Atma

Various Rishis

Verse 1

ॐ अथाङ्गिरास्त्रिविधः पुरुषोऽजायत—आत्मा, अन्तरात्मा, परमात्मा चेति। त्वक्-चर्म-मांस-रोम-अङ्गुष्ठ-अङ्गुल्यः, पृष्ठ-वंश-नख-गुल्फ-उदर-नाभि-मेढ्र-कटि-ऊरु-कपोल-श्रोत्र-भ्रू-ललाट-बाहु-पार्श्व-शिरः-अक्षीणि भ...

ॐ। तेव्हा आङ्गिरस म्हणाला—पुरुष त्रिविध आहे: आत्मा, अन्तरात्मा आणि परमात्मा. त्वचा, चर्म, मांस, रोम, अंगठा- बोटे, पाठ, मेरुदंड, नखे, घोटे, उदर, नाभी, जननेंद्रिय, कटि, मांड्या, गाल, कान, भुवया, कपाळ, बाहू, पार्श्व, शिर व डोळे—हे सर्व उत्पन्न होतात; जो जन्मतो व मरतो तो देहाभिमानी ‘आत्मा’ आहे. ‘अन्तरात्मा’ पृथ्वी-आप-तेज- वायु-आकाशरूप; इच्छा-द्वेष, सुख-दुःख, काम, मोह, विकल्प व आदिस्मृती-चिन्हरूप; उदात्त-अनुदात्त, ह्रस्व-दीर्घ-प्लुत स्वररूप; तसेच तोतरेपणा, गर्जना, स्फुटन, हर्ष, नृत्य, गीत, वाद्य, प्रलय, विस्तार इत्यादींमधून—श्रोता, घ्राता, रसयिता, नेता, कर्ता, विज्ञानात्मा पुरुष; श्रवण-घ्राण, आकर्षण व कर्म यांची विशेष क्रिया करतो आणि पुराण, न्याय, मीमांसा, धर्मशास्त्र इत्यादींमध्ये प्रवृत्त होतो—हाच अन्तरात्मा. ‘परमात्मा’ अक्षररूपाने उपास्य आहे; प्राणायाम, प्रत्याहार, धारणा, ध्यान, समाधी, योग, अनुमान व आत्मचिंतनाने—वटबीज वा श्यामाकधान्यासारखा सूक्ष्म, किंवा केसाच्या टोकाचे लक्ष भाग कल्पून—तो लाभतो, तरीही पकडता येत नाही. तो न जन्मतो न मरतो; न सुकतो न ओलावतो न जळतो; न कंपतो न तुटतो न छिन्न होतो; निर्गुण, साक्षी, शुद्ध, निरवयव, केवल, सूक्ष्म, निर्मम, निरंजन, निर्विकार; शब्द-स्पर्श-रूप-रस-गंधरहित, निर्विकल्प, निराकांक्ष, सर्वव्यापी; अचिंत्य व अवर्णनीय; अपवित्रालाही पवित्र करणारा. निष्क्रिय असल्याने त्याला संसार नाही. ‘आत्मा’ नावाने तोच शिव, शुद्ध, एक, सदैव अद्वैत; ब्रह्मरूपाने ब्रह्मच केवळ भासते॥१॥

Threefold analysis of self (deha-jīva/antarātmā/paramātmā), nirguṇa Brahman as sākṣin; negation of saṃsāra for the actionless Self

Read More →

Verse 2

जगद्रूपतयाप्येतद्ब्रह्मैव प्रतिभासते । विद्याविद्यादिभेदेन भावाभावादिभेदतः॥२॥

जगतरूपानेही हे ब्रह्मच भासते—विद्या-अविद्या यांच्या भेदाने, तसेच भाव-अभाव इत्यादी भेदांनी॥२॥

Māyā/avidyā-based appearance (pratibhāsa) of jagat upon Brahman

Read More →

Verse 3

गुरुशिष्यादिभेदेन ब्रह्मैव प्रतिभासते । ब्रह्मैव केवलं शुद्धं विद्यते तत्त्वदर्शने॥३॥

गुरु-शिष्य इत्यादी भेदानेही ब्रह्मच भासते. तत्त्वदर्शनात केवळ शुद्ध ब्रह्मच एकमेव विद्यमान आहे॥३॥

Non-duality sublating relational dualities; pedagogical duality (guru–śiṣya) as provisional

Read More →

Verse 4

न च विद्या न चाविद्या न जगच्च न चापरम् । सत्यत्वेन जगद्भानं संसारस्य प्रवर्तकम्॥४॥

ना विद्या आहे ना अविद्या; ना जगत् आहे ना काही ‘पर’. जगत् सत्य मानून होणारे भासणेच संसाराला प्रवृत्त करते॥४॥

Saṃsāra driven by satya-buddhi (taking appearance as absolute); ultimate negation (paramārtha) of dual categories

Read More →

Verse 5

असत्यत्वेन भानं तु संसारस्य निवर्तकम् । घटोऽयमिति विज्ञातुं नियमः कोऽन्वपेक्षते॥५॥ विना प्रमाणसुष्ठुत्वं यस्मिन् सति पदार्थधीः । अयमात्मा नित्यसिद्धः प्रमाणे सति भासते॥६॥

परंतु (जगाचे) असत्यत्वाने भासणे हे संसाराचे निवर्तक आहे. ‘हा घट आहे’ असे जाणण्यासाठी कोणता नियम अपेक्षित असतो? योग्य प्रमाणप्रवृत्ती नसता पदार्थबुद्धी होत नाही; हा आत्मा नित्यसिद्ध आहे—प्रमाण असता तो प्रकाशतो॥५-६॥

Pramāṇa and self-revelation; cessation of saṃsāra through asatya-darśana of appearances; nitya-siddha ātman

Read More →

Verse 6

असत्यत्वेन भानं तु संसारस्य निवर्तकम् । घटोऽयमिति विज्ञातुं नियमः कोऽन्वपेक्षते ॥ विना प्रमाणसुष्ठुत्वं यस्मिन् सति पदार्थधीः । अयमात्मा नित्यसिद्धः प्रमाणे सति भासते ॥५–६॥

संसाराचे असत्यत्वाने जे भान होते तेच खरे तर संसार-निवर्तक आहे. “हा घट आहे” असे जाणण्यासाठी कोणता नियम अपेक्षित आहे? प्रमाणाची योग्य क्रिया नसतानाही जेव्हा पदार्थबुद्धी होते, तेव्हा हा आत्मा नित्यसिद्धच असतो; परंतु प्रमाण उपस्थित असता तो स्पष्टपणे प्रकट होतो.

Māyā/Asat-khyāti and Atman as nitya-siddha (ever-established); pramāṇa and aparokṣa-jñāna

Read More →

Verse 7

न देशं नापि कालं वा न शुद्धिं वाप्यपेक्षते । देवदत्तोऽहमित्येतद्विज्ञानं निरपेक्षकम् ॥७॥

हे न देशावर अवलंबून आहे, न काळावर, तसेच शुद्धीवरही नाही. “मी देवदत्त आहे” हे ज्ञान सर्वथा निरपेक्ष आहे.

Immediate self-cognition (aparokṣa-anubhava) and independence from ritual conditions; jñāna over karma

Read More →

Verse 8

तद्वद्ब्रह्मविदोऽप्यस्य ब्रह्माहमिति वेदनम् । भानुनेव जगत्सर्वं भास्यते यस्य तेजसा ॥८॥

तसेच ब्रह्मविदालाही “मी ब्रह्म आहे” हे वेदन निरपेक्ष व तत्क्षणी सिद्ध असते. जसा सूर्याने सर्व जग प्रकाशित होते, तसा ज्याच्या तेजाने समस्त विश्व भासते.

Aham Brahmāsmi; consciousness as self-luminous (svayaṃ-prakāśa) and illuminator of all experience

Read More →

Verse 9

अनात्मकम् असत् तुच्छं किं नु तस्यावभासकम् । वेदशास्त्रपुराणानि भूतानि सकलान्यपि ॥ येनार्थवन्ति तं किं नु विज्ञातारं प्रकाशयेत् । क्षुधां देहव्यथां त्यक्त्वा बालः क्रीडति वस्तुनि ॥ तथैव विद्वान् रमते न...

जे अनात्म, असत् व तुच्छ आहे—त्याला प्रकाश देणारे काय असणार? ज्याच्यामुळे वेद, शास्त्रे, पुराणे आणि सर्व भूतें अर्थवान् होतात, त्या ज्ञात्याला कोण प्रकाशील? जसा बालक भूक व देहव्यथा विसरून वस्तूत खेळतो, तसाच विद्वान निर्मम, निरहं, सुखी होऊन रमतो. कामांत वावरूनही स्वभावतः निष्काम असा तो एकचरी मुनि विचरतो.

Svayaṃ-prakāśa Atman (self-luminous knower); anātman as dependent appearance; jīvanmukti traits (nirmama, nirahaṃ, niṣkāma)

Read More →

Verse 10

अनात्मकम् असत् तुच्छं किं नु तस्यावभासकम् । वेदशास्त्रपुराणानि भूतानि सकलान्यपि ॥ येनार्थवन्ति तं किं नु विज्ञातारं प्रकाशयेत् । क्षुधां देहव्यथां त्यक्त्वा बालः क्रीडति वस्तुनि ॥ तथैव विद्वान् रमते न...

जे अनात्म, असत् व तुच्छ आहे—त्याला प्रकाश देणारे काय असणार? ज्याच्यामुळे वेद, शास्त्रे, पुराणे आणि सर्व भूतें अर्थवान् होतात, त्या ज्ञात्याला कोण प्रकाशील? जसा बालक भूक व देहव्यथा विसरून वस्तूत खेळतो, तसाच विद्वान निर्मम, निरहं, सुखी होऊन रमतो. कामांत वावरूनही स्वभावतः निष्काम असा तो एकचरी मुनि विचरतो.

Svayaṃ-prakāśa Atman; anātman as dependent; jīvanmukti and niṣkāmatā

Read More →

Verse 11

अनात्मकम् असत् तुच्छं किं नु तस्यावभासकम् । वेदशास्त्रपुराणानि भूतानि सकलान्यपि ॥ येनार्थवन्ति तं किं नु विज्ञातारं प्रकाशयेत् । क्षुधां देहव्यथां त्यक्त्वा बालः क्रीडति वस्तुनि ॥ तथैव विद्वान् रमते न...

जे अनात्म, असत् व तुच्छ आहे—ते त्या आत्म्याला काय प्रकाश देणार? वेद, शास्त्रे, पुराणे आणि सर्व भूतमात्र त्याच्यामुळेच अर्थपूर्ण होतात; मग त्या आत्म्याच्या ज्ञात्याला कोण प्रकट करील? जसा बालक भूक व देहवेदना बाजूला ठेवून वस्तूत खेळतो, तसा विद्वान निर्मम, निरहं, सुखी होऊन रमतो. तो निष्काम-स्वरूप धारण करून विषयांत वावरत एकाकी मुनि भटकतो।

Ātman as self-luminous (svayaṃ-prakāśa); jīvanmukti; vairāgya

Read More →

Verse 12

स्वात्मनैव सदा तुष्टः स्वयं सर्वात्मना स्थितः । निर्धनोऽपि सदा तुष्टोऽप्यसहायो महाबलः ॥

तो स्वात्म्यानेच सदैव तृप्त असतो आणि स्वतः सर्वात्मा-रूपाने स्थित असतो। निर्धन असूनही तो नेहमी संतुष्ट; सहाय्य नसतानाही तो महाबलवान असतो।

Ātma-tṛpti (self-sufficiency); sarvātma-bhāva; aparigraha

Read More →

Verse 13

नित्यतृप्तोऽप्यभुञ्जानोऽप्यसमः समदर्शनः । कुर्वन्नपि न कुर्वाणश्चाभोक्ता फलभोग्यपि ॥

तो नित्य तृप्त असूनही जणू भोगत नाही; असम असूनही समदर्शी आहे। करीत असूनही कर्ता नाही; अभोक्ता असूनही जणू फळांचा अनुभव घेतो।

Akartṛtva/abhoktṛtva; samadarśana; jīvanmukta-lakṣaṇa

Read More →

Verse 14

शरीर्यप्यशरीर्येष परिच्छिन्नोऽपि सर्वगः । अशरीरं सदा सन्तमिदं ब्रह्मविदं क्वचित् ॥ प्रियाप्रिये न स्पृशतस्तथैव च शुभाशुभे । तमसा ग्रस्तवद्भानादग्रस्तोऽपि रविर्जनैः ॥ ग्रस्त इत्युच्यते भ्रान्त्या ह्यज्...

हा ब्रह्मविद् देहधारी असूनही देहरहित आहे; परिच्छिन्न भासला तरी सर्वव्यापी आहे—सदैव अशरीर असूनही कुठे तरी (जणू) देहात स्थित दिसतो। प्रिय-अप्रिय त्याला स्पर्श करत नाहीत; तसेच शुभ-अशुभही नाही. अंधारामुळे लोक सूर्याला ‘ग्रहणग्रस्त’ म्हणतात, पण सूर्य ग्रस्त नसतो; वस्तूचे लक्षण न कळल्याने भ्रांतीत तसे म्हणतात. त्याप्रमाणे देहादि बंधनांपासून मुक्त परम ब्रह्मवित् याला, देहाचा आभास पाहून, मूढ लोक देही मानतात. जशी सापाची टाकलेली कात, तसा हा मुक्तदेह (केवळ अवशेष-आभासासह) स्थित असतो।

Jīvanmukti; asaṅga (non-contact); adhyāsa (superimposition); prārabdha-body as appearance

Read More →

Verse 15

शरीर्यप्यशरीर्येष परिच्छिन्नोऽपि सर्वगः । अशरीरं सदा सन्तमिदं ब्रह्मविदं क्वचित् ॥ प्रियाप्रिये न स्पृशतस्तथैव च शुभाशुभे । तमसा ग्रस्तवद्भानादग्रस्तोऽपि रविर्जनैः ॥ ग्रस्त इत्युच्यते भ्रान्त्या ह्यज्...

हा ब्रह्मविद् देहधारी असूनही देहरहित आहे; परिच्छिन्न भासला तरी सर्वव्यापी आहे—सदैव अशरीर असूनही कुठे तरी (जणू) देहात स्थित दिसतो। प्रिय-अप्रिय त्याला स्पर्श करत नाहीत; तसेच शुभ-अशुभही नाही. अंधारामुळे लोक सूर्याला ‘ग्रहणग्रस्त’ म्हणतात, पण सूर्य ग्रस्त नसतो; वस्तूचे लक्षण न कळल्याने भ्रांतीत तसे म्हणतात. त्याप्रमाणे देहादि बंधनांपासून मुक्त परम ब्रह्मवित् याला, देहाचा आभास पाहून, मूढ लोक देही मानतात. जशी सापाची टाकलेली कात, तसा हा मुक्तदेह (केवळ अवशेष-आभासासह) स्थित असतो।

Jīvanmukti; asaṅga; adhyāsa; prārabdha-body

Read More →

Verse 16

शरीर्यप्यशरीर्येष परिच्छिन्नोऽपि सर्वगः । अशरीरं सदा सन्तमिदं ब्रह्मविदं क्वचित्॥ प्रियाप्रिये न स्पृशतस्तथैव च शुभाशुभे । तमसा ग्रस्तवद्भानादग्रस्तोऽपि रविर्जनैः॥ ग्रस्त इत्युच्यते भ्रान्त्या ह्यज्ञा...

हा ब्रह्मविद् देहधारीसारखा दिसला तरी खरा अशरीरी आहे; मर्यादित भासला तरी सर्वव्यापी आहे. जो सदैव देहरहित आहे, त्या ब्रह्मज्ञानीला काही जण देही असल्याप्रमाणे पाहतात. प्रिय-अप्रिय त्याला स्पर्श करत नाहीत; तसेच शुभ-अशुभही नाही. जसा सूर्य प्रत्यक्षात ग्रस्त नसतो, तरी अंधाराने ग्रस्त भासल्यामुळे लोक त्याला ‘ग्रस्त’ म्हणतात—वस्तूचे खरे लक्षण न कळल्याने झालेल्या भ्रांतीने. त्याप्रमाणे देहादि बंधनांतून मुक्त परम ब्रह्मविद्‌ला मूढ लोक शरीराभास पाहून देही असल्यासारखे मानतात. तो सर्पाच्या कातडीसारखा देह टाकल्याप्रमाणे मुक्त देह होऊन स्थित राहतो.

Jīvanmukti; Atman as aśarīra (bodiless) and asaṅga (untouched); avidyā and adhyāsa (superimposition)

Read More →

Verse 17

शरीर्यप्यशरीर्येष परिच्छिन्नोऽपि सर्वगः । अशरीरं सदा सन्तमिदं ब्रह्मविदं क्वचित्॥ प्रियाप्रिये न स्पृशतस्तथैव च शुभाशुभे । तमसा ग्रस्तवद्भानादग्रस्तोऽपि रविर्जनैः॥ ग्रस्त इत्युच्यते भ्रान्त्या ह्यज्ञा...

हा ब्रह्मविद् देहधारीसारखा दिसला तरी खरा अशरीरी आहे; मर्यादित भासला तरी सर्वव्यापी आहे. जो सदैव देहरहित आहे, त्या ब्रह्मज्ञानीला काही जण देही असल्याप्रमाणे पाहतात. प्रिय-अप्रिय त्याला स्पर्श करत नाहीत; तसेच शुभ-अशुभही नाही. जसा सूर्य प्रत्यक्षात ग्रस्त नसतो, तरी अंधाराने ग्रस्त भासल्यामुळे लोक त्याला ‘ग्रस्त’ म्हणतात—वस्तूचे खरे लक्षण न कळल्याने झालेल्या भ्रांतीने. त्याप्रमाणे देहादि बंधनांतून मुक्त परम ब्रह्मविद्‌ला मूढ लोक शरीराभास पाहून देही असल्यासारखे मानतात. तो सर्पाच्या कातडीसारखा देह टाकल्याप्रमाणे मुक्त देह होऊन स्थित राहतो.

Asaṅga-ātman; adhyāsa; jñānī’s freedom amid appearance

Read More →

Verse 18

इतस्ततश्चाल्यमानो यत्किञ्चित्प्राणवायुना । स्रोतसा नीयते दारु यथा निम्नोन्नतस्थलम्॥

प्राणवायूने इकडे-तिकडे हलविले जाणारे हे जे काही (देह-मनाचे संघटन) आहे, ते प्रवाहाच्या वेगाने वाहून नेले जाते—जसे पाण्यातील लाकडाचा तुकडा निम्न-उन्नत भूमीवरून वाहत जातो।

Prārabdha and the momentum of prāṇa; non-agency (akartṛtva) of the Self; body as instrument

Read More →

Verse 19

दैवेन नीयते देहो यथा कालोपभुक्तिषु । लक्ष्यालक्ष्यगतिं त्यक्त्वा यस्तिष्ठेत्केवलात्मना॥ शिव एव स्वयं साक्षादयं ब्रह्मविदुत्तमः । जीवन्नेव सदा मुक्तः कृतार्थो ब्रह्मवित्तमः॥

देह दैवाने तसाच नेला जातो, जसा काळानुसार भोग्य अनुभवांकडे. जो लक्ष्य व अलक्ष्य—दोन्हीकडे जाणारी गती सोडून केवळ आत्म्यात स्थिर राहतो, तोच साक्षात् स्वयं शिव आहे; तोच ब्रह्मविदुत्तम आहे. तो जिवंतपणीच सदैव मुक्त, कृतार्थ—परम ब्रह्मवित् आहे।

Jīvanmukti; prārabdha (kālopabhukti); tyāga of saṅkalpa; kevalātma-niṣṭhā; identification of realized Self with Śiva/Brahman

Read More →

Verse 20

दैवेन नीयते देहो यथा कालोपभुक्तिषु । लक्ष्यालक्ष्यगतिं त्यक्त्वा यस्तिष्ठेत्केवलात्मना॥ शिव एव स्वयं साक्षादयं ब्रह्मविदुत्तमः । जीवन्नेव सदा मुक्तः कृतार्थो ब्रह्मवित्तमः॥

देह दैवाने काळातील भोग-अनुभवांसाठी वाहवत/चालवत नेला जातो. जो लक्ष्य व अलक्ष्य यांच्याकडे धाव घेणे सोडून केवळ आत्मस्वरूपात स्थिर राहतो, तोच साक्षात् स्वयं शिव—तोच ब्रह्मविदुत्तम. तो जिवंतपणीच सदैव मुक्त, कृतार्थ—परम ब्रह्मवित् आहे।

Kevalātma-niṣṭhā; jīvanmukti; prārabdha exhaustion; non-dual Śiva/Brahman identity

Read More →

Verse 21

उपाधिनाशाद् ब्रह्मैव सद् ब्रह्माप्येति निर्द्वयम् । शैलूषो वेषसद्भावाभावयोश्च यथा पुमान् ॥२१॥

उपाधींचा नाश झाला की सत्य ब्रह्मच उरते; ज्ञानी अद्वैत ब्रह्मास प्राप्त होतो. जसा नट वेश असो वा नसो, तोच पुरुष असतो.

Upādhi-nāśa (negation of limiting adjuncts) and non-duality (advaita)

Read More →

Verse 22

तथैव ब्रह्मविच्छ्रेष्ठः सदा ब्रह्मैव नापरः । घटे नष्टे यथा व्योम व्योमैव भवति स्वयम् ॥२२॥

तसेच ब्रह्माचा श्रेष्ठ ज्ञाता सदैव ब्रह्मच असतो, अन्य नाही. जसा घट नष्ट झाला की आतले आकाश आपोआप महाकाशच होते.

Jīva–Brahman identity; ghaṭākāśa–mahākāśa illustration; liberation as recognition

Read More →

Verse 23

तथैवोपाधिविलये ब्रह्मैव ब्रह्मवित्स्वयम् । क्षीरं क्षीरे यथा क्षिप्तं तैलं तैले जलं जले ॥२३॥

उपाधी विलीन झाल्यावर ब्रह्मवित् स्वतः ब्रह्मच होतो. जसे दूधात दूध, तेलात तेल, पाण्यात पाणी मिसळून एकरूप होते.

Upādhi-vilaya; non-difference (abheda) of jñānī and Brahman

Read More →

Verse 24

संयुक्तमेकतां याति तथात्मन्यात्मविन्मुनिः । एवं विदेहकैवल्यं सन्मात्रत्वमखण्डितम् ॥२४॥

जे संयुक्त आहे ते एकत्वास जाते; तसेच आत्म्यात आत्मवित् मुनि एकरूप होऊन स्थित होतो. हेच विदेह-कैवल्य, अखंड सन्मात्रत्व आहे.

Videha-kaivalya; akhaṇḍa-sat (undivided Being)

Read More →

Verse 25

ब्रह्मभावं प्रपद्यैष यतिर्नावर्तते पुनः । सदात्मकत्वविज्ञानदग्धा विद्यादिवर्ष्मणः ॥२५॥

ब्रह्मभाव प्राप्त करून हा यति पुन्हा परत येत नाही. ‘मी सदात्मक आहे’ या ज्ञानाने अविद्या इत्यादींनी बनलेली देहावरणे दग्ध होतात.

Mokṣa as non-return (apunarāvṛtti); jñāna as destroyer of avidyā

Read More →

Verse 26

अमुष्य ब्रह्मभूतत्त्वाद् ब्रह्मणः कुत उद्भवः । मायाक्लृप्तौ बन्धमोक्षौ न स्तः स्वात्मनि वस्तुतः ॥ यथा रज्जौ निष्क्रियायां सर्पाभासविनिर्गमौ । अवृतेः सदसत्त्वाभ्यां वक्तव्ये बन्धमोक्षणे ॥ २६–२७ ॥

हा आत्मा ब्रह्मस्वरूप असल्याने ब्रह्माचा उद्भव कसा होईल? मायेने कल्पिलेली बंधन-मुक्ती स्वात्म्यात वस्तुतः नाहीत. जशी निष्क्रिय रज्जूमध्ये आवरण (अविद्या) असणे-नसणे यामुळे सर्पाभासाचा उदय व लय म्हणतात, तशीच बंधन व मोक्ष हीही केवळ व्यवहारात सांगितली जातात.

Māyā/avidyā as the basis of bandha–mokṣa; ajāti (non-origination) of Brahman; rope–snake adhyāsa

Read More →

Verse 27

अमुष्य ब्रह्मभूतत्त्वाद् ब्रह्मणः कुत उद्भवः । मायाक्लृप्तौ बन्धमोक्षौ न स्तः स्वात्मनि वस्तुतः ॥ यथा रज्जौ निष्क्रियायां सर्पाभासविनिर्गमौ । अवृतेः सदसत्त्वाभ्यां वक्तव्ये बन्धमोक्षणे ॥ २६–२७ ॥

जशी निष्क्रिय रज्जूमध्ये आवरण (अविद्या) असल्यास सर्पाभास दिसतो आणि ते नसल्यास तो निवृत्त होतो असे म्हणतात; तशीच बंधन व मोक्ष हीही आवरणाच्या असणे-नसणे यामुळेच केवळ व्यवहारात सांगितली जातात.

Adhyāsa (superimposition) and nivṛtti (sublation) as the basis for speaking of bandha–mokṣa

Read More →

Verse 28

नावृत्तिर्ब्रह्मणः क्वाचिदन्याभावादनावृतम् । अस्तीति प्रत्ययो यश्च यश्च नास्तीति वस्तुनि ॥ बुद्धेरेव गुणावेतौ न तु नित्यस्य वस्तुनः । अतस्तौ मायया क्लृप्तौ बन्धमोक्षौ न चात्मनि ॥ २८–२९ ॥

ब्रह्मावर कुठेही आवरण नाही; कारण ब्रह्माव्यतिरिक्त अन्य काहीच नाही, म्हणून ते सदैव अनावृत आहे. एखाद्या वस्तूबद्दल ‘आहे’ आणि ‘नाही’ असे जे प्रत्यय होतात, ते दोन्ही बुद्धीचे गुण आहेत; नित्य सत्यवस्तूचे नाहीत.

Non-duality (absence of a second); epistemic status of existence/nonexistence judgments; māyā as cognitive construction

Read More →

Verse 29

नावृत्तिर्ब्रह्मणः क्वाचिदन्याभावादनावृतम् । अस्तीति प्रत्ययो यश्च यश्च नास्तीति वस्तुनि ॥ बुद्धेरेव गुणावेतौ न तु नित्यस्य वस्तुनः । अतस्तौ मायया क्लृप्तौ बन्धमोक्षौ न चात्मनि ॥ २८–२९ ॥

‘आहे’ आणि ‘नाही’ हे दोन्ही प्रत्यय केवळ बुद्धीचे गुण आहेत; नित्य परमार्थवस्तूचे नाहीत. म्हणून बंधन व मोक्ष हे मायेने कल्पिलेले असून आत्म्यात नाहीत.

Buddhi-dharma vs. Ātma-svarūpa; nitya-śuddha-buddha-mukta nature of Self

Read More →

Verse 30

निष्कले निष्क्रिये शान्ते निरवद्ये निरञ्जने । अद्वितीये परे तत्त्वे व्योमवत् कल्पना कुतः ॥ ३० ॥

जो निष्कल, निष्क्रिय, शान्त, निरवद्य, निरञ्जन, अद्वितीय परतत्त्व आहे—आकाशासारखे—त्यात कल्पना (मानसिक रचना) कुठून येईल?

Nirvikalpatva of Brahman; nirguṇa/advitīya nature; ākāśa (space) analogy

Read More →

Verse 31

न निरोधो न चोत्पत्तिर्न बद्धो न च साधकः । न मुमुक्षुर्न वै मुक्त इत्येषा परमार्थता ॥३१॥

न निरोध आहे, न उत्पत्ती; न कोणी बद्ध, न कोणी साधक। न मुमुक्षु आहे, नच कोणी मुक्त—हीच परमार्थता, परम सत्य।

Ajātivāda (non-origination) and paramārtha-sattā (ultimate reality) in Advaita Vedānta

Read More →

Key Teachings

Verses of the Atma