Atma

Verse 1

ॐ अथाङ्गिरास्त्रिविधः पुरुषोऽजायत—आत्मा, अन्तरात्मा, परमात्मा चेति। त्वक्-चर्म-मांस-रोम-अङ्गुष्ठ-अङ्गुल्यः, पृष्ठ-वंश-नख-गुल्फ-उदर-नाभि-मेढ्र-कटि-ऊरु-कपोल-श्रोत्र-भ्रू-ललाट-बाहु-पार्श्व-शिरः-अक्षीणि भ...

ॐ। అప్పుడు ఆఙ్గిరసుడు పలికెను—పురుషుడు త్రివిధుడు: ఆత్మ, అంతరాత్మ, పరమాత్మ. చర్మము, త్వకు, మాంసము, రోమము, బొటనవేలు-వేళ్లు, వెన్ను, వెన్నెముక, గోర్లు, మడమలు, ఉదరం, నాభి, జననేంద్రియము, నడుము, తొడలు, చెంపలు, చెవులు, కనుబొమ్మలు, నుదురు, భుజాలు, పార్శ్వాలు, శిరస్సు, నేత్రాలు—ఇవి ఏర్పడి; జన్మించి మరణించేది—దేహాభిమానముతో ఉన్న ‘ఆత్మ’. ‘అంతరాత్మ’ భూమి-జల-తేజ-వాయు-ఆకాశ స్వరూపముగా; ఇచ్ఛా-ద్వేష, సుఖ-దుఃఖ, కామ, మోహ, వికల్ప, ఆదిస్మృతి-లింగములుగా; ఉచ్చ-నీచ స్వరములు, హ్రస్వ-దీర్ఘ-ప్లుత ధ్వనులుగా; అలాగే తడబాటు, గర్జన, విస్ఫోటనం, ఆనందం, నృత్యం, గానం, వాద్యము, ప్రళయం, విస్తరణ మొదలైనవాటిలో—శ్రోత, ఘ్రాత, రసయిత, నేత, కర్త, విజ్ఞానాత్మ పురుషుడై; శ్రవణ-ఘ్రాణ, ఆకర్షణ, కర్మల ప్రత్యేక కార్యములు నిర్వహించి, పురాణ-న్యాయ-మీమాంసా-ధర్మశాస్త్రాదులలో ప్రవృత్తి చెందును—ఇదే అంతరాత్మ. ‘పరమాత్మ’ అక్షరరూపముగా ఉపాస్యుడు; ప్రాణాయామం, ప్రత్యాహారం, ధారణ, ధ్యానం, సమాధి, యోగం, అనుమానం, ఆత్మచింతనల ద్వారా—వటబీజమువలె లేదా శ్యామాక ధాన్యమువలె సూక్ష్మముగా, లేదా కేశాగ్రం లక్షభాగాలుగా విభజించి ధ్యానించుట ద్వారా—లభ్యమగును, అయినా పట్టుబడడు. ఆయనకు జననం లేదు, మరణం లేదు; ఎండిపోవడం లేదు, తడవడం లేదు, దహనం కాదు; కంపనం కాదు, విభజనం కాదు, ఛేదనం కాదు; నిర్గుణుడు, సాక్షి, శుద్ధుడు, నిరవయవాత్మ, కేవలుడు, సూక్ష్ముడు, నిర్మముడు, నిరంజనుడు, నిర్వికారుడు; శబ్ద-స్పర్శ-రూప-రస-గంధ రహితుడు, నిర్వికల్పుడు, నిరాకాంక్షుడు, సర్వవ్యాపి; అచింత్యుడు, అవర్ణనీయుడు; అపవిత్రాన్నికూడా పవిత్రం చేయువాడు. నిష్క్రియుడైనందున ఆయనకు సంసారం లేదు. ‘ఆత్మ’ అనే నామముతో ఆ శివుడు శుద్ధుడు, ఏకుడు, సదా అద్వయుడు; బ్రహ్మరూపముగా బ్రహ్మమే కేవలం ప్రతిభాసించును॥१॥

Verse 2

जगद्रूपतयाप्येतद्ब्रह्मैव प्रतिभासते । विद्याविद्यादिभेदेन भावाभावादिभेदतः॥२॥

జగద్రూపములో కూడ ఇదే బ్రహ్మ మాత్రమే ప్రతిభాసించును—విద్యా-అవిద్య భేదముచేత, భావ-అభావాది భేదముచేత॥२॥

Verse 3

गुरुशिष्यादिभेदेन ब्रह्मैव प्रतिभासते । ब्रह्मैव केवलं शुद्धं विद्यते तत्त्वदर्शने॥३॥

గురు-శిష్యాది భేదముచేత కూడ బ్రహ్మమే ప్రతిభాసించును. తత్త్వదర్శనములో శుద్ధ బ్రహ్మమే కేవలం విద్యమానము॥३॥

Verse 4

न च विद्या न चाविद्या न जगच्च न चापरम् । सत्यत्वेन जगद्भानं संसारस्य प्रवर्तकम्॥४॥

విద్య లేదు, అవిద్య లేదు; జగత్తు లేదు, ‘ఇతరము’ కూడా లేదు. జగత్తు సత్యమని భావించి కనిపించుటే సంసారాన్ని నడిపించును॥४॥

Verse 5

असत्यत्वेन भानं तु संसारस्य निवर्तकम् । घटोऽयमिति विज्ञातुं नियमः कोऽन्वपेक्षते॥५॥ विना प्रमाणसुष्ठुत्वं यस्मिन् सति पदार्थधीः । अयमात्मा नित्यसिद्धः प्रमाणे सति भासते॥६॥

కాని (జగత్తు) అసత్యముగా కనిపించుటే సంసార నివృత్తికరం. ‘ఇది ఘటము’ అని తెలుసుకొనుటకు ఏ నియమాన్ని ఆశ్రయించాలి? సమ్యక్ ప్రమాణప్రవర్తన లేకపోతే పదార్థబుద్ధి కలగదు; ఈ ఆత్మ నిత్యసిద్ధుడు—ప్రమాణం ఉన్నప్పుడు ప్రకాశించును॥५-६॥

Verse 6

असत्यत्वेन भानं तु संसारस्य निवर्तकम् । घटोऽयमिति विज्ञातुं नियमः कोऽन्वपेक्षते ॥ विना प्रमाणसुष्ठुत्वं यस्मिन् सति पदार्थधीः । अयमात्मा नित्यसिद्धः प्रमाणे सति भासते ॥५–६॥

సంసారము అసత్యమని భాసించుటయే నిజముగా సంసారనివృత్తికారి. “ఇది ఘటము” అని తెలిసికొనుటకు ఏ నియమము ఆశ్రయించాలి? ప్రమాణము సమ్యక్‌గా పనిచేయకపోయినా యదా పదార్థబుద్ధి కలుగునో, అప్పుడు ఈ ఆత్మ నిత్యసిద్ధమే; ప్రమాణము ఉన్నప్పుడు అది స్పష్టముగా ప్రకాశిస్తుంది.

Verse 7

न देशं नापि कालं वा न शुद्धिं वाप्यपेक्षते । देवदत्तोऽहमित्येतद्विज्ञानं निरपेक्षकम् ॥७॥

ఇది దేశమును గాని కాలమును గాని, శుద్ధిని (ఆచారశౌచం) గాని ఆశ్రయించదు. “నేను దేవదత్తుడను” అనే విజ్ఞానం నిరపేక్షమే.

Verse 8

तद्वद्ब्रह्मविदोऽप्यस्य ब्रह्माहमिति वेदनम् । भानुनेव जगत्सर्वं भास्यते यस्य तेजसा ॥८॥

అదేవిధంగా బ్రహ్మవిదునికీ “నేనే బ్రహ్మము” అనే వేదన నిరపేక్షమై తత్క్షణసిద్ధము. సూర్యునివలె, ఎవరి తేజస్సుతో సమస్త జగత్తు ప్రకాశించునో.

Verse 9

अनात्मकम् असत् तुच्छं किं नु तस्यावभासकम् । वेदशास्त्रपुराणानि भूतानि सकलान्यपि ॥ येनार्थवन्ति तं किं नु विज्ञातारं प्रकाशयेत् । क्षुधां देहव्यथां त्यक्त्वा बालः क्रीडति वस्तुनि ॥ तथैव विद्वान् रमते न...

అనాత్మమైనది, అసత్యమైనది, తుచ్ఛమైనది—దానిని ప్రకాశింపజేయునది ఏమి? ఎవరి వల్ల వేదశాస్త్రపురాణములు మరియు సమస్త భూతములు అర్థవంతమగునో, ఆ జ్ఞాతను ఎవరు ప్రకాశింపజేయగలరు? ఆకలి, దేహవ్యథలను విడిచి బాలుడు వస్తువుతో ఆడినట్లు, అలాగే విద్వాన్ నిర్మముడు, నిరహంకారుడు, సుఖిగా రమించును. కామముల మధ్య సంచరించినా స్వభావతః నిష్కామరూపుడై, ఆ ముని ఏకచరుడై విహరించును.

Verse 10

अनात्मकम् असत् तुच्छं किं नु तस्यावभासकम् । वेदशास्त्रपुराणानि भूतानि सकलान्यपि ॥ येनार्थवन्ति तं किं नु विज्ञातारं प्रकाशयेत् । क्षुधां देहव्यथां त्यक्त्वा बालः क्रीडति वस्तुनि ॥ तथैव विद्वान् रमते न...

అనాత్మమైనది, అసత్యమైనది, తుచ్ఛమైనది—దానిని ప్రకాశింపజేయునది ఏమి? ఎవరి వల్ల వేదశాస్త్రపురాణములు మరియు సమస్త భూతములు అర్థవంతమగునో, ఆ జ్ఞాతను ఎవరు ప్రకాశింపజేయగలరు? ఆకలి, దేహవ్యథలను విడిచి బాలుడు వస్తువుతో ఆడినట్లు, అలాగే విద్వాన్ నిర్మముడు, నిరహంకారుడు, సుఖిగా రమించును. కామముల మధ్య సంచరించినా స్వభావతః నిష్కామరూపుడై, ఆ ముని ఏకచరుడై విహరించును.

Verse 11

अनात्मकम् असत् तुच्छं किं नु तस्यावभासकम् । वेदशास्त्रपुराणानि भूतानि सकलान्यपि ॥ येनार्थवन्ति तं किं नु विज्ञातारं प्रकाशयेत् । क्षुधां देहव्यथां त्यक्त्वा बालः क्रीडति वस्तुनि ॥ तथैव विद्वान् रमते न...

అనాత్మమైనది, అసత్యమైనది, తుచ్ఛమైనది—అది ఆ ఆత్మను ఏమి ప్రకాశింపజేయగలదు? వేదాలు, శాస్త్రాలు, పురాణాలు, సమస్త భూతాలు కూడా ఆయన వల్లనే అర్థవంతమవుతాయి; ఆ ఆత్మను తెలిసిన జ్ఞాతను మరెవరు ప్రకటించగలరు? ఆకలి, దేహవేదనలను విడిచి బాలుడు వస్తువుతో ఆడినట్లే, విద్వాన్ నిర్మముడు, నిరహంకారుడు, సుఖిగా ఆనందిస్తాడు. కోరికల మధ్య సంచరిస్తూ కూడా నిష్కామ-రూపుడై, ఏకచర ముని విహరిస్తాడు।

Verse 12

स्वात्मनैव सदा तुष्टः स्वयं सर्वात्मना स्थितः । निर्धनोऽपि सदा तुष्टोऽप्यसहायो महाबलः ॥

అతడు స్వాత్మతోనే ఎల్లప్పుడూ తృప్తుడై, తానే సర్వాత్మగా స్థితుడై ఉంటాడు. ధనం లేకున్నా నిత్య సంతుష్టుడు; సహాయం లేకున్నా మహాబలవంతుడు।

Verse 13

नित्यतृप्तोऽप्यभुञ्जानोऽप्यसमः समदर्शनः । कुर्वन्नपि न कुर्वाणश्चाभोक्ता फलभोग्यपि ॥

అతడు నిత్య తృప్తుడైనా భోగించనట్టే ఉంటాడు; అసముడైనా సమదర్శి. కార్యం చేస్తున్నా కర్త కాదు; అభోక్తుడైనా ఫలానుభవం పొందినట్టే కనిపిస్తాడు।

Verse 14

शरीर्यप्यशरीर्येष परिच्छिन्नोऽपि सर्वगः । अशरीरं सदा सन्तमिदं ब्रह्मविदं क्वचित् ॥ प्रियाप्रिये न स्पृशतस्तथैव च शुभाशुभे । तमसा ग्रस्तवद्भानादग्रस्तोऽपि रविर्जनैः ॥ ग्रस्त इत्युच्यते भ्रान्त्या ह्यज्...

ఈ బ్రహ్మవిత్ దేహధారియైనప్పటికీ దేహరహితుడు; పరిమితుడిగా కనిపించినా సర్వవ్యాపి—సదా అశరీరుడై ఉండి కూడా ఎక్కడో (అలా) దేహంలో ఉన్నట్టు కనిపిస్తాడు. ప్రియ-అప్రియాలు అతనిని తాకవు; అలాగే శుభ-అశుభాలు కూడా. చీకటి కారణంగా ప్రజలు సూర్యుడిని ‘గ్రహణగ్రస్తుడు’ అంటారు, కానీ సూర్యుడు గ్రస్తుడు కాదు; వస్తు-స్వరూపం తెలియక భ్రాంతితో అలా అంటారు. అలాగే దేహాది బంధనాల నుండి విముక్తుడైన పరమ బ్రహ్మవిత్తముని, దేహాభాసం చూసి మూర్ఖులు దేహి వలె భావిస్తారు. పాము విడిచిన చర్మంలా, ఇతడు ‘ముక్తదేహుడు’గా (కేవలం అవశేష-ఆభాసంతో) నిలిచి ఉంటాడు।

Verse 15

शरीर्यप्यशरीर्येष परिच्छिन्नोऽपि सर्वगः । अशरीरं सदा सन्तमिदं ब्रह्मविदं क्वचित् ॥ प्रियाप्रिये न स्पृशतस्तथैव च शुभाशुभे । तमसा ग्रस्तवद्भानादग्रस्तोऽपि रविर्जनैः ॥ ग्रस्त इत्युच्यते भ्रान्त्या ह्यज्...

ఈ బ్రహ్మవిత్ దేహధారియైనప్పటికీ దేహరహితుడు; పరిమితుడిగా కనిపించినా సర్వవ్యాపి—సదా అశరీరుడై ఉండి కూడా ఎక్కడో (అలా) దేహంలో ఉన్నట్టు కనిపిస్తాడు. ప్రియ-అప్రియాలు అతనిని తాకవు; అలాగే శుభ-అశుభాలు కూడా. చీకటి కారణంగా ప్రజలు సూర్యుడిని ‘గ్రహణగ్రస్తుడు’ అంటారు, కానీ సూర్యుడు గ్రస్తుడు కాదు; వస్తు-స్వరూపం తెలియక భ్రాంతితో అలా అంటారు. అలాగే దేహాది బంధనాల నుండి విముక్తుడైన పరమ బ్రహ్మవిత్తముని, దేహాభాసం చూసి మూర్ఖులు దేహి వలె భావిస్తారు. పాము విడిచిన చర్మంలా, ఇతడు ‘ముక్తదేహుడు’గా (కేవలం అవశేష-ఆభాసంతో) నిలిచి ఉంటాడు।

Verse 16

शरीर्यप्यशरीर्येष परिच्छिन्नोऽपि सर्वगः । अशरीरं सदा सन्तमिदं ब्रह्मविदं क्वचित्॥ प्रियाप्रिये न स्पृशतस्तथैव च शुभाशुभे । तमसा ग्रस्तवद्भानादग्रस्तोऽपि रविर्जनैः॥ ग्रस्त इत्युच्यते भ्रान्त्या ह्यज्ञा...

ఈ బ్రహ్మవిత్ దేహధారిలా కనిపించినా నిజానికి అదేహి; పరిమితుడిలా అనిపించినా సర్వవ్యాపి. సదా దేహరహితుడైన ఈ బ్రహ్మజ్ఞానిని కొందరు దేహివలె చూస్తారు. ప్రియ-అప్రియాలు అతనిని తాకవు; అలాగే శుభ-అశుభాలు కూడా. సూర్యుడు నిజంగా గ్రస్తుడు కాకపోయినా, చీకటి గ్రస్తుడిలా కనిపించడంతో ప్రజలు ‘గ్రస్తుడు’ అంటారు—వస్తువుల నిజలక్షణం తెలియక కలిగిన భ్రాంతివల్ల. అలాగే దేహాది బంధాల నుండి విముక్తుడైన పరమ బ్రహ్మవిత్తముని, శరీరాభాస దర్శనంతో మూర్ఖులు దేహివలె భావిస్తారు. అతడు పాము కవచంలా దేహాన్ని విడిచినవాడై, విముక్త స్థితిలో నిలిచి ఉంటాడు.

Verse 17

शरीर्यप्यशरीर्येष परिच्छिन्नोऽपि सर्वगः । अशरीरं सदा सन्तमिदं ब्रह्मविदं क्वचित्॥ प्रियाप्रिये न स्पृशतस्तथैव च शुभाशुभे । तमसा ग्रस्तवद्भानादग्रस्तोऽपि रविर्जनैः॥ ग्रस्त इत्युच्यते भ्रान्त्या ह्यज्ञा...

ఈ బ్రహ్మవిత్ దేహధారిలా కనిపించినా నిజానికి అదేహి; పరిమితుడిలా అనిపించినా సర్వవ్యాపి. సదా దేహరహితుడైన ఈ బ్రహ్మజ్ఞానిని కొందరు దేహివలె చూస్తారు. ప్రియ-అప్రియాలు అతనిని తాకవు; అలాగే శుభ-అశుభాలు కూడా. సూర్యుడు నిజంగా గ్రస్తుడు కాకపోయినా, చీకటి గ్రస్తుడిలా కనిపించడంతో ప్రజలు ‘గ్రస్తుడు’ అంటారు—వస్తువుల నిజలక్షణం తెలియక కలిగిన భ్రాంతివల్ల. అలాగే దేహాది బంధాల నుండి విముక్తుడైన పరమ బ్రహ్మవిత్తముని, శరీరాభాస దర్శనంతో మూర్ఖులు దేహివలె భావిస్తారు. అతడు పాము కవచంలా దేహాన్ని విడిచినవాడై, విముక్త స్థితిలో నిలిచి ఉంటాడు.

Verse 18

इतस्ततश्चाल्यमानो यत्किञ्चित्प्राणवायुना । स्रोतसा नीयते दारु यथा निम्नोन्नतस्थलम्॥

ప్రాణవాయువుచే ఇటు-అటు కదిలించబడే ఈ దేహ-మన సమూహం, ప్రవాహం చేత మోసుకుపోయబడుతుంది—నీటి ధారలో చెక్క ముక్క తక్కువ-ఎత్తు ప్రదేశాల మీదుగా తేలిపోవునట్లు।

Verse 19

दैवेन नीयते देहो यथा कालोपभुक्तिषु । लक्ष्यालक्ष्यगतिं त्यक्त्वा यस्तिष्ठेत्केवलात्मना॥ शिव एव स्वयं साक्षादयं ब्रह्मविदुत्तमः । जीवन्नेव सदा मुक्तः कृतार्थो ब्रह्मवित्तमः॥

కాలంలో అనుభవించవలసిన భోగాల వైపు దేహం దైవవశాత్ నడిపించబడుతుంది. లక్ష్యము-అలక్ష్యము రెండింటి వైపు గమనాన్ని విడిచి, కేవలాత్మగా నిలిచేవాడు—అతడే ప్రత్యక్షంగా స్వయంగా శివుడు; అతడే బ్రహ్మవిదుత్తముడు. జీవించుచున్నప్పుడే అతడు సదా ముక్తుడు, కృతార్థుడు—పరమ బ్రహ్మవిత్తముడు.

Verse 20

दैवेन नीयते देहो यथा कालोपभुक्तिषु । लक्ष्यालक्ष्यगतिं त्यक्त्वा यस्तिष्ठेत्केवलात्मना॥ शिव एव स्वयं साक्षादयं ब्रह्मविदुत्तमः । जीवन्नेव सदा मुक्तः कृतार्थो ब्रह्मवित्तमः॥

కాలంలో అనుభవించవలసిన భోగానుభవాల కోసం దేహం దైవవశాత్ మోసుకుపోయబడుతుంది. లక్ష్యము-అలక్ష్యము వైపు పరుగును విడిచి, కేవలాత్మస్వరూపంగా నిలిచేవాడు—అతడే ప్రత్యక్షంగా స్వయంగా శివుడు; అతడే బ్రహ్మవిదుత్తముడు. జీవించుచున్నప్పుడే అతడు ఎల్లప్పుడూ ముక్తుడు, కృతార్థుడు—పరమ బ్రహ్మవిత్తముడు.

Verse 21

उपाधिनाशाद् ब्रह्मैव सद् ब्रह्माप्येति निर्द्वयम् । शैलूषो वेषसद्भावाभावयोश्च यथा पुमान् ॥२१॥

ఉపాధుల నాశమున సత్ బ్రహ్మమే మిగులును; జ్ఞాని అద్వైత బ్రహ్మమున లీనమగును. వేషమున్నా లేకున్నా నటుడు అదే పురుషుడైనట్లు.

Verse 22

तथैव ब्रह्मविच्छ्रेष्ठः सदा ब्रह्मैव नापरः । घटे नष्टे यथा व्योम व्योमैव भवति स्वयम् ॥२२॥

అదేవిధంగా బ్రహ్మవిద్యలో శ్రేష్ఠుడు సదా బ్రహ్మమే, వేరొకటి కాదు. కుండ నశించగానే లోపలి ఆకాశం స్వయంగా మహాకాశమే అవునట్లు.

Verse 23

तथैवोपाधिविलये ब्रह्मैव ब्रह्मवित्स्वयम् । क्षीरं क्षीरे यथा क्षिप्तं तैलं तैले जलं जले ॥२३॥

ఉపాధుల విలయమున బ్రహ్మవిత్ స్వయంగా బ్రహ్మమే అవును. పాలలో పాలు, నూనెలో నూనె, నీటిలో నీరు కలిసినట్లు ఏకమగును.

Verse 24

संयुक्तमेकतां याति तथात्मन्यात्मविन्मुनिः । एवं विदेहकैवल्यं सन्मात्रत्वमखण्डितम् ॥२४॥

సంయుక్తమైనది ఏకత్వమునకు చేరును; అలాగే ఆత్మలో ఆత్మవిత్ ముని ఏకరూపంగా నిలుచును. ఇదే విదేహ-కైవల్యం, అఖండ సన్మాత్రత్వం.

Verse 25

ब्रह्मभावं प्रपद्यैष यतिर्नावर्तते पुनः । सदात्मकत्वविज्ञानदग्धा विद्यादिवर्ष्मणः ॥२५॥

బ్రహ్మభావమును పొందిన ఈ యతి మరల తిరిగి రాడు. ‘నేను సత్తాస్వరూపుడను’ అనే జ్ఞానముచే అవిద్యాది దేహావరణములు దగ్ధమగును.

Verse 26

अमुष्य ब्रह्मभूतत्त्वाद् ब्रह्मणः कुत उद्भवः । मायाक्लृप्तौ बन्धमोक्षौ न स्तः स्वात्मनि वस्तुतः ॥ यथा रज्जौ निष्क्रियायां सर्पाभासविनिर्गमौ । अवृतेः सदसत्त्वाभ्यां वक्तव्ये बन्धमोक्षणे ॥ २६–२७ ॥

ఈ ఆత్మ బ్రహ్మస్వరూపమైనందున బ్రహ్మకు ఉద్భవం ఎలా ఉంటుంది? మాయాకల్పితమైన బంధమూ మోక్షమూ స్వాత్మలో వాస్తవంగా లేవు. నిష్క్రియమైన తాడులో ఆవరణం (అవిద్య) ఉన్నప్పుడు లేదా లేనప్పుడు సర్పాభాసం కనిపించడం, మాయమవడం అని చెప్పినట్లే, బంధమోక్షాలు కూడా కేవలం వ్యవహారమాత్రంగా చెప్పబడతాయి.

Verse 27

अमुष्य ब्रह्मभूतत्त्वाद् ब्रह्मणः कुत उद्भवः । मायाक्लृप्तौ बन्धमोक्षौ न स्तः स्वात्मनि वस्तुतः ॥ यथा रज्जौ निष्क्रियायां सर्पाभासविनिर्गमौ । अवृतेः सदसत्त्वाभ्यां वक्तव्ये बन्धमोक्षणे ॥ २६–२७ ॥

నిష్క్రియమైన తాడులో ఆవరణం (అవిద్య) ఉన్నప్పుడు సర్పాభాసం ఉద్భవిస్తుంది, అది లేనప్పుడు నివృత్తమవుతుంది అని చెప్పినట్లే; బంధమూ మోక్షమూ కూడా ఆవరణం ఉండటం-లేకపోవటం వల్లనే కేవలం వ్యవహారంగా చెప్పబడతాయి.

Verse 28

नावृत्तिर्ब्रह्मणः क्वाचिदन्याभावादनावृतम् । अस्तीति प्रत्ययो यश्च यश्च नास्तीति वस्तुनि ॥ बुद्धेरेव गुणावेतौ न तु नित्यस्य वस्तुनः । अतस्तौ मायया क्लृप्तौ बन्धमोक्षौ न चात्मनि ॥ २८–२९ ॥

బ్రహ్మకు ఎక్కడా ఆవరణం లేదు; బ్రహ్మకు భిన్నమైనది ఏదీ లేకపోవడం వల్ల అది అనావృతమే. ఏదైనా విషయమై ‘ఇది ఉంది’ మరియు ‘ఇది లేదు’ అనే రెండు ప్రత్యయాలు బుద్ధిగుణాలే; నిత్యసత్యవస్తువుకు అవి కావు.

Verse 29

नावृत्तिर्ब्रह्मणः क्वाचिदन्याभावादनावृतम् । अस्तीति प्रत्ययो यश्च यश्च नास्तीति वस्तुनि ॥ बुद्धेरेव गुणावेतौ न तु नित्यस्य वस्तुनः । अतस्तौ मायया क्लृप्तौ बन्धमोक्षौ न चात्मनि ॥ २८–२९ ॥

‘ఉంది’ ‘లేదు’ అనే ఈ రెండు ప్రత్యయాలు బుద్ధిగుణాలే; నిత్య పరమార్థవస్తువుకు అవి కావు. అందువల్ల బంధమూ మోక్షమూ మాయాకల్పితాలు; అవి ఆత్మలో లేవు.

Verse 30

निष्कले निष्क्रिये शान्ते निरवद्ये निरञ्जने । अद्वितीये परे तत्त्वे व्योमवत् कल्पना कुतः ॥ ३० ॥

నిష్కలమైన, నిష్క్రియమైన, శాంతమైన, నిరవద్యమైన, నిరంజనమైన, అద్వితీయమైన పరతత్త్వంలో—ఆకాశంలాగా—కల్పన (మనోనిర్మాణం) ఎక్కడి నుంచి వస్తుంది?

Verse 31

न निरोधो न चोत्पत्तिर्न बद्धो न च साधकः । न मुमुक्षुर्न वै मुक्त इत्येषा परमार्थता ॥३१॥

నిరోధమూ లేదు, ఉత్పత్తీ లేదు; బద్ధుడెవడూ లేదు, సాధకుడెవడూ లేదు. ముముక్షుడూ లేదు, ముక్తుడూ లేదు—ఇదే పరమార్థత, పరమసత్యం.