Atma

Verse 1

ॐ अथाङ्गिरास्त्रिविधः पुरुषोऽजायत—आत्मा, अन्तरात्मा, परमात्मा चेति। त्वक्-चर्म-मांस-रोम-अङ्गुष्ठ-अङ्गुल्यः, पृष्ठ-वंश-नख-गुल्फ-उदर-नाभि-मेढ्र-कटि-ऊरु-कपोल-श्रोत्र-भ्रू-ललाट-बाहु-पार्श्व-शिरः-अक्षीणि भ...

ૐ. ત્યાર પછી આઙ્ગિરસે કહ્યું કે પુરુષ ત્રિવિધ છે—આત્મા, અંતરાત્મા અને પરમાત્મા. ત્વચા, ચર્મ, માંસ, રોમ, અંગુષ્ઠ-અંગુલિ, પીઠ, વંશ, નખ, ગુલ્ફ, ઉદર, નાભિ, મેઢ્ર, કટિ, ઊરુ, કપોલ, શ્રોત્ર, ભ્રૂ, લલાટ, બાહુ, પાર्श્વ, શિર, અક્ષિ—આ બધું ઉત્પન્ન થાય છે; જન્મે છે અને મરે છે—આ દેહાધિષ્ઠિત આત્મા કહેવાય. હવે ‘અંતરાત્મા’ પૃથ્વી-આપ-તેજ-વાયુ-આકાશરૂપ છે; ઇચ્છા-દ્વેષ, સુખ-દુઃખ, કામ-મોહ, વિકલ્પ, અનાદિ સ્મૃતિચિહ્નો; ઉદાત્ત-અનુદાત્ત, હ્રસ્વ-દીર્ઘ-પ્લુત સ્વરો; ખલિત, ગર્જિત, સ્ફુટિત, મુદિત, નૃત્ય-ગીત-વાદ્ય, પ્રલય-વિજૃંભિત આદિ રૂપે—શ્રોતા, ઘ્રાતા, રસયિતા, નેતા, કર્તા, વિજ્ઞાનાત્મા પુરુષ બની રહે છે; પુરાણ-ન્યાય-મીમાંસા-ધર્મશાસ્ત્રાદિ દ્વારા શ્રવણ-ઘ્રાણ-આકર્ષણ-કર્મના વિશેષ કાર્યો કરે છે—એ અંતરાત્મા. હવે ‘પરમાત્મા’ અક્ષરરૂપે ઉપાસ્ય છે. પ્રાણાયામ, પ્રત્યાહાર, ધારણા, ધ્યાન, સમાધિ, યોગ, અનુમાન અને આત્મચિંતનથી—વટબીજ કે શ્યામાકતંડુલ જેટલો સૂક્ષ્મ, અથવા વાળના અગ્રના લાખ ભાગોની કલ્પનાથી—તે પ્રાપ્ત થાય છે, છતાં પકડાતો નથી. તે ન જન્મે ન મરે; ન સૂકે ન ભીનું થાય; ન બળે; ન કંપે; ન ફાટે ન કાપાય; નિર્ગુણ, સાક્ષિરૂપ, શુદ્ધ, નિરવયવ, કેવળ, સૂક્ષ્મ, નિર્મમ, નિરંજન, નિર્વિકાર; શબ્દ-સ્પર્શ-રૂપ-રસ-ગંધથી રહિત; નિર્વિકલ્પ, નિરાકાંક્ષ, સર્વવ્યાપી; અચિંત્ય અને અવર્ણનીય; અશુદ્ધ અને અપવિત્રને પણ પવિત્ર કરે છે. નિષ્ક્રિય હોવાથી તેને સંસાર નથી. આત્મસંજ્ઞ શિવ—શુદ્ધ, એક, સદા અદ્વય—બ્રહ્મરૂપે બ્રહ્મ જ પ્રકાશે છે॥૧॥

Verse 2

जगद्रूपतयाप्येतद्ब्रह्मैव प्रतिभासते । विद्याविद्यादिभेदेन भावाभावादिभेदतः॥२॥

જગતરૂપે પણ આ બ્રહ્મ જ પ્રતિભાસે છે—વિદ્યા-અવિદ્યાના ભેદથી, ભાવ-અભાવ આદિના ભેદથી॥૨॥

Verse 3

गुरुशिष्यादिभेदेन ब्रह्मैव प्रतिभासते । ब्रह्मैव केवलं शुद्धं विद्यते तत्त्वदर्शने॥३॥

ગુરુ-શિષ્ય આદિના ભેદથી બ્રહ્મ જ પ્રતિભાસે છે. તત્ત્વદર્શનામાં બ્રહ્મ જ—કેવળ અને શુદ્ધ—વિદ્યમાન છે॥૩॥

Verse 4

न च विद्या न चाविद्या न जगच्च न चापरम् । सत्यत्वेन जगद्भानं संसारस्य प्रवर्तकम्॥४॥

ન વિદ્યા છે ન અવિદ્યા; ન જગત છે ન અન્ય કંઈ. જગતને સત્ય માનીને જે ભાસે છે, એ જ સંસારને પ્રવર્તાવે છે॥૪॥

Verse 5

असत्यत्वेन भानं तु संसारस्य निवर्तकम् । घटोऽयमिति विज्ञातुं नियमः कोऽन्वपेक्षते॥५॥ विना प्रमाणसुष्ठुत्वं यस्मिन् सति पदार्थधीः । अयमात्मा नित्यसिद्धः प्रमाणे सति भासते॥६॥

પરંતુ જગતનું અસત્યરૂપે ભાસવું સંસારની નિવૃત્તિ કરાવે છે. ‘આ ઘટ છે’ એમ જાણવા માટે કયો નિયમ આધારરૂપ બને છે? યોગ્ય પ્રમાણક્રિયા વિના, જ્યારે પદાર્થબુદ્ધિ થાય—આ આત્મા નિત્યસિદ્ધ છે; પ્રમાણ હાજર હોય ત્યારે તે પ્રકાશે છે॥૫-૬॥

Verse 6

असत्यत्वेन भानं तु संसारस्य निवर्तकम् । घटोऽयमिति विज्ञातुं नियमः कोऽन्वपेक्षते ॥ विना प्रमाणसुष्ठुत्वं यस्मिन् सति पदार्थधीः । अयमात्मा नित्यसिद्धः प्रमाणे सति भासते ॥५–६॥

સંસારનું ભાન અસત્યરૂપે થવું જ સંસારનિવૃત્તિનું સાધન છે. “આ ઘટ છે” એમ જાણવામાં કયો નિયમ કે પ્રતિબંધ આશ્રિત છે? યોગ્ય પ્રમાણની સુસંગત પ્રવૃત્તિ વિના પણ જ્યારે પદાર્થબુદ્ધિ થાય છે, ત્યારે આ આત્મા નિત્યસિદ્ધ છે; અને પ્રમાણ હાજર હોય ત્યારે તે સ્પષ્ટ પ્રગટ થાય છે.

Verse 7

न देशं नापि कालं वा न शुद्धिं वाप्यपेक्षते । देवदत्तोऽहमित्येतद्विज्ञानं निरपेक्षकम् ॥७॥

તેને ન દેશની અપેક્ષા છે, ન કાળની, ન તો શુદ્ધિ (વિધિશુચિતા)ની પણ. “હું દેવદત્ત છું” એવી વિજ્ઞાનબુદ્ધિ સર્વથા નિરપેક્ષ છે.

Verse 8

तद्वद्ब्रह्मविदोऽप्यस्य ब्रह्माहमिति वेदनम् । भानुनेव जगत्सर्वं भास्यते यस्य तेजसा ॥८॥

તેમ જ બ્રહ્મવિદ માટે “હું બ્રહ્મ છું” એવી આ અનુભૂતિ પણ તત્ક્ષણ અને નિરપેક્ષ છે. જેમ સૂર્યથી જગત સર્વ પ્રકાશિત થાય છે, તેમ જેના તેજથી સમગ્ર વિશ્વ ભાસે છે.

Verse 9

अनात्मकम् असत् तुच्छं किं नु तस्यावभासकम् । वेदशास्त्रपुराणानि भूतानि सकलान्यपि ॥ येनार्थवन्ति तं किं नु विज्ञातारं प्रकाशयेत् । क्षुधां देहव्यथां त्यक्त्वा बालः क्रीडति वस्तुनि ॥ तथैव विद्वान् रमते न...

જે અનાત્મા છે, અસત્ છે, તુચ્છ છે—તેને પ્રકાશિત કરનાર શું હોઈ શકે? વેદ, શાસ્ત્ર, પુરાણો અને સર્વ ભૂતો પણ જેના કારણે અર્થવંત બને છે—તે જ્ઞાતાને પ્રકાશિત કરનાર શું હોઈ શકે? ભૂખ અને દેહવ્યથા છોડીને બાળક વસ્તુમાં રમે છે; તેમ જ વિદ્વાન નિર્મમ, નિરહં, સુખી રહી રમે છે. ઇચ્છાઓમાં વિહરે છતાં સ્વરૂપે નિષ્કામ રહી, એકલો વિચરતો મુનિ સંચરે છે.

Verse 10

अनात्मकम् असत् तुच्छं किं नु तस्यावभासकम् । वेदशास्त्रपुराणानि भूतानि सकलान्यपि ॥ येनार्थवन्ति तं किं नु विज्ञातारं प्रकाशयेत् । क्षुधां देहव्यथां त्यक्त्वा बालः क्रीडति वस्तुनि ॥ तथैव विद्वान् रमते न...

જે અનાત્મા છે, અસત્ છે, તુચ્છ છે—તેને પ્રકાશિત કરનાર શું હોઈ શકે? વેદ, શાસ્ત્ર, પુરાણો અને સર્વ ભૂતો પણ જેના કારણે અર્થવંત બને છે—તે જ્ઞાતાને પ્રકાશિત કરનાર શું હોઈ શકે? ભૂખ અને દેહવ્યથા છોડીને બાળક વસ્તુમાં રમે છે; તેમ જ વિદ્વાન નિર્મમ, નિરહં, સુખી રહી રમે છે. ઇચ્છાઓમાં વિહરે છતાં સ્વરૂપે નિષ્કામ રહી, એકલો વિચરતો મુનિ સંચરે છે.

Verse 11

अनात्मकम् असत् तुच्छं किं नु तस्यावभासकम् । वेदशास्त्रपुराणानि भूतानि सकलान्यपि ॥ येनार्थवन्ति तं किं नु विज्ञातारं प्रकाशयेत् । क्षुधां देहव्यथां त्यक्त्वा बालः क्रीडति वस्तुनि ॥ तथैव विद्वान् रमते न...

જે અનાત્મા છે—અસત્ અને તુચ્છ—તે આત્માને શું પ્રકાશિત કરી શકે? વેદ, શાસ્ત્ર, પુરાણો અને સર્વ ભૂતો પણ જેના કારણે અર્થવંત બને છે, તે આત્માના જ્ઞાતાને કોણ પ્રગટ કરી શકે? ભૂખ અને દેહવ્યથા છોડીને બાળક વસ્તુમાં રમે છે; તેમ જ વિદ્વાન નિર્મમ, નિરહં, સુખી રહી આનંદ કરે છે. વિષયોમાં વિચરતો, નિષ્કામભાવ ધારણ કરીને એકાકી મુનિ સંચરે છે.

Verse 12

स्वात्मनैव सदा तुष्टः स्वयं सर्वात्मना स्थितः । निर्धनोऽपि सदा तुष्टोऽप्यसहायो महाबलः ॥

સ્વાત્માથી જ સદા તૃપ્ત, પોતે જ સર્વાત્મરૂપે સ્થિત; ધન વિના હોવા છતાં સદા સંતોષી, સહાય વિના હોવા છતાં મહાબળવાન છે.

Verse 13

नित्यतृप्तोऽप्यभुञ्जानोऽप्यसमः समदर्शनः । कुर्वन्नपि न कुर्वाणश्चाभोक्ता फलभोग्यपि ॥

નિત્ય તૃપ્ત હોવા છતાં જાણે ભોગ ન કરતો; અસમ હોવા છતાં સમદર્શનવાળો. કરતો હોવા છતાં અકર્તા; અભોક્તા હોવા છતાં જાણે ફળભોગી હોય તેમ દેખાય છે.

Verse 14

शरीर्यप्यशरीर्येष परिच्छिन्नोऽपि सर्वगः । अशरीरं सदा सन्तमिदं ब्रह्मविदं क्वचित् ॥ प्रियाप्रिये न स्पृशतस्तथैव च शुभाशुभे । तमसा ग्रस्तवद्भानादग्रस्तोऽपि रविर्जनैः ॥ ग्रस्त इत्युच्यते भ्रान्त्या ह्यज्...

દેહધારી જણાય છતાં એ અશરીરી છે; પરિચ્છિન્ન જણાય છતાં સર્વવ્યાપી છે—સદા અશરીરી એવો બ્રહ્મવિદ્ ક્યાંક દેહવંત જેવો દેખાય છે. પ્રિય-અપ્રિય તથા શુભ-અશુભ તેને સ્પર્શતા નથી. સૂર્ય ગ્રહણગ્રસ્ત નથી, છતાં અંધકારથી લોકો તેને ‘ગ્રસ્ત’ કહે છે; વસ્તુનું લક્ષણ ન જાણવાથી ભ્રાંતિથી એવું કહેવાય છે. તેમ જ દેહાદિ બંધનોથી મુક્ત પરમ બ્રહ્મવિદને મૂઢો શરીરાભાસ જોઈ દેહી સમજે છે. સાપની ઉતારેલી કાંતિ જેવી રીતે, મુક્તદેહ એવો તે માત્ર અવશેષ-આભાસરૂપે સ્થિત રહે છે.

Verse 15

शरीर्यप्यशरीर्येष परिच्छिन्नोऽपि सर्वगः । अशरीरं सदा सन्तमिदं ब्रह्मविदं क्वचित् ॥ प्रियाप्रिये न स्पृशतस्तथैव च शुभाशुभे । तमसा ग्रस्तवद्भानादग्रस्तोऽपि रविर्जनैः ॥ ग्रस्त इत्युच्यते भ्रान्त्या ह्यज्...

દેહધારી જણાય છતાં એ અશરીરી છે; પરિચ્છિન્ન જણાય છતાં સર્વવ્યાપી છે—સદા અશરીરી એવો બ્રહ્મવિદ્ ક્યાંક દેહવંત જેવો દેખાય છે. પ્રિય-અપ્રિય તથા શુભ-અશુભ તેને સ્પર્શતા નથી. સૂર્ય ગ્રહણગ્રસ્ત નથી, છતાં અંધકારથી લોકો તેને ‘ગ્રસ્ત’ કહે છે; વસ્તુનું લક્ષણ ન જાણવાથી ભ્રાંતિથી એવું કહેવાય છે. તેમ જ દેહાદિ બંધનોથી મુક્ત પરમ બ્રહ્મવિદને મૂઢો શરીરાભાસ જોઈ દેહી સમજે છે. સાપની ઉતારેલી કાંતિ જેવી રીતે, મુક્તદેહ એવો તે માત્ર અવશેષ-આભાસરૂપે સ્થિત રહે છે.

Verse 16

शरीर्यप्यशरीर्येष परिच्छिन्नोऽपि सर्वगः । अशरीरं सदा सन्तमिदं ब्रह्मविदं क्वचित्॥ प्रियाप्रिये न स्पृशतस्तथैव च शुभाशुभे । तमसा ग्रस्तवद्भानादग्रस्तोऽपि रविर्जनैः॥ ग्रस्त इत्युच्यते भ्रान्त्या ह्यज्ञा...

દેહધારી જેવો દેખાય છતાં એ સત્યે નિર્દેહ છે; પરિચ્છિન્ન જણાય છતાં સર્વવ્યાપી છે. સદા અશરીર રહી બ્રહ્મને જાણનાર આ મહાત્માને કેટલાક દેહવાળો માને છે. પ્રિય-અપ્રિય તેને સ્પર્શતા નથી; તેમ જ શુભ-અશુભ પણ. સૂર્ય ગ્રહણથી ગ્રસ્ત થતો નથી, છતાં અંધકારથી ગ્રસ્ત થયો હોય તેમ દેખાતાં લોકો તેને ‘ગ્રસ્ત’ કહે છે. વસ્તુનું યથાર્થ લક્ષણ અજાણતાં ભ્રમથી ‘ગ્રસ્ત’ કહેવાય છે. એ જ રીતે દેહાદિ બંધનોથી મુક્ત પરમ બ્રહ્મવિદને, શરીરાભાસ દેખાતાં, મૂઢ લોકો દેહી સમાન જુએ છે. સાપની કાંસળી જેમ, દેહ ત્યજેલો હોય તેમ રહી એ મુક્તદેહ સ્થિત રહે છે.

Verse 17

शरीर्यप्यशरीर्येष परिच्छिन्नोऽपि सर्वगः । अशरीरं सदा सन्तमिदं ब्रह्मविदं क्वचित्॥ प्रियाप्रिये न स्पृशतस्तथैव च शुभाशुभे । तमसा ग्रस्तवद्भानादग्रस्तोऽपि रविर्जनैः॥ ग्रस्त इत्युच्यते भ्रान्त्या ह्यज्ञा...

દેહધારી જેવો દેખાય છતાં એ સત્યે નિર્દેહ છે; પરિચ્છિન્ન જણાય છતાં સર્વવ્યાપી છે. સદા અશરીર રહી બ્રહ્મને જાણનાર આ મહાત્માને કેટલાક દેહવાળો માને છે. પ્રિય-અપ્રિય તેને સ્પર્શતા નથી; તેમ જ શુભ-અશુભ પણ. સૂર્ય ગ્રહણથી ગ્રસ્ત થતો નથી, છતાં અંધકારથી ગ્રસ્ત થયો હોય તેમ દેખાતાં લોકો તેને ‘ગ્રસ્ત’ કહે છે. વસ્તુનું યથાર્થ લક્ષણ અજાણતાં ભ્રમથી ‘ગ્રસ્ત’ કહેવાય છે. એ જ રીતે દેહાદિ બંધનોથી મુક્ત પરમ બ્રહ્મવિદને, શરીરાભાસ દેખાતાં, મૂઢ લોકો દેહી સમાન જુએ છે. સાપની કાંસળી જેમ, દેહ ત્યજેલો હોય તેમ રહી એ મુક્તદેહ સ્થિત રહે છે.

Verse 18

इतस्ततश्चाल्यमानो यत्किञ्चित्प्राणवायुना । स्रोतसा नीयते दारु यथा निम्नोन्नतस्थलम्॥

પ્રાણવાયુથી આડેધડ હલાવાતું જે કંઈ (દેહ-મનનું સંઘટન) છે, તે પ્રવાહ દ્વારા આગળ ધપે છે—જેમ નદીમાં લાકડાનો ટુકડો નીચા-ઉંચા પ્રદેશ ઉપરથી વહેતો જાય છે.

Verse 19

दैवेन नीयते देहो यथा कालोपभुक्तिषु । लक्ष्यालक्ष्यगतिं त्यक्त्वा यस्तिष्ठेत्केवलात्मना॥ शिव एव स्वयं साक्षादयं ब्रह्मविदुत्तमः । जीवन्नेव सदा मुक्तः कृतार्थो ब्रह्मवित्तमः॥

દૈવવશાત્ દેહ સમયક્રમમાં ભોગવવાના અનુભવો તરફ દોરાય છે. લક્ષ્ય અને અલક્ષ્ય—બંને તરફની ગતિ ત્યજી જે કેવળ આત્મામાં સ્થિત રહે, એ જ સాక్షાત્ સ્વયં શિવ છે; એ સર્વોત્તમ બ્રહ્મવિદ છે. જીવતો હોવા છતાં સદા મુક્ત, કૃતાર્થ—એ પરમ બ્રહ્મવિદ છે.

Verse 20

दैवेन नीयते देहो यथा कालोपभुक्तिषु । लक्ष्यालक्ष्यगतिं त्यक्त्वा यस्तिष्ठेत्केवलात्मना॥ शिव एव स्वयं साक्षादयं ब्रह्मविदुत्तमः । जीवन्नेव सदा मुक्तः कृतार्थो ब्रह्मवित्तमः॥

દૈવવશાત્ દેહ સમયક્રમમાં ભોગ/અનુભવ માટે આગળ ધપે છે. લક્ષ્ય અને અલક્ષ્ય તરફની દોડ ત્યજી જે કેવળ આત્મા રૂપે સ્થિત રહે—એ જ સాక్షાત્ સ્વયં શિવ છે; એ સર્વોત્તમ બ્રહ્મવિદ છે. જીવતો હોવા છતાં સદા મુક્ત, કૃતાર્થ—એ પરમ બ્રહ્મવિદ છે.

Verse 21

उपाधिनाशाद् ब्रह्मैव सद् ब्रह्माप्येति निर्द्वयम् । शैलूषो वेषसद्भावाभावयोश्च यथा पुमान् ॥२१॥

ઉપાધિઓના નાશથી સત્યરૂપે બ્રહ્મ જ એક રહે છે; જ્ઞાની અદ્વિતીય બ્રહ્મને પ્રાપ્ત થાય છે—જેમ નટ વેશ હોય કે ન હોય, પુરુષ તો એ જ રહે છે.

Verse 22

तथैव ब्रह्मविच्छ्रेष्ठः सदा ब्रह्मैव नापरः । घटे नष्टे यथा व्योम व्योमैव भवति स्वयम् ॥२२॥

તેમ જ બ્રહ્મવિદોમાં શ્રેષ્ઠ સદા બ્રહ્મ જ છે, અન્ય નથી; જેમ ઘટ નષ્ટ થાય ત્યારે અંદરની આકાશતા સ્વયં મહાકાશ જ બની રહે છે.

Verse 23

तथैवोपाधिविलये ब्रह्मैव ब्रह्मवित्स्वयम् । क्षीरं क्षीरे यथा क्षिप्तं तैलं तैले जलं जले ॥२३॥

એ જ રીતે ઉપાધિઓ વિલય પામે ત્યારે બ્રહ્મવિદ્ સ્વયં બ્રહ્મ જ રહે છે; જેમ દૂધ દૂધમાં, તેલ તેલમાં, પાણી પાણીમાં ભળી એકરૂપ થાય છે.

Verse 24

संयुक्तमेकतां याति तथात्मन्यात्मविन्मुनिः । एवं विदेहकैवल्यं सन्मात्रत्वमखण्डितम् ॥२४॥

જે સંયુક્ત છે તે એકતા પામે છે; તેમ જ આત્મામાં આત્મવિદ્ મુનિ એકરૂપે સ્થિત થાય છે. આ રીતે વિદેહ-કૈવલ્ય—અખંડ સન્માત્રત્વ, અવિભાજ્ય અસ્તિત્વ—પ્રકાશે છે.

Verse 25

ब्रह्मभावं प्रपद्यैष यतिर्नावर्तते पुनः । सदात्मकत्वविज्ञानदग्धा विद्यादिवर्ष्मणः ॥२५॥

બ્રહ્મભાવને પ્રાપ્ત કરીને આ યતિ ફરી પાછો ફરતો નથી; સદાત્મક્ત્વના જ્ઞાનથી અજ્ઞાનાદિથી રચાયેલ દેહાદિ આવરણો દગ્ધ થઈ જાય છે.

Verse 26

अमुष्य ब्रह्मभूतत्त्वाद् ब्रह्मणः कुत उद्भवः । मायाक्लृप्तौ बन्धमोक्षौ न स्तः स्वात्मनि वस्तुतः ॥ यथा रज्जौ निष्क्रियायां सर्पाभासविनिर्गमौ । अवृतेः सदसत्त्वाभ्यां वक्तव्ये बन्धमोक्षणे ॥ २६–२७ ॥

આ આત્મા બ્રહ્મસ્વરૂપ હોવાથી બ્રહ્મને ઉત્પત્તિ ક્યાંથી થાય? માયાથી કલ્પિત બંધન અને મોક્ષ સ્વાત્મામાં વાસ્તવમાં નથી. જેમ નિષ્ક્રિય દોરામાં આવરણ (અવિદ્યા) હોય ત્યારે સર્પાભાસ દેખાય અને આવરણ દૂર થાય ત્યારે લય પામે—તેમ જ બંધન-મોક્ષની વાત થાય છે.

Verse 27

अमुष्य ब्रह्मभूतत्त्वाद् ब्रह्मणः कुत उद्भवः । मायाक्लृप्तौ बन्धमोक्षौ न स्तः स्वात्मनि वस्तुतः ॥ यथा रज्जौ निष्क्रियायां सर्पाभासविनिर्गमौ । अवृतेः सदसत्त्वाभ्यां वक्तव्ये बन्धमोक्षणे ॥ २६–२७ ॥

જેમ નિષ્ક્રિય દોરામાં આવરણ (અવિદ્યા) હોય ત્યારે સર્પાભાસનું પ્રાગટ્ય અને આવરણ ન હોય ત્યારે તેનું નિવર્તન કહેવાય છે—તેમ જ બંધન અને મોક્ષ પણ માત્ર એ રીતે જ કહેવાય છે.

Verse 28

नावृत्तिर्ब्रह्मणः क्वाचिदन्याभावादनावृतम् । अस्तीति प्रत्ययो यश्च यश्च नास्तीति वस्तुनि ॥ बुद्धेरेव गुणावेतौ न तु नित्यस्य वस्तुनः । अतस्तौ मायया क्लृप्तौ बन्धमोक्षौ न चात्मनि ॥ २८–२९ ॥

બ્રહ્મ પર ક્યાંય આવરણ નથી; કારણ કે બ્રહ્મ સિવાય બીજું કંઈ નથી, તેથી તે અનાવૃત છે. ‘આ છે’ અને ‘આ નથી’ એવી વસ્તુ વિષયક પ્રતિતિઓ બુદ્ધિના જ ગુણ છે, નિત્ય તત્ત્વના નહીં. તેથી માયાથી કલ્પિત બંધન અને મોક્ષ આત્મામાં નથી.

Verse 29

नावृत्तिर्ब्रह्मणः क्वाचिदन्याभावादनावृतम् । अस्तीति प्रत्ययो यश्च यश्च नास्तीति वस्तुनि ॥ बुद्धेरेव गुणावेतौ न तु नित्यस्य वस्तुनः । अतस्तौ मायया क्लृप्तौ बन्धमोक्षौ न चात्मनि ॥ २८–२९ ॥

આ બે—‘અસ્તિત્વ’ અને ‘નાસ્તિત્વ’—બુદ્ધિના જ ગુણ છે, નિત્ય પરમ તત્ત્વના નહીં. તેથી માયાથી રચાયેલા બંધન અને મોક્ષ આત્મામાં નથી.

Verse 30

निष्कले निष्क्रिये शान्ते निरवद्ये निरञ्जने । अद्वितीये परे तत्त्वे व्योमवत् कल्पना कुतः ॥ ३० ॥

નિષ્કલ, નિષ્ક્રિય, શાંત, નિર્દોષ, નિરંજણ, અદ્વિતીય પરમ તત્ત્વમાં—આકાશ સમાન—કલ્પના (વિકલ્પ) ક્યાંથી ઉપજે?

Verse 31

न निरोधो न चोत्पत्तिर्न बद्धो न च साधकः । न मुमुक्षुर्न वै मुक्त इत्येषा परमार्थता ॥३१॥

ન નિરોધ છે, ન ઉત્પત્તિ; ન કોઈ બંધાયેલો, ન સાધક. ન મુમુક્ષુ છે, ન મુક્ત—આ જ પરમાર્થ સત્ય (પરમ તત્ત્વ) છે.