Atma

Verse 1

ॐ अथाङ्गिरास्त्रिविधः पुरुषोऽजायत—आत्मा, अन्तरात्मा, परमात्मा चेति। त्वक्-चर्म-मांस-रोम-अङ्गुष्ठ-अङ्गुल्यः, पृष्ठ-वंश-नख-गुल्फ-उदर-नाभि-मेढ्र-कटि-ऊरु-कपोल-श्रोत्र-भ्रू-ललाट-बाहु-पार्श्व-शिरः-अक्षीणि भ...

ওঁ। তদনন্তৰে আঙ্‌গিৰসে ক’লে—পুৰুষ ত্ৰিবিধ: আত্মা, অন্তৰাত্মা, পৰমাত্মা। ত্বক্, চৰ্ম, মাংস, ৰোম, অঙ্গুষ্ঠ-অঙ্গুলি, পৃষ্ঠ, বংশ, নখ, গুল্ফ, উদৰ, নাভি, মেঢ্ৰ, কটি, ঊৰু, কপোল, শ্ৰোত্ৰ, ভ্ৰূ, ললাট, বাহু, পাৰ্শ্ব, শিৰ, অক্ষি—এই সকলো উৎপন্ন হয়; জন্মে আৰু মৰে—ইয়াই দেহাধিষ্ঠিত আত্মা। ‘অন্তৰাত্মা’ নাম—পৃথিৱী-আপ-তেজ-ৱায়ু-আকাশ; ইচ্ছা-দ্বেষ, সুখ-দুঃখ, কাম-মোহ, বিকল্প, অনাদি স্মৃতিলিঙ্গ; উদাত্ত-অনুদাত্ত, হ্ৰস্ব-দীৰ্ঘ-প্লুত স্বৰ; খলিত, গর্জিত, স্ফুটিত, মুদিত, নৃত্য-গীত-বাদ্য, প্ৰলয়-ৱিজৃম্ভিত আদি ৰূপে—শ্ৰোতা, ঘ্ৰাতা, ৰসয়িতা, নেতা, কৰ্তা, বিজ্ঞানাত্মা পুৰুষ; পুৰাণ-ন্যায়-মীমাংসা-ধৰ্মশাস্ত্ৰ আদিত লিপ্ত হৈ শ্ৰৱণ-ঘ্ৰাণ-আকৰ্ষণ-কৰ্মৰ বিশেষ কাৰ্য সম্পাদন কৰে—ইয়াই অন্তৰাত্মা। ‘পৰমাত্মা’ অক্ষৰ ৰূপে উপাস্য। প্ৰাণায়াম, প্ৰত্যাহাৰ, ধাৰণা, ধ্যান, সমাধি, যোগ, অনুমান আৰু আত্মচিন্তনৰ দ্বাৰা—বটবীজ বা শ্যামাক ধান্যকণাৰ দৰে সূক্ষ্ম, অথবা কেশাগ্ৰৰ লক্ষ ভাগৰ কল্পনাৰে—সেই লভ্য, তথাপি ধৰা নাযায়। সি ন জন্মে ন মৰে; ন শুকায় ন সেঁতসেঁতে হয়; ন দহে; ন কঁপে; ন ভাঙে ন ছেদ হয়; নিৰ্গুণ, সাক্ষীভূত, শুদ্ধ, নিৰৱয়ৱ আত্মা, কেৱল, সূক্ষ্ম, নিৰ্মম, নিৰঞ্জন, নিৰ্বিকাৰ; শব্দ-স্পৰ্শ-ৰূপ-ৰস-গন্ধবর্জিত; নিৰ্বিকল্প, নিৰাকাঙ্ক্ষ, সৰ্বব্যাপী; অচিন্ত্য আৰু অৱৰ্ণ্য; অশুদ্ধ-অপবিত্ৰকো পবিত্ৰ কৰে। নিষ্ক্ৰিয় হোৱাত তাৰ সংসাৰ নাই। আত্মসঞ্জ্ঞ শিৱ—শুদ্ধ, এক, সদা অদ্বয়—ব্ৰহ্মৰূপে ব্ৰহ্মই প্ৰকাশ পায়॥১॥

Verse 2

जगद्रूपतयाप्येतद्ब्रह्मैव प्रतिभासते । विद्याविद्यादिभेदेन भावाभावादिभेदतः॥२॥

জগতৰ ৰূপতো এইটো ব্ৰহ্মই প্ৰতিভাসিত হয়—বিদ্যা-অবিদ্যাৰ ভেদে, ভাব-অভাব আদি ভেদে॥২॥

Verse 3

गुरुशिष्यादिभेदेन ब्रह्मैव प्रतिभासते । ब्रह्मैव केवलं शुद्धं विद्यते तत्त्वदर्शने॥३॥

গুৰু-শিষ্য আদি ভেদে ব্ৰহ্মই প্ৰতিভাসিত হয়। তত্ত্বদৰ্শনত ব্ৰহ্মই কেৱল—শুদ্ধ আৰু একমাত্ৰ—বিদ্যমান॥৩॥

Verse 4

न च विद्या न चाविद्या न जगच्च न चापरम् । सत्यत्वेन जगद्भानं संसारस्य प्रवर्तकम्॥४॥

ন বিদ্যা আছে ন অবিদ্যা; ন জগত আছে ন আন কিবা। জগতক সত্য বুলি ধৰি যি ভাসে, সেয়াই সংসাৰক প্ৰৱৰ্তিত কৰে॥৪॥

Verse 5

असत्यत्वेन भानं तु संसारस्य निवर्तकम् । घटोऽयमिति विज्ञातुं नियमः कोऽन्वपेक्षते॥५॥ विना प्रमाणसुष्ठुत्वं यस्मिन् सति पदार्थधीः । अयमात्मा नित्यसिद्धः प्रमाणे सति भासते॥६॥

কিন্তু জগতৰ ভাস অসত্য বুলি গ্ৰহণ কৰাটোৱেই সংসাৰৰ নিবৃত্তিকাৰক। ‘এইটো ঘট’ বুলি জানিবলৈ কোন নিয়মৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰা হয়? যথাযথ প্ৰমাণ-কাৰ্য নথাকিলেও যেতিয়া পদাৰ্থবুদ্ধি হয়—এই আত্মা নিত্যসিদ্ধ; প্ৰমাণ থাকিলে সি প্ৰকাশ পায়॥৫-৬॥

Verse 6

असत्यत्वेन भानं तु संसारस्य निवर्तकम् । घटोऽयमिति विज्ञातुं नियमः कोऽन्वपेक्षते ॥ विना प्रमाणसुष्ठुत्वं यस्मिन् सति पदार्थधीः । अयमात्मा नित्यसिद्धः प्रमाणे सति भासते ॥५–६॥

সংসাৰৰ ভান অসত্য ৰূপে বোধ হোৱাই সংসাৰ-নিবৃত্তিৰ কাৰণ। “এইটো ঘট” বুলি জানিবলৈ কোন নিয়ম বা প্ৰতিবন্ধৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰিব লাগে? যথাযথ প্ৰমাণৰ সুসঞ্চালন নাথাকিলেও যেতিয়া পদাৰ্থ-বুদ্ধি হয়, তেতিয়া এই আত্মা নিত্যসিদ্ধ; আৰু প্ৰমাণ থাকিলে সি স্পষ্টভাৱে প্ৰকাশ পাই জ্ঞাত হয়।

Verse 7

न देशं नापि कालं वा न शुद्धिं वाप्यपेक्षते । देवदत्तोऽहमित्येतद्विज्ञानं निरपेक्षकम् ॥७॥

ই দেশ, ই কাল, বা শুদ্ধি (বিধিশৌচ) একোৱেই আশ্ৰয় নকৰে। “মই দেৱদত্ত” এই জ্ঞান সম্পূৰ্ণ নিৰপেক্ষ।

Verse 8

तद्वद्ब्रह्मविदोऽप्यस्य ब्रह्माहमिति वेदनम् । भानुनेव जगत्सर्वं भास्यते यस्य तेजसा ॥८॥

সেইদৰে ব্ৰহ্মবিদৰো “মই ব্ৰহ্ম” এই বোধ তৎক্ষণাৎ আৰু নিৰপেক্ষ। সূৰ্য্যৰ দ্বাৰা জগত যিদৰে আলোকিত হয়, তেনেদৰে যাৰ তেজে সমগ্ৰ বিশ্ব ভাসে।

Verse 9

अनात्मकम् असत् तुच्छं किं नु तस्यावभासकम् । वेदशास्त्रपुराणानि भूतानि सकलान्यपि ॥ येनार्थवन्ति तं किं नु विज्ञातारं प्रकाशयेत् । क्षुधां देहव्यथां त्यक्त्वा बालः क्रीडति वस्तुनि ॥ तथैव विद्वान् रमते न...

যি অনাত্মা, অসৎ আৰু তুচ্ছ—তাক প্ৰকাশিত কৰা বস্তু কি? বেদ-শাস্ত্ৰ-পুৰাণ আৰু সকলো ভূত যাৰ দ্বাৰা অৰ্থৱন্ত হয়, সেই জ্ঞাতাক প্ৰকাশিত কৰা কোনে? ক্ষুধা আৰু দেহব্যথা ত্যাগ কৰি যেনেকৈ শিশু বস্তুত ক্ৰীড়া কৰে, তেনেদৰে বিদ্বান নির্মম, নিৰহং, সুখী হৈ ৰমে। কামৰ মাজত চলিলেও স্বভাৱত নিষ্কাম হৈ, একচৰ মুনি একাকী বিচৰণ কৰে।

Verse 10

अनात्मकम् असत् तुच्छं किं नु तस्यावभासकम् । वेदशास्त्रपुराणानि भूतानि सकलान्यपि ॥ येनार्थवन्ति तं किं नु विज्ञातारं प्रकाशयेत् । क्षुधां देहव्यथां त्यक्त्वा बालः क्रीडति वस्तुनि ॥ तथैव विद्वान् रमते न...

যি অনাত্মা, অসৎ আৰু তুচ্ছ—তাক প্ৰকাশিত কৰা বস্তু কি? বেদ-শাস্ত্ৰ-পুৰাণ আৰু সকলো ভূত যাৰ দ্বাৰা অৰ্থৱন্ত হয়, সেই জ্ঞাতাক প্ৰকাশিত কৰা কোনে? ক্ষুধা আৰু দেহব্যথা ত্যাগ কৰি যেনেকৈ শিশু বস্তুত ক্ৰীড়া কৰে, তেনেদৰে বিদ্বান নির্মম, নিৰহং, সুখী হৈ ৰমে। কামৰ মাজত চলিলেও স্বভাৱত নিষ্কাম হৈ, একচৰ মুনি একাকী বিচৰণ কৰে।

Verse 11

अनात्मकम् असत् तुच्छं किं नु तस्यावभासकम् । वेदशास्त्रपुराणानि भूतानि सकलान्यपि ॥ येनार्थवन्ति तं किं नु विज्ञातारं प्रकाशयेत् । क्षुधां देहव्यथां त्यक्त्वा बालः क्रीडति वस्तुनि ॥ तथैव विद्वान् रमते न...

অনাত্মা—অসৎ আৰু তুচ্ছ—সেইয়ে আত্মাক কি প্ৰকাশ কৰিব পাৰে? যাৰ দ্বাৰা বেদ, শাস্ত্ৰ, পুৰাণ আৰু সকলো ভূত অৰ্থৱন্ত হয়, সেই আত্মাৰ জ্ঞাতাক কোনে প্ৰকাশ কৰিব? ক্ষুধা আৰু দেহব্যথা ত্যাগ কৰি শিশু বস্তুত ক্ৰীড়া কৰে; তেনেদৰে বিদ্বান নিৰ্মম, নিৰহংকাৰ, সুখী হৈ ৰমে। বিষয়সমূহৰ মাজত বিচৰণ কৰিও নিষ্কাম-স্বৰূপ ধৰি একচৰ মুনি পৰিভ্ৰমণ কৰে।

Verse 12

स्वात्मनैव सदा तुष्टः स्वयं सर्वात्मना स्थितः । निर्धनोऽपि सदा तुष्टोऽप्यसहायो महाबलः ॥

স্বাত্মনাই সদা তুষ্ট, স্বয়ং সৰ্বাত্মস্বৰূপে স্থিত। ধন নাথাকিলেও সদা সন্তুষ্ট; সহায় নাথাকিলেও মহাবলৱান।

Verse 13

नित्यतृप्तोऽप्यभुञ्जानोऽप्यसमः समदर्शनः । कुर्वन्नपि न कुर्वाणश्चाभोक्ता फलभोग्यपि ॥

নিত্যতৃপ্ত হ’লেও যেন ভোগ নকৰে; অসম হ’লেও সমদৰ্শী। কৰিও অকৰ্তা; অভোক্তা হ’লেও যেন ফলভোগী।

Verse 14

शरीर्यप्यशरीर्येष परिच्छिन्नोऽपि सर्वगः । अशरीरं सदा सन्तमिदं ब्रह्मविदं क्वचित् ॥ प्रियाप्रिये न स्पृशतस्तथैव च शुभाशुभे । तमसा ग्रस्तवद्भानादग्रस्तोऽपि रविर्जनैः ॥ ग्रस्त इत्युच्यते भ्रान्त्या ह्यज्...

দেহী যেন লাগিলেও ই অশৰীৰী; পৰিচ্ছিন্ন যেন দেখালেও সৰ্বগ—সদা অশৰীৰী এই ব্ৰহ্মবিদ ক’তবাত দেহৱান যেন প্ৰতীয়মান হয়। প্ৰিয়-অপ্ৰিয় আৰু শুভ-অশুভে তাক স্পৰ্শ নকৰে। সূৰ্য গ্ৰস্ত নহয়, তথাপি অন্ধকাৰৰ বাবে লোকে ‘গ্ৰস্ত’ বুলি কয়; বস্তুৰ লক্ষণ নাজানি ভ্ৰান্তিত তেনে কোৱা হয়। তেনেদৰে দেহাদি বন্ধনৰ পৰা বিমুক্ত পৰম ব্ৰহ্মবিত্তমক, শৰীৰাভাস দেখি মূঢ়লোকে দেহী যেন ধৰে। সাপৰ খোলস-ত্যাগ কৰা চামৰাৰ দৰে, মুক্তদেহ এইজন কেৱল অৱশিষ্ট-আভাসৰূপে স্থিত থাকে।

Verse 15

शरीर्यप्यशरीर्येष परिच्छिन्नोऽपि सर्वगः । अशरीरं सदा सन्तमिदं ब्रह्मविदं क्वचित् ॥ प्रियाप्रिये न स्पृशतस्तथैव च शुभाशुभे । तमसा ग्रस्तवद्भानादग्रस्तोऽपि रविर्जनैः ॥ ग्रस्त इत्युच्यते भ्रान्त्या ह्यज्...

দেহী যেন লাগিলেও ই অশৰীৰী; পৰিচ্ছিন্ন যেন দেখালেও সৰ্বগ—সদা অশৰীৰী এই ব্ৰহ্মবিদ ক’তবাত দেহৱান যেন প্ৰতীয়মান হয়। প্ৰিয়-অপ্ৰিয় আৰু শুভ-অশুভে তাক স্পৰ্শ নকৰে। সূৰ্য গ্ৰস্ত নহয়, তথাপি অন্ধকাৰৰ বাবে লোকে ‘গ্ৰস্ত’ বুলি কয়; বস্তুৰ লক্ষণ নাজানি ভ্ৰান্তিত তেনে কোৱা হয়। তেনেদৰে দেহাদি বন্ধনৰ পৰা বিমুক্ত পৰম ব্ৰহ্মবিত্তমক, শৰীৰাভাস দেখি মূঢ়লোকে দেহী যেন ধৰে। সাপৰ খোলস-ত্যাগ কৰা চামৰাৰ দৰে, মুক্তদেহ এইজন কেৱল অৱশিষ্ট-আভাসৰূপে স্থিত থাকে।

Verse 16

शरीर्यप्यशरीर्येष परिच्छिन्नोऽपि सर्वगः । अशरीरं सदा सन्तमिदं ब्रह्मविदं क्वचित्॥ प्रियाप्रिये न स्पृशतस्तथैव च शुभाशुभे । तमसा ग्रस्तवद्भानादग्रस्तोऽपि रविर्जनैः॥ ग्रस्त इत्युच्यते भ्रान्त्या ह्यज्ञा...

দেহী যেন দেখা দিলেও সি সত্যতে অশৰীৰ; পৰিচ্ছিন্ন যেন লাগিলেও সৰ্বব্যাপী। সদা দেহৰহিত হৈ থকা এই ব্ৰহ্মবিদক কিছুমানে দেহৱান বুলি দেখে। প্ৰিয়–অপ্ৰিয় তাক স্পৰ্শ নকৰে; তেনেদৰে শুভ–অশুভো নহয়। সূৰ্য গ্ৰস্ত নহয়, তথাপি অন্ধকাৰত গ্ৰস্ত যেন দেখা পোৱাত জনে তাক ‘গ্ৰস্ত’ বুলে। বস্তুৰ যথাৰ্থ লক্ষণ নাজানি ভ্ৰান্তিৰে ‘গ্ৰস্ত’ বুলি কোৱা হয়। সেইদৰে দেহাদি বন্ধনৰ পৰা বিমুক্ত পৰম ব্ৰহ্মবিদক, শৰীৰাভাস দৰ্শনত, মূঢ়লোকে দেহী যেন দেখি। সাপৰ খোলাৰ দৰে, দেহ ত্যাগ কৰা যেন হৈ সি মুক্তদেহ অৱস্থাত স্থিত থাকে।

Verse 17

शरीर्यप्यशरीर्येष परिच्छिन्नोऽपि सर्वगः । अशरीरं सदा सन्तमिदं ब्रह्मविदं क्वचित्॥ प्रियाप्रिये न स्पृशतस्तथैव च शुभाशुभे । तमसा ग्रस्तवद्भानादग्रस्तोऽपि रविर्जनैः॥ ग्रस्त इत्युच्यते भ्रान्त्या ह्यज्ञा...

দেহী যেন দেখা দিলেও সি সত্যতে অশৰীৰ; পৰিচ্ছিন্ন যেন লাগিলেও সৰ্বব্যাপী। সদা দেহৰহিত হৈ থকা এই ব্ৰহ্মবিদক কিছুমানে দেহৱান বুলি দেখে। প্ৰিয়–অপ্ৰিয় তাক স্পৰ্শ নকৰে; তেনেদৰে শুভ–অশুভো নহয়। সূৰ্য গ্ৰস্ত নহয়, তথাপি অন্ধকাৰত গ্ৰস্ত যেন দেখা পোৱাত জনে তাক ‘গ্ৰস্ত’ বুলে। বস্তুৰ যথাৰ্থ লক্ষণ নাজানি ভ্ৰান্তিৰে ‘গ্ৰস্ত’ বুলি কোৱা হয়। সেইদৰে দেহাদি বন্ধনৰ পৰা বিমুক্ত পৰম ব্ৰহ্মবিদক, শৰীৰাভাস দৰ্শনত, মূঢ়লোকে দেহী যেন দেখি। সাপৰ খোলাৰ দৰে, দেহ ত্যাগ কৰা যেন হৈ সি মুক্তদেহ অৱস্থাত স্থিত থাকে।

Verse 18

इतस्ततश्चाल्यमानो यत्किञ्चित्प्राणवायुना । स्रोतसा नीयते दारु यथा निम्नोन्नतस्थलम्॥

প্ৰাণবায়ুৰে ইফালে-সিফালে চলাই দিয়া এই দেহ-মনসংঘটন স্ৰোতৰ দ্বাৰা বহাই নিয়া হয়—যেনেকৈ সোঁতত কাঠৰ টুকুৰা নিম্ন-উন্নত ঠাই পাৰ হৈ বয়।

Verse 19

दैवेन नीयते देहो यथा कालोपभुक्तिषु । लक्ष्यालक्ष्यगतिं त्यक्त्वा यस्तिष्ठेत्केवलात्मना॥ शिव एव स्वयं साक्षादयं ब्रह्मविदुत्तमः । जीवन्नेव सदा मुक्तः कृतार्थो ब्रह्मवित्तमः॥

কালত ভোগ কৰিবলগীয়া অভিজ্ঞতালৈ দেহ দেৱবশে নীত হয়। লক্ষ্য–অলক্ষ্য দুয়োফালে গতি ত্যাগ কৰি যি কেৱল আত্মাত স্থিত থাকে—সি সঁচাকৈ সাক্ষাৎ স্বয়ং শিৱ; সি উত্তম ব্ৰহ্মবিদ। জীৱিত থাকিলেও সদা মুক্ত, কৃতাৰ্থ—সি পৰম ব্ৰহ্মবিদ।

Verse 20

दैवेन नीयते देहो यथा कालोपभुक्तिषु । लक्ष्यालक्ष्यगतिं त्यक्त्वा यस्तिष्ठेत्केवलात्मना॥ शिव एव स्वयं साक्षादयं ब्रह्मविदुत्तमः । जीवन्नेव सदा मुक्तः कृतार्थो ब्रह्मवित्तमः॥

কালত ভোগ/অভিজ্ঞতাৰ বাবে দেহ দেৱবশে বহাই নিয়া হয়। লক্ষ্য–অলক্ষ্যৰ ফালে ধাৱমান গতি ত্যাগ কৰি যি কেৱল আত্মা ৰূপে স্থিত থাকে—সি সাক্ষাৎ স্বয়ং শিৱ; সি উত্তম ব্ৰহ্মবিদ। জীৱিত থাকিলেও সদা মুক্ত, কৃতাৰ্থ—সি পৰম ব্ৰহ্মবিদ।

Verse 21

उपाधिनाशाद् ब्रह्मैव सद् ब्रह्माप्येति निर्द्वयम् । शैलूषो वेषसद्भावाभावयोश्च यथा पुमान् ॥२१॥

উপাধিৰ নাশত সৎস্বৰূপ ব্ৰহ্মেই একমাত্ৰ থাকে; জ্ঞানী অদ্বয় ব্ৰহ্মক প্ৰাপ্ত হয়—যেনে নটৰ বেশ থাকিলেও নাথাকিলেও পুৰুষ একেই থাকে।

Verse 22

तथैव ब्रह्मविच्छ्रेष्ठः सदा ब्रह्मैव नापरः । घटे नष्टे यथा व्योम व्योमैव भवति स्वयम् ॥२२॥

তদ্ৰূপে ব্ৰহ্মবিদসকলৰ শ্ৰেষ্ঠজন সদা ব্ৰহ্মেই, আন নহয়; ঘট নষ্ট হ’লে ভিতৰৰ আকাশ স্বয়ং মহাকাশেই হৈ থাকে।

Verse 23

तथैवोपाधिविलये ब्रह्मैव ब्रह्मवित्स्वयम् । क्षीरं क्षीरे यथा क्षिप्तं तैलं तैले जलं जले ॥२३॥

সেইদৰে উপাধিৰ বিলয় হ’লে ব্ৰহ্মবিদ্ স্বয়ং ব্ৰহ্মেই হয়; যেনে ক্ষীৰ ক্ষীৰত, তেল তেলত, জল জলত মিহলি হৈ একৰূপ হয়।

Verse 24

संयुक्तमेकतां याति तथात्मन्यात्मविन्मुनिः । एवं विदेहकैवल्यं सन्मात्रत्वमखण्डितम् ॥२४॥

যি সংযুক্ত, সি একতালৈ যায়; তেনেদৰে আত্মনিত আত্মবিদ্ মুনিয়ে একৰূপে অৱস্থিত হয়। এইদৰে বিদেহ-কৈৱল্য—অখণ্ড সন্মাত্ৰত্ব, অবিভাজ্য সত্তা—প্ৰকাশ পায়।

Verse 25

ब्रह्मभावं प्रपद्यैष यतिर्नावर्तते पुनः । सदात्मकत्वविज्ञानदग्धा विद्यादिवर्ष्मणः ॥२५॥

ব্ৰহ্মভাব প্ৰাপ্ত কৰি এই যতি পুনৰ নুফুৰে; সৎ-আত্মকত্বৰ জ্ঞানত অজ্ঞান আদি পৰা গঠিত দেহাদি আৱৰণসমূহ দগ্ধ হৈ যায়।

Verse 26

अमुष्य ब्रह्मभूतत्त्वाद् ब्रह्मणः कुत उद्भवः । मायाक्लृप्तौ बन्धमोक्षौ न स्तः स्वात्मनि वस्तुतः ॥ यथा रज्जौ निष्क्रियायां सर्पाभासविनिर्गमौ । अवृतेः सदसत्त्वाभ्यां वक्तव्ये बन्धमोक्षणे ॥ २६–२७ ॥

এই আত্মা ব্ৰহ্মস্বৰূপ হোৱাৰ বাবে ব্ৰহ্মৰ উদ্ভৱ ক’ৰ পৰা হ’ব? মায়াই কল্পিত কৰা বন্ধন আৰু মোক্ষ স্বাত্মাত বাস্তৱতে নাই। যেনে নিষ্ক্ৰিয় ৰজ্জুত আৱৰণ (অবিদ্যা) থাকিলে সৰ্পাভাস দেখা যায় আৰু আৱৰণ নাথাকিলে লয় পায়—তেনেকৈ বন্ধন-মোক্ষৰ কথাও কোৱা হয়।

Verse 27

अमुष्य ब्रह्मभूतत्त्वाद् ब्रह्मणः कुत उद्भवः । मायाक्लृप्तौ बन्धमोक्षौ न स्तः स्वात्मनि वस्तुतः ॥ यथा रज्जौ निष्क्रियायां सर्पाभासविनिर्गमौ । अवृतेः सदसत्त्वाभ्यां वक्तव्ये बन्धमोक्षणे ॥ २६–२७ ॥

যেনে নিষ্ক্ৰিয় ৰজ্জুত আৱৰণ (অবিদ্যা) থাকিলে সৰ্পাভাসৰ প্ৰকটতা আৰু আৱৰণ নাথাকিলে তাৰ নিবৃত্তি কোৱা হয়—তেনেকৈ বন্ধন আৰু মোক্ষো কেৱল সেই ধৰণেই কোৱা হয়।

Verse 28

नावृत्तिर्ब्रह्मणः क्वाचिदन्याभावादनावृतम् । अस्तीति प्रत्ययो यश्च यश्च नास्तीति वस्तुनि ॥ बुद्धेरेव गुणावेतौ न तु नित्यस्य वस्तुनः । अतस्तौ मायया क्लृप्तौ बन्धमोक्षौ न चात्मनि ॥ २८–२९ ॥

ব্ৰহ্মৰ ওপৰত ক’তো আৱৰণ নাই; ব্ৰহ্ম ব্যতীত অন্য একো নথকাৰ বাবে সি অনাৱৃত। ‘আছে’ আৰু ‘নাই’ বুলি বস্তু-সম্বন্ধীয় প্ৰত্যয় দুয়ো বুদ্ধিৰ গুণমাত্ৰ, নিত্য তত্ত্বৰ নহয়। সেয়ে মায়াকল্পিত বন্ধন-মোক্ষ আত্মাত নাই।

Verse 29

नावृत्तिर्ब्रह्मणः क्वाचिदन्याभावादनावृतम् । अस्तीति प्रत्ययो यश्च यश्च नास्तीति वस्तुनि ॥ बुद्धेरेव गुणावेतौ न तु नित्यस्य वस्तुनः । अतस्तौ मायया क्लृप्तौ बन्धमोक्षौ न चात्मनि ॥ २८–२९ ॥

এই দুয়োটা—‘আছে’ আৰু ‘নাই’—বুদ্ধিৰ গুণমাত্ৰ; নিত্য পৰম তত্ত্বৰ নহয়। সেয়ে মায়াই গঢ়া বন্ধন আৰু মোক্ষ আত্মাত নাই।

Verse 30

निष्कले निष्क्रिये शान्ते निरवद्ये निरञ्जने । अद्वितीये परे तत्त्वे व्योमवत् कल्पना कुतः ॥ ३० ॥

নিষ্কল, নিষ্ক্ৰিয়, শান্ত, নিৰৱদ্য, নিৰঞ্জন, অদ্বিতীয় পৰম তত্ত্বত—আকাশৰ দৰে—কল্পনা (বিকল্প) ক’ৰ পৰা উদয় হ’ব?

Verse 31

न निरोधो न चोत्पत्तिर्न बद्धो न च साधकः । न मुमुक्षुर्न वै मुक्त इत्येषा परमार्थता ॥३१॥

ন নিৰোধ আছে, ন উৎপত্তি; ন কোনো বদ্ধ, ন সাধক। ন মুমুক্ষু, ন মুক্ত—এইয়েই পৰমাৰ্থ সত্য (পৰম তত্ত্ব)।