Atmabodha
आत्मबोधोपनिषत् (अथर्ववेदसम्बद्धा इति परम्परया) वेदान्तपरम्परायां संक्षिप्त-प्रकरणरूपेण आत्मविद्यां प्रतिपादयति। अस्याः मुख्योऽर्थः—आत्मा स्वयम्प्रकाश-चैतन्यं साक्षिरूपः, स एव ब्रह्मेति; बन्धः तु अविद्यया देहाद्यात्मभाव-आरोपणात्, न तु आत्मनः कश्चिद् विकारः। अतः मोक्षः कृतकफलम् न, किन्तु ज्ञानजन्य-अविद्यानिवृत्तिरूपः। विवेक-वैराग्य-शमदमादि साधनैः तथा गुरु-शास्त्रोपदेशेन श्रवण-मनन-निदिध्यासनैः ‘अहं ब्रह्मास्मि’ इति निश्चयः दृढीभवति। जाग्रत्-स्वप्न-सुषुप्ति-अवस्थात्रयविचारेण नित्यसाक्षिचैतन्यस्य प्रकाशः, जगतः मिथ्यात्वबोधश्च उपदिश्यते।
Start ReadingKey Teachings
Ātman is self-luminous consciousness (svayaṃ-prakāśa), the witness (sākṣin) of body, senses, mind, and intellect.
Brahman–Ātman identity: the innermost Self is non-different from the absolute reality.
Bondage is due to avidyā (ignorance) and adhyāsa (superimposition), not a real change in the Self.
Mokṣa is knowledge (jñāna) and recognition, not an effect produced by action (karma).
Viveka and vairāgya: discriminate the eternal from the transient; cultivate dispassion toward sense-objects.
The world’s appearance is empirically valid yet ultimately dependent (mithyā) on Brahman, like dream/mirage.
Three states inquiry (waking–dream–deep sleep) reveals the constant witness beyond changing experiences.
Inner renunciation: relinquish identification with “I am the body/mind” and abide as pure awareness.
Guru–śāstra as pramāṇa (means of knowledge) for Brahman; contemplation assimilates the teaching.
Peace and freedom arise from abidance in the Self, characterized by non-attachment and equanimity.
Adhyayas
This Upanishad is organized into 2 adhyayas.
Adhyaya 1
आत्मबोधोपनिषदः प्रथमोऽध्यायः ब्रह्माणं परमं सत्यं प्रतिपादयति। प्रणवः (ॐ) ब्रह्मणः शब्दस्वरूपम्—अकारः उकारः मकारः इति त्र्यक्षरम्। ॐ इति उक्त्वा योगी जन्मसंसारबन्धनात् मुच्यते। हृत्पद्ममध्ये ब्रह्मपुरे दीपवत् प्रकाशः तडितवत् भासते। सर्वभूतेषु नारायणः व्याप्तः, परं ब्रह्म अकारणम्। प्रज्ञानं ब्रह्मेति घोषयति।
Adhyaya 2
आत्मबोधोपनिषदि द्वितीयोऽध्याये 'अहम्' इति वाक्यानां पुनरावृत्त्या आत्मनः स्वरूपं वर्णितम्। व्यक्तिगताहन्ता प्रगलिता भवति, आत्मा च ईश्वरजीवयोर्भेदमतिक्रमति। सः अन्तर्यामी साक्षी, निरपेक्षः, अचलः, अजरः, अव्ययः, सर्वद्वन्द्वैः मुक्तः। अवबोधैकरसः, मोक्षानन्दसिन्धुः, गुणजालविगलितः। निस्त्रैगुण्यः, कूटस्थचेतनः, निष्क्रियः, अप्रतर्क्यः। सर्वविधिनिषेधाः अस्मिन् परमवस्तुनि विध्वस्ताः।
Verses of the Atmabodha
38 verses with Sanskrit text, transliteration, and translation.
Verse 1.1
ॐ प्रत्यगानन्दं ब्रह्मपुरुषं प्रणवस्वरूपम् अकार उकार मकार इति त्र्यक्षरं प्रणवं तदेतद् ओमिति। यम् उक्त्वा मुच्यते योगी जन्मसंसारबन्धनात्। ॐ नमो नारायणाय शङ्खचक्रगदाधराय। तस्मात् ॐ नमो नारायणायेति मन्त...
ॐ प्रत्यगानन्दस्वरूपं ब्रह्मपुरुषं प्रणवमूर्तिं वन्दे। अकारोऽुकारो मकार इति त्र्यक्षरः प्रणवः—तदेव ‘ओम्’ इति। यं जप्त्वा योगी जन्मसंसारबन्धनात् प्रमुच्यते। ॐ नमो नारायणाय शङ्खचक्रगदाधराय। तस्माद् ‘ॐ नमो नारायणाय’ इति मन्त्रोपासकः वैकुण्ठभवनं गच्छति॥
Praṇava (Oṁ) as Brahman; Mokṣa through upāsanā and jñāna-bhakti synthesisVerse 1.2
अथ यदिदं ब्रह्मपुरं पुण्डरीकं तस्मात् तडिताभमात्रं दीपवत् प्रकाशम्॥२॥
अथ यदिदं ब्रह्मपुरं पुण्डरीकं, तस्मिन् तडिताभमात्रं दीपवत् प्रकाशमानं ज्योतिः विद्यते॥
Hṛdaya-puṇḍarīka (heart-lotus) and inner light (antar-jyotis) as locus for meditation on Brahman/ĀtmanVerse 1.3
ब्रह्मण्यो देवकीपुत्रो ब्रह्मण्यो मधुसूदनः। ब्रह्मण्यः पुण्डरीकाक्षो ब्रह्मण्यो विष्णुरच्युतः॥३॥
देवकीपुत्रो ब्रह्मण्यः, मधुसूदनो ब्रह्मण्यः। पुण्डरीकाक्षो ब्रह्मण्यः, विष्णुरच्युतो ब्रह्मण्य एव॥
Īśvara/Nārāyaṇa as ‘brahmaṇya’ (aligned with Brahman); bhakti as support for Brahma-jñānaVerse 1.4
सर्वभूतस्थमेकं नारायणं कारणपुरुषम् अकारणं परं ब्रह्म ओम्॥४॥
सर्वभूतस्थमेकं नारायणं कारणपुरुषम्, अकारणं परं ब्रह्म—ॐ॥
Nārāyaṇa as Para-brahman; immanence and transcendence; causality and the causeless AbsoluteVerse 1.6
हृत्पद्ममध्ये सर्वं यत्तत्प्रज्ञाने प्रतिष्ठितम्। प्रज्ञानेत्रो लोकः प्रज्ञा प्रतिष्ठा प्रज्ञानं ब्रह्म॥६॥
हृत्पद्ममध्ये यत्सर्वं तत्प्रज्ञाने प्रतिष्ठितम्। प्रज्ञानेत्रो लोकः, प्रज्ञा प्रतिष्ठा; प्रज्ञानं ब्रह्म॥
Prajñāna (consciousness) as Brahman; inner locus of realization (hṛdaya)Verse 1.7
स एतेन प्रज्ञेनात्मनास्माल्लोकादुत्क्रम्यामुष्मिन्स्वर्गे लोके सर्वान्कामानाप्त्वाऽमृतः समभवद् अमृतः समभवत्॥७॥
स एतेन प्रज्ञेनात्मना अस्माल्लोकादुत्क्रम्य अमुष्मिन् स्वर्गलोके सर्वान् कामान् आप्त्वा अमृतः समभवत्—अमृतः समभवत्।
Moksha (amṛtatva) through prajñā/ātma-jñānaVerse 1.8
यत्र ज्योतिरजस्रं यस्मिँल्लोकेऽभ्यर्हितम् । तस्मिन्मां देहि स्वमानमृते लोकेऽक्षतेऽच्युते लोकेऽक्षतेऽमृतत्वं च गच्छत्योँ नमः॥८॥
यत्र ज्योतिरजस्रं यस्मिँल्लोकेऽभ्यर्हितं, तस्मिन् मां देहि; स्वमानं मे देहि—अक्षतेऽच्युतेऽमृते लोके अमृतत्वं च गच्छामि। ॐ नमः।
Brahma-jyotis / amṛtatva; aspiration for liberation (mumukṣutva)Verse 2.1
प्रगलितनिजमायोऽहं निस्तुलदृशिरूपवस्तुमात्रोऽहम् । अस्तमिताहन्तोऽहं प्रगलितजगदीशजीवभेदोऽहम्॥१॥
प्रगलितनिजमायोऽहं; निस्तुलदृशिरूपवस्तुमात्रोऽहम्। अस्तमिताहन्तोऽहं; प्रगलितजगदीशजीवभेदोऽहम्॥
Māyā-bheda-nivṛtti; non-dual Atman/Brahman realizationVerse 2.2
प्रत्यगभिन्नपरोऽहं विध्वस्ताशेषविधिनिषेधोऽहम् । समुदस्ताश्रमितोऽहं प्रविततसुखपूर्णसंविदेवाहम्॥२॥
प्रत्यगभिन्नपरोऽहं; विध्वस्ताशेषविधिनिषेधोऽहम्। समुदस्ताश्रमितोऽहं; प्रविततसुखपूर्णसंविदेवाहम्॥
Pratyagātman = Paramātman; transcendence of dharma-adharma in jñāna; āśrama-atiītaVerse 2.3
साक्ष्यहमनपेक्षोऽहं निजमहिम्नि संस्थितोऽहमचलोऽहम् । अजरोऽहमव्ययोऽहं पक्षविपक्षादिभेदविधुरोऽहम्॥३॥
साक्ष्यहमनपेक्षोऽहं; निजमहिम्नि संस्थितोऽहमचलोऽहम्। अजरोऽहमव्ययोऽहं; पक्षविपक्षादिभेदविधुरोऽहम्॥
Sākṣī-caitanya; svatantratā of Atman; nirvikāratva (changelessness)Verse 2.4
अवबोधैकरसोऽहं मोक्षानन्दैकसिन्धुरेवाहम् । सूक्ष्मोऽहमक्षरोऽहं विगलितगुणजालकेवलात्माऽहम् ॥४॥
अहं अवबोधस्यैकरसः, मोक्षानन्दस्यैकसिन्धुरेव। अहं सूक्ष्मः, अहम् अक्षरः; विगलितगुणजालः केवलात्मैवाहम्॥४॥
Ātman/Brahman as pure consciousness (bodha), nirguṇa, mokṣa-ānandaVerse 2.5
निस्त्रैगुण्यपदोऽहं कुक्षिस्थानेकलोककलनोऽहम् । कूटस्थचेतनोऽहं निष्क्रियधामाहमप्रतर्क्योऽहम् ॥५॥
अहं निस्त्रैगुण्यपदः; कुक्षिस्थे एकलोके कलनकर्ता अहमेव। अहं कूटस्थचेतनः; निष्क्रियधाम, अप्रतर्क्यश्चाहम्॥५॥
Nistraiguṇya (beyond guṇas), kūṭastha (immutable witness), niṣkriyatva (actionlessness), aparokṣa-jñāna beyond tarkaVerse 2.6
एकोऽहमविकलोऽहं निर्मलनिर्वाणमूर्तिरेवाहम् । निरवयोऽहमजोऽहं केवलसन्मात्रसारभूतोऽहम् ॥६॥
अहं एकः, अविकलः; निर्मलनिर्वाणमूर्तिरहमेव। अहं निरवयवः, अजः; केवलसन्मात्रसारभूतः अहम्॥६॥
Non-duality (eka), pūrṇatva (wholeness), ajāti (unborn), niravayava (partless), sat-svarūpaVerse 2.7
निरवधिनिजबोधोऽहं शुभतरभावोऽहमप्रभेद्योऽहम् । विभुरहमनवद्योऽहं निरवधिनिःसीमतत्त्वमात्रोऽहम् ॥७॥
अहं निरवधिनिजबोधः; शुभतरभावः, अप्रभेद्यश्च। अहं विभुः, अनवद्यः; निरवधिनिःसीमतत्त्वमात्रोऽहम्॥७॥
Ananta (limitlessness), vibhutva (all-pervasion), akhaṇḍatva (indivisibility), śubhatva (supreme good), tattva-mātra (pure reality)Verse 2.8
वेद्योऽहमगमास्तैराराध्योऽहं सकलभुवनहृद्योऽहम् । परमानन्दघनोऽहं परमानन्दैकभूमरूपोऽहम् ॥८॥
अहं वेद्यः; आगमैः आराध्यः; सकलभुवनहृद्यश्चाहम्। अहं परमानन्दघनः; परमानन्दैकभूमरूपोऽहम्॥८॥
Brahman as knowable through śruti, īṣṭa-devatā/upāsanā integration, ānanda-svarūpa (bliss-nature), bhūman (the Vast)Verse 2.9
शुद्धोऽहमद्वयोऽहं सन्ततभावोऽहमादिशून्योऽहम् । शमितान्तत्रितयोऽहं बद्धो मुक्तोऽहमद्भुतात्माहम् ॥९॥
अहं शुद्धोऽस्मि, अहम् अद्वयः। अहं सन्ततसद्भावः, अहम् आदिशून्यः। अन्तःकरणत्रयशान्तोऽहं; बद्ध इव च मुक्तोऽहं; अहम् अद्भुतात्मा॥
Ātman as śuddha-advaya Brahman; transcendence of bondage/liberation; pacification of antaḥkaraṇa-trayaVerse 2.10
शुद्धोऽहमान्तरोऽहं शाश्वतविज्ञानसमरसात्माहम् । शोधितपरतत्त्वोऽहं बोधानन्दैकमूर्तिरेवाहम् ॥१०॥
अहं शुद्धोऽस्मि, अहम् अन्तरात्मा। शाश्वतविज्ञानसमरसस्वरूपोऽहं; अध्यासशोधनात् परतत्त्वोऽहं; बोधानन्दैकमूर्तिरहमेव॥
Brahman/Ātman as bodha-ānanda; inner Self; removal of adhyāsa (superimposition)Verse 2.11
विवेकयुक्तिबुद्ध्याहं जानाम्यात्मानमद्वयम् । तथापि बन्धमोक्षादिव्यवहारः प्रतीयते ॥११॥
विवेकयुक्त्या युक्तिबुद्ध्या च अहम् आत्मानम् अद्वयं जानामि। तथापि बन्धमोक्षादिव्यवहारः लोके प्रतीयते॥
Two levels of truth (vyavahāra vs pāramārthika); viveka and yukti in Self-knowledgeVerse 2.12
निवृत्तोऽपि प्रपञ्चो मे सत्यवद्भाति सर्वदा । सर्पादौ रज्जुसत्तेव ब्रह्मसत्तैव केवलम् । प्रपञ्चाधाररूपेण वर्ततेऽतो जगन्न हि॥ यथेक्षुरससंव्याप्ता शर्करा वर्तते तथा । अद्वयब्रह्मरूपेण व्याप्तोऽहं वै जगत्...
प्रपञ्चो मे निवृत्तोऽपि सत्यवद्भाति; रज्जौ सर्पवद् ब्रह्मसत्तैव केवलम्। प्रपञ्चाधाररूपेण तिष्ठति, अतः जगन्न परमार्थतः। इक्षुरसव्याप्ता शर्करेव अहं अद्वयब्रह्मरूपेण जगत्त्रयं व्याप्तवान्। ब्रह्मादिकीटपर्यन्ताः प्राणिनो मयि कल्पिताः, सागरे तरङ्गवत्। आनन्दरूपत्वात् विषयानन्दवाञ्छा मे मा भूात्; सम्पन्नस्य दारिद्र्याशेव न। अमृतं दृष्ट्वा विषं त्यजति बुद्धिमान्; आत्मानं दृष्ट्वा अनात्मानं त्यजामि। घटावभासको भानुः घटनाशे न नश्यति; देहावभासकः साक्षी देहनाशे न नश्यति। न मे बन्धो न मुक्तिः, न शास्त्रं न गुरुः; मायामात्रविकासत्वात् मायातीतोऽहमद्वयः॥
Māyā and adhyāsa; rope-snake; Brahman as substratum and all-pervading; vairāgya; sākṣī; nitya-mukti; pāramārthika negation of bondage/liberationVerse 2.13
निवृत्तोऽपि प्रपञ्चो मे सत्यवद्भाति सर्वदा । सर्पादौ रज्जुसत्तेव ब्रह्मसत्तैव केवलम् । प्रपञ्चाधाररूपेण वर्ततेऽतो जगन्न हि॥ यथेक्षुरससंव्याप्ता शर्करा वर्तते तथा । अद्वयब्रह्मरूपेण व्याप्तोऽहं वै जगत्...
अत्रोक्तोऽयं समासार्थः—प्रपञ्चो निवृत्तोऽपि सत्यवद्भाति; रज्जुसर्पवत् ब्रह्मसत्तैव सत्यं, जगत् तदाधारं तु न परमार्थतः। अहं अद्वयब्रह्मरूपेण त्रैलोक्यव्यापी; सर्वप्राणिनः मयि कल्पिताः तरङ्गा इव। आनन्दरूपत्वात् विषयवाञ्छा न; आत्मदर्शनात् अनात्मत्यागः। साक्षी देहनाशेऽपि न नश्यति। बन्धमोक्षशास्त्रगुरवो मायेयाः; अहं मायातीतोऽद्वयः॥
Duplicate of composite 12-19: mithyātva, adhyāsa, sākṣī, vairāgya, māyātīta advayaVerse 2.14
निवृत्तोऽपि प्रपञ्चो मे सत्यवद्भाति सर्वदा । सर्पादौ रज्जुसत्तेव ब्रह्मसत्तैव केवलम् । प्रपञ्चाधाररूपेण वर्ततेऽतो जगन्न हि ॥ यथेक्षुरससंव्याप्ता शर्करा वर्तते तथा । अद्वयब्रह्मरूपेण व्याप्तोऽहं वै जगत...
ज्ञाननिवृत्तेऽपि मे प्रपञ्चः सत्यवदिव सर्वदा भाति। रज्ज्वां सर्पाभासवत् ब्रह्मसत्तैव केवलं सत्यं; जगत् तदाधाररूपेणैव दृश्यते, तत्त्वतः नास्ति। इक्षुरसव्याप्ता शर्करेव अद्वयब्रह्मरूपेणाहं जगत्त्रयं व्याप्नोमि। ब्रह्मादिकीटपर्यन्ताः प्राणिनो मयि कल्पिताः, सागरे तरङ्गा इव बुद्बुदान्तविकाराः। तरङ्गस्थं द्रवं सिन्धुर्न न वाञ्छति, तथा आनन्दरूपस्य मम विषयसुखवाञ्छा मा भूात्। सम्पन्नस्य दारिद्र्याशा यथा नास्ति, तथा ब्रह्मानन्दे निमग्नस्य विषयाशा न जायेत। विषं दृष्ट्वा अमृतं दृष्ट्वा बुद्धिमान् विषं त्यजति; आत्मानं दृष्ट्वा अहं अनात्मानं त्यजामि। घटावभासको भानुः घटनाशे न नश्यति; देहावभासकः साक्षी देहनाशे न नश्यति। न मे बन्धो न मे मुक्तिः, न मे शास्त्रं न मे गुरुः; एते मायामात्रविकासाः, अहं मायातीतोऽद्वयः।
Māyā/adhyāsa (superimposition), Brahman as sole reality, sākṣī (Witness), vairāgya, ajāti-like negation of bondage/liberationVerse 2.15
निवृत्तोऽपि प्रपञ्चो मे सत्यवद्भाति सर्वदा । सर्पादौ रज्जुसत्तेव ब्रह्मसत्तैव केवलम् । प्रपञ्चाधाररूपेण वर्ततेऽतो जगन्न हि ॥ यथेक्षुरससंव्याप्ता शर्करा वर्तते तथा । अद्वयब्रह्मरूपेण व्याप्तोऽहं वै जगत...
निवृत्तेऽपि प्रपञ्चे मे सत्यवदिव भानिः; रज्जुसर्पवत् ब्रह्मसत्तैव परमार्थतः सत्यं, जगत् तदाधाराश्रितं दृश्यरूपं मात्रम्। इक्षुरसव्याप्तशर्करेव अद्वयब्रह्मरूपेणाहं त्रिलोकव्यापी। ब्रह्मादिकीटपर्यन्ताः प्राणिनो मयि कल्पिताः, सागरे तरङ्गबुद्बुदादिवत्। ब्रह्मविदः आनन्दस्वरूपस्य विषयभोगेच्छा न युक्ता; आत्मामृतं दृष्ट्वा अनात्मविषं त्यज्यते। देहप्रकाशकः साक्षी देहनाशेऽपि न नश्यति, यथा घटप्रकाशकः भानुः। बन्धमोक्षौ तथा शास्त्रगुरू च मायाव्यवहारे; अहं तु मायातीतोऽद्वयः।
Mithyātva of jagat; Brahman as adhāra; sākṣī; vairāgya; transcendence of māyāVerse 2.16
निवृत्तोऽपि प्रपञ्चो मे सत्यवद्भाति सर्वदा । सर्पादौ रज्जुसत्तेव ब्रह्मसत्तैव केवलम् । प्रपञ्चाधाररूपेण वर्ततेऽतो जगन्न हि ॥ यथेक्षुरससंव्याप्ता शर्करा वर्तते तथा । अद्वयब्रह्मरूपेण व्याप्तोऽहं वै जगत...
प्रपञ्चो ज्ञाननिवृत्तोऽपि मे सत्यवदिव दृश्यते; रज्जुसर्पभ्रमवत् परमार्थतः ब्रह्मसत्तैव केवलं, जगत् तदाधाराश्रितं प्रतीयमानम्। अद्वयब्रह्मरूपेणाहं सर्वत्र व्याप्तः; प्राणिनः ब्रह्मादिकीटपर्यन्ता मयि तरङ्गा इव कल्पिताः। आनन्दस्वभावस्य मम विषयेषु स्पृहा न युक्ता; आत्मदर्शनात् अनात्माभिमानः परित्यज्यते। देहप्रकाशकः साक्षी देहनाशे न नश्यति, यथा घटप्रकाशकः भानुः। बन्धमोक्षादि तथा शास्त्रगुर्वादि मायामात्रविकासाः; अहं मायातीतोऽद्वयः।
Asanga-ātman (unattached Self) and mithyā-prapañca; jñāna leading to natural dispassionVerse 2.17
निवृत्तोऽपि प्रपञ्चो मे सत्यवद्भाति सर्वदा । सर्पादौ रज्जुसत्तेव ब्रह्मसत्तैव केवलम् । प्रपञ्चाधाररूपेण वर्ततेऽतो जगन्न हि ॥ यथेक्षुरससंव्याप्ता शर्करा वर्तते तथा । अद्वयब्रह्मरूपेण व्याप्तोऽहं वै जगत...
ज्ञाननिवृत्तेऽपि प्रपञ्चे मे सत्यवदिव प्रतीतिः; रज्जुसर्पवत् ब्रह्मसत्तैव परमार्थसत्या, जगत् तदाधाररूपेण प्रतीयते। अद्वयब्रह्मरूपेणाहं सर्वाधारः; ब्रह्मादिकीटपर्यन्ताः प्राणिनो मयि तरङ्गा इव कल्पिताः। ब्रह्मानन्दे निमग्नस्य विषयेषु कामना न भवति; आत्मज्ञानात् अनात्मग्रहणं परित्यज्यते। देहावभासकः साक्षी देहनाशेऽपि न नश्यति, यथा घटावभासको भानुः। बन्धमोक्षौ तथा शास्त्रगुरू च मायायां; अहं तु मायातीतोऽद्वयः।
Paramārtha-vyavahāra distinction; sākṣī; renunciation of anātman; māyātīta non-dualityVerse 2.18
निवृत्तोऽपि प्रपञ्चो मे सत्यवद्भाति सर्वदा । सर्पादौ रज्जुसत्तेव ब्रह्मसत्तैव केवलम् । प्रपञ्चाधाररूपेण वर्ततेऽतो जगन्न हि ॥ यथेक्षुरससंव्याप्ता शर्करा वर्तते तथा । अद्वयब्रह्मरूपेण व्याप्तोऽहं वै जगत...
प्रपञ्चो निवृत्तोऽपि मे सत्यवदिव भाति; रज्जुसर्पभ्रमवत् ब्रह्मसत्तैव केवलं परमार्थसत्या, जगत् तदाधाराश्रितं दृश्यते। अद्वयब्रह्मरूपेणाहं त्रिलोकव्यापी; ब्रह्मादिकीटपर्यन्ताः प्राणिनो मयि तरङ्गबुद्बुदादिवत् कल्पिताः। ब्रह्मानन्दे निमग्नस्य विषयाशा न भवति; आत्मदर्शनात् अनात्माभिमानः परित्यज्यते। देहावभासकः साक्षी देहनाशे न नश्यति, यथा घटावभासको भानुः। बन्धमोक्षौ, शास्त्रगुरू च, सर्वं मायामात्रम्; अहं मायातीतोऽद्वयः।
Brahman as sole sat; jagat as ābhāsa; brahmānanda; sākṣī; māyātīta advayaVerse 2.19
निवृत्तोऽपि प्रपञ्चो मे सत्यवद्भाति सर्वदा । सर्पादौ रज्जुसत्तेव ब्रह्मसत्तैव केवलम् ॥ प्रपञ्चाधाररूपेण वर्ततेऽतो जगन्न हि ॥ यथेक्षुरससंव्याप्ता शर्करा वर्तते तथा । अद्वयब्रह्मरूपेण व्याप्तोऽहं वै जगत...
निवृत्तेऽपि मया ज्ञाने प्रपञ्चे सति भासते। रज्ज्वां सर्पाभासवत् सत्यं ब्रह्मैव केवलम्॥ प्रपञ्चाधाररूपेण तदेव वर्तते, तस्माज्जगन्न स्वतन्त्रसत्। यथेक्षुरससंव्याप्ता शर्करा तिष्ठति तथा अद्वयब्रह्मरूपेणाहं जगत्त्रयं व्याप्तवान्॥ ब्रह्मादिकीटपर्यन्ताः प्राणिनो मयि कल्पिताः, सागरे तरङ्गवत् बुद्बुदादिविकारान्ताः। यथा तरङ्गस्थं द्रवं सिन्धुर्न नाभिलषति तथा आनन्दरूपतो मे विषयवाञ्छा मा भूात्॥ सम्पन्नस्य यथा दारिद्र्याशा नास्ति तथा ब्रह्मानन्दे निमग्नस्य विषयाशा न जायते। विषं दृष्ट्वाऽमृतं दृष्ट्वा विषं त्यजति धीमान्; आत्मानं दृष्ट्वा अहमनात्मानं त्यजामि॥ घटावभासको भानुः घटनाशे न नश्यति; देहावभासकः साक्षी देहनाशे न नश्यति। न मे बन्धो न मे मुक्तिः, न मे शास्त्रं न मे गुरुः; मायामात्रविकासत्वात् मायातीतोऽहमद्वयः॥
Brahman as sole reality; jagat as māyā/adhyāsa; sākṣī (Witness) and akhaṇḍānanda; vairāgyaVerse 2.20
प्राणाश्चलन्तु तद्धर्मैः कामैर्वा हन्यतां मनः । आनन्दबुद्धिपूर्णस्य मम दुःखं कथं भवेत् ॥ आत्मानमञ्जसा वेद्मि क्वाप्यज्ञानं पलायितम् । कर्तृत्वमद्य मे नष्टं कर्तव्यं वापि न क्वचित् ॥
प्राणाः स्वधर्मैश्चलन्तु, कामैर्वा मनो हन्यताम्। आनन्दबुद्धिपूर्णस्य मम दुःखं कथं भवेत्॥ आत्मानमञ्जसा वेद्मि; क्वाप्यज्ञानं पलायितम्। कर्तृत्वमद्य मे नष्टं, कर्तव्यं वापि न क्वचित्॥
Akartṛtva (non-doership), jñāna-niṣṭhā, duḥkha-nivṛtti through ānanda-svarūpaVerse 2.21
प्राणाश्चलन्तु तद्धर्मैः कामैर्वा हन्यतां मनः । आनन्दबुद्धिपूर्णस्य मम दुःखं कथं भवेत् ॥ आत्मानमञ्जसा वेद्मि क्वाप्यज्ञानं पलायितम् । कर्तृत्वमद्य मे नष्टं कर्तव्यं वापि न क्वचित् ॥
प्राणाः स्वधर्मैश्चलन्तु, कामैर्वा मनो हन्यताम्। आनन्दबुद्धिपूर्णस्य मम दुःखं कथं भवेत्॥ आत्मानमञ्जसा वेद्मि; क्वाप्यज्ञानं पलायितम्। कर्तृत्वमद्य मे नष्टं, कर्तव्यं वापि न क्वचित्॥
Akartṛtva (non-doership), jñāna-niṣṭhā, duḥkha-nivṛtti through ānanda-svarūpaVerse 2.22
ब्राह्मण्यं कुलगोत्रे च नामसौन्दर्यजातयः । स्थूलदेहगता एते स्थूलाद्भिन्नस्य मे नहि ॥ क्षुत्पिपासान्ध्यबाधिर्यकामक्रोधादयोऽखिलाः । लिङ्गदेहगता एते ह्यलिङ्गस्य न सन्ति हि ॥ जडत्वप्रियमोदत्वधर्माः कारणदे...
ब्राह्मण्यं कुलगोत्रं च नाम सौन्दर्यजातयः। स्थूलदेहगता एते, स्थूलाद्भिन्नस्य मे नहि॥ क्षुत्पिपासान्ध्यबाधिर्यकामक्रोधादयोऽखिलाः। लिङ्गदेहगता एते, ह्यलिङ्गस्य न सन्ति हि॥ जडत्वप्रियमोदत्वधर्माः कारणदेहगाः। न सन्ति मम नित्यस्य निर्विकारस्वरूपिणः॥
Three bodies (sthūla/liṅga/kāraṇa) and Self as asarīra/alīṅga; de-identification (viveka)Verse 2.23
ब्राह्मण्यं कुलगोत्रे च नामसौन्दर्यजातयः । स्थूलदेहगता एते स्थूलाद्भिन्नस्य मे नहि ॥ क्षुत्पिपासान्ध्यबाधिर्यकामक्रोधादयोऽखिलाः । लिङ्गदेहगता एते ह्यलिङ्गस्य न सन्ति हि ॥ जडत्वप्रियमोदत्वधर्माः कारणदे...
ब्राह्मण्यं कुलगोत्रं च नाम सौन्दर्यजातयः। स्थूलदेहगता एते, स्थूलाद्भिन्नस्य मे नहि॥ क्षुत्पिपासान्ध्यबाधिर्यकामक्रोधादयोऽखिलाः। लिङ्गदेहगता एते, ह्यलिङ्गस्य न सन्ति हि॥ जडत्वप्रियमोदत्वधर्माः कारणदेहगाः। न सन्ति मम नित्यस्य निर्विकारस्वरूपिणः॥
Three bodies (sthūla/liṅga/kāraṇa) and Self as asarīra/alīṅga; de-identification (viveka)Verse 2.24
ब्राह्मण्यं कुलगोत्रे च नामसौन्दर्यजातयः । स्थूलदेहगता एते स्थूलाद्भिन्नस्य मे नहि ॥ क्षुत्पिपासान्ध्यबाधिर्यकामक्रोधादयोऽखिलाः । लिङ्गदेहगता एते ह्यलिङ्गस्य न सन्ति हि ॥ जडत्वप्रियमोदत्वधर्माः कारणदे...
ब्राह्मण्यं कुलगोत्रं च नामरूपसौन्दर्यजातयः—एते सर्वे स्थूलदेहधर्माः; स्थूलाद्भिन्नस्य मम न सन्ति। क्षुत्पिपासान्ध्यबाधिर्यादयः कामक्रोधादयश्च—एते लिङ्गदेहधर्माः; अलिङ्गस्यात्मनः न सन्ति। जडत्वप्रियमोदत्वादयः कारणदेहधर्माः; नित्यस्य निर्विकारस्वरूपिणो मम न सन्ति।
Atman distinct from the three bodies (sthūla–sūkṣma–kāraṇa) and their dharmas; sākṣitva/asaṅgatvaVerse 2.25
उलूकस्य यथा भानुरन्धकारः प्रतीयते । स्वप्रकाशे परानन्दे तमो मूढस्य जायते ॥
यथोलूकस्य भानुः अन्धकार इव प्रतीयते, तथा स्वप्रकाशे परमानन्दस्वरूपे ब्रह्मणि मूढस्य तमो जायते।
Avidyā as misapprehension of self-luminous Brahman/ĀtmanVerse 2.26
चक्षुर्दृष्टिनिरोधेऽभ्रैः सूर्यो नास्तीति मन्यते । तथाऽज्ञानावृतो देही ब्रह्म नास्तीति मन्यते ॥
यथा मेघैः चक्षुर्दृष्टिनिरोधे सति ‘सूर्यो नास्ति’ इति मन्यते, तथा अज्ञानावृतो देही ‘ब्रह्म नास्ति’ इति मन्यते।
Āvaraṇa (veiling) of avidyā causing denial/non-recognition of BrahmanVerse 2.27
यथामृतं विषाद्भिन्नं विषदोषैर्न लिप्यते । न स्पृशामि जडाद्भिन्नो जडदोषान्प्रकाशतः ॥
यथामृतं विषाद्भिन्नं विषदोषैर्न लिप्यते, तथा जडाद्भिन्नः प्रकाशस्वरूपोऽहं जडदोषान् न स्पृशामि।
Asaṅga (non-contact) of consciousness; distinction between cit (illumination) and jaḍa (inert)Verse 2.28
स्वल्पापि दीपकणिका बहुलं नाशयेत्तमः । स्वल्पोऽपि बोधो निबिडे बहुलं नाशयेत्तमः ॥ कालत्रये यथा सर्पो रज्जौ नास्ति तथा मयि । अहङ्कारादिदेहान्तं जगन्नास्त्यहमद्वयः ॥ चिद्रूपत्वान्न मे जाड्यं सत्यत्वान्नान...
स्वल्पापि दीपकणिका बहुलं तमो नाशयति; तथा स्वल्पोऽपि बोधः निबिडं बहुलं तमो नाशयति। कालत्रये रज्जौ सर्पो यथा नास्ति, तथा मयि अहङ्कारादिदेहान्तं जगत् नास्ति; अहम् अद्वयः। चिद्रूपत्वान्न मे जाड्यं, सत्यत्वान्न मे अनृतं, आनन्दत्वान्न मे दुःखम्; अज्ञानात् तु सत्यवत् भाति।
Jñāna destroys avidyā; rope-snake adhyāsa; non-duality (advaya); sat-cit-ānanda nature of Ātman/BrahmanVerse 2.29
स्वल्पापि दीपकणिका बहुलं नाशयेत्तमः । स्वल्पोऽपि बोधो निबिडे बहुलं नाशयेत्तमः ॥ कालत्रये यथा सर्पो रज्जौ नास्ति तथा मयि । अहङ्कारादिदेहान्तं जगन्नास्त्यहमद्वयः ॥ चिद्रूपत्वान्न मे जाड्यं सत्यत्वान्नान...
दीपस्य स्वल्पा अपि कणिका बहुलं तमो नाशयति; तथा निबिडेऽपि तमसि स्वल्पोऽपि बोधः बहुलं तमो विनाशयति। यथा रज्जौ कालत्रयेऽपि सर्पो नास्ति, तथा मयि अहङ्कारादिदेहान्तं जगत् नास्ति; अहम् अद्वयः। चिद्रूपत्वान्न मे जाड्यं, सत्यत्वान्न ममानृतं, आनन्दत्वान्न मे दुःखम्; अज्ञानात् तु तत् सत्यवत् इव भाति।
Avidyā–nivṛtti (removal of ignorance) revealing Ātman/Brahman as advaya; rope-snake adhyāsa; sat-cit-ānanda-svarūpaVerse 2.30
स्वल्पापि दीपकणिका बहुलं नाशयेत्तमः । स्वल्पोऽपि बोधो निबिडे बहुलं नाशयेत्तमः ॥ कालत्रये यथा सर्पो रज्जौ नास्ति तथा मयि । अहङ्कारादिदेहान्तं जगन्नास्त्यहमद्वयः ॥ चिद्रूपत्वान्न मे जाड्यं सत्यत्वान्नान...
दीपस्य स्वल्पा अपि कणिका बहुलं तमो नाशयति; तथा निबिडेऽपि तमसि स्वल्पोऽपि बोधः बहुलं तमो विनाशयति। यथा रज्जौ कालत्रयेऽपि सर्पो नास्ति, तथा मयि अहङ्कारादिदेहान्तं जगत् नास्ति; अहम् अद्वयः। चिद्रूपत्वान्न मे जाड्यं, सत्यत्वान्न ममानृतं, आनन्दत्वान्न मे दुःखम्; अज्ञानात् तत् सत्यवत् इव भाति।
Advaya-Ātman; adhyāsa (superimposition) and avidyā; sat-cit-ānanda as Self-natureVerse 2.31
आत्मप्रबोधोपनिषदं मुहूर्तमुपासित्वा न स पुनरावर्तते न स पुनरावर्तत इत्युपनिषत् ॥
आत्मप्रबोधोपनिषदं मुहूर्तमुपासित्वा स न पुनरावर्तते, स न पुनरावर्तते—इति उपनिषत्।
Mokṣa as apunarāvṛtti (non-return); upāsanā/nididhyāsana culminating in liberationAsk anything about the Atmabodha Upanishad
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Upanishads in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
