verse 20

दैवेन नीयते देहो यथा कालोपभुक्तिषु । लक्ष्यालक्ष्यगतिं त्यक्त्वा यस्तिष्ठेत्केवलात्मना॥ शिव एव स्वयं साक्षादयं ब्रह्मविदुत्तमः । जीवन्नेव सदा मुक्तः कृतार्थो ब्रह्मवित्तमः॥

Yeh shareer kismat ke saath chalta hai. Time pe jo hona hai woh hota hai, experience milte rehte hain. Par jo insaan sab chhod ke sirf apni aatma mein rehta hai, na kisi cheez ko pakadta hai, na kisi ko chhodta hai, woh seedha Shiv hai. Brahman jaanne wala sabse bada aadmi woh hai. Zinda hai par azaad hai, kuch bhi usko bandh nahi sakta. Uska sab kaam ho gaya, woh shant hai.

Verse 21

उपाधिनाशाद् ब्रह्मैव सद् ब्रह्माप्येति निर्द्वयम् । शैलूषो वेषसद्भावाभावयोश्च यथा पुमान् ॥२१॥

Jab upadhi, yani jo cheezein hume limit karti hain, woh sab toot jaati hain, tab sach mein bas Brahma bachta hai. Brahma ko jaannewala Brahma mein mil jaata hai, koi doosra nahi. Jaise actor ka kapda pehna ya utarna, woh actor wahi rehta hai. Kapde se uska kaam badal jaata hai, lekin woh khud nahi badalta.

Verse 22

तथैव ब्रह्मविच्छ्रेष्ठः सदा ब्रह्मैव नापरः । घटे नष्टे यथा व्योम व्योमैव भवति स्वयम् ॥२२॥

Waise hi Brahma ko sabse zyada jaannewala hamesha Brahma hi rehta hai, aur kuch nahi. Jaise agar mitti ka bartan toot jaaye, toh uske andar ka hawa poora hawa mein mil jaata hai. Woh apne aap hawa ban jaata hai, koi alag cheez nahi.

Verse 23

तथैवोपाधिविलये ब्रह्मैव ब्रह्मवित्स्वयम् । क्षीरं क्षीरे यथा क्षिप्तं तैलं तैले जलं जले ॥२३॥

Jab upadhiyan dissolve ho jaati hain, tab Brahma ko jaannewala khud Brahma ban jaata hai. Jaise doodh mein doodh daal do, toh woh ek ho jaata hai. Tel mein tel daal do, woh bhi ek ho jaata hai. Paani mein paani daal do, woh bhi ek ho jaata hai. Sab mil kar ek ban jaata hai.

Verse 24

संयुक्तमेकतां याति तथात्मन्यात्मविन्मुनिः । एवं विदेहकैवल्यं सन्मात्रत्वमखण्डितम् ॥२४॥

Jo cheez jud jaati hai, woh ek ho jaati hai. Waise hi muni, jo apne aap ko jaanta hai, woh apne aap mein ek ho jaata hai. Yeh state hai jab shareer ki bandhan se aazaadi milti hai. Bas sach hai, koi tukda nahi, poora ek.

Verse 25

ब्रह्मभावं प्रपद्यैष यतिर्नावर्तते पुनः । सदात्मकत्वविज्ञानदग्धा विद्यादिवर्ष्मणः ॥२५॥

Jab sanyasi Brahma ki state ko paa leta hai, toh woh wapas nahi aata. Gyaan ki aag se woh sab jala deta hai jo agyaan se bana tha, shareer, mann, sab. Usko yeh samajh aa jaati hai ki uska asli swabhav sat hai, aur woh is duniya mein wapas nahi aata.

Verse 26

अमुष्य ब्रह्मभूतत्त्वाद् ब्रह्मणः कुत उद्भवः । मायाक्लृप्तौ बन्धमोक्षौ न स्तः स्वात्मनि वस्तुतः ॥ यथा रज्जौ निष्क्रियायां सर्पाभासविनिर्गमौ । अवृतेः सदसत्त्वाभ्यां वक्तव्ये बन्धमोक्षणे ॥ २६–२७ ॥

Atma toh Brahma se bana hai, toh Brahma ka janma kahan se hoga? Paas aur chhutna, dono maya ka kaam hai. Asli mein apne aap mein yeh dono cheezein hain hi nahi.

Verse 27

अमुष्य ब्रह्मभूतत्त्वाद् ब्रह्मणः कुत उद्भवः । मायाक्लृप्तौ बन्धमोक्षौ न स्तः स्वात्मनि वस्तुतः ॥ यथा रज्जौ निष्क्रियायां सर्पाभासविनिर्गमौ । अवृतेः सदसत्त्वाभ्यां वक्तव्ये बन्धमोक्षणे ॥ २६–२७ ॥

Jaise rassii padi hai, kuchh nahi karti. Andhera hai toh lagta hai saanp hai. Roshni aayi toh saanp gayab, sirf rassii hai. Paas aur chhutna bhi aise hi hai, sirf soch ka khel hai.

Verse 28

नावृत्तिर्ब्रह्मणः क्वाचिदन्याभावादनावृतम् । अस्तीति प्रत्ययो यश्च यश्च नास्तीति वस्तुनि ॥ बुद्धेरेव गुणावेतौ न तु नित्यस्य वस्तुनः । अतस्तौ मायया क्लृप्तौ बन्धमोक्षौ न चात्मनि ॥ २८–२९ ॥

Brahma ko koi dhak nahi sakta. Kyunki Brahma ke alawa kuchh hai hi nahi. Yeh hai ya nahi hai, dono baatein dimaag mein hoti hain. Sachchi cheez mein nahi.

Verse 29

नावृत्तिर्ब्रह्मणः क्वाचिदन्याभावादनावृतम् । अस्तीति प्रत्ययो यश्च यश्च नास्तीति वस्तुनि ॥ बुद्धेरेव गुणावेतौ न तु नित्यस्य वस्तुनः । अतस्तौ मायया क्लृप्तौ बन्धमोक्षौ न चात्मनि ॥ २८–२९ ॥

Yeh dono baatein, hai ya nahi, sirf dimaag ki baatein hain. Hamesha wali cheez mein yeh nahi hoti. Isliye paas aur chhutna dono maya ne banaye hain. Atma mein yeh kuchh bhi nahi.

Verse 30

निष्कले निष्क्रिये शान्ते निरवद्ये निरञ्जने । अद्वितीये परे तत्त्वे व्योमवत् कल्पना कुतः ॥ ३० ॥

Jisme koi tukda nahi, koi kaam nahi, bilkul shaant, koi dosh nahi, koi daag nahi, aisi cheez mein koi doosri cheez ka khayal kahan se aayega? Jaise aasmaan mein kuchh bhi nahi hota, waise hi.

Verse 31

न निरोधो न चोत्पत्तिर्न बद्धो न च साधकः । न मुमुक्षुर्न वै मुक्त इत्येषा परमार्थता ॥३१॥

Koi cheez rukti nahi, aur na hi shuru hoti hai. Koi banda nahi jo bandha ho, aur na hi koi jo sadhna kar raha ho. Koi mukti maangne wala nahi, aur na hi koi jo mukt ho gaya ho. Yehi sach hai, yehi asli baat hai.