Atma
आत्म उपनिषद् (अथर्ववेदपरंपरेत गणली जाणारी) अद्वैत वेदान्ताच्या दृष्टीने आत्मस्वरूपाचा संक्षिप्त पण सखोल उपदेश करते. देह, इंद्रिये, मन व अहंकार यांपासून आत्मा भिन्न असून तो स्वयंपरकाश चैतन्य आणि सर्व अनुभवांचा साक्षी आहे, हा तिचा मुख्य प्रतिपाद्य विषय आहे. ‘नेति-नेति’ आणि विवेक यांच्या साहाय्याने दृश्य-ज्ञेय गोष्टींचे आत्मत्व नाकारून शुद्ध चैतन्यात स्थिर होण्याचा मार्ग दाखविला आहे. ही उपनिषद् उत्तरकालीन वेदान्तिक/संन्यासपर परंपरेचे प्रतिबिंब आहे: बाह्य कर्मकांडापेक्षा अंतर्मुख ज्ञानाला मोक्षसाधन मानले जाते. जाग्रत्-स्वप्न-सुषुप्ति या तीन अवस्थांपलीकडील तुरीय स्वरूप, गुणातीतता, तसेच कर्तृत्व-भोक्तृत्वाचा क्षय—हे मुक्तीचे लक्षण म्हणून मांडले आहे. निष्कर्ष असा की मोक्ष हा निर्माण होणारा परिणाम नाही; अज्ञानजन्य अध्यासाची निवृत्ती म्हणजेच ‘अहं ब्रह्मास्मि’चा अपरोक्श बोध. त्यामुळे आत्म उपनिषद् वैराग्य, संन्यासभाव आणि आत्मविचार यांद्वारे अद्वैत अनुभूतीकडे नेते.
Key Teachings
- Ātman is self-luminous consciousness (cit)
the witness (sākṣin) of all states.
- Discrimination (viveka): the Self is distinct from body
senses
mind
and ego.
- Neti-neti (negation): whatever is seen/known is not the seer/knower.
- Non-duality (advaita): ātman is brahman; multiplicity is nāma-rūpa dependent on avidyā.
- Transcendence of the three states (waking
dream
deep sleep) and the three guṇas.
- Freedom from doership/enjoyership (kartṛtva/bhoktṛtva) as a mark of realization.
- Renunciation (sannyāsa) as inner disidentification
culminating in jñāna-mokṣa.
- Liberation is immediate knowledge (aparokṣa-jñāna)
not a produced result of action.
Verses of the Atma
Explore the verses of this Upanishad.
No verses available for this Upanishad yet.