Atma

Verse 1

ॐ अथाङ्गिरास्त्रिविधः पुरुषोऽजायत—आत्मा, अन्तरात्मा, परमात्मा चेति। त्वक्-चर्म-मांस-रोम-अङ्गुष्ठ-अङ्गुल्यः, पृष्ठ-वंश-नख-गुल्फ-उदर-नाभि-मेढ्र-कटि-ऊरु-कपोल-श्रोत्र-भ्रू-ललाट-बाहु-पार्श्व-शिरः-अक्षीणि भ...

ਓਂ। ਤਦਨੰਤਰ ਆਂਗਿਰਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਪੁਰੁਸ਼ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਹੈ—ਆਤਮਾ, ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ। ਤ੍ਵਚਾ, ਚਰਮ, ਮਾਂਸ, ਰੋਮ, ਅੰਗੁਠਾ-ਅੰਗੁਲੀਆਂ, ਪਿੱਠ, ਵੰਸ਼, ਨਖ, ਗੁਲਫ, ਉਦਰ, ਨਾਭੀ, ਮੇਢ੍ਰ, ਕਟੀ, ਊਰੂ, ਕਪੋਲ, ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰ, ਭ੍ਰੂ, ਲਲਾਟ, ਬਾਹੂ, ਪਾਰਸ਼ਵ, ਸ਼ਿਰ, ਅੱਖਾਂ—ਇਹ ਸਭ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਮਰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਦਿਹ-ਅਧਿਸ਼ਠਿਤ ਆਤਮਾ ਹੈ। ‘ਅੰਤਰਾਤਮਾ’ ਨਾਮ—ਪ੍ਰਿਥਵੀ-ਆਪ-ਤੇਜ-ਵਾਯੂ-ਆਕਾਸ਼; ਇੱਛਾ-ਦ੍ਵੇਸ਼, ਸੁਖ-ਦੁਖ, ਕਾਮ-ਮੋਹ, ਵਿਕਲਪ, ਅਨਾਦਿ ਸ੍ਮ੍ਰਿਤਿ-ਚਿੰਨ੍ਹ; ਉਦਾਤਤ-ਅਨੁਦਾਤਤ, ਹ੍ਰਸ੍ਵ-ਦੀਰਘ-ਪ੍ਲੁਤ ਸੁਰ; ਖਲਿਤ, ਗਰਜਿਤ, ਸ੍ਫੁਟਿਤ, ਮੁਦਿਤ, ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ-ਗੀਤ-ਵਾਦ੍ਯ, ਪ੍ਰਲਯ-ਵਿਜ੍ਰੰਭਿਤ ਆਦਿ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ—ਸ੍ਰੋਤਾ, ਘ੍ਰਾਤਾ, ਰਸਯਿਤਾ, ਨੇਤਾ, ਕਰਤਾ, ਵਿਜ੍ਞਾਨਾਤਮਾ ਪੁਰੁਸ਼; ਪੁਰਾਣ-ਨ੍ਯਾਯ-ਮੀਮਾਂਸਾ-ਧਰਮਸ਼ਾਸਤਰ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਕੇ ਸ੍ਰਵਣ-ਘ੍ਰਾਣ-ਆਕਰਸ਼ਣ-ਕਰਮ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਾਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਹੈ। ‘ਪਰਮਾਤਮਾ’ ਅਕਸ਼ਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਪਾਸ੍ਯ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ, ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹਾਰ, ਧਾਰਣਾ, ਧ੍ਯਾਨ, ਸਮਾਧੀ, ਯੋਗ, ਅਨੁਮਾਨ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਚਿੰਤਨ ਨਾਲ—ਵਟ-ਬੀਜ ਜਾਂ ਸ਼੍ਯਾਮਾਕ ਦੇ ਦਾਣੇ ਵਰਗਾ ਸੁਖਮ, ਜਾਂ ਵਾਲ ਦੀ ਨੋਕ ਦੇ ਲੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ—ਉਹ ਲਭਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਫੜਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਉਹ ਨਾ ਜਨਮਦਾ ਹੈ ਨਾ ਮਰਦਾ; ਨਾ ਸੁੱਕਦਾ ਨਾ ਭਿੱਜਦਾ; ਨਾ ਸੜਦਾ; ਨਾ ਕੰਪਦਾ; ਨਾ ਫੱਟਦਾ ਨਾ ਕੱਟਿਆ ਜਾਂਦਾ; ਨਿਰਗੁਣ, ਸਾਕਸ਼ੀ-ਭੂਤ, ਸ਼ੁੱਧ, ਨਿਰਵਯਵ ਆਤਮਾ, ਕੇਵਲ, ਸੁਖਮ, ਨਿਰਮਮ, ਨਿਰੰਜਨ, ਨਿਰਵਿਕਾਰ; ਸ਼ਬਦ-ਸਪਰਸ਼-ਰੂਪ-ਰਸ-ਗੰਧ ਤੋਂ ਰਹਿਤ; ਨਿਰਵਿਕਲਪ, ਨਿਰਾਕਾਂਖ, ਸਰਵਵਿਆਪੀ; ਅਚਿੰਤ੍ਯ ਅਤੇ ਅਵਰਣ੍ਯ; ਅਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਅਪਵਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਵੀ ਪਵਿਤ੍ਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਯ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਸ ਲਈ ਸੰਸਾਰ ਨਹੀਂ। ਆਤਮ-ਸੰਜ੍ਞ ਸ਼ਿਵ—ਸ਼ੁੱਧ, ਇਕ, ਸਦਾ ਅਦ੍ਵੈਤ—ਬ੍ਰਹਮ-ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ॥੧॥

Verse 2

जगद्रूपतयाप्येतद्ब्रह्मैव प्रतिभासते । विद्याविद्यादिभेदेन भावाभावादिभेदतः॥२॥

ਜਗਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਵਿਦਿਆ-ਅਵਿਦਿਆ ਦੇ ਭੇਦ ਨਾਲ, ਭਾਵ-ਅਭਾਵ ਆਦਿ ਦੇ ਭੇਦ ਨਾਲ॥੨॥

Verse 3

गुरुशिष्यादिभेदेन ब्रह्मैव प्रतिभासते । ब्रह्मैव केवलं शुद्धं विद्यते तत्त्वदर्शने॥३॥

ਗੁਰੂ-ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਆਦਿ ਦੇ ਭੇਦ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤੱਤ੍ਵ-ਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ—ਕੇਵਲ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ—ਵਿਦ੍ਯਮਾਨ ਹੈ॥੩॥

Verse 4

न च विद्या न चाविद्या न जगच्च न चापरम् । सत्यत्वेन जगद्भानं संसारस्य प्रवर्तकम्॥४॥

ਨਾ ਵਿਦਿਆ ਹੈ ਨਾ ਅਵਿਦਿਆ; ਨਾ ਜਗਤ ਹੈ ਨਾ ਕੁਝ ਹੋਰ। ਜਗਤ ਨੂੰ ਸੱਚ ਮੰਨ ਕੇ ਜੋ ਭਾਸਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ॥੪॥

Verse 5

असत्यत्वेन भानं तु संसारस्य निवर्तकम् । घटोऽयमिति विज्ञातुं नियमः कोऽन्वपेक्षते॥५॥ विना प्रमाणसुष्ठुत्वं यस्मिन् सति पदार्थधीः । अयमात्मा नित्यसिद्धः प्रमाणे सति भासते॥६॥

ਪਰ ਜਗਤ ਦਾ ਅਸੱਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਾਸਣਾ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ‘ਇਹ ਘਟ ਹੈ’ ਇਹ ਜਾਣਨ ਲਈ ਕਿਹੜੇ ਨਿਯਮ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਯਥੋਚਿਤ ਪ੍ਰਮਾਣ-ਕ੍ਰਿਆ ਬਿਨਾਂ ਜਦੋਂ ਪਦਾਰਥ-ਬੁੱਧੀ ਹੋਵੇ—ਇਹ ਆਤਮਾ ਨਿਤ੍ਯਸਿੱਧ ਹੈ; ਪ੍ਰਮਾਣ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ॥੫-੬॥

Verse 6

असत्यत्वेन भानं तु संसारस्य निवर्तकम् । घटोऽयमिति विज्ञातुं नियमः कोऽन्वपेक्षते ॥ विना प्रमाणसुष्ठुत्वं यस्मिन् सति पदार्थधीः । अयमात्मा नित्यसिद्धः प्रमाणे सति भासते ॥५–६॥

ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਭਾਨ ਅਸੱਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣਾ ਹੀ ਸੰਸਾਰ-ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ। “ਇਹ ਘੜਾ ਹੈ” ਇਹ ਜਾਣਨ ਲਈ ਕਿਹੜਾ ਨਿਯਮ ਜਾਂ ਪਾਬੰਦੀ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ? ਯਥਾਰਥ ਪ੍ਰਮਾਣ ਦੀ ਸੁਚੰਗੀ ਕਿਰਿਆ ਬਿਨਾਂ ਵੀ ਜਦੋਂ ਪਦਾਰਥ-ਬੁੱਧੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਇਹ ਆਤਮਾ ਨਿਤ੍ਯਸਿੱਧ ਹੈ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਮਾਣ ਮੌਜੂਦ ਹੋਵੇ, ਤਦ ਉਹ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 7

न देशं नापि कालं वा न शुद्धिं वाप्यपेक्षते । देवदत्तोऽहमित्येतद्विज्ञानं निरपेक्षकम् ॥७॥

ਇਹ ਨਾ ਦੇਸ਼ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ, ਨਾ ਕਾਲ ਉੱਤੇ, ਨਾ ਹੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ (ਵਿਧੀ-ਸ਼ੌਚ) ਉੱਤੇ। “ਮੈਂ ਦੇਵਦੱਤ ਹਾਂ” ਇਹ ਵਿਜ਼੍ਞਾਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਰਪੇਖ ਹੈ।

Verse 8

तद्वद्ब्रह्मविदोऽप्यस्य ब्रह्माहमिति वेदनम् । भानुनेव जगत्सर्वं भास्यते यस्य तेजसा ॥८॥

ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਹਮਵਿਦ ਲਈ “ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ” ਇਹ ਬੋਧ ਵੀ ਤਤਕਾਲ ਅਤੇ ਨਿਰਪੇਖ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਨਾਲ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਜਿਸ ਦੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਸਮੂਹ ਵਿਸ਼ਵ ਭਾਸਦਾ ਹੈ।

Verse 9

अनात्मकम् असत् तुच्छं किं नु तस्यावभासकम् । वेदशास्त्रपुराणानि भूतानि सकलान्यपि ॥ येनार्थवन्ति तं किं नु विज्ञातारं प्रकाशयेत् । क्षुधां देहव्यथां त्यक्त्वा बालः क्रीडति वस्तुनि ॥ तथैव विद्वान् रमते न...

ਜੋ ਅਨਾਤਮਾ ਹੈ, ਅਸੱਤ ਹੈ, ਤੂਛ ਹੈ—ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਵੇਦ, ਸ਼ਾਸਤਰ, ਪੁਰਾਣ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਭੂਤ ਵੀ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਅਰਥਵਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਉਸ ਜ਼ਾਣਨਹਾਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕੀ ਹੋਵੇ? ਭੁੱਖ ਅਤੇ ਦੇਹ-ਵਿਆਥਾ ਤਿਆਗ ਕੇ ਜਿਵੇਂ ਬਾਲਕ ਵਸਤੂ ਵਿੱਚ ਖੇਡਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਵਿਦਵਾਨ ਨਿਰਮਮ, ਨਿਰਹੰਕਾਰ, ਸੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਰਮਦਾ ਹੈ। ਕਾਮਾਂ ਵਿਚ ਵਿਚਰਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਸਵਰੂਪ ਤੋਂ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਰਹਿ, ਇਕਚਰ ਮੁਨੀ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਸੰਚਰਦਾ ਹੈ।

Verse 10

अनात्मकम् असत् तुच्छं किं नु तस्यावभासकम् । वेदशास्त्रपुराणानि भूतानि सकलान्यपि ॥ येनार्थवन्ति तं किं नु विज्ञातारं प्रकाशयेत् । क्षुधां देहव्यथां त्यक्त्वा बालः क्रीडति वस्तुनि ॥ तथैव विद्वान् रमते न...

ਜੋ ਅਨਾਤਮਾ ਹੈ, ਅਸੱਤ ਹੈ, ਤੂਛ ਹੈ—ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਵੇਦ, ਸ਼ਾਸਤਰ, ਪੁਰਾਣ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਭੂਤ ਵੀ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਅਰਥਵਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਉਸ ਜ਼ਾਣਨਹਾਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕੀ ਹੋਵੇ? ਭੁੱਖ ਅਤੇ ਦੇਹ-ਵਿਆਥਾ ਤਿਆਗ ਕੇ ਜਿਵੇਂ ਬਾਲਕ ਵਸਤੂ ਵਿੱਚ ਖੇਡਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਵਿਦਵਾਨ ਨਿਰਮਮ, ਨਿਰਹੰਕਾਰ, ਸੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਰਮਦਾ ਹੈ। ਕਾਮਾਂ ਵਿਚ ਵਿਚਰਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਸਵਰੂਪ ਤੋਂ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਰਹਿ, ਇਕਚਰ ਮੁਨੀ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਸੰਚਰਦਾ ਹੈ।

Verse 11

अनात्मकम् असत् तुच्छं किं नु तस्यावभासकम् । वेदशास्त्रपुराणानि भूतानि सकलान्यपि ॥ येनार्थवन्ति तं किं नु विज्ञातारं प्रकाशयेत् । क्षुधां देहव्यथां त्यक्त्वा बालः क्रीडति वस्तुनि ॥ तथैव विद्वान् रमते न...

ਜੋ ਅਨਾਤਮਾ ਹੈ—ਅਸੱਤ ਤੇ ਤੁੱਛ—ਉਹ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਕੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਵੇਦ, ਸ਼ਾਸਤਰ, ਪੁਰਾਣ ਅਤੇ ਸਭ ਭੂਤ ਜਿਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਅਰਥਵਾਨ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਆਤਮਾ ਦੇ ਜ੍ਞਾਤਾ ਨੂੰ ਕੌਣ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰੇ? ਭੁੱਖ ਅਤੇ ਦੇਹ-ਵਿਆਥਾ ਤਿਆਗ ਕੇ ਬਾਲਕ ਵਸਤੂ ਵਿੱਚ ਖੇਡਦਾ ਹੈ; ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਵਿਦਵਾਨ ਨਿਰਮਮ, ਨਿਰਹੰਕਾਰ, ਸੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਰਮਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਦਾ ਹੋਇਆ ਨਿਸ਼ਕਾਮ-ਸਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਇਕੱਲਾ ਮੁਨੀ ਸੰਚਰਦਾ ਹੈ।

Verse 12

स्वात्मनैव सदा तुष्टः स्वयं सर्वात्मना स्थितः । निर्धनोऽपि सदा तुष्टोऽप्यसहायो महाबलः ॥

ਸਵ-ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਹੀ ਸਦਾ ਤ੍ਰਿਪਤ, ਆਪ ਹੀ ਸਰਵਾਤਮਾ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ। ਧਨ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਸਦਾ ਸੰਤੁਸ਼ਟ; ਸਹਾਇਤਾ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਮਹਾਬਲਵਾਨ।

Verse 13

नित्यतृप्तोऽप्यभुञ्जानोऽप्यसमः समदर्शनः । कुर्वन्नपि न कुर्वाणश्चाभोक्ता फलभोग्यपि ॥

ਨਿੱਤ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਜਿਵੇਂ ਭੋਗ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਅਸਮ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਸਮਦਰਸ਼ੀ। ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਅਕਰਤਾ; ਅਭੋਕਤਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਜਿਵੇਂ ਫਲ-ਭੋਗੀ ਹੋਵੇ।

Verse 14

शरीर्यप्यशरीर्येष परिच्छिन्नोऽपि सर्वगः । अशरीरं सदा सन्तमिदं ब्रह्मविदं क्वचित् ॥ प्रियाप्रिये न स्पृशतस्तथैव च शुभाशुभे । तमसा ग्रस्तवद्भानादग्रस्तोऽपि रविर्जनैः ॥ ग्रस्त इत्युच्यते भ्रान्त्या ह्यज्...

ਦੇਹਧਾਰੀ ਜਿਹਾ ਦਿੱਸਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਇਹ ਅਸ਼ਰੀਰੀ ਹੈ; ਪਰਿਚੱਛਿੰਨ ਜਿਹਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਸਰਵਗਤ ਹੈ—ਸਦਾ ਅਸ਼ਰੀਰੀ ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਵਿਦ ਕਿਤੇ ਦੇਹਵਾਨ ਜਿਹਾ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਿਯ-ਅਪ੍ਰਿਯ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ-ਅਸ਼ੁਭ ਉਸ ਨੂੰ ਛੂਹਦੇ ਨਹੀਂ। ਸੂਰਜ ਗ੍ਰਹਣ-ਗ੍ਰਸਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਪਰ ਅੰਧਕਾਰ ਕਰਕੇ ਲੋਕ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਗ੍ਰਸਤ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਵਸਤੂ ਦਾ ਲੱਛਣ ਨਾ ਜਾਣ ਕੇ ਭ੍ਰਾਂਤੀ ਨਾਲ ਐਸਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਦੇਹ ਆਦਿ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮਵਿੱਤਮ ਨੂੰ, ਸ਼ਰੀਰ-ਆਭਾਸ ਵੇਖ ਕੇ ਮੂੜ੍ਹ ਲੋਕ ਦੇਹੀ ਵਾਂਗ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਸੱਪ ਦੀ ਉਤਰੀ ਖਾਲ ਵਾਂਗ, ਮੁਕਤ-ਦੇਹ ਇਹ ਜਨ ਕੇਵਲ ਅਵਸ਼ੇਸ਼-ਆਭਾਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 15

शरीर्यप्यशरीर्येष परिच्छिन्नोऽपि सर्वगः । अशरीरं सदा सन्तमिदं ब्रह्मविदं क्वचित् ॥ प्रियाप्रिये न स्पृशतस्तथैव च शुभाशुभे । तमसा ग्रस्तवद्भानादग्रस्तोऽपि रविर्जनैः ॥ ग्रस्त इत्युच्यते भ्रान्त्या ह्यज्...

ਦੇਹਧਾਰੀ ਜਿਹਾ ਦਿੱਸਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਇਹ ਅਸ਼ਰੀਰੀ ਹੈ; ਪਰਿਚੱਛਿੰਨ ਜਿਹਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਸਰਵਗਤ ਹੈ—ਸਦਾ ਅਸ਼ਰੀਰੀ ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਵਿਦ ਕਿਤੇ ਦੇਹਵਾਨ ਜਿਹਾ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਿਯ-ਅਪ੍ਰਿਯ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ-ਅਸ਼ੁਭ ਉਸ ਨੂੰ ਛੂਹਦੇ ਨਹੀਂ। ਸੂਰਜ ਗ੍ਰਹਣ-ਗ੍ਰਸਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਪਰ ਅੰਧਕਾਰ ਕਰਕੇ ਲੋਕ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਗ੍ਰਸਤ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਵਸਤੂ ਦਾ ਲੱਛਣ ਨਾ ਜਾਣ ਕੇ ਭ੍ਰਾਂਤੀ ਨਾਲ ਐਸਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਦੇਹ ਆਦਿ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮਵਿੱਤਮ ਨੂੰ, ਸ਼ਰੀਰ-ਆਭਾਸ ਵੇਖ ਕੇ ਮੂੜ੍ਹ ਲੋਕ ਦੇਹੀ ਵਾਂਗ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਸੱਪ ਦੀ ਉਤਰੀ ਖਾਲ ਵਾਂਗ, ਮੁਕਤ-ਦੇਹ ਇਹ ਜਨ ਕੇਵਲ ਅਵਸ਼ੇਸ਼-ਆਭਾਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 16

शरीर्यप्यशरीर्येष परिच्छिन्नोऽपि सर्वगः । अशरीरं सदा सन्तमिदं ब्रह्मविदं क्वचित्॥ प्रियाप्रिये न स्पृशतस्तथैव च शुभाशुभे । तमसा ग्रस्तवद्भानादग्रस्तोऽपि रविर्जनैः॥ ग्रस्त इत्युच्यते भ्रान्त्या ह्यज्ञा...

ਦੇਹਧਾਰੀ ਵਰਗਾ ਦਿੱਸਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਇਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਅਦੇਹ ਹੈ; ਸੀਮਿਤ ਜਿਹਾ ਲੱਗਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਹੈ। ਸਦਾ ਅਸ਼ਰੀਰ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਇਸ ਬ੍ਰਹਮਵਿਦ ਨੂੰ ਕਈ ਲੋਕ ਦੇਹਵਾਨ ਸਮਝ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਿਯ–ਅਪ੍ਰਿਯ ਉਸ ਨੂੰ ਛੂਹਦੇ ਨਹੀਂ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੁਭ–ਅਸ਼ੁਭ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਸੂਰਜ ਗ੍ਰਸਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਪਰ ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਜਿਹਾ ਦਿੱਸਣ ਕਰਕੇ ਲੋਕ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਗ੍ਰਸਤ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਵਸਤੂ ਦਾ ਯਥਾਰਥ ਲੱਛਣ ਨਾ ਜਾਣਨ ਕਰਕੇ ਭ੍ਰਮ ਨਾਲ ‘ਗ੍ਰਸਤ’ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਹ ਆਦਿ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮਵਿਦ ਨੂੰ, ਦੇਹ-ਆਭਾਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ, ਮੂੜ੍ਹ ਲੋਕ ਦੇਹੀ ਵਾਂਗ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਸੱਪ ਦੀ ਕਾਂਢੀ ਵਾਂਗ, ਦੇਹ ਛੱਡਿਆ ਹੋਇਆ ਜਿਹਾ ਰਹਿ ਕੇ ਉਹ ਮੁਕਤ-ਦੇਹ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 17

शरीर्यप्यशरीर्येष परिच्छिन्नोऽपि सर्वगः । अशरीरं सदा सन्तमिदं ब्रह्मविदं क्वचित्॥ प्रियाप्रिये न स्पृशतस्तथैव च शुभाशुभे । तमसा ग्रस्तवद्भानादग्रस्तोऽपि रविर्जनैः॥ ग्रस्त इत्युच्यते भ्रान्त्या ह्यज्ञा...

ਦੇਹਧਾਰੀ ਵਰਗਾ ਦਿੱਸਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਇਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਅਦੇਹ ਹੈ; ਸੀਮਿਤ ਜਿਹਾ ਲੱਗਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਹੈ। ਸਦਾ ਅਸ਼ਰੀਰ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਇਸ ਬ੍ਰਹਮਵਿਦ ਨੂੰ ਕਈ ਲੋਕ ਦੇਹਵਾਨ ਸਮਝ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਿਯ–ਅਪ੍ਰਿਯ ਉਸ ਨੂੰ ਛੂਹਦੇ ਨਹੀਂ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੁਭ–ਅਸ਼ੁਭ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਸੂਰਜ ਗ੍ਰਸਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਪਰ ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਜਿਹਾ ਦਿੱਸਣ ਕਰਕੇ ਲੋਕ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਗ੍ਰਸਤ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਵਸਤੂ ਦਾ ਯਥਾਰਥ ਲੱਛਣ ਨਾ ਜਾਣਨ ਕਰਕੇ ਭ੍ਰਮ ਨਾਲ ‘ਗ੍ਰਸਤ’ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਹ ਆਦਿ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮਵਿਦ ਨੂੰ, ਦੇਹ-ਆਭਾਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ, ਮੂੜ੍ਹ ਲੋਕ ਦੇਹੀ ਵਾਂਗ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਸੱਪ ਦੀ ਕਾਂਢੀ ਵਾਂਗ, ਦੇਹ ਛੱਡਿਆ ਹੋਇਆ ਜਿਹਾ ਰਹਿ ਕੇ ਉਹ ਮੁਕਤ-ਦੇਹ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 18

इतस्ततश्चाल्यमानो यत्किञ्चित्प्राणवायुना । स्रोतसा नीयते दारु यथा निम्नोन्नतस्थलम्॥

ਪ੍ਰਾਣਵਾਯੂ ਨਾਲ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਹਿਲਾਇਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਇਹ ਜੋ ਕੁਝ (ਦੇਹ-ਮਨ ਦਾ ਸੰਘਟਨ) ਹੈ, ਉਹ ਧਾਰਾ ਨਾਲ ਵਹਿ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਨਦੀ ਦੇ ਵਹਾਅ ਵਿੱਚ ਲੱਕੜ ਦਾ ਟੁਕੜਾ ਨੀਵੀਂ-ਉੱਚੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਲੰਘਦਾ ਹੈ।

Verse 19

दैवेन नीयते देहो यथा कालोपभुक्तिषु । लक्ष्यालक्ष्यगतिं त्यक्त्वा यस्तिष्ठेत्केवलात्मना॥ शिव एव स्वयं साक्षादयं ब्रह्मविदुत्तमः । जीवन्नेव सदा मुक्तः कृतार्थो ब्रह्मवित्तमः॥

ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਭੋਗਣ ਯੋਗ ਅਨੁਭਵਾਂ ਵੱਲ ਦੇਹ ਦੈਵ ਦੇ ਅਧੀਨ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲਕਸ਼੍ਯ ਅਤੇ ਅਲਕਸ਼੍ਯ—ਦੋਹਾਂ ਵੱਲ ਦੀ ਗਤੀ ਛੱਡ ਕੇ ਜੋ ਕੇਵਲ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਆਪ ਹੀ ਸ਼ਿਵ ਹੈ; ਉਹ ਉੱਚਤਮ ਬ੍ਰਹਮਵਿਦ ਹੈ। ਜੀਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਸਦਾ ਮੁਕਤ, ਕ੍ਰਿਤਾਰਥ—ਉਹ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮਵਿਦ ਹੈ।

Verse 20

दैवेन नीयते देहो यथा कालोपभुक्तिषु । लक्ष्यालक्ष्यगतिं त्यक्त्वा यस्तिष्ठेत्केवलात्मना॥ शिव एव स्वयं साक्षादयं ब्रह्मविदुत्तमः । जीवन्नेव सदा मुक्तः कृतार्थो ब्रह्मवित्तमः॥

ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਭੋਗ/ਅਨੁਭਵ ਲਈ ਦੇਹ ਦੈਵ ਦੇ ਅਧੀਨ ਵਹਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲਕਸ਼੍ਯ–ਅਲਕਸ਼੍ਯ ਵੱਲ ਦੀ ਦੌੜ ਛੱਡ ਕੇ ਜੋ ਕੇਵਲ ਆਤਮਾ ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਟਿਕਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਆਪ ਹੀ ਸ਼ਿਵ ਹੈ; ਉਹ ਉੱਚਤਮ ਬ੍ਰਹਮਵਿਦ ਹੈ। ਜੀਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਸਦਾ ਮੁਕਤ, ਕ੍ਰਿਤਾਰਥ—ਉਹ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮਵਿਦ ਹੈ।

Verse 21

उपाधिनाशाद् ब्रह्मैव सद् ब्रह्माप्येति निर्द्वयम् । शैलूषो वेषसद्भावाभावयोश्च यथा पुमान् ॥२१॥

ਉਪਾਧੀਆਂ ਦੇ ਨਾਸ ਨਾਲ ਸਤ੍ਸਰੂਪ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਇਕ ਮਾਤ੍ਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਗਿਆਨੀ ਅਦ੍ਵੈਤ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਨਟ ਦਾ ਵੇਸ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਪੁਰਖ ਉਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 22

तथैव ब्रह्मविच्छ्रेष्ठः सदा ब्रह्मैव नापरः । घटे नष्टे यथा व्योम व्योमैव भवति स्वयम् ॥२२॥

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਹਮ-ਵਿਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸਦਾ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ, ਹੋਰ ਨਹੀਂ; ਜਿਵੇਂ ਘੜਾ ਟੁੱਟਣ ਤੇ ਅੰਦਰਲਾ ਆਕਾਸ਼ ਆਪਣੇ ਆਪ ਮਹਾਕਾਸ਼ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 23

तथैवोपाधिविलये ब्रह्मैव ब्रह्मवित्स्वयम् । क्षीरं क्षीरे यथा क्षिप्तं तैलं तैले जलं जले ॥२३॥

ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਪਾਧੀਆਂ ਦੇ ਲਯ ਹੋਣ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਵਿਤ ਆਪ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਮਾਤ੍ਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਦੁੱਧ ਦੁੱਧ ਵਿੱਚ, ਤੇਲ ਤੇਲ ਵਿੱਚ, ਪਾਣੀ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਕੇ ਇਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 24

संयुक्तमेकतां याति तथात्मन्यात्मविन्मुनिः । एवं विदेहकैवल्यं सन्मात्रत्वमखण्डितम् ॥२४॥

ਜੋ ਸੰਯੁਕਤ ਹੈ ਉਹ ਏਕਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਆਤਮਵਿਤ ਮੁਨੀ ਇਕਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਟਿਕਦਾ ਹੈ। ਇਉਂ ਵਿਦੇਹ-ਕੈਵਲ੍ਯ—ਅਖੰਡ ਸਤ੍ਮਾਤ੍ਰਤਾ, ਅਵਿਭਾਜ੍ਯ ਸੱਤਾ—ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 25

ब्रह्मभावं प्रपद्यैष यतिर्नावर्तते पुनः । सदात्मकत्वविज्ञानदग्धा विद्यादिवर्ष्मणः ॥२५॥

ਬ੍ਰਹਮ-ਭਾਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਇਹ ਯਤੀ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ; ਸਤ੍-ਆਤਮਕਤਾ ਦੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਅਗਿਆਨ ਆਦਿ ਤੋਂ ਬਣੇ ਦੇਹ ਆਦਿ ਆਵਰਨ ਸੜ ਕੇ ਭਸਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 26

अमुष्य ब्रह्मभूतत्त्वाद् ब्रह्मणः कुत उद्भवः । मायाक्लृप्तौ बन्धमोक्षौ न स्तः स्वात्मनि वस्तुतः ॥ यथा रज्जौ निष्क्रियायां सर्पाभासविनिर्गमौ । अवृतेः सदसत्त्वाभ्यां वक्तव्ये बन्धमोक्षणे ॥ २६–२७ ॥

ਜਦ ਇਹ ਆਤਮਾ ਬ੍ਰਹਮ-ਸਵਰੂਪ ਹੈ, ਤਾਂ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਕਿੱਥੋਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਘੜੇ ਹੋਏ ਬੰਧਨ ਅਤੇ ਮੋਖ਼ ਆਪਣੇ ਸਵ-ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਯ ਰੱਸੀ ਵਿੱਚ ਆਵਰਨ (ਅਵਿਦਿਆ) ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸੱਪ ਦਾ ਭਾਸ਼ ਦਿਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਵਰਨ ਹਟੇ ਤਾਂ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੰਧਨ-ਮੋਖ਼ ਦੀ ਗੱਲ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 27

अमुष्य ब्रह्मभूतत्त्वाद् ब्रह्मणः कुत उद्भवः । मायाक्लृप्तौ बन्धमोक्षौ न स्तः स्वात्मनि वस्तुतः ॥ यथा रज्जौ निष्क्रियायां सर्पाभासविनिर्गमौ । अवृतेः सदसत्त्वाभ्यां वक्तव्ये बन्धमोक्षणे ॥ २६–२७ ॥

ਜਿਵੇਂ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਯ ਰੱਸੀ ਵਿੱਚ ਆਵਰਨ (ਅਵਿਦਿਆ) ਹੋਣ ਨਾਲ ਸੱਪ-ਭਾਸ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣਾ ਅਤੇ ਆਵਰਨ ਨਾ ਹੋਣ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਹਟ ਜਾਣਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੰਧਨ ਤੇ ਮੋਖ਼ ਵੀ ਕੇਵਲ ਉਸੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਹੀ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 28

नावृत्तिर्ब्रह्मणः क्वाचिदन्याभावादनावृतम् । अस्तीति प्रत्ययो यश्च यश्च नास्तीति वस्तुनि ॥ बुद्धेरेव गुणावेतौ न तु नित्यस्य वस्तुनः । अतस्तौ मायया क्लृप्तौ बन्धमोक्षौ न चात्मनि ॥ २८–२९ ॥

ਬ੍ਰਹਮ ਉੱਤੇ ਕਿਤੇ ਵੀ ਆਵਰਨ ਨਹੀਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਹੈ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਅਨਾਵ੍ਰਿਤ ਹੈ। ‘ਇਹ ਹੈ’ ਅਤੇ ‘ਇਹ ਨਹੀਂ’ ਵਾਲੀਆਂ ਵਸਤੂ-ਸੰਬੰਧੀ ਪ੍ਰਤੀਤੀਆਂ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਹੀ ਗੁਣ ਹਨ, ਨਿਤ੍ਯ ਤੱਤ ਦੇ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ ਮਾਇਆ-ਕਲਪਿਤ ਬੰਧਨ ਤੇ ਮੋਖ਼ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹਨ।

Verse 29

नावृत्तिर्ब्रह्मणः क्वाचिदन्याभावादनावृतम् । अस्तीति प्रत्ययो यश्च यश्च नास्तीति वस्तुनि ॥ बुद्धेरेव गुणावेतौ न तु नित्यस्य वस्तुनः । अतस्तौ मायया क्लृप्तौ बन्धमोक्षौ न चात्मनि ॥ २८–२९ ॥

ਇਹ ਦੋਵੇਂ—‘ਹੈ’ ਅਤੇ ‘ਨਹੀਂ’—ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਹੀ ਗੁਣ ਹਨ, ਨਿਤ੍ਯ ਪਰਮ ਤੱਤ ਦੇ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਬਣੇ ਬੰਧਨ ਅਤੇ ਮੋਖ਼ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹਨ।

Verse 30

निष्कले निष्क्रिये शान्ते निरवद्ये निरञ्जने । अद्वितीये परे तत्त्वे व्योमवत् कल्पना कुतः ॥ ३० ॥

ਨਿਸ਼ਕਲ, ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਯ, ਸ਼ਾਂਤ, ਨਿਰਵਦ੍ਯ, ਨਿਰੰਜਨ, ਅਦ੍ਵੈਤ ਪਰਮ ਤੱਤ ਵਿੱਚ—ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ—ਕਲਪਨਾ (ਵਿਕਲਪ) ਕਿੱਥੋਂ ਉੱਠ ਸਕਦੀ ਹੈ?

Verse 31

न निरोधो न चोत्पत्तिर्न बद्धो न च साधकः । न मुमुक्षुर्न वै मुक्त इत्येषा परमार्थता ॥३१॥

ਨਾ ਨਿਰੋਧ ਹੈ, ਨਾ ਉਤਪੱਤੀ; ਨਾ ਕੋਈ ਬੱਧ ਹੈ, ਨਾ ਸਾਧਕ। ਨਾ ਮੁਮੁਕਸ਼ੂ ਹੈ, ਨਾ ਮੁਕਤ—ਇਹੀ ਪਰਮਾਰਥ ਸੱਚ (ਪਰਮ ਤੱਤ) ਹੈ।