Atma

Verse 1

ॐ अथाङ्गिरास्त्रिविधः पुरुषोऽजायत—आत्मा, अन्तरात्मा, परमात्मा चेति। त्वक्-चर्म-मांस-रोम-अङ्गुष्ठ-अङ्गुल्यः, पृष्ठ-वंश-नख-गुल्फ-उदर-नाभि-मेढ्र-कटि-ऊरु-कपोल-श्रोत्र-भ्रू-ललाट-बाहु-पार्श्व-शिरः-अक्षीणि भ...

ॐ। तेव्हा आङ्गिरस म्हणाला—पुरुष त्रिविध आहे: आत्मा, अन्तरात्मा आणि परमात्मा. त्वचा, चर्म, मांस, रोम, अंगठा- बोटे, पाठ, मेरुदंड, नखे, घोटे, उदर, नाभी, जननेंद्रिय, कटि, मांड्या, गाल, कान, भुवया, कपाळ, बाहू, पार्श्व, शिर व डोळे—हे सर्व उत्पन्न होतात; जो जन्मतो व मरतो तो देहाभिमानी ‘आत्मा’ आहे. ‘अन्तरात्मा’ पृथ्वी-आप-तेज- वायु-आकाशरूप; इच्छा-द्वेष, सुख-दुःख, काम, मोह, विकल्प व आदिस्मृती-चिन्हरूप; उदात्त-अनुदात्त, ह्रस्व-दीर्घ-प्लुत स्वररूप; तसेच तोतरेपणा, गर्जना, स्फुटन, हर्ष, नृत्य, गीत, वाद्य, प्रलय, विस्तार इत्यादींमधून—श्रोता, घ्राता, रसयिता, नेता, कर्ता, विज्ञानात्मा पुरुष; श्रवण-घ्राण, आकर्षण व कर्म यांची विशेष क्रिया करतो आणि पुराण, न्याय, मीमांसा, धर्मशास्त्र इत्यादींमध्ये प्रवृत्त होतो—हाच अन्तरात्मा. ‘परमात्मा’ अक्षररूपाने उपास्य आहे; प्राणायाम, प्रत्याहार, धारणा, ध्यान, समाधी, योग, अनुमान व आत्मचिंतनाने—वटबीज वा श्यामाकधान्यासारखा सूक्ष्म, किंवा केसाच्या टोकाचे लक्ष भाग कल्पून—तो लाभतो, तरीही पकडता येत नाही. तो न जन्मतो न मरतो; न सुकतो न ओलावतो न जळतो; न कंपतो न तुटतो न छिन्न होतो; निर्गुण, साक्षी, शुद्ध, निरवयव, केवल, सूक्ष्म, निर्मम, निरंजन, निर्विकार; शब्द-स्पर्श-रूप-रस-गंधरहित, निर्विकल्प, निराकांक्ष, सर्वव्यापी; अचिंत्य व अवर्णनीय; अपवित्रालाही पवित्र करणारा. निष्क्रिय असल्याने त्याला संसार नाही. ‘आत्मा’ नावाने तोच शिव, शुद्ध, एक, सदैव अद्वैत; ब्रह्मरूपाने ब्रह्मच केवळ भासते॥१॥

Verse 2

जगद्रूपतयाप्येतद्ब्रह्मैव प्रतिभासते । विद्याविद्यादिभेदेन भावाभावादिभेदतः॥२॥

जगतरूपानेही हे ब्रह्मच भासते—विद्या-अविद्या यांच्या भेदाने, तसेच भाव-अभाव इत्यादी भेदांनी॥२॥

Verse 3

गुरुशिष्यादिभेदेन ब्रह्मैव प्रतिभासते । ब्रह्मैव केवलं शुद्धं विद्यते तत्त्वदर्शने॥३॥

गुरु-शिष्य इत्यादी भेदानेही ब्रह्मच भासते. तत्त्वदर्शनात केवळ शुद्ध ब्रह्मच एकमेव विद्यमान आहे॥३॥

Verse 4

न च विद्या न चाविद्या न जगच्च न चापरम् । सत्यत्वेन जगद्भानं संसारस्य प्रवर्तकम्॥४॥

ना विद्या आहे ना अविद्या; ना जगत् आहे ना काही ‘पर’. जगत् सत्य मानून होणारे भासणेच संसाराला प्रवृत्त करते॥४॥

Verse 5

असत्यत्वेन भानं तु संसारस्य निवर्तकम् । घटोऽयमिति विज्ञातुं नियमः कोऽन्वपेक्षते॥५॥ विना प्रमाणसुष्ठुत्वं यस्मिन् सति पदार्थधीः । अयमात्मा नित्यसिद्धः प्रमाणे सति भासते॥६॥

परंतु (जगाचे) असत्यत्वाने भासणे हे संसाराचे निवर्तक आहे. ‘हा घट आहे’ असे जाणण्यासाठी कोणता नियम अपेक्षित असतो? योग्य प्रमाणप्रवृत्ती नसता पदार्थबुद्धी होत नाही; हा आत्मा नित्यसिद्ध आहे—प्रमाण असता तो प्रकाशतो॥५-६॥

Verse 6

असत्यत्वेन भानं तु संसारस्य निवर्तकम् । घटोऽयमिति विज्ञातुं नियमः कोऽन्वपेक्षते ॥ विना प्रमाणसुष्ठुत्वं यस्मिन् सति पदार्थधीः । अयमात्मा नित्यसिद्धः प्रमाणे सति भासते ॥५–६॥

संसाराचे असत्यत्वाने जे भान होते तेच खरे तर संसार-निवर्तक आहे. “हा घट आहे” असे जाणण्यासाठी कोणता नियम अपेक्षित आहे? प्रमाणाची योग्य क्रिया नसतानाही जेव्हा पदार्थबुद्धी होते, तेव्हा हा आत्मा नित्यसिद्धच असतो; परंतु प्रमाण उपस्थित असता तो स्पष्टपणे प्रकट होतो.

Verse 7

न देशं नापि कालं वा न शुद्धिं वाप्यपेक्षते । देवदत्तोऽहमित्येतद्विज्ञानं निरपेक्षकम् ॥७॥

हे न देशावर अवलंबून आहे, न काळावर, तसेच शुद्धीवरही नाही. “मी देवदत्त आहे” हे ज्ञान सर्वथा निरपेक्ष आहे.

Verse 8

तद्वद्ब्रह्मविदोऽप्यस्य ब्रह्माहमिति वेदनम् । भानुनेव जगत्सर्वं भास्यते यस्य तेजसा ॥८॥

तसेच ब्रह्मविदालाही “मी ब्रह्म आहे” हे वेदन निरपेक्ष व तत्क्षणी सिद्ध असते. जसा सूर्याने सर्व जग प्रकाशित होते, तसा ज्याच्या तेजाने समस्त विश्व भासते.

Verse 9

अनात्मकम् असत् तुच्छं किं नु तस्यावभासकम् । वेदशास्त्रपुराणानि भूतानि सकलान्यपि ॥ येनार्थवन्ति तं किं नु विज्ञातारं प्रकाशयेत् । क्षुधां देहव्यथां त्यक्त्वा बालः क्रीडति वस्तुनि ॥ तथैव विद्वान् रमते न...

जे अनात्म, असत् व तुच्छ आहे—त्याला प्रकाश देणारे काय असणार? ज्याच्यामुळे वेद, शास्त्रे, पुराणे आणि सर्व भूतें अर्थवान् होतात, त्या ज्ञात्याला कोण प्रकाशील? जसा बालक भूक व देहव्यथा विसरून वस्तूत खेळतो, तसाच विद्वान निर्मम, निरहं, सुखी होऊन रमतो. कामांत वावरूनही स्वभावतः निष्काम असा तो एकचरी मुनि विचरतो.

Verse 10

अनात्मकम् असत् तुच्छं किं नु तस्यावभासकम् । वेदशास्त्रपुराणानि भूतानि सकलान्यपि ॥ येनार्थवन्ति तं किं नु विज्ञातारं प्रकाशयेत् । क्षुधां देहव्यथां त्यक्त्वा बालः क्रीडति वस्तुनि ॥ तथैव विद्वान् रमते न...

जे अनात्म, असत् व तुच्छ आहे—त्याला प्रकाश देणारे काय असणार? ज्याच्यामुळे वेद, शास्त्रे, पुराणे आणि सर्व भूतें अर्थवान् होतात, त्या ज्ञात्याला कोण प्रकाशील? जसा बालक भूक व देहव्यथा विसरून वस्तूत खेळतो, तसाच विद्वान निर्मम, निरहं, सुखी होऊन रमतो. कामांत वावरूनही स्वभावतः निष्काम असा तो एकचरी मुनि विचरतो.

Verse 11

अनात्मकम् असत् तुच्छं किं नु तस्यावभासकम् । वेदशास्त्रपुराणानि भूतानि सकलान्यपि ॥ येनार्थवन्ति तं किं नु विज्ञातारं प्रकाशयेत् । क्षुधां देहव्यथां त्यक्त्वा बालः क्रीडति वस्तुनि ॥ तथैव विद्वान् रमते न...

जे अनात्म, असत् व तुच्छ आहे—ते त्या आत्म्याला काय प्रकाश देणार? वेद, शास्त्रे, पुराणे आणि सर्व भूतमात्र त्याच्यामुळेच अर्थपूर्ण होतात; मग त्या आत्म्याच्या ज्ञात्याला कोण प्रकट करील? जसा बालक भूक व देहवेदना बाजूला ठेवून वस्तूत खेळतो, तसा विद्वान निर्मम, निरहं, सुखी होऊन रमतो. तो निष्काम-स्वरूप धारण करून विषयांत वावरत एकाकी मुनि भटकतो।

Verse 12

स्वात्मनैव सदा तुष्टः स्वयं सर्वात्मना स्थितः । निर्धनोऽपि सदा तुष्टोऽप्यसहायो महाबलः ॥

तो स्वात्म्यानेच सदैव तृप्त असतो आणि स्वतः सर्वात्मा-रूपाने स्थित असतो। निर्धन असूनही तो नेहमी संतुष्ट; सहाय्य नसतानाही तो महाबलवान असतो।

Verse 13

नित्यतृप्तोऽप्यभुञ्जानोऽप्यसमः समदर्शनः । कुर्वन्नपि न कुर्वाणश्चाभोक्ता फलभोग्यपि ॥

तो नित्य तृप्त असूनही जणू भोगत नाही; असम असूनही समदर्शी आहे। करीत असूनही कर्ता नाही; अभोक्ता असूनही जणू फळांचा अनुभव घेतो।

Verse 14

शरीर्यप्यशरीर्येष परिच्छिन्नोऽपि सर्वगः । अशरीरं सदा सन्तमिदं ब्रह्मविदं क्वचित् ॥ प्रियाप्रिये न स्पृशतस्तथैव च शुभाशुभे । तमसा ग्रस्तवद्भानादग्रस्तोऽपि रविर्जनैः ॥ ग्रस्त इत्युच्यते भ्रान्त्या ह्यज्...

हा ब्रह्मविद् देहधारी असूनही देहरहित आहे; परिच्छिन्न भासला तरी सर्वव्यापी आहे—सदैव अशरीर असूनही कुठे तरी (जणू) देहात स्थित दिसतो। प्रिय-अप्रिय त्याला स्पर्श करत नाहीत; तसेच शुभ-अशुभही नाही. अंधारामुळे लोक सूर्याला ‘ग्रहणग्रस्त’ म्हणतात, पण सूर्य ग्रस्त नसतो; वस्तूचे लक्षण न कळल्याने भ्रांतीत तसे म्हणतात. त्याप्रमाणे देहादि बंधनांपासून मुक्त परम ब्रह्मवित् याला, देहाचा आभास पाहून, मूढ लोक देही मानतात. जशी सापाची टाकलेली कात, तसा हा मुक्तदेह (केवळ अवशेष-आभासासह) स्थित असतो।

Verse 15

शरीर्यप्यशरीर्येष परिच्छिन्नोऽपि सर्वगः । अशरीरं सदा सन्तमिदं ब्रह्मविदं क्वचित् ॥ प्रियाप्रिये न स्पृशतस्तथैव च शुभाशुभे । तमसा ग्रस्तवद्भानादग्रस्तोऽपि रविर्जनैः ॥ ग्रस्त इत्युच्यते भ्रान्त्या ह्यज्...

हा ब्रह्मविद् देहधारी असूनही देहरहित आहे; परिच्छिन्न भासला तरी सर्वव्यापी आहे—सदैव अशरीर असूनही कुठे तरी (जणू) देहात स्थित दिसतो। प्रिय-अप्रिय त्याला स्पर्श करत नाहीत; तसेच शुभ-अशुभही नाही. अंधारामुळे लोक सूर्याला ‘ग्रहणग्रस्त’ म्हणतात, पण सूर्य ग्रस्त नसतो; वस्तूचे लक्षण न कळल्याने भ्रांतीत तसे म्हणतात. त्याप्रमाणे देहादि बंधनांपासून मुक्त परम ब्रह्मवित् याला, देहाचा आभास पाहून, मूढ लोक देही मानतात. जशी सापाची टाकलेली कात, तसा हा मुक्तदेह (केवळ अवशेष-आभासासह) स्थित असतो।

Verse 16

शरीर्यप्यशरीर्येष परिच्छिन्नोऽपि सर्वगः । अशरीरं सदा सन्तमिदं ब्रह्मविदं क्वचित्॥ प्रियाप्रिये न स्पृशतस्तथैव च शुभाशुभे । तमसा ग्रस्तवद्भानादग्रस्तोऽपि रविर्जनैः॥ ग्रस्त इत्युच्यते भ्रान्त्या ह्यज्ञा...

हा ब्रह्मविद् देहधारीसारखा दिसला तरी खरा अशरीरी आहे; मर्यादित भासला तरी सर्वव्यापी आहे. जो सदैव देहरहित आहे, त्या ब्रह्मज्ञानीला काही जण देही असल्याप्रमाणे पाहतात. प्रिय-अप्रिय त्याला स्पर्श करत नाहीत; तसेच शुभ-अशुभही नाही. जसा सूर्य प्रत्यक्षात ग्रस्त नसतो, तरी अंधाराने ग्रस्त भासल्यामुळे लोक त्याला ‘ग्रस्त’ म्हणतात—वस्तूचे खरे लक्षण न कळल्याने झालेल्या भ्रांतीने. त्याप्रमाणे देहादि बंधनांतून मुक्त परम ब्रह्मविद्‌ला मूढ लोक शरीराभास पाहून देही असल्यासारखे मानतात. तो सर्पाच्या कातडीसारखा देह टाकल्याप्रमाणे मुक्त देह होऊन स्थित राहतो.

Verse 17

शरीर्यप्यशरीर्येष परिच्छिन्नोऽपि सर्वगः । अशरीरं सदा सन्तमिदं ब्रह्मविदं क्वचित्॥ प्रियाप्रिये न स्पृशतस्तथैव च शुभाशुभे । तमसा ग्रस्तवद्भानादग्रस्तोऽपि रविर्जनैः॥ ग्रस्त इत्युच्यते भ्रान्त्या ह्यज्ञा...

हा ब्रह्मविद् देहधारीसारखा दिसला तरी खरा अशरीरी आहे; मर्यादित भासला तरी सर्वव्यापी आहे. जो सदैव देहरहित आहे, त्या ब्रह्मज्ञानीला काही जण देही असल्याप्रमाणे पाहतात. प्रिय-अप्रिय त्याला स्पर्श करत नाहीत; तसेच शुभ-अशुभही नाही. जसा सूर्य प्रत्यक्षात ग्रस्त नसतो, तरी अंधाराने ग्रस्त भासल्यामुळे लोक त्याला ‘ग्रस्त’ म्हणतात—वस्तूचे खरे लक्षण न कळल्याने झालेल्या भ्रांतीने. त्याप्रमाणे देहादि बंधनांतून मुक्त परम ब्रह्मविद्‌ला मूढ लोक शरीराभास पाहून देही असल्यासारखे मानतात. तो सर्पाच्या कातडीसारखा देह टाकल्याप्रमाणे मुक्त देह होऊन स्थित राहतो.

Verse 18

इतस्ततश्चाल्यमानो यत्किञ्चित्प्राणवायुना । स्रोतसा नीयते दारु यथा निम्नोन्नतस्थलम्॥

प्राणवायूने इकडे-तिकडे हलविले जाणारे हे जे काही (देह-मनाचे संघटन) आहे, ते प्रवाहाच्या वेगाने वाहून नेले जाते—जसे पाण्यातील लाकडाचा तुकडा निम्न-उन्नत भूमीवरून वाहत जातो।

Verse 19

दैवेन नीयते देहो यथा कालोपभुक्तिषु । लक्ष्यालक्ष्यगतिं त्यक्त्वा यस्तिष्ठेत्केवलात्मना॥ शिव एव स्वयं साक्षादयं ब्रह्मविदुत्तमः । जीवन्नेव सदा मुक्तः कृतार्थो ब्रह्मवित्तमः॥

देह दैवाने तसाच नेला जातो, जसा काळानुसार भोग्य अनुभवांकडे. जो लक्ष्य व अलक्ष्य—दोन्हीकडे जाणारी गती सोडून केवळ आत्म्यात स्थिर राहतो, तोच साक्षात् स्वयं शिव आहे; तोच ब्रह्मविदुत्तम आहे. तो जिवंतपणीच सदैव मुक्त, कृतार्थ—परम ब्रह्मवित् आहे।

Verse 20

दैवेन नीयते देहो यथा कालोपभुक्तिषु । लक्ष्यालक्ष्यगतिं त्यक्त्वा यस्तिष्ठेत्केवलात्मना॥ शिव एव स्वयं साक्षादयं ब्रह्मविदुत्तमः । जीवन्नेव सदा मुक्तः कृतार्थो ब्रह्मवित्तमः॥

देह दैवाने काळातील भोग-अनुभवांसाठी वाहवत/चालवत नेला जातो. जो लक्ष्य व अलक्ष्य यांच्याकडे धाव घेणे सोडून केवळ आत्मस्वरूपात स्थिर राहतो, तोच साक्षात् स्वयं शिव—तोच ब्रह्मविदुत्तम. तो जिवंतपणीच सदैव मुक्त, कृतार्थ—परम ब्रह्मवित् आहे।

Verse 21

उपाधिनाशाद् ब्रह्मैव सद् ब्रह्माप्येति निर्द्वयम् । शैलूषो वेषसद्भावाभावयोश्च यथा पुमान् ॥२१॥

उपाधींचा नाश झाला की सत्य ब्रह्मच उरते; ज्ञानी अद्वैत ब्रह्मास प्राप्त होतो. जसा नट वेश असो वा नसो, तोच पुरुष असतो.

Verse 22

तथैव ब्रह्मविच्छ्रेष्ठः सदा ब्रह्मैव नापरः । घटे नष्टे यथा व्योम व्योमैव भवति स्वयम् ॥२२॥

तसेच ब्रह्माचा श्रेष्ठ ज्ञाता सदैव ब्रह्मच असतो, अन्य नाही. जसा घट नष्ट झाला की आतले आकाश आपोआप महाकाशच होते.

Verse 23

तथैवोपाधिविलये ब्रह्मैव ब्रह्मवित्स्वयम् । क्षीरं क्षीरे यथा क्षिप्तं तैलं तैले जलं जले ॥२३॥

उपाधी विलीन झाल्यावर ब्रह्मवित् स्वतः ब्रह्मच होतो. जसे दूधात दूध, तेलात तेल, पाण्यात पाणी मिसळून एकरूप होते.

Verse 24

संयुक्तमेकतां याति तथात्मन्यात्मविन्मुनिः । एवं विदेहकैवल्यं सन्मात्रत्वमखण्डितम् ॥२४॥

जे संयुक्त आहे ते एकत्वास जाते; तसेच आत्म्यात आत्मवित् मुनि एकरूप होऊन स्थित होतो. हेच विदेह-कैवल्य, अखंड सन्मात्रत्व आहे.

Verse 25

ब्रह्मभावं प्रपद्यैष यतिर्नावर्तते पुनः । सदात्मकत्वविज्ञानदग्धा विद्यादिवर्ष्मणः ॥२५॥

ब्रह्मभाव प्राप्त करून हा यति पुन्हा परत येत नाही. ‘मी सदात्मक आहे’ या ज्ञानाने अविद्या इत्यादींनी बनलेली देहावरणे दग्ध होतात.

Verse 26

अमुष्य ब्रह्मभूतत्त्वाद् ब्रह्मणः कुत उद्भवः । मायाक्लृप्तौ बन्धमोक्षौ न स्तः स्वात्मनि वस्तुतः ॥ यथा रज्जौ निष्क्रियायां सर्पाभासविनिर्गमौ । अवृतेः सदसत्त्वाभ्यां वक्तव्ये बन्धमोक्षणे ॥ २६–२७ ॥

हा आत्मा ब्रह्मस्वरूप असल्याने ब्रह्माचा उद्भव कसा होईल? मायेने कल्पिलेली बंधन-मुक्ती स्वात्म्यात वस्तुतः नाहीत. जशी निष्क्रिय रज्जूमध्ये आवरण (अविद्या) असणे-नसणे यामुळे सर्पाभासाचा उदय व लय म्हणतात, तशीच बंधन व मोक्ष हीही केवळ व्यवहारात सांगितली जातात.

Verse 27

अमुष्य ब्रह्मभूतत्त्वाद् ब्रह्मणः कुत उद्भवः । मायाक्लृप्तौ बन्धमोक्षौ न स्तः स्वात्मनि वस्तुतः ॥ यथा रज्जौ निष्क्रियायां सर्पाभासविनिर्गमौ । अवृतेः सदसत्त्वाभ्यां वक्तव्ये बन्धमोक्षणे ॥ २६–२७ ॥

जशी निष्क्रिय रज्जूमध्ये आवरण (अविद्या) असल्यास सर्पाभास दिसतो आणि ते नसल्यास तो निवृत्त होतो असे म्हणतात; तशीच बंधन व मोक्ष हीही आवरणाच्या असणे-नसणे यामुळेच केवळ व्यवहारात सांगितली जातात.

Verse 28

नावृत्तिर्ब्रह्मणः क्वाचिदन्याभावादनावृतम् । अस्तीति प्रत्ययो यश्च यश्च नास्तीति वस्तुनि ॥ बुद्धेरेव गुणावेतौ न तु नित्यस्य वस्तुनः । अतस्तौ मायया क्लृप्तौ बन्धमोक्षौ न चात्मनि ॥ २८–२९ ॥

ब्रह्मावर कुठेही आवरण नाही; कारण ब्रह्माव्यतिरिक्त अन्य काहीच नाही, म्हणून ते सदैव अनावृत आहे. एखाद्या वस्तूबद्दल ‘आहे’ आणि ‘नाही’ असे जे प्रत्यय होतात, ते दोन्ही बुद्धीचे गुण आहेत; नित्य सत्यवस्तूचे नाहीत.

Verse 29

नावृत्तिर्ब्रह्मणः क्वाचिदन्याभावादनावृतम् । अस्तीति प्रत्ययो यश्च यश्च नास्तीति वस्तुनि ॥ बुद्धेरेव गुणावेतौ न तु नित्यस्य वस्तुनः । अतस्तौ मायया क्लृप्तौ बन्धमोक्षौ न चात्मनि ॥ २८–२९ ॥

‘आहे’ आणि ‘नाही’ हे दोन्ही प्रत्यय केवळ बुद्धीचे गुण आहेत; नित्य परमार्थवस्तूचे नाहीत. म्हणून बंधन व मोक्ष हे मायेने कल्पिलेले असून आत्म्यात नाहीत.

Verse 30

निष्कले निष्क्रिये शान्ते निरवद्ये निरञ्जने । अद्वितीये परे तत्त्वे व्योमवत् कल्पना कुतः ॥ ३० ॥

जो निष्कल, निष्क्रिय, शान्त, निरवद्य, निरञ्जन, अद्वितीय परतत्त्व आहे—आकाशासारखे—त्यात कल्पना (मानसिक रचना) कुठून येईल?

Verse 31

न निरोधो न चोत्पत्तिर्न बद्धो न च साधकः । न मुमुक्षुर्न वै मुक्त इत्येषा परमार्थता ॥३१॥

न निरोध आहे, न उत्पत्ती; न कोणी बद्ध, न कोणी साधक। न मुमुक्षु आहे, नच कोणी मुक्त—हीच परमार्थता, परम सत्य।