Upanishads - Atma
Vedic (General)Atharva Veda31 Verses

Atma

Vedic (General)Atharva Veda

ଆତ୍ମ ଉପନିଷଦ୍ (ଅଥର୍ବବେଦ ପରମ୍ପରାରେ ପ୍ରଚଳିତ) ଅଦ୍ୱୈତ ବେଦାନ୍ତ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଆତ୍ମସ୍ୱରୂପକୁ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ କିନ୍ତୁ ଗଭୀର ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରେ। ଆତ୍ମା ଦେହ-ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ମନ-ଅହଂକାର ନୁହେଁ; ସେ ସ୍ୱୟଂପ୍ରକାଶ ଚେତନା ଏବଂ ସମସ୍ତ ଅନୁଭବର ସାକ୍ଷୀ (ସାକ୍ଷିନ) — ଏହା ମୁଖ୍ୟ ଶିକ୍ଷା। ‘ନେତି-ନେତି’ ଓ ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ଦୃଶ୍ୟ-ଜ୍ଞେୟ ସହ ତାଦାତ୍ମ୍ୟକୁ ନିରସନ କରି ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାରେ ସ୍ଥିତି ପାଇବାର ପଥ ଦେଖାଯାଏ। ଇତିହାସିକ ଭାବେ ଏହା ପରବର୍ତ୍ତୀ ଉପନିଷଦୀୟ/ସନ୍ନ୍ୟାସ ପ୍ରବୃତ୍ତିକୁ ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ କରେ: ବାହ୍ୟ କର୍ମକାଣ୍ଡ ଠାରୁ ଜ୍ଞାନକୁ ମୋକ୍ଷସାଧନ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ। ଜାଗ୍ରତ-ସ୍ୱପ୍ନ-ସୁଷୁପ୍ତି ତିନି ଅବସ୍ଥାତୀତ ତୁରୀୟ ସ୍ୱରୂପ, ଗୁଣାତୀତତା, କର୍ତୃତ୍ୱ-ଭୋକ୍ତୃତ୍ୱ ନିବୃତ୍ତି ଇତ୍ୟାଦି ମୁଖ୍ୟ। ନିଷ୍କର୍ଷ: ମୋକ୍ଷ କୌଣସି ଉତ୍ପାଦ୍ୟ ଫଳ ନୁହେଁ; ଅବିଦ୍ୟାଜନ୍ୟ ଅଧ୍ୟାସର ନିବୃତ୍ତି ହିଁ ମୁକ୍ତି।

Start Reading

Key Teachings

Ātman is self-luminous consciousness (cit), the witness (sākṣin) of all states.

Discrimination (viveka): the Self is distinct from body, senses, mind, and ego.

Neti-neti (negation): whatever is seen/known is not the seer/knower.

Non-duality (advaita): ātman is brahman; multiplicity is nāma-rūpa dependent on avidyā.

Transcendence of the three states (waking, dream, deep sleep) and the three guṇas.

Freedom from doership/enjoyership (kartṛtva/bhoktṛtva) as a mark of realization.

Renunciation (sannyāsa) as inner disidentification, culminating in jñāna-mokṣa.

Liberation is immediate knowledge (aparokṣa-jñāna), not a produced result of action.

Verses of the Atma

31 verses with Sanskrit text, transliteration, and translation.

Verse 1

ॐ अथाङ्गिरास्त्रिविधः पुरुषोऽजायत—आत्मा, अन्तरात्मा, परमात्मा चेति। त्वक्-चर्म-मांस-रोम-अङ्गुष्ठ-अङ्गुल्यः, पृष्ठ-वंश-नख-गुल्फ-उदर-नाभि-मेढ्र-कटि-ऊरु-कपोल-श्रोत्र-भ्रू-ललाट-बाहु-पार्श्व-शिरः-अक्षीणि भ...

ଓଁ। ତଦନନ୍ତରେ ଆଙ୍ଗିରସ କହିଲେ—ପୁରୁଷ ତ୍ରିବିଧ: ଆତ୍ମା, ଅନ୍ତରାତ୍ମା, ପରମାତ୍ମା। ତ୍ୱକ୍, ଚର୍ମ, ମାଂସ, ରୋମ, ଅଙ୍ଗୁଷ୍ଠ-ଅଙ୍ଗୁଳି, ପୃଷ୍ଠ, ବଂଶ, ନଖ, ଗୁଲ୍ଫ, ଉଦର, ନାଭି, ମେଢ୍ର, କଟି, ଊରୁ, କପୋଲ, ଶ୍ରୋତ୍ର, ଭ୍ରୂ, ଲଲାଟ, ବାହୁ, ପାର୍ଶ୍ୱ, ଶିର, ଅକ୍ଷି—ଏସବୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଜନ୍ମ ନେଇ ମରେ—ଏହି ଦେହାଧିଷ୍ଠିତ ଆତ୍ମା। ‘ଅନ୍ତରାତ୍ମା’ ନାମ—ପୃଥିବୀ-ଆପ-ତେଜ-ବାୟୁ-ଆକାଶ; ଇଚ୍ଛା-ଦ୍ୱେଷ, ସୁଖ-ଦୁଃଖ, କାମ-ମୋହ, ବିକଳ୍ପ, ଅନାଦି ସ୍ମୃତିଚିହ୍ନ; ଉଦାତ୍ତ-ଅନୁଦାତ୍ତ, ହ୍ରସ୍ୱ-ଦୀର୍ଘ-ପ୍ଲୁତ ସ୍ୱର; ଖଲିତ, ଗର୍ଜିତ, ସ୍ଫୁଟିତ, ମୁଦିତ, ନୃତ୍ୟ-ଗୀତ-ବାଦ୍ୟ, ପ୍ରଳୟ-ବିଜୃମ୍ଭିତାଦି ରୂପେ—ଶ୍ରୋତା, ଘ୍ରାତା, ରସୟିତା, ନେତା, କର୍ତ୍ତା, ବିଜ୍ଞାନାତ୍ମା ପୁରୁଷ; ପୁରାଣ-ନ୍ୟାୟ-ମୀମାଂସା-ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ର ଆଦିରେ ଲଗ୍ନ ହୋଇ ଶ୍ରବଣ-ଘ୍ରାଣ-ଆକର୍ଷଣ-କର୍ମର ବିଶେଷ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ—ଏହି ଅନ୍ତରାତ୍ମା। ‘ପରମାତ୍ମା’ ଅକ୍ଷରରୂପେ ଉପାସ୍ୟ। ପ୍ରାଣାୟାମ, ପ୍ରତ୍ୟାହାର, ଧାରଣା, ଧ୍ୟାନ, ସମାଧି, ଯୋଗ, ଅନୁମାନ ଓ ଆତ୍ମଚିନ୍ତନ ଦ୍ୱାରା—ବଟବୀଜ କିମ୍ବା ଶ୍ୟାମାକ ଧାନ୍ୟକଣା ପରି ସୂକ୍ଷ୍ମ, କିମ୍ବା କେଶାଗ୍ରର ଲକ୍ଷଭାଗ କଳ୍ପନାରେ—ସେ ଲଭ୍ୟ, ତଥାପି ଧରାଯାଏ ନାହିଁ। ସେ ନ ଜନ୍ମେ ନ ମରେ; ନ ଶୁଷ୍କ ହୁଏ ନ ଭିଜେ; ନ ଦହେ; ନ କମ୍ପେ; ନ ଭିଦେ ନ ଛିଦେ; ନିର୍ଗୁଣ, ସାକ୍ଷୀଭୂତ, ଶୁଦ୍ଧ, ନିରବୟବ, କେବଳ, ସୂକ୍ଷ୍ମ, ନିର୍ମମ, ନିରଞ୍ଜନ, ନିର୍ବିକାର; ଶବ୍ଦ-ସ୍ପର୍ଶ-ରୂପ-ରସ-ଗନ୍ଧବର୍ଜିତ; ନିର୍ବିକଳ୍ପ, ନିରାକାଙ୍କ୍ଷ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ; ଅଚିନ୍ତ୍ୟ ଓ ଅବର୍ଣ୍ୟ; ଅଶୁଦ୍ଧ ଓ ଅପବିତ୍ରକୁ ମଧ୍ୟ ପବିତ୍ର କରେ। ନିଷ୍କ୍ରିୟ ଥିବାରୁ ତାହାର ସଂସାର ନାହିଁ। ଆତ୍ମସଂଜ୍ଞ ଶିବ—ଶୁଦ୍ଧ, ଏକ, ସଦା ଅଦ୍ୱୟ—ବ୍ରହ୍ମରୂପେ ବ୍ରହ୍ମ ମାତ୍ର ପ୍ରତିଭାସିତ ହୁଏ।

Threefold analysis of self (deha-jīva/antarātmā/paramātmā), nirguṇa Brahman as sākṣin; negation of saṃsāra for the actionless Self

Verse 2

जगद्रूपतयाप्येतद्ब्रह्मैव प्रतिभासते । विद्याविद्यादिभेदेन भावाभावादिभेदतः॥२॥

ଜଗତ୍ରୂପେ ମଧ୍ୟ ଏହିଟି ବ୍ରହ୍ମ ମାତ୍ର ପ୍ରତିଭାସିତ ହୁଏ—ବିଦ୍ୟା-ଅବିଦ୍ୟାର ଭେଦରେ, ଭାବ-ଅଭାବ ଆଦି ଭେଦରେ।

Māyā/avidyā-based appearance (pratibhāsa) of jagat upon Brahman

Verse 3

गुरुशिष्यादिभेदेन ब्रह्मैव प्रतिभासते । ब्रह्मैव केवलं शुद्धं विद्यते तत्त्वदर्शने॥३॥

ଗୁରୁ-ଶିଷ୍ୟ ଆଦି ଭେଦରେ ବ୍ରହ୍ମ ମାତ୍ର ପ୍ରତିଭାସିତ ହୁଏ। ତତ୍ତ୍ୱଦର୍ଶନେ ବ୍ରହ୍ମ ମାତ୍ର—କେବଳ ଓ ଶୁଦ୍ଧ—ବିଦ୍ୟମାନ।

Non-duality sublating relational dualities; pedagogical duality (guru–śiṣya) as provisional

Verse 4

न च विद्या न चाविद्या न जगच्च न चापरम् । सत्यत्वेन जगद्भानं संसारस्य प्रवर्तकम्॥४॥

ନ ବିଦ୍ୟା ଅଛି, ନ ଅବିଦ୍ୟା; ନ ଜଗତ୍ ଅଛି, ନ ଅନ୍ୟ କିଛି। ଜଗତ୍‌କୁ ସତ୍ୟ ଭାବେ ଧରି ଯେ ଭାସେ, ସେଇ ସଂସାରକୁ ପ୍ରବର୍ତ୍ତାଏ।

Saṃsāra driven by satya-buddhi (taking appearance as absolute); ultimate negation (paramārtha) of dual categories

Verse 5

असत्यत्वेन भानं तु संसारस्य निवर्तकम् । घटोऽयमिति विज्ञातुं नियमः कोऽन्वपेक्षते॥५॥ विना प्रमाणसुष्ठुत्वं यस्मिन् सति पदार्थधीः । अयमात्मा नित्यसिद्धः प्रमाणे सति भासते॥६॥

କିନ୍ତୁ ଜଗତ୍‌ର ଭାସ ଅସତ୍ୟ ବୋଲି ଗ୍ରହଣ କରାଯିବା ସଂସାରର ନିବୃତ୍ତିକାରକ। ‘ଏହା ଘଟ’ ବୋଲି ଜାଣିବାକୁ କେଉଁ ନିୟମ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରାଯାଏ? ଯଥାଯଥ ପ୍ରମାଣକ୍ରିୟା ବିନା ଯେତେବେଳେ ପଦାର୍ଥବୁଦ୍ଧି ହୁଏ—ଏହି ଆତ୍ମା ନିତ୍ୟସିଦ୍ଧ; ପ୍ରମାଣ ଥିଲେ ସେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ।

Pramāṇa and self-revelation; cessation of saṃsāra through asatya-darśana of appearances; nitya-siddha ātman

Verse 6

असत्यत्वेन भानं तु संसारस्य निवर्तकम् । घटोऽयमिति विज्ञातुं नियमः कोऽन्वपेक्षते ॥ विना प्रमाणसुष्ठुत्वं यस्मिन् सति पदार्थधीः । अयमात्मा नित्यसिद्धः प्रमाणे सति भासते ॥५–६॥

ସଂସାରର ଭାନ ଅସତ୍ୟ ଭାବେ ଦେଖାଯିବା ନିଶ୍ଚୟ ସଂସାର-ନିବୃତ୍ତିକାରକ। “ଏହା ଘଟ” ବୋଲି ଜାଣିବାକୁ କେଉଁ ନିୟମ କିମ୍ବା ପ୍ରତିବନ୍ଧ ଆଶ୍ରୟ କରିବାକୁ ପଡେ? ଯଥାଯଥ ପ୍ରମାଣର ସୁଚାଳନା ବିନା ମଧ୍ୟ ଯେତେବେଳେ ପଦାର୍ଥବୁଦ୍ଧି ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଏହି ଆତ୍ମା ନିତ୍ୟସିଦ୍ଧ; ପ୍ରମାଣ ଥିଲେ ସେ ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇ ଜଣାପଡେ।

Māyā/Asat-khyāti and Atman as nitya-siddha (ever-established); pramāṇa and aparokṣa-jñāna

Verse 7

न देशं नापि कालं वा न शुद्धिं वाप्यपेक्षते । देवदत्तोऽहमित्येतद्विज्ञानं निरपेक्षकम् ॥७॥

ଏହା ନ ଦେଶକୁ, ନ କାଳକୁ, ନ ଶୁଦ୍ଧିକୁ (ବିଧିଶୌଚକୁ) ଆଶ୍ରୟ କରେ। “ମୁଁ ଦେବଦତ୍ତ” ବୋଲି ଯେ ଜ୍ଞାନ, ସେ ନିରପେକ୍ଷ।

Immediate self-cognition (aparokṣa-anubhava) and independence from ritual conditions; jñāna over karma

Verse 8

तद्वद्ब्रह्मविदोऽप्यस्य ब्रह्माहमिति वेदनम् । भानुनेव जगत्सर्वं भास्यते यस्य तेजसा ॥८॥

ସେହିପରି ବ୍ରହ୍ମବିଦଙ୍କ ପାଇଁ “ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ” ବୋଲି ଏହି ବେଦନ (ଅନୁଭବ-ଜ୍ଞାନ) ମଧ୍ୟ ତତ୍କ୍ଷଣ ଓ ନିରପେକ୍ଷ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଯେପରି ସମଗ୍ର ଜଗତକୁ ଆଲୋକିତ କରେ, ସେପରି ଯାହାଙ୍କ ତେଜରେ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଭାସେ।

Aham Brahmāsmi; consciousness as self-luminous (svayaṃ-prakāśa) and illuminator of all experience

Verse 9

अनात्मकम् असत् तुच्छं किं नु तस्यावभासकम् । वेदशास्त्रपुराणानि भूतानि सकलान्यपि ॥ येनार्थवन्ति तं किं नु विज्ञातारं प्रकाशयेत् । क्षुधां देहव्यथां त्यक्त्वा बालः क्रीडति वस्तुनि ॥ तथैव विद्वान् रमते न...

ଯାହା ଅନାତ୍ମ, ଅସତ୍ ଓ ତୁଚ୍ଛ—ତାହାକୁ ଆଲୋକିତ କରିବାକୁ କ’ଣ ଅଛି? ବେଦ-ଶାସ୍ତ୍ର-ପୁରାଣ ଓ ସମସ୍ତ ଭୂତମାନେ ଯାହାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅର୍ଥବନ୍ତ ହୁଅନ୍ତି, ସେ ଜ୍ଞାତାକୁ ଆଲୋକିତ କରିବାକୁ କ’ଣ ଥାଇପାରେ? ଭୁଖ ଓ ଦେହବ୍ୟଥା ଛାଡ଼ି ଶିଶୁ ଯେପରି ବସ୍ତୁରେ କ୍ରୀଡ଼ା କରେ, ସେପରି ଜ୍ଞାନୀ ନିର୍ମମ, ନିରହଂ, ସୁଖୀ ହୋଇ ରମେ। କାମମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଚଳିଲେ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱରୂପତଃ ନିଷ୍କାମ ରହି, ଏକଚର ମୁନି ଏକାକୀ ଭ୍ରମଣ କରେ।

Svayaṃ-prakāśa Atman (self-luminous knower); anātman as dependent appearance; jīvanmukti traits (nirmama, nirahaṃ, niṣkāma)

Verse 10

अनात्मकम् असत् तुच्छं किं नु तस्यावभासकम् । वेदशास्त्रपुराणानि भूतानि सकलान्यपि ॥ येनार्थवन्ति तं किं नु विज्ञातारं प्रकाशयेत् । क्षुधां देहव्यथां त्यक्त्वा बालः क्रीडति वस्तुनि ॥ तथैव विद्वान् रमते न...

ଯାହା ଅନାତ୍ମ, ଅସତ୍ ଓ ତୁଚ୍ଛ—ତାହାକୁ ଆଲୋକିତ କରିବାକୁ କ’ଣ ଅଛି? ବେଦ-ଶାସ୍ତ୍ର-ପୁରାଣ ଓ ସମସ୍ତ ଭୂତମାନେ ଯାହାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅର୍ଥବନ୍ତ ହୁଅନ୍ତି, ସେ ଜ୍ଞାତାକୁ ଆଲୋକିତ କରିବାକୁ କ’ଣ ଥାଇପାରେ? ଭୁଖ ଓ ଦେହବ୍ୟଥା ଛାଡ଼ି ଶିଶୁ ଯେପରି ବସ୍ତୁରେ କ୍ରୀଡ଼ା କରେ, ସେପରି ଜ୍ଞାନୀ ନିର୍ମମ, ନିରହଂ, ସୁଖୀ ହୋଇ ରମେ। କାମମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଚଳିଲେ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱରୂପତଃ ନିଷ୍କାମ ରହି, ଏକଚର ମୁନି ଏକାକୀ ଭ୍ରମଣ କରେ।

Svayaṃ-prakāśa Atman; anātman as dependent; jīvanmukti and niṣkāmatā

Verse 11

अनात्मकम् असत् तुच्छं किं नु तस्यावभासकम् । वेदशास्त्रपुराणानि भूतानि सकलान्यपि ॥ येनार्थवन्ति तं किं नु विज्ञातारं प्रकाशयेत् । क्षुधां देहव्यथां त्यक्त्वा बालः क्रीडति वस्तुनि ॥ तथैव विद्वान् रमते न...

ଅନାତ୍ମ—ଅସତ୍ ଓ ତୁଚ୍ଛ—ସେ ଆତ୍ମାକୁ କ’ଣ ପ୍ରକାଶିତ କରିପାରିବ? ଯେନ ଦ୍ୱାରା ବେଦ, ଶାସ୍ତ୍ର, ପୁରାଣ ଓ ସମସ୍ତ ଭୂତ ଅର୍ଥବାନ ହୁଅନ୍ତି, ସେଇ ଆତ୍ମାର ଜ୍ଞାତାକୁ କିଏ ପ୍ରକଟ କରିବ? ଭୁଖ ଓ ଦେହବ୍ୟଥା ଛାଡ଼ି ଶିଶୁ ବସ୍ତୁରେ କ୍ରୀଡ଼ା କରେ; ସେପରି ଜ୍ଞାନୀ ନିର୍ମମ, ନିରହଂ, ସୁଖୀ ହୋଇ ରମେ। ବିଷୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଚରି ନିଷ୍କାମରୂପ ଧାରି ଏକାକୀ ମୁନି ବିହରେ।

Ātman as self-luminous (svayaṃ-prakāśa); jīvanmukti; vairāgya

Verse 12

स्वात्मनैव सदा तुष्टः स्वयं सर्वात्मना स्थितः । निर्धनोऽपि सदा तुष्टोऽप्यसहायो महाबलः ॥

ସ୍ୱାତ୍ମା ଦ୍ୱାରା ହିଁ ସଦା ତୃପ୍ତ, ସ୍ୱୟଂ ସର୍ବାତ୍ମରୂପେ ସ୍ଥିତ। ଧନ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସଦା ସନ୍ତୁଷ୍ଟ; ସହାୟ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମହାବଳୀ।

Ātma-tṛpti (self-sufficiency); sarvātma-bhāva; aparigraha

Verse 13

नित्यतृप्तोऽप्यभुञ्जानोऽप्यसमः समदर्शनः । कुर्वन्नपि न कुर्वाणश्चाभोक्ता फलभोग्यपि ॥

ନିତ୍ୟତୃପ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଯେନ ଭୋଗ କରୁନାହିଁ; ଅସମ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସମଦର୍ଶୀ। କରୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅକର୍ତା; ଅଭୋକ୍ତା ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଯେନ ଫଳଭୋଗୀ।

Akartṛtva/abhoktṛtva; samadarśana; jīvanmukta-lakṣaṇa

Verse 14

शरीर्यप्यशरीर्येष परिच्छिन्नोऽपि सर्वगः । अशरीरं सदा सन्तमिदं ब्रह्मविदं क्वचित् ॥ प्रियाप्रिये न स्पृशतस्तथैव च शुभाशुभे । तमसा ग्रस्तवद्भानादग्रस्तोऽपि रविर्जनैः ॥ ग्रस्त इत्युच्यते भ्रान्त्या ह्यज्...

ଦେହୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଏ ଅଶରୀରୀ; ପରିଚ୍ଛିନ୍ନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସର୍ବଗ—ସଦା ଅଶରୀରୀ ଏହି ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ କେଉଁଠି ଦେହବାନ ଭଳି ଦିଶେ। ପ୍ରିୟ-ଅପ୍ରିୟ ଓ ଶୁଭ-ଅଶୁଭ ତାକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରେନାହିଁ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଗ୍ରସ୍ତ ନୁହେଁ, ତଥାପି ଅନ୍ଧକାରରେ ଲୋକେ ‘ଗ୍ରସ୍ତ’ ବୋଲି କହନ୍ତି; ବସ୍ତୁଲକ୍ଷଣ ନ ଜାଣି ଭ୍ରାନ୍ତିରୁ ଏମିତି କୁହାଯାଏ। ସେପରି ଦେହାଦି ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ପରମ ବ୍ରହ୍ମବିତ୍ତମକୁ, ଶରୀରାଭାସ ଦେଖି ମୂଢମାନେ ଦେହୀ ଭଳି ଦେଖନ୍ତି। ସାପର ଝରା ଚର୍ମ ପରି, ମୁକ୍ତଦେହ ଏହିଜନ କେବଳ ଅବଶେଷ-ଆଭାସରୂପେ ଅବସ୍ଥିତ।

Jīvanmukti; asaṅga (non-contact); adhyāsa (superimposition); prārabdha-body as appearance

Verse 15

शरीर्यप्यशरीर्येष परिच्छिन्नोऽपि सर्वगः । अशरीरं सदा सन्तमिदं ब्रह्मविदं क्वचित् ॥ प्रियाप्रिये न स्पृशतस्तथैव च शुभाशुभे । तमसा ग्रस्तवद्भानादग्रस्तोऽपि रविर्जनैः ॥ ग्रस्त इत्युच्यते भ्रान्त्या ह्यज्...

ଦେହୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଏ ଅଶରୀରୀ; ପରିଚ୍ଛିନ୍ନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସର୍ବଗ—ସଦା ଅଶରୀରୀ ଏହି ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ କେଉଁଠି ଦେହବାନ ଭଳି ଦିଶେ। ପ୍ରିୟ-ଅପ୍ରିୟ ଓ ଶୁଭ-ଅଶୁଭ ତାକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରେନାହିଁ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଗ୍ରସ୍ତ ନୁହେଁ, ତଥାପି ଅନ୍ଧକାରରେ ଲୋକେ ‘ଗ୍ରସ୍ତ’ ବୋଲି କହନ୍ତି; ବସ୍ତୁଲକ୍ଷଣ ନ ଜାଣି ଭ୍ରାନ୍ତିରୁ ଏମିତି କୁହାଯାଏ। ସେପରି ଦେହାଦି ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ପରମ ବ୍ରହ୍ମବିତ୍ତମକୁ, ଶରୀରାଭାସ ଦେଖି ମୂଢମାନେ ଦେହୀ ଭଳି ଦେଖନ୍ତି। ସାପର ଝରା ଚର୍ମ ପରି, ମୁକ୍ତଦେହ ଏହିଜନ କେବଳ ଅବଶେଷ-ଆଭାସରୂପେ ଅବସ୍ଥିତ।

Jīvanmukti; asaṅga; adhyāsa; prārabdha-body

Verse 16

शरीर्यप्यशरीर्येष परिच्छिन्नोऽपि सर्वगः । अशरीरं सदा सन्तमिदं ब्रह्मविदं क्वचित्॥ प्रियाप्रिये न स्पृशतस्तथैव च शुभाशुभे । तमसा ग्रस्तवद्भानादग्रस्तोऽपि रविर्जनैः॥ ग्रस्त इत्युच्यते भ्रान्त्या ह्यज्ञा...

ଦେହୀ ପରି ଦିଶିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ସତ୍ୟରେ ଅଶରୀର; ପରିଚ୍ଛିନ୍ନ ପରି ଲାଗିଲେ ମଧ୍ୟ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ। ସଦା ଦେହରହିତ ଥିବା ଏହି ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍‌କୁ କେହି କେହି ଦେହବାନ୍‌ ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି। ପ୍ରିୟ–ଅପ୍ରିୟ ତାଙ୍କୁ ସ୍ପର୍ଶ କରେନାହିଁ; ତେଣୁ ଶୁଭ–ଅଶୁଭ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଗ୍ରସ୍ତ ହୁଏନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ଅନ୍ଧକାରେ ଗ୍ରସ୍ତ ପରି ଦିଶିବାରୁ ଲୋକେ ‘ଗ୍ରସ୍ତ’ କହନ୍ତି। ବସ୍ତୁର ଯଥାର୍ଥ ଲକ୍ଷଣ ଅଜାଣି ଭ୍ରାନ୍ତିରୁ ‘ଗ୍ରସ୍ତ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସେହିପରି ଦେହାଦି ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ପରମ ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍‌କୁ, ଶରୀରାଭାସ ଦର୍ଶନରୁ, ମୂଢମାନେ ଦେହୀ ପରି ଦେଖନ୍ତି। ସାପର ଖୋଲ ପରି, ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରିଥିବା ପରି ସେ ମୁକ୍ତଦେହ ହୋଇ ଅବସ୍ଥିତ ରହନ୍ତି।

Jīvanmukti; Atman as aśarīra (bodiless) and asaṅga (untouched); avidyā and adhyāsa (superimposition)

Verse 17

शरीर्यप्यशरीर्येष परिच्छिन्नोऽपि सर्वगः । अशरीरं सदा सन्तमिदं ब्रह्मविदं क्वचित्॥ प्रियाप्रिये न स्पृशतस्तथैव च शुभाशुभे । तमसा ग्रस्तवद्भानादग्रस्तोऽपि रविर्जनैः॥ ग्रस्त इत्युच्यते भ्रान्त्या ह्यज्ञा...

ଦେହୀ ପରି ଦିଶିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ସତ୍ୟରେ ଅଶରୀର; ପରିଚ୍ଛିନ୍ନ ପରି ଲାଗିଲେ ମଧ୍ୟ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ। ସଦା ଦେହରହିତ ଥିବା ଏହି ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍‌କୁ କେହି କେହି ଦେହବାନ୍‌ ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି। ପ୍ରିୟ–ଅପ୍ରିୟ ତାଙ୍କୁ ସ୍ପର୍ଶ କରେନାହିଁ; ତେଣୁ ଶୁଭ–ଅଶୁଭ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଗ୍ରସ୍ତ ହୁଏନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ଅନ୍ଧକାରେ ଗ୍ରସ୍ତ ପରି ଦିଶିବାରୁ ଲୋକେ ‘ଗ୍ରସ୍ତ’ କହନ୍ତି। ବସ୍ତୁର ଯଥାର୍ଥ ଲକ୍ଷଣ ଅଜାଣି ଭ୍ରାନ୍ତିରୁ ‘ଗ୍ରସ୍ତ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସେହିପରି ଦେହାଦି ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ପରମ ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍‌କୁ, ଶରୀରାଭାସ ଦର୍ଶନରୁ, ମୂଢମାନେ ଦେହୀ ପରି ଦେଖନ୍ତି। ସାପର ଖୋଲ ପରି, ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରିଥିବା ପରି ସେ ମୁକ୍ତଦେହ ହୋଇ ଅବସ୍ଥିତ ରହନ୍ତି।

Asaṅga-ātman; adhyāsa; jñānī’s freedom amid appearance

Verse 18

इतस्ततश्चाल्यमानो यत्किञ्चित्प्राणवायुना । स्रोतसा नीयते दारु यथा निम्नोन्नतस्थलम्॥

ପ୍ରାଣବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଏଦିକ-ସେଦିକ ଚାଳିତ ଯେ କିଛି (ଦେହ-ମନ ସଂଘଟନ) ଅଛି, ତାହା ସ୍ରୋତରେ ବହି ନିଆଯାଏ—ଯେପରି ଝରଣାରେ କାଠ ଖଣ୍ଡ ନିମ୍ନ-ଉନ୍ନତ ଭୂମି ଉପରେ ବହିଯାଏ।

Prārabdha and the momentum of prāṇa; non-agency (akartṛtva) of the Self; body as instrument

Verse 19

दैवेन नीयते देहो यथा कालोपभुक्तिषु । लक्ष्यालक्ष्यगतिं त्यक्त्वा यस्तिष्ठेत्केवलात्मना॥ शिव एव स्वयं साक्षादयं ब्रह्मविदुत्तमः । जीवन्नेव सदा मुक्तः कृतार्थो ब्रह्मवित्तमः॥

କାଳକ୍ରମରେ ଭୋଗ୍ୟ ଅନୁଭବମାନଙ୍କ ଦିଗକୁ ଦେହ ଦୈବବଶେ ନୀତ ହୁଏ। ଲକ୍ଷ୍ୟ–ଅଲକ୍ଷ୍ୟ ଦୁହିଁ ପ୍ରତି ଗତିକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ଯେ କେବଳ ଆତ୍ମାରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହେ—ସେ ନିଶ୍ଚୟ ସାକ୍ଷାତ୍ ସ୍ୱୟଂ ଶିବ; ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍। ଜୀବନ୍ତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସଦା ମୁକ୍ତ, କୃତାର୍ଥ—ସେ ପରମ ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍।

Jīvanmukti; prārabdha (kālopabhukti); tyāga of saṅkalpa; kevalātma-niṣṭhā; identification of realized Self with Śiva/Brahman

Verse 20

दैवेन नीयते देहो यथा कालोपभुक्तिषु । लक्ष्यालक्ष्यगतिं त्यक्त्वा यस्तिष्ठेत्केवलात्मना॥ शिव एव स्वयं साक्षादयं ब्रह्मविदुत्तमः । जीवन्नेव सदा मुक्तः कृतार्थो ब्रह्मवित्तमः॥

କାଳକ୍ରମରେ ଭୋଗ/ଅନୁଭବ ପାଇଁ ଦେହ ଦୈବବଶେ ବହି ନିଆଯାଏ। ଲକ୍ଷ୍ୟ–ଅଲକ୍ଷ୍ୟ ପ୍ରତି ଧାଉଁଥିବା ଗତିକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ଯେ କେବଳ ଆତ୍ମା ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ—ସେ ସାକ୍ଷାତ୍ ସ୍ୱୟଂ ଶିବ; ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍। ଜୀବନ୍ତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସଦା ମୁକ୍ତ, କୃତାର୍ଥ—ସେ ପରମ ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍।

Kevalātma-niṣṭhā; jīvanmukti; prārabdha exhaustion; non-dual Śiva/Brahman identity

Verse 21

उपाधिनाशाद् ब्रह्मैव सद् ब्रह्माप्येति निर्द्वयम् । शैलूषो वेषसद्भावाभावयोश्च यथा पुमान् ॥२१॥

ଉପାଧିନାଶରେ ସତ୍‌ସ୍ୱରୂପ ବ୍ରହ୍ମ ମାତ୍ର ଅବଶିଷ୍ଟ; ଜ୍ଞାନୀ ଅଦ୍ୱୟ ବ୍ରହ୍ମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ—ଯେପରି ନଟ ବେଶ ଥାଉ କି ନ ଥାଉ, ପୁରୁଷ ଏକେଇ ରହେ।

Upādhi-nāśa (negation of limiting adjuncts) and non-duality (advaita)

Verse 22

तथैव ब्रह्मविच्छ्रेष्ठः सदा ब्रह्मैव नापरः । घटे नष्टे यथा व्योम व्योमैव भवति स्वयम् ॥२२॥

ସେହିପରି ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍‌ମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜଣେ ସଦା ବ୍ରହ୍ମ ମାତ୍ର, ଅନ୍ୟ ନୁହେଁ; ଘଟ ଭଙ୍ଗିଲେ ଭିତର ଆକାଶ ସ୍ୱୟଂ ମହାକାଶ ହୋଇ ରହେ।

Jīva–Brahman identity; ghaṭākāśa–mahākāśa illustration; liberation as recognition

Verse 23

तथैवोपाधिविलये ब्रह्मैव ब्रह्मवित्स्वयम् । क्षीरं क्षीरे यथा क्षिप्तं तैलं तैले जलं जले ॥२३॥

ସେହିପରି ଉପାଧି ବିଲୟ ହେଲେ ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ ସ୍ୱୟଂ ବ୍ରହ୍ମ ମାତ୍ର ହୁଏ; ଯେପରି କ୍ଷୀର କ୍ଷୀରରେ, ତେଲ ତେଲରେ, ଜଳ ଜଳରେ ମିଶି ଏକ ହୋଇଯାଏ।

Upādhi-vilaya; non-difference (abheda) of jñānī and Brahman

Verse 24

संयुक्तमेकतां याति तथात्मन्यात्मविन्मुनिः । एवं विदेहकैवल्यं सन्मात्रत्वमखण्डितम् ॥२४॥

ଯାହା ସଂଯୁକ୍ତ, ସେ ଏକତାକୁ ଯାଏ; ସେହିପରି ଆତ୍ମନି ଆତ୍ମବିଦ୍ ମୁନି ଏକରୂପେ ଅବସ୍ଥିତ ହୁଏ। ଏହିପରି ବିଦେହ-କୈବଲ୍ୟ—ଅଖଣ୍ଡ ସନ୍ମାତ୍ରତ୍ୱ, ଅବିଭକ୍ତ ସତ୍ତା—ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ।

Videha-kaivalya; akhaṇḍa-sat (undivided Being)

Verse 25

ब्रह्मभावं प्रपद्यैष यतिर्नावर्तते पुनः । सदात्मकत्वविज्ञानदग्धा विद्यादिवर्ष्मणः ॥२५॥

ବ୍ରହ୍ମଭାବକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ ଏହି ଯତି ପୁନଃ ଫେରେ ନାହିଁ; ସଦାତ୍ମକତ୍ୱର ଜ୍ଞାନରେ ଅଜ୍ଞାନାଦିରୁ ଗଠିତ ଦେହାଦି ଆବରଣଗୁଡ଼ିକ ଦଗ୍ଧ ହୋଇଯାଏ।

Mokṣa as non-return (apunarāvṛtti); jñāna as destroyer of avidyā

Verse 26

अमुष्य ब्रह्मभूतत्त्वाद् ब्रह्मणः कुत उद्भवः । मायाक्लृप्तौ बन्धमोक्षौ न स्तः स्वात्मनि वस्तुतः ॥ यथा रज्जौ निष्क्रियायां सर्पाभासविनिर्गमौ । अवृतेः सदसत्त्वाभ्यां वक्तव्ये बन्धमोक्षणे ॥ २६–२७ ॥

ଏହି ଆତ୍ମା ବ୍ରହ୍ମସ୍ୱରୂପ ଥିବାରୁ ବ୍ରହ୍ମଙ୍କର ଉଦ୍ଭବ କେଉଁଠୁ? ମାୟାଦ୍ୱାରା କଳ୍ପିତ ବନ୍ଧନ ଓ ମୋକ୍ଷ ସ୍ୱାତ୍ମାରେ ବାସ୍ତବରେ ନାହିଁ। ଯେପରି ନିଷ୍କ୍ରିୟ ରଜ୍ଜୁରେ ଆବରଣ (ଅବିଦ୍ୟା) ଥିଲେ ସର୍ପାଭାସ ଦେଖାଯାଏ ଓ ଆବରଣ ନଥିଲେ ଲୟ ପାଏ—ସେପରି ବନ୍ଧ-ମୋକ୍ଷ କୁହାଯାଏ।

Māyā/avidyā as the basis of bandha–mokṣa; ajāti (non-origination) of Brahman; rope–snake adhyāsa

Verse 27

अमुष्य ब्रह्मभूतत्त्वाद् ब्रह्मणः कुत उद्भवः । मायाक्लृप्तौ बन्धमोक्षौ न स्तः स्वात्मनि वस्तुतः ॥ यथा रज्जौ निष्क्रियायां सर्पाभासविनिर्गमौ । अवृतेः सदसत्त्वाभ्यां वक्तव्ये बन्धमोक्षणे ॥ २६–२७ ॥

ଯେପରି ନିଷ୍କ୍ରିୟ ରଜ୍ଜୁରେ ଆବରଣ (ଅବିଦ୍ୟା) ଥିଲେ ସର୍ପାଭାସର ପ୍ରକଟତା ଓ ଆବରଣ ନଥିଲେ ତାହାର ନିବୃତ୍ତି କୁହାଯାଏ—ସେପରି ବନ୍ଧନ ଓ ମୋକ୍ଷ ମଧ୍ୟ କେବଳ ସେହି ପ୍ରକାରେ ହିଁ କୁହାଯାଏ।

Adhyāsa (superimposition) and nivṛtti (sublation) as the basis for speaking of bandha–mokṣa

Verse 28

नावृत्तिर्ब्रह्मणः क्वाचिदन्याभावादनावृतम् । अस्तीति प्रत्ययो यश्च यश्च नास्तीति वस्तुनि ॥ बुद्धेरेव गुणावेतौ न तु नित्यस्य वस्तुनः । अतस्तौ मायया क्लृप्तौ बन्धमोक्षौ न चात्मनि ॥ २८–२९ ॥

ବ୍ରହ୍ମଙ୍କୁ କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ଆବରଣ ନାହିଁ; ବ୍ରହ୍ମ ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କିଛି ନଥିବାରୁ ସେ ଅନାବୃତ। ‘ଅଛି’ ଓ ‘ନାହିଁ’ ଭଳି ବସ୍ତୁବିଷୟକ ପ୍ରତ୍ୟୟ ଦୁଇଟି ବୁଦ୍ଧିର ଗୁଣମାତ୍ର, ନିତ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱର ନୁହେଁ। ତେଣୁ ମାୟାକଳ୍ପିତ ବନ୍ଧନ-ମୋକ୍ଷ ଆତ୍ମାରେ ନାହିଁ।

Non-duality (absence of a second); epistemic status of existence/nonexistence judgments; māyā as cognitive construction

Verse 29

नावृत्तिर्ब्रह्मणः क्वाचिदन्याभावादनावृतम् । अस्तीति प्रत्ययो यश्च यश्च नास्तीति वस्तुनि ॥ बुद्धेरेव गुणावेतौ न तु नित्यस्य वस्तुनः । अतस्तौ मायया क्लृप्तौ बन्धमोक्षौ न चात्मनि ॥ २८–२९ ॥

ଏହି ଦୁଇଟି—‘ଅଛି’ ଓ ‘ନାହିଁ’—ବୁଦ୍ଧିର ଗୁଣମାତ୍ର; ନିତ୍ୟ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱର ନୁହେଁ। ତେଣୁ ମାୟାଦ୍ୱାରା ଗଢ଼ା ବନ୍ଧନ ଓ ମୋକ୍ଷ ଆତ୍ମାରେ ନାହିଁ।

Buddhi-dharma vs. Ātma-svarūpa; nitya-śuddha-buddha-mukta nature of Self

Verse 30

निष्कले निष्क्रिये शान्ते निरवद्ये निरञ्जने । अद्वितीये परे तत्त्वे व्योमवत् कल्पना कुतः ॥ ३० ॥

ନିଷ୍କଳ, ନିଷ୍କ୍ରିୟ, ଶାନ୍ତ, ନିରବଦ୍ୟ, ନିରଞ୍ଜନ, ଅଦ୍ୱିତୀୟ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱରେ—ଆକାଶ ସଦୃଶ—କଳ୍ପନା (ବିକଳ୍ପ) କେଉଁଠୁ ଉଦ୍ଭବିତ ହେବ?

Nirvikalpatva of Brahman; nirguṇa/advitīya nature; ākāśa (space) analogy

Verse 31

न निरोधो न चोत्पत्तिर्न बद्धो न च साधकः । न मुमुक्षुर्न वै मुक्त इत्येषा परमार्थता ॥३१॥

ନ ନିରୋଧ ଅଛି, ନ ଉତ୍ପତ୍ତି; ନ କେହି ବଦ୍ଧ, ନ ସାଧକ। ନ ମୁମୁକ୍ଷୁ, ନ ମୁକ୍ତ—ଏହି ହେଉଛି ପରମାର୍ଥ ସତ୍ୟ (ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ)।

Ajātivāda (non-origination) and paramārtha-sattā (ultimate reality) in Advaita Vedānta

Ask anything about the Atma Upanishad

Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.

Not sure where to start?

A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.

Read Upanishads in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.

Download on the App StoreGet it on Google Play

Continue reading in the Vedapath app

Open in App
Download on the App StoreGet it on Google Play