Tritiya Pada
Sanatkumāra’s Bhāgavata Tantra: Tattvas, Māyā-Bonds, Embodiment, and the Necessity of Dīkṣā
ਸ਼ੌਨਕ ਸੂਤ ਜੀ ਦੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਕਥਾ ਲਈ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਕੇ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਨਕਾਦਿ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਇਕੱਠ ਵਿੱਚ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਸੰਵਾਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੂਤ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਨੰਦਨ ਤੋਂ ਮੋਖਸ਼-ਧਰਮ ਸੁਣ ਕੇ ਨਾਰਦ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ—ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਿਵੇਂ ਕਰੀਏ, ਵੈਸ਼ਨਵ ਕਿਹੜੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਭਾਗਵਤ ਤੰਤਰ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ–ਸ਼ਿਸ਼ਯ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ, ਦੀਖਿਆ, ਸਵੇਰੇ ਦੇ ਕਰਮ, ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਵਿਧਾਨ, ਜਪ-ਪਾਠ ਅਤੇ ਹੋਮ ਨਾਲ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਚਾਰ ਪਾਦਾਂ ਵਾਲੇ ਮਹਾਤੰਤਰ (ਭੋਗ, ਮੋਖਸ਼, ਕ੍ਰਿਆ, ਚਰਿਆ) ਨੂੰ ਸਮਝਾ ਕੇ ਪਸ਼ੁਪਤੀ–ਪਸ਼ੁ–ਪਾਸ਼ ਤ੍ਰਿਯ ਅਤੇ ਮਲ/ਕਰਮ/ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਬੰਧਨਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਤੱਤਵ-ਕ੍ਰਮ—ਸ਼ਕਤੀ, ਨਾਦ-ਬਿੰਦੂ, ਸਦਾਸ਼ਿਵ–ਈਸ਼ਵਰ–ਵਿਦਿਆ, ਸ਼ੁੱਧਾਧਵਾ; ਅਤੇ ਅਸ਼ੁੱਧ ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਕਾਲ, ਨਿਯਤੀ, ਕਲਾ, ਰਾਗ, ਪੁਰੁਸ਼, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਗੁਣ, ਮਨ-ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਭੂਤ, ਦੇਹ-ਜਾਤੀਆਂ ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਜਨਮ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਪਦੇਸ਼—ਦੀਖਿਆ ਹੀ ਪਾਸ਼ ਕੱਟਦੀ ਹੈ; ਗੁਰੂ-ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਵਰਣਾਸ਼੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਤ੍ਯ-ਨੈਮਿੱਤਿਕ ਆਚਰਨ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ; ਮੰਤ੍ਰ ਦੀ ਗਲਤੀ ਉੱਤੇ ਆਚਾਰਯ ਲਈ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Dīkṣā, Mantra-Types, Mantra-Doṣas, and Qualifications of Ācārya–Śiṣya
ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨਾਰਦ ਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਦੀਖਿਆ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਸੰਸਕਾਰ ਹੈ ਜੋ ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਦਾ, ਅੰਦਰ ਦਿਵ੍ਯ ਅਭਿਮੁਖਤਾ ਜਗਾਉਂਦਾ ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਸਮਰੱਥਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ‘ਮੰਤ੍ਰ’ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਮਨਨ ਅਤੇ ਤ੍ਰਾਣ (ਰੱਖਿਆ) ਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਵਰਗੀਕਰਨ ਲਿੰਗ-ਅੰਤ, ‘ਨਮੋ’ ਅੰਤ, ਮੰਤ੍ਰ–ਵਿਦਿਆ ਭੇਦ (ਪੁਰਖ/ਇਸਤ੍ਰੀ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤ੍ਰੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ) ਅਤੇ ਆਗਨੇਯ–ਸੌਮ੍ਯ ਧਾਰਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ; ਇਹ ਪ੍ਰਾਣ ਦੀ ਗਤੀ ਪਿੰਗਲਾ ਅਤੇ ਖੱਬੀ ਨਾਡੀ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਗਈ ਹੈ। ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਕ੍ਰਮ-ਸੰਯੋਗ ਦੇ ਨਿਯਮ, ਜਪ ਦੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਅਤੇ ‘ਹੁੰ/ਫਟ’ ਨਾਲ ਕਰਮ ਦੀ ਤੀਬਰਤਾ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਫਿਰ ਮੰਤ੍ਰ-ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੀ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਸੂਚੀ—ਰਚਨਾ, ਉਚਾਰਣ, ਅੱਖਰ-ਗਿਣਤੀ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਖਾਮੀਆਂ; ਛਿੰਨ, ਦਗਧ, ਭੀਤ, ਅਸ਼ੁੱਧ, ਨਿਰਬੀਜ, ਸਥਾਨਭ੍ਰਸ਼ਟ ਆਦਿ ਸਿੱਧੀ ਰੋਕਦੇ ਅਤੇ ਸਾਧਕ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਯੋਨਿਮੁਦਰਾ/ਆਸਨ ਵਿੱਚ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਜਪ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧੀ ਅਤੇ ਆਚਾਰਯ ਤੇ ਆਦਰਸ਼ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਦੀਆਂ ਕਠੋਰ ਨੈਤਿਕ, ਵਿਧੀਕ ਅਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ਕ ਯੋਗਤਾਵਾਂ ਦਰਸਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।
Mantraśodhana, Dīkṣā-krama, Guru-Pādukā, Ajapā-Haṃsa, and Ṣaṭcakra-Kuṇḍalinī Sādhana
ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਪਰਤਾਂ ਵਾਲੀ ਸਾਧਨਾ-ਪੱਧਤੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਰੂ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਦੀ ਪਰਖ ਕਰਕੇ ਮੰਤ੍ਰਸ਼ੋਧਨ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਨ੍ਰਿਪ-ਕੋਸ਼ਠਕ ਵਿੱਚ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਅੱਖਰ ਰੱਖ ਕੇ ਵਰਣ-ਕ੍ਰਮ ਦੀ ਜਾਂਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮੰਤ੍ਰ-ਫਲ ਦੀਆਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ—ਸਿੱਧ, ਸਾਧ੍ਯ, ਸੁ-ਸਿੱਧ, ਅਰੀ ਅਤੇ ਸਿੱਧ-ਸਾਧ੍ਯ ਆਦਿ ਮਿਲੀ-ਜੁਲੀ ਅਵਸਥਾਵਾਂ—ਮੰਤ੍ਰ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ੀਲਤਾ ਤੇ ਵਿਘਨਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਲਈ ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਫਿਰ ਦੀਕ੍ਸ਼ਾ-ਕ੍ਰਮ: ਸ੍ਵਸ੍ਤੀ ਰੀਤਾਂ, ਸਰਵਤੋਭਦ੍ਰ ਮੰਡਲ, ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼, ਵਿਘਨ-ਨਿਵਾਰਣ, ਔਸ਼ਧੀ-ਨਵਰਤਨ-ਪੰਚਪੱਲਵ ਸਮੇਤ ਕੁੰਭ-ਸੰਸਕਾਰ, ਅਤੇ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਦੀ ਭੂਤਸ਼ੁੱਧੀ, ਨ੍ਯਾਸ, ਪ੍ਰੋਛਣ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ੁੱਧੀ। ਗੁਰੂ ਮੰਤ੍ਰ-ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ (108 ਜਪ; ਕੰਨ ਵਿੱਚ ਅੱਠ ਵਾਰ), ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦੇ ਕੇ ਗੁਰੂ-ਸੇਵਾ ਤੇ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਨਿਤ ਪੰਚਦੇਵਤਾ ਪੂਜਾ ਦੀ ਕੇਂਦਰ/ਬਾਹਰਲੀ ਸਥਾਪਨਾ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ-ਪਾਦੁਕਾ ਮੰਤ੍ਰ-ਸਤੋਤ੍ਰ, ਛਟ ਚਕ੍ਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕੁੰਡਲਿਨੀ ਦਾ ਬ੍ਰਹਮਰੰਧ੍ਰ ਤੱਕ ਚੜ੍ਹਾਉ, ਅਤੇ ਅਜਪਾ/ਹੰਸ-ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਸ਼੍ਵਾਸ-ਜਪ—ਰਿਸ਼ੀ, ਛੰਦ, ਦੇਵਤਾ, ਸ਼ਡੰਗ ਤੇ ਚਕ੍ਰ-ਅਰਪਣ ਸਮੇਤ—ਅਦ੍ਵੈਤ ਮੋਖ੍ਸ਼-ਧਰਮ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
The Explanation of Sandhyā and Related Daily Observances (Saṅdhyā-ādi Nitya-karma-Vidhi)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨਿੱਤਕਰਮ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਕਦਮ ਰੱਖਣਾ; ਮਲਤਿਆਗ ਵੇਲੇ ਸ਼ੌਚਾਚਾਰ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਮਿੱਟੀ‑ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧੀ; ਦੰਤਧਾਵਨ ਸਮੇਂ ਵਨਸਪਤੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ। ਫਿਰ ਮੰਦਰ ਦੀ ਤਿਆਰੀ, ਅਸਤ੍ਰ/ਮੂਲ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਆਰਤੀ; ਨਦੀ‑ਸਨਾਨ ਵਿੱਚ ਮੰਤ੍ਰਾਭਿਮੰਤ੍ਰਿਤ ਮਿੱਟੀ, ਬ੍ਰਹਮਰੰਧ੍ਰ ਰਾਹੀਂ ਅੰਤਰਸਨਾਨ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੌਤ ਸ਼ਾਂਤੀ। ਦੇਸ਼‑ਕਾਲ ਸੰਕਲਪ ਨਾਲ ਮੰਤ੍ਰਸਨਾਨ, ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ, ਤੀਰਥ ਆਵਾਹਨ (ਗੰਗਾ‑ਯਮੁਨਾ ਆਦਿ), ਸੁਧਾ‑ਬੀਜ, ਕਵਚ/ਅਸਤ੍ਰ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਚੱਕਰ; ਬਿਮਾਰੀ ਵਿੱਚ ਅਘਮਰਸ਼ਣ ਪ੍ਰਾਇਸ਼ਚਿੱਤ। ਕੇਸ਼ਵ‑ਨਾਰਾਇਣ‑ਮਾਧਵ ਆਹਵਾਨਾਂ ਨਾਲ ਸੰਧਿਆ, ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵੈਸ਼ਣਵ ਆਚਮਨ‑ਨਿਆਸ ਅਤੇ ਸ਼ੈਵ/ਸ਼ਾਕਤ ਵਿਕਲਪ; ਤਿਲਕ‑ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ ਦੇ ਨਿਯਮ; ਦੁਆਰ‑ਪੂਜਾ, ਦੇਵਸਥਾਨ ਵਿਨਿਆਸ, ਦੁਆਰਪਾਲਾਂ ਦੀਆਂ ਸੂਚੀਆਂ (ਵੈਸ਼ਣਵ/ਸ਼ੈਵ/ਮਾਤ੍ਰਿ ਸ਼ਕਤੀਆਂ); ਮਾਤ੍ਰਿਕਾ‑ਸ਼ਕਤੀ ਨਿਆਸ, ਬੀਜ‑ਸ਼ਕਤੀ ਤੱਤ ਅਤੇ ਛਡੰਗ‑ਨਿਆਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੂਜਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ।
Devapūjā-krama: Ārghya-saṃskāra, Maṇḍala–Nyāsa, Mudrā-pradarśana, Āvaraṇa-arcana, Homa, Japa, and Kṣamāpaṇa
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨਾਰਦ ਨੂੰ ਦੇਵ-ਪੂਜਾ ਦਾ ਪੂਰਾ, ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਅਤੇ ਤਾਂਤ੍ਰਿਕ ਵਿਧਾਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਤ੍ਰਿਕੋਣ‑ਟਕੋਣ‑ਚਤੁਰਸ੍ਰ ਮੰਡਲ ਬਣਾਕੇ ਆਧਾਰ ਅਤੇ ਅਗਨੀ‑ਮੰਡਲ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ, ਗੋ‑ਮੁਦਰਾ ਤੇ ਕਵਚ ਨਾਲ ਅਰਘ੍ਯ-ਜਲ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੰਸਕਾਰਿਤ ਕਰਨਾ, ਅੰਗ‑ਨਿਆਸ ਰਾਹੀਂ ਮੰਤ੍ਰਾਂਗ‑ਨਿਗ੍ਰਹ, ਸੂਰਜ‑ਚੰਦਰ ਕਲਾਵਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਤੀਰਥ ਆਵਾਹਨ ਅਤੇ ਮਤਸ੍ਯ‑ਮੁਦਰਾ ਤੇ ਅਸਤ੍ਰ ਨਾਲ ਮੁਦ੍ਰਣ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਫਿਰ ਪਾਦ੍ਯ, ਅਰਘ੍ਯ, ਆਚਮਨੀਯ, ਮਧੁਪਰਕ, ਸਨਾਨ, ਵਸਤ੍ਰ, ਯਜ੍ਞੋਪਵੀਤ, ਗੰਧ, ਪੁਸ਼ਪ, ਧੂਪ, ਦੀਪ, ਨੈਵੇਦ੍ਯ, ਤਾਂਬੂਲ ਆਦਿ ਉਪਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ‑ਕ੍ਰਮ ਅਤੇ ਦੇਵਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਸ਼ਿਧ ਅਰਪਣ ਦੇ ਨਿਯਮ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਦਿਕਪਾਲਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਾਹਨਾਂ ਤੇ ਆਯੁਧਾਂ ਸਮੇਤ ਆਵਰਨ‑ਅਰਚਨਾ, ਆਰਤੀ‑ਪ੍ਰਣਾਮ, ਵਿਆਹ੍ਰਿਤੀਆਂ ਨਾਲ 25 ਆਹੁਤੀਆਂ ਦਾ ਹੋਮ, ਉਗ੍ਰ ਪਰਿਚਰਾਂ ਨੂੰ ਬਲੀ, ਜਪ‑ਸਮਰਪਣ, ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਮਰਯਾਦਾ ਅਤੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਖ਼ਿਮਾ‑ਪ੍ਰਾਰਥਨਾਵਾਂ ਦੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰੋਗ, ਅਸ਼ੌਚ ਜਾਂ ਡਰ ਵਿੱਚ ਮਾਨਸਿਕ ਪੂਜਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਨਣ ਵਾਲੀਆਂ ਆਤੁਰੀ/ਸੌਤਿਕੀ/ਤ੍ਰਾਸੀ ਵਿਧੀਆਂ ਅਤੇ ਗਲਤ ਭਾਵ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਅਨੁਕਲਪ ਕਰਮ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।
Gaṇeśa Mantra-vidhi: Mahāgaṇapati Gāyatrī, Vakratuṇḍa Mantra, Nyāsa, Homa, Āvaraṇa-pūjā, and Caturthī Vrata
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨਾਰਦ ਨੂੰ ਗਣੇਸ਼-ਸਾਧਨਾ ਦੀ ਪੂਰੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਗਣੇਸ਼ ਮੰਤ੍ਰ, ਨਿਯੰਤਰਣ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਮੰਤ੍ਰ-ਰਚਨਾ ਅਤੇ 28 ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲੇ ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀ-ਛੰਦ-ਦੇਵਤਾ ਆਦਿ ਵਰਣਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਡੰਗ ਨਿਆਸ, ਭੂਰ-ਭੁਵਹ-ਸ੍ਵਹ ਵਿੱਚ ਭੁਵਨ ਨਿਆਸ ਅਤੇ ਅੰਕ-ਸੰਕੇਤਾਂ ਨਾਲ ਵਰਣ/ਪਦ ਨਿਆਸ ਦੀ ਸਪਸ਼ਟ ਸਥਾਪਨਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਮਹਾਗਣਪਤੀ ਗਾਇਤਰੀ (ਵਿਦ੍ਮਹੇ/ਧੀਮਹਿ/ਪ੍ਰਚੋਦਯਾਤ੍), ਧਿਆਨ-ਰੂਪ, ਜਪ ਗਿਣਤੀ ਅਤੇ ਅੱਠ ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਨਾਲ ਹੋਮ ਦੀ ਵਿਧੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਟਕੋਣ-ਤ੍ਰਿਕੋਣ-ਅੱਠ ਦਲ ਕਮਲ-ਭੂਪੁਰ ਵਾਲੇ ਯੰਤਰ/ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਪੀਠ-ਪੂਜਾ, ਆਵਰਣ ਦੇਵਤੇ-ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਹਚਰੀ ਸਮੇਤ ਗਣੇਸ਼ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਫੁੱਲ, ਸਮਿਧਾ, ਘੀ, ਸ਼ਹਿਦ ਆਦਿ ਅਰਪਣ ਅਨੁਸਾਰ ਫਲ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵੀ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਮਹੀਨਾਵਾਰ ਚਤੁਰਥੀ ਵਰਤ, ਗ੍ਰਹਿਣ ਪੂਜਾ, ਰੱਖਿਆ ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਵੱਖਰੇ ਵਕ੍ਰਤੁੰਡ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਤੇ ਆਵਰਣ-ਕ੍ਰਮ ਵੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਦੀਖਿਆ ਦੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ, ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ-ਸੰਤਾਨ-ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵਰਗੀਆਂ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ, ਗੋਪਨੀਯਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਅਤੇ ਭਕਤੀ-ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸਿੱਧੀ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਦੇ ਕੇ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Śeṣoditya-Sūrya-nyāsa, Soma-sādhana, Graha-pūjā, and Bhauma-vrata-vidhi
ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਸੂਰਜ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ‘ਤ੍ਰਿਰੂਪ’ ਸਾਧਨਾ (ਸ਼ੇਸ਼ੋਦਿਤ੍ਯ/ਰਵੀ-ਵਿਦਿਆ) ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਅੱਗੇ ਸੋਮ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹ-ਪੂਜਾ ਤੱਕ ਫੈਲਦੀ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀ-ਛੰਦ-ਦੇਵਤਾ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ (ਦੇਵਭਾਗ/ਗਾਇਤ੍ਰੀ/ਰਵੀ; ਭ੍ਰਿਗੁ/ਪੰਕਤੀ/ਸੋਮ; ਵਿਰੂਪਾਖ਼ਸ਼/ਗਾਇਤ੍ਰੀ/ਕੁਜ), ਸ਼ਡੰਗ-ਨਿਆਸ, ਸੋਮ-ਸੂਰਜ-ਅਗਨੀ ਮੰਡਲ-ਨਿਆਸ, ਵਿਆਪਕ ਜਪ, ਹਿਰਦੇ-ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਰਵੀ ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਮਹਾਜਪ ਨਾਲ ਦਸ਼ਾਂਸ਼ ਹੋਮ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪੀਠ-ਪੂਜਾ, ਆਵਰਨ ਦੇਵਤਾ-ਸ਼ਕਤੀਆਂ, ਦਿਸ਼ਾ/ਵਿਦਿਸ਼ਾ ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਸੌਖੀ ਪਰ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਨਿੱਤ ਅਰਘ੍ਯ ਵਿਧੀ ਵੀ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਮਹੀਨਾਵਾਰ ਸੋਮ ਅਰਘ੍ਯ ਅਤੇ ਸੰਤਾਨ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤੇ ਕਰਜ਼ਾ-ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਪੂਰਾ ਭੌਮ-ਵ੍ਰਤ (ਮੰਗਲਵਾਰ)—ਲਾਲ ਸਮੱਗਰੀ, 21 ਵਾਰੀ ਕ੍ਰਮ, ਸਤੁਤੀ, ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦਾਨ-ਦਕਸ਼ਿਣਾ—ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਬੁਧ, ਗੁਰੂ, ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਮੰਤ੍ਰ-ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਗੋਪਨੀਯਤਾ/ਅਧਿਕਾਰ ਦੇ ਨਿਯਮ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।
Mahāviṣṇu-Mantras: Aṣṭākṣarī, Sudarśana-Astra, Nyāsa Systems, Āvaraṇa-Pūjā, and Prayogas
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨਾਰਦ ਨੂੰ ਦੁਰਲੱਭ ਮਹਾਵਿਸ਼ਣੂ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਵੀ ਸਮਰੱਥ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਸ਼ਟਾਕਸ਼ਰੀ “ਨਾਰਾਇਣ” ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀ-ਛੰਦ-ਦੇਵਤਾ-ਬੀਜ-ਸ਼ਕਤੀ-ਵਿਨਿਯੋਗ ਦੱਸ ਕੇ ਪੰਚਾਂਗ/ਡੰਗ ਨਿਆਸ, ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਕਸ਼ਰੀ ਸੁਦਰਸ਼ਨ-ਅਸਤ੍ਰ ਮੰਤ੍ਰ ਅਤੇ ਦਿਗਬੰਧਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਵਿਭੂਤੀ-ਪੰਜਰ ਨਿਆਸ, ਤੱਤਵਾਭਿਧ/ਤੱਤਵ-ਨਿਆਸ (ਅੱਠ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀਆਂ, ਬਾਰਾਂ ਤੱਤਵ), ਅਤੇ ਕੇਸ਼ਵ-ਪਦਮਨਾਭ ਆਦਿ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ ਮੂਰਤੀਆਂ ਦੀ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ ਆਦਿਤਿਆਂ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੀ-ਭੂ ਸਮੇਤ ਨਾਰਾਇਣ ਧਿਆਨ, ਜਪ-ਫਲ ਦਾ ਕ੍ਰਮ (ਲੱਖਾਂ ਤੋਂ ਮੋਖ਼ਸ਼ ਤੱਕ), ਹੋਮ/ਆਸਨ ਮੰਤ੍ਰ, ਕਮਲ-ਯੰਤਰ ਵਿੱਚ ਵਾਸੁਦੇਵ-ਸੰਕਰਸ਼ਣ-ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ-ਅਨਿਰੁੱਧ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ-ਸ਼੍ਰੀ ਆਦਿ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀ ਆਵਰਨ-ਪੂਜਾ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਨਾਸ਼ ਅਤੇ ਸੱਪ ਦੇ ਡੰਸ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ (ਗਰੁੜ/ਨ੍ਰਿਸਿੰਹ), ਰੋਗਨਾਸ਼-ਦੀਰਘ ਆਯੁ, ਧਨ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਤੇ ਭੂਮੀ-ਲਾਭ, ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ, ਸ਼੍ਰੀਕਰ, ਆਦਿ-ਵਰਾਹ, ਧਰਣੀ, ਜਗੰਨਾਥ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਯੋਗ (ਆਕਰਸ਼ਣ/ਮੋਹਨ ਸਮੇਤ) ਦੇ ਕੇ, ਸਿੱਧ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਣੂ-ਸਾਮ੍ਯ ਤੱਕ ਸਭ ਮਨੋਰਥ ਸਿਧ ਹੋਣ ਦਾ ਨਿਰਣਯ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
The Exposition of Nṛsiṁha Worship-Mantras, Nyāsa, Mudrās, Yantras, Kavaca, and Nṛsiṁha Gāyatrī
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨਾਰਦ ਨੂੰ ਨਰਹਰੀ/ਨ੍ਰੁਹਰੀ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਦਾ ਬਹੁ-ਪੱਧਰੀ ਵਿਧਾਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਏਕਾਖ਼ਰ ਆਦਿ ਨਰਸਿੰਹ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਲੱਛਣ (ਰਿਸ਼ੀ ਅਤ੍ਰਿ, ਜਗਤੀ ਛੰਦ, ਦੇਵਤਾ ਨ੍ਰੁਹਰੀ, ਬੀਜ-ਸ਼ਕਤੀ, ‘ਸਰਵਾਰਥ’ ਵਿਨਿਯੋਗ), ਧਿਆਨ-ਰੂਪ ਅਤੇ ਸਾਧਨਾ ਦੀ ਗਿਣਤੀ (ਇੱਕ ਲੱਖ ਜਪ, ਦਸਵਾਂ ਹਵਨ ਘੀ ਅਤੇ ਪਾਇਸ ਨਾਲ) ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਵੈਸ਼ਣਵ ਪੀਠ ਵਿੱਚ ਕਮਲ-ਮੰਡਲ ਪੂਜਾ, ਦਿਸ਼ਾ-ਪਾਲ/ਪਰਿਵਾਰ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ 32 ਉਗ੍ਰ ਨਾਮਾਂ ਦਾ ਉਲੇਖ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਡੰਗ, ਦਸਧਾ, ਨਵ-ਸਥਾਪਨ, ਹਰੀ-ਨਿਆਸ ਆਦਿ ਕਈ ਨਿਆਸ-ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸਥਾਨ-ਕ੍ਰਮ (ਮੂਲ→ਨਾਭੀ→ਹਿਰਦਾ→ਭ੍ਰੂਮੱਧ→ਤੀਜੀ ਅੱਖ) ਸਿਸਟਮਬੱਧ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਨਰਸਿੰਹੀ, ਚਕ੍ਰ, ਦੰਸ਼ਟ੍ਰਾ ਆਦਿ ਮੁਦਰਾਵਾਂ, ਸ਼ਾਂਤ/ਰੌਦ੍ਰ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੂ-ਨਿਗ੍ਰਹ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਦੱਸੇ ਹਨ। ਰੋਗ-ਨਿਵਾਰਣ, ਗ੍ਰਹ-ਪੀੜਾ ਸ਼ਮਨ, ਸਤੰਭਨ/ਵਿਜੈ ਆਦਿ ਰਾਜਸੀ ਤੇ ਚਿਕਿਤਸਕ ਉਪਯੋਗ ਭਸਮ, ਆਹੁਤੀਆਂ ਅਤੇ ਸਮੇਂ-ਬੱਧ ਜਪ ਨਾਲ ਸਮਝਾਏ ਹਨ। ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯ-ਮੋਹਨ, ਅੱਠ-ਅਰ, ਬਾਰਾਂ-ਅਰ ਕਾਲਾਂਤਕ, ‘ਯੰਤਰਰਾਜ’ ਆਦਿ ਯੰਤਰ, ਕਵਚ-ਵਰਮਾਸਤ੍ਰ ਕ੍ਰਮ ਅਤੇ ਨ੍ਰੁਸਿੰਹ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਨਾਲ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ—ਸਿੱਧੀ, ਰੱਖਿਆ, ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਅਤੇ ਨਿਰਭੈਤਾ—ਘੋਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Hayagrīva-pūjā-vyākhyāna (Worship Procedure and Mantra-Siddhi of Hayagrīva)
ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਪ੍ਰਣਵ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ, ਵਿਸ਼ਨੂ-ਸੰਬੰਧੀ ਮੰਤ੍ਰ-ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਰਿਸ਼ੀ ਇੰਦੂ, ਛੰਦ ਵਿਰਾਟ, ਦੇਵਤਾ ਦਧਿਵਾਮਨ; ਬੀਜ ਤਾਰਾ/ਓਂ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਵਹਿਨਿਜਾਇਆ। ਉਹ ਦੇਹ-ਨਿਆਸ, ਅਠਾਰਾਂ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ, ਫਿਰ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਹੋਮ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਤਿੰਨ ਲੱਖ ਜਪ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਦਸਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਘਿਉ ਨਾਲ ਭਿੱਜੀਆਂ ਆਹੁਤੀਆਂ ਨਾਲ ਹੋਮ। ਪਾਇਸ, ਦਹੀਂ-ਚੌਲ, ਲਾਲ ਕਮਲ, ਅਪਾਮਾਰਗ ਆਦਿ ਆਹੁਤੀਆਂ ਨਾਲ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ, ਭਯ-ਨਾਸ਼, ਰੋਗ-ਸ਼ਮਨ, ਵਸ਼ੀਕਰਨ, ਬੰਧਨ-ਮੋਚਨ ਅਤੇ ਅੰਨ-ਵਾਧੇ ਦੇ ਫਲ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਯੰਤਰ/ਮੰਡਲ ਦੀ ਰਚਨਾ—ਕਮਲ-ਕਰਨਿਕਾ ਵਿੱਚ ਪੂਜਾ, ਕੇਸਰ ਤੇ ਪੰਖੁੜੀਆਂ ਉੱਤੇ ਸ਼ਡੰਗ ਪੂਜਾ, ਚਾਰ ਵ੍ਯੂਹ, ਸ਼ਕਤੀਆਂ, ਆਯੁਧ, ਦਿਕਪਾਲ, ਅੱਠ ਦਿਸ਼ਾ-ਹਾਥੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ। ਦੂਜੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਿੱਚ ਹਯਗ੍ਰੀਵ (ਤੁਰਗਾਨਨ)—ਰਿਸ਼ੀ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਛੰਦ ਅਨੁਸ਼ਟੁਪ; ਬਾਹਰੀ ਵਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੇਦਾਂਗ, ਮਾਤ੍ਰਿਕਾ, ਭੈਰਵ, ਅਵਤਾਰ, ਨਦੀਆਂ, ਗ੍ਰਹ, ਪਹਾੜ, ਨਕਸ਼ਤਰ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਭਿਮੰਤ੍ਰਿਤ ਜਲ, ਗ੍ਰਹਣ-ਕਾਲ ਦੇ ਕਰਮ ਅਤੇ ਬੀਜ-ਸੰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਸਰਸਵਤ-ਸਿੱਧੀ—ਵਾਣੀ ਤੇ ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭੁਤਾ—ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ।
The Description of the Worship of Rāma and Others (Rāmādi-pūjā-vidhāna)
ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਵੈਸ਼ਣਵ ਮੰਤ੍ਰ-ਪੱਧਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰਾਮ-ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਪਰਮ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਤਾ, ਪਾਪ-ਨਾਸਕ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼-ਪ੍ਰਦ ਸ਼ਕਤੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ-ਛੰਦ-ਦੇਵਤਾ-ਬੀਜ-ਸ਼ਕਤੀ-ਵਿਨਿਯੋਗ, ਛਡੰਗ ਨਿਆਸ ਅਤੇ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਅੱਖਰ-ਨਿਆਸ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਕਰਕੇ ਸੀਤਾ-ਲਖਸ਼ਮਣ ਸਮੇਤ ਸ਼੍ਰੀਰਾਮ ਦਾ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪੂਜਾ-ਵਿਧਾਨ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇਵਤੇ, ਸ਼ਾਰੰਗ ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਬਾਣ, ਹਨੁਮਾਨ, ਸੁਗਰੀਵ, ਭਰਤ, ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਆਦਿ ਸਹਾਇਕ, ਅਤੇ ਕਮਲ-ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਆਰਾਧਨਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਪੁਰਸ਼ਚਰਣ ਅਤੇ ਹੋਮ ਦੇ ਨਿਯਮ, ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ, ਸਿਹਤ, ਰਾਜ-ਅਧਿਕਾਰ, ਕਾਵਿ-ਪ੍ਰਤਿਭਾ, ਰੋਗ-ਸ਼ਮਨ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੱਸ ਕੇ ਕੇਵਲ ਲੌਕਿਕ ਲਾਭ ਲਈ ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਪਰਲੋਕ ਨੂੰ ਭੁੱਲਣ ਤੋਂ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਯੰਤਰਰਾਜ ਦੀ ਛਟਕੋਣ-ਕਮਲ-ਸੂਰਜ-ਪੱਤਰੀ ਰਚਨਾ, ਲਿਖਣ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ, ਧਾਰਣ-ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਤਿਥੀ-ਨਕਸ਼ਤਰ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਯੋਗ ਵੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਛੇ, ਅੱਠ, ਦਸ, ਤੇਰਾਂ, ਅਠਾਰਾਂ, ਉੱਨੀ ਆਦਿ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲੇ ਕਈ ਮੰਤ੍ਰ-ਰੂਪ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਵਿਧਾਨ ਨਾਲ ਦੱਸ ਕੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸੀਤਾ-ਲਖਸ਼ਮਣ ਉਪਪੂਜਾ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਤੋਂ ਰਾਜ-ਪੁਨਰਸਥਾਪਨਾ ਤੱਕ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।
Hanumān-mantra-kathana: Mantra-bheda, Nyāsa, Yantra, and Prayoga
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸਨਤਕੁਮਾਰ (ਸਨਕਾਦਿ ਪਰੰਪਰਾ ਅੰਦਰ) ਨਾਰਦ ਨੂੰ ਹਨੁਮਾਨ-ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਭੰਡਾਰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਧੀ-ਵਿਆਕਰਣ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਬੀਜ-ਰਚਨਾ, ਹ੍ਰਿਦਯਾਂਤ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਖਰੀ ‘ਮੰਤ੍ਰਰਾਜ’, ਅਤੇ ਅੱਠ, ਦਸ, ਬਾਰਾਂ ਤੇ ਅਠਾਰਾਂ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲੇ ਭੇਦ; ਨਾਲ ਹੀ ਰਿਸ਼ੀ/ਛੰਦ/ਦੇਵਤਾ ਦਾ ਨਿਰਧਾਰਣ ਅਤੇ ਬੀਜ–ਸ਼ਕਤੀ ਨਿਯੋਗ। ਸਿਰ, ਨੇਤਰ, ਕੰਠ, ਬਾਂਹਾਂ, ਹਿਰਦਾ, ਨਾਭੀ ਅਤੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਡੰਗ ਤੇ ਅੰਗ-ਨਿਆਸ, ਸੂਰਜ-ਸਮ ਤੇਜਸਵੀ ਅਤੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਕੰਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਆੰਜਨੇਯ ਦਾ ਧਿਆਨ, ਵੈਸ਼ਣਵ ਪੀਠ ਉੱਤੇ ਪੂਜਾ, ਪੱਤਿਆਂ/ਤੰਤੂਆਂ ਉੱਤੇ ਅੰਗ-ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਵਾਨਰਗਣ ਤੇ ਲੋਕਪਾਲਾਂ ਲਈ ਅਰਪਣ ਵਰਣਿਤ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਰਾਜਾ-ਸ਼ਤ੍ਰੂ ਭਯ ਨਿਵਾਰਣ, ਜ੍ਵਰ-ਵਿਸ਼-ਅਪਸਮਾਰ ਸਮਾਨ ਰੋਗ-ਸ਼ਾਂਤੀ, ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਭਸਮ/ਜਲ ਪ੍ਰਯੋਗ, ਯਾਤਰਾ ਤੇ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਰੱਖਿਆ, ਅਤੇ ਯੁੱਧ-ਵਿਜੈ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਕਈ ਯੰਤਰ (ਵਲਯ, ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ-ਵਜ੍ਰ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਾਲਾ ਭੂਪੁਰ, ਸ਼ਟਕੋਣ/ਕਮਲ, ਧ੍ਵਜ-ਯੰਤਰ) ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦ੍ਰਵ੍ਯ, ਸਿਆਹੀ, ਪ੍ਰਾਣ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ, ਧਾਰਣ ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਅਸ਼ਟਮੀ, ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ, ਮੰਗਲਵਾਰ/ਐਤਵਾਰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸਮੇਤ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਨਿਯਮਿਤ ਜਪ-ਹੋਮ ਅਤੇ ਰਾਮਦੂਤ ਹਨੁਮਾਨ ਦੀ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਸਿੱਧੀ, ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਅਤੇ ਅਖੀਰਕਾਰ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਫਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Dīpa-vidhi-vyākhyānam (Procedure for Lamp-Offering to Hanumān)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਲਈ ਨਿਤ੍ਯ-ਦੀਪ/ਦੀਪਦਾਨ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਧੀ ‘ਰਹੱਸ’ ਸਮੇਤ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਅਧਿਆਇ ਇਕ ਰਸਮੀ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਿਕਾ ਵਾਂਗ ਹੈ: ਦੀਵੇ ਦੇ ਪਾਤ੍ਰ ਅਤੇ ਤੇਲ ਦੀਆਂ ਮਾਤਰਾਂ, ਅਤੇ ਤੇਲ‑ਅਨਾਜ‑ਚੂਰਨ‑ਰੰਗ‑ਸੁਗੰਧ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ (ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ, ਆਕਰਸ਼ਣ, ਰੋਗਨਾਸ਼, ਉੱਚਾਟਨ, ਵਿਦ੍ਵੇਸ਼, ਮਾਰਣ, ਯਾਤਰਾ ਤੋਂ ਵਾਪਸੀ) ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਲ, ਪ੍ਰਸ੍ਰਿਤ, ਕੁਡਵ, ਪ੍ਰਸਥ, ਆਢਕ, ਦ੍ਰੋਣ, ਖਾਰੀ ਆਦਿ ਮਾਪ, ਬੱਤੀ ਦੇ ਧਾਗਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ‑ਰੰਗ, ਤੇਲ ਸੰਭਾਲਣ ਅਤੇ ਪੀਸਣ‑ਗੂੰਥਣ ਦੇ ਨਿਯਮ ਵੀ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਹਨੁਮਾਨ ਮੂਰਤੀ, ਸ਼ਿਵ ਮੰਦਰ, ਚੌਰਾਹਾ, ਗ੍ਰਹ/ਭੂਤ ਸਥਾਨ, ਸਫਟਿਕ ਲਿੰਗ ਅਤੇ ਸ਼ਾਲਿਗ੍ਰਾਮ ਵਿੱਚ ਪੂਜਾ; ਸ਼ਟਕੋਣ ਅਤੇ ਅਸ਼ਟਦਲ ਕਮਲ-ਯੰਤਰ, ਸ਼ਡੰਗ ਨਿਆਸ ਅਤੇ ਵਸੁਪਦਮ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਵਾਨਰਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਕਵਚ, ਮਾਲਾ-ਮੰਤ੍ਰ, ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਖਸ਼ਰੀ ਵਿਦਿਆ, ਸੂਰਜ ਬੀਜ ਆਦਿ ਮੰਤ੍ਰ-ਪ੍ਰਯੋਗ, ਦੋ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਰੱਖਿਆ/ਯੁੱਧ ਪ੍ਰਯੋਗ, ਫਿਰ 26 ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਤੱਤਵਜ੍ਞਾਨ ਮੰਤ੍ਰ (ਰਿਸ਼ੀ ਵਸਿਸ਼ਠ, ਅਨੁਸ਼ਟੁਪ) ਅਤੇ ਗ੍ਰਹ‑ਭੂਤ ਨਿਵਾਰਕ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਮੰਤ੍ਰ (ਰਿਸ਼ੀ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਗਾਇਤ੍ਰੀ) ਦੇ ਲੱਛਣ ਦੱਸ ਕੇ, ਗੋਪਨੀਯਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਅਧਿਕਾਰ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਨਾਲ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Mantra-Māhātmya and Sādhana of Kārtavīryārjuna (Nyāsa, Yantra, Homa, and Dīpa-Vrata)
ਨਾਰਦ ਕਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਉਤ्थਾਨ‑ਪਤਨ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਾਰਤਵੀਰਿਆਰਜੁਨ ਦੀ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੇਵਾ ਕਿਉਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਸੁਦਰਸ਼ਨ‑ਚਕ੍ਰ ਦਾ ਅਵਤਾਰ ਹੈ; ਦੱਤਾਤ੍ਰੇਯ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਪਰਮ ਤੇਜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਮਾਤ੍ਰ ਜਿੱਤ ਤੇ ਨੁਕਸਾਨ ਦੀ ਭਰਪਾਈ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਗੁਪਤ ਤਾਂਤ੍ਰਿਕ ਵਿਧੀਆਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ—ਨਿਆਸ‑ਕਵਚ ਸਥਾਪਨਾ, ਮੰਤ੍ਰ‑ਪਰੀਖਿਆ, ਵਿਨਿਯੋਗ (ਰਿਸ਼ੀ ਦੱਤਾਤ੍ਰੇਯ, ਛੰਦ ਅਨੁਸ਼ਟੁਪ, ਦੇਵਤਾ ਕਾਰਤਵੀਰਿਆਰਜੁਨ, ਬੀਜ/ਸ਼ਕਤੀ ਧ੍ਰੁਵ), ਅੰਗਨਿਆਸ ਅਤੇ ਧਿਆਨ‑ਮੂਰਤੀ। ਜਪ ਗਿਣਤੀ, ਹੋਮ ਦੇ ਭਾਗ‑ਆਹੁਤੀਆਂ, ਛਟਕੋਣ‑ਤ੍ਰਿਕੋਣ ਯੰਤਰ ਰੇਖਾ, ਅਸ਼ਟਸ਼ਕਤੀ ਪੂਜਾ, ਪੂਰਾ ਯੰਤਰ‑ਵਿਧਾਨ, ਕੁੰਭਾਭਿਸ਼ੇਕ ਦੇ ਫਲ ਅਤੇ ਪਿੰਡ‑ਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਫਲ ਅਨੁਸਾਰ ਹੋਮ‑ਦ੍ਰਵ੍ਯ—ਉੱਚਾਟਨ, ਵਸ਼੍ਯ, ਸ਼ਾਂਤੀ, ਸਤੰਭਨ, ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ, ਚੋਰੀ‑ਨਿਵਾਰਣ—ਅਤੇ ਆਹੁਤੀ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਨਿਯਮ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਮੰਤ੍ਰ‑ਕੁਲ ਤੇ ਛੰਦਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ, ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਪ੍ਰਯੋਗ ਵਿੱਚ ਸਾਵਧਾਨੀ ਅਤੇ ਰਾਤ ਦੇ ਪਾਠ ਬਾਰੇ ਚੇਤਾਵਨੀ ਵੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਦੀਪ‑ਵ੍ਰਤ—ਸ਼ੁਭ ਮਾਸ‑ਤਿਥੀ‑ਨਕਸ਼ਤਰ‑ਯੋਗ, ਦੀਵੇ ਦੇ ਪਾਤਰ ਦਾ ਮਾਪ, ਬੱਤੀ ਗਿਣਤੀ, ਸਥਾਪਨਾ, ਸੰਕਲਪ‑ਮੰਤ੍ਰ, ਸ਼ਕੁਨ, ਆਚਾਰ ਨਿਯਮ, ਗੁਰੂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਭੋਜਨ‑ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਨਾਲ ਸਮਾਪਤੀ; ਫਿਰ ਉਪਸੰਹਾਰ।
The Account of Kārtavīrya’s Protective Kavaca (Kārtavīrya-kavaca-vṛttānta)
ਨਾਰਦ ਗੁਪਤ ਤੰਤਰ-ਵਿਧੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਲਈ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕੀਰਤਵੀਰ੍ਯ/ਕਾਰਤਵੀਰ੍ਯ ਦਾ ਕਵਚ ਮੰਗਦੇ ਹਨ। ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਅਦਭੁਤ ਰੱਖਿਆ-ਕਵਚ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਹਰ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਸਹਸ੍ਰਬਾਹੂ, ਅਸਤ੍ਰਧਾਰੀ, ਤੇਜਸਵੀ ਰਥਾਰੂੜ ਸਮਰਾਟ ਦਾ ਧਿਆਨ, ਹਰਿ ਦੇ ਚਕ੍ਰ-ਅਵਤਾਰ ਰੂਪ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਅਤੇ ‘ਰਖ਼ਸ਼ਾ’ ਦਾ ਉਚਾਰਣ। ਦਿਕਪਾਲਾਂ ਅਤੇ ਆਵਰਨ-ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਸਮੇਤ ਅੰਗ-ਅੰਗ ਤੇ ਮਰਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਰੱਖਿਆ-ਕ੍ਰਮ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਚੋਰਾਂ, ਸ਼ਤਰੂਆਂ, ਅਭਿਚਾਰ, ਮਹਾਂਮਾਰੀ, ਡਰਾਉਣੇ ਸੁਪਨੇ, ਗ੍ਰਹ-ਦੋਸ਼, ਭੂਤ-ਪ੍ਰੇਤ-ਵੇਤਾਲ, ਵਿਸ਼, ਸੱਪ, ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ, ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹ-ਪੀੜਾ ਤੋਂ ਬਚਾਵ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਾਰਤਵੀਰ੍ਯ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਸਤੋਤਰ-ਸਮਾਨ ਸੂਚੀ, ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯੋਗ—ਚੋਰੀ ਹੋਈ ਵਸਤੂ ਵਾਪਸ, ਵਿਵਾਦ-ਵਿਜੈ, ਰੋਗ-ਸ਼ਮਨ, ਬੰਧਨ-ਮੁਕਤੀ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਜਪ-ਗਿਣਤੀਆਂ। ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਇਸ ਨੂੰ ਦੱਤਾਤ੍ਰੇਯ-ਪ੍ਰੋਕਤ ਕਹਿ ਕੇ ਨਾਰਦ ਨੂੰ ਇੱਛਿਤ ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
The Exposition of Hanumān’s Protective Kavaca (Māruti-kavaca)
ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨਾਰਦ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਾਰਤਵੀਰ੍ਯ ਕਵਚ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੁਣ ਉਹ ਮੋਹ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਵਿਘਨ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਜੈ-ਪ੍ਰਦ ਮāruti (ਹਨੁਮਾਨ) ਕਵਚ ਸੁਣਾਉਣਗੇ। ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਆਨੰਦਵਨਿਕਾ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਤ ਸ਼੍ਰੀਰਾਮ ਨੇ ਰਾਵਣ-ਵਧ ਤੱਕ ਦੀ ਕਥਾ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕਵਚ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ ਅਤੇ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਅਯੋਗ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਬੇਧਿਆਨ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਕਵਚ ਵਿੱਚ ਹਨੁਮਾਨ ਨੂੰ ਸੱਦ ਕੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ, ਉੱਪਰ-ਹੇਠਾਂ-ਮੱਧ ਅਤੇ ਸਿਰ ਤੋਂ ਪੈਰਾਂ ਤੱਕ ਸਰੀਰ ਦੇ ਹਰ ਅੰਗ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਹੈ; ਧਰਤੀ-ਆਕਾਸ਼-ਅੱਗ-ਸਮੁੰਦਰ-ਜੰਗਲ, ਯੁੱਧ ਅਤੇ ਸੰਕਟ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਡਾਕਿਨੀ-ਸ਼ਾਕਿਨੀ, ਕਾਲਰਾਤ੍ਰੀ, ਪਿਸਾਚ, ਸੱਪ, ਰਾਕਸ਼ਸੀ, ਰੋਗ ਅਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੂ ਮੰਤ੍ਰ ਆਦਿ ਹਨੁਮਾਨ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਦਿਵ੍ਯ ਰੂਪ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਹਨੁਮਾਨ ਨੂੰ ਵੇਦ-ਪ੍ਰਣਵ ਸਰੂਪ, ਬ੍ਰਹਮ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣਵਾਯੂ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਵਿਸ਼ਨੂ-ਮਹੇਸ਼ ਦੇ ਰੂਪ ਵਜੋਂ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਗੁਪਤਤਾ, ਅਸ਼ਟਗੰਧ ਨਾਲ ਲਿਖ ਕੇ ਗਲ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਸੱਜੀ ਬਾਂਹ ਤੇ ਧਾਰਨ, ਅਤੇ ਜਪ-ਸਿੱਧੀ ਨਾਲ ‘ਅਸੰਭਵ’ ਵੀ ਸੰਭਵ ਹੋਣ ਦਾ ਫਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Hanūmaccarita (The Account of Hanumān)
ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਆਨੰਦਵਨ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀਰਾਮ ਵੱਲੋਂ ਕਹੀ ਪਾਪਨਾਸ਼ਕ ਹਨੂਮਤ-ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਰਾਮ ਅਯੋਧਿਆ ਵਾਪਸੀ ਤੱਕ ਆਪਣਾ ਰਾਮਾਇਣ-ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਕਹਿ ਕੇ ਤ੍ਰਯੰਬਕ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਗੌਤਮ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ੈਵ ਪ੍ਰਸੰਗ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਲਿੰਗ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ, ਭੂਤਸ਼ੁੱਧੀ ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਲਿੰਗ-ਪੂਜਾ ਵਿਧੀ। ‘ਮਦ੍-ਯੋਗੀ’ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਸ਼ੰਕਰਾਤਮਾ ਦੇ ਵਧ ਨਾਲ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ ਫੈਲਦੀ ਹੈ; ਗੌਤਮ ਅਤੇ ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਵੀ ਮਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਤ੍ਰਿਮੂਰਤੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਜੀਵਿਤ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਹਨੂਮਾਨ ਨੂੰ ਹਰੀ-ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਸੰਗਮ-ਰੂਪ ਵਜੋਂ ਮੰਨ ਕੇ ਭਸਮ-ਸਨਾਨ, ਨਿਆਸ, ਸੰਕਲਪ, ਮੁਕਤਿਧਾਰਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਅਤੇ ਉਪਚਾਰਾਂ ਸਮੇਤ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਪੂਜਾ ਸਿਖਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੀਠ ਗੁੰਮ ਹੋਣ ਦੀ ਪਰਖ ਵਿੱਚ ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਸੰਸਾਰ-ਦਾਹ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਸ਼ਿਵ ਉਸਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਹਨੂਮਾਨ ਦੀ ਭਗਤੀ ਸਾਬਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਹਨੂਮਾਨ ਗਾਨ-ਸਤੁਤੀ ਤੇ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰ ਕੇ ਕਲਪਾਂਤ ਤੱਕ ਆਯੁ, ਵਿਘਨ-ਜੈ ਸ਼ਕਤੀ, ਸ਼ਾਸਤਰ-ਪਾਰੰਗਤਤਾ ਅਤੇ ਬਲ ਪਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਕਥਾ ਦਾ ਸ਼੍ਰਵਣ-ਕੀਰਤਨ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ਦਾਇਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
The Exposition of the Krishna Mantra (Kṛṣṇa-mantra-prakāśa): Nyāsa, Dhyāna, Worship, Yantra, and Prayoga
ਸੂਤ ਆਖਦੇ ਹਨ—ਪਹਿਲਾਂ ਰੱਖਿਆ-ਸਤੋਤਰ ਸੁਣ ਕੇ ਨਾਰਦ ਮੁੜ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ। ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੋਖ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਸ਼ਿ, ਛੰਦ, ਦੇਵਤਾ, ਬੀਜ, ਸ਼ਕਤੀ, ਨਿਯੋਗ ਅਤੇ ਕਠੋਰ ਨਿਆਸ-ਵਿਧੀ: ਸ਼ਿਆਦੀ-ਨਿਆਸ, ਪੰਚਾਂਗ ਤੇ ਤੱਤਵ-ਨਿਆਸ (ਜੀਵ ਤੋਂ ਮਹਾਭੂਤਾਂ ਤੱਕ), ਫਿਰ ਮਾਤ੍ਰਿਕਾ-ਨਿਆਸ, ਵਿਆਪਕ-ਨਿਆਸ ਅਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਸਥਿਤੀ-ਸੰਹਾਰ-ਨਿਆਸ। ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਦਿਗਬੰਧਨ ਰੱਖਿਆ-ਕਰਮ ਅਤੇ ਵੇਣੂ/ਬਿਲਵ/ਵਰਮ/ਸ਼ਸਤ੍ਰ-ਵਿਮੋਚਨ ਮੁਦਰਾਵਾਂ ਸਿਖਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਤੇ ਦ੍ਵਾਰਕਾ ਦਾ ਧਿਆਨ, ਆਵਰਣ-ਅਰਚਨਾ (ਪਰਿਕਰ ਦੇਵਤੇ, ਪਟਰਾਣੀਆਂ, ਆਯੁਧ, ਲੋਕਪਾਲ), ਜਪ-ਹੋਮ ਦੀਆਂ ਗਿਣਤੀਆਂ, ਅਤੇ ਤਰਪਣ ਦੇ ਦ੍ਰਵ੍ਯ-ਨਿਯਮ ਤੇ ਨਿਸ਼ੇਧ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਾਮ੍ਯ ਹੋਮ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ—ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ, ਵਸ਼ੀਕਰਨ, ਵਰਖਾ/ਜ੍ਵਰ-ਸ਼ਮਨ, ਸੰਤਾਨ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਸ਼ਤ੍ਰੂ-ਨਿਵਾਰਣ; ਪਰ ਮਾਰਣ ਆਦਿ ਹਿੰਸਕ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਚੇਤਾਵਨੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਗੋਪਾਲ-ਯੰਤਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਅਤੇ ਦਸ਼ਾਕਸ਼ਰ ‘ਮੰਤ੍ਰਰਾਜ’ ਨਿਆਸ ਸਮੇਤ; ਫਲ—ਮੰਤ੍ਰਸਿੱਧੀ, ਅਸ਼ਟਸਿੱਧੀਆਂ, ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੁਧਾਮ ਪ੍ਰਾਪਤੀ।
Kṛṣṇādi-mantra-varga-varṇana (Classification of Krishna and Related Mantras)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨਾਰਦ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ/ਗੋਵਿੰਦ ਮੰਤ੍ਰ-ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦੀ ਸੁਚੱਜੀ ਵਰਗੀਕਰਨ-ਵਿਧੀ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਦਸ਼ਾਰਣ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਤਿੰਨ ਮਨੂਆਂ ਦਾ ਉਲੇਖ ਕਰਕੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਲੱਛਣ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਰਿਸ਼ੀ ਨਾਰਦ, ਛੰਦ ਗਾਇਤਰੀ ਅਤੇ ਦੇਵਤਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਗੋਵਿੰਦ। ਫਿਰ ਚਕ੍ਰ-ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਸਮੇਤ ਅੰਗਨਿਆਸ, ਸ਼ਿਰੋਮਾਪ, ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਦਿਗਬੰਧਨ, ਦਸ਼ਾਰਣ ਵਰਤ ਅਤੇ ਹਰਿ-ਧਿਆਨ ਦੀ ਕ੍ਰਮਿਕ ਸਾਧਨਾ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਕਈ ਧਿਆਨ-ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ—ਆਯੁਧਾਂ ਸਮੇਤ ਵੇਣੁਧਰ, ਦੁੱਧ-ਨੈਵੇਦਿਆਂ ਨਾਲ ਪੂਜਿਤ ਬਾਲਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਗ੍ਰੰਥ ਅਤੇ ਮਾਤ੍ਰਿਕਾ-ਮਾਲਾ ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਆਚਾਰਯ-ਰੂਪ, ਲੀਲਾਦੰਡ-ਹਰਿ ਅਤੇ ਗੋਵੱਲਭ—ਵਜੋਂ ਵਰਣਿਤ ਹਨ। ਹਰ ਮੰਤ੍ਰ-ਗੁੱਛ ਲਈ ਜਪ-ਲਕਸ਼ (1 ਲੱਖ, 8 ਲੱਖ, 32 ਲੱਖ) ਅਤੇ ਦਸਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਹੋਮ, ਪਾਇਸ, ਚੀਨੀ ਵਾਲਾ ਦੁੱਧ, ਤਿਲ, ਫੁੱਲ ਆਹੂਤੀਆਂ, ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ, ਧਨ, ਵਾਕਸਿੱਧੀ, ਰੋਗਨਾਸ਼ ਲਈ ਤਰਪਣ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੈ। ਜ਼ੁਕਾਮ/ਜ੍ਵਰ, ਵਿਆਹ, ਵਿਸ਼-ਨਿਵਾਰਣ ਵਰਗੇ ਰੱਖਿਆ-ਚਿਕਿਤਸਕ ਪ੍ਰਯੋਗ ਗਾਰੁੜ ਕਰਮ ਸਮੇਤ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧੀ ਤੇ ਉਪਨਿਸ਼ਦੀ ਨਿਰਵਿਕਲਪ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਵੀ ਪੂਰਨ ਸਾਧਨਾ ਦਾ ਫਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
The Recitation of the Thousand Names of Rādhā and Kṛṣṇa (Yugala-Sahasranāma) and Śaraṇāgati-Dharma
ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨਾਰਦ ਨੂੰ ਪੂਰਵ-ਕਲਪ ਦਾ ਗਿਆਨ ਮੁੜ ਯਾਦ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਗੁਪਤ ਯੁਗਲ-ਰੂਪ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਮੰਤਰ ਜੋ ਕਦੇ ਸ਼ਿਵ ਤੋਂ ਪ੍ਰਤੱਖ ਮਿਲਿਆ ਸੀ। ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਨਾਰਦ ਆਪਣੇ ਪੂਰਵਜਨਮ ਦੇ ਕਰਮ ਸਿਮਰਦੇ ਹਨ; ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਸਰਸਵਤ-ਕਲਪ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਚੱਕਰ ਦੀ ਕਥਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ‘ਕਾਸ਼੍ਯਪ-ਰੂਪ ਨਾਰਦ’ ਕੈਲਾਸਵਾਸੀ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਪਰਮ ਤੱਤ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਿਵ ਮੰਤਰ-ਵਿਧਾਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅੰਗ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਸ਼ੀ ਮਨੁ, ਛੰਦ ਸੁਰਭੀ/ਗਾਇਤਰੀ, ਦੇਵਤਾ ਗੋਪੀਪ੍ਰਿਯ ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਭਗਵਾਨ, ਅਤੇ ਸ਼ਰਨਾਗਤੀ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਵਿਨਿਯੋਗ; ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਿੱਧੀ-ਪੂਰਵ ਤਿਆਰੀ, ਸ਼ੁੱਧੀ ਅਤੇ ਨਿਆਸ ਲੋੜੀਂਦੇ ਨਹੀਂ—ਕੇਵਲ ਚਿੰਤਨ ਨਾਲ ਨਿਤ੍ਯ ਲੀਲਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਸ਼ਰਨਾਗਤ ਦਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਧਰਮ: ਗੁਰੂਭਕਤੀ, ਸ਼ਰਨਾਗਤੀ ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ, ਵੈਸ਼ਨਵਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ, ਨਿਰੰਤਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਸਿਮਰਨ ਅਤੇ ਅਰਚਾ-ਸੇਵਾ, ਦੇਹ-ਆਸਕਤੀ ਤੋਂ ਵਿਰਕਤੀ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ/ਸਾਧੂ/ਵੈਸ਼ਨਵ ਅਪਰਾਧ ਤੇ ਨਾਮ-ਅਪਰਾਧ ਤੋਂ ਕੜੀ ਬਚਾਵ। ਮੁੱਖ ਉਪਾਸਨਾ ਯੁਗਲ ਸਹਸ੍ਰਨਾਮ ਹੈ—ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਨਾਮ ਵ੍ਰਜ ਤੋਂ ਮਥੁਰਾ-ਦ੍ਵਾਰਕਾ ਤੱਕ ਦੀਆਂ ਲੀਲਾਵਾਂ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਰਾਧਾ ਦੇ ਨਾਮ ਉਸ ਨੂੰ ਰਸ, ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਸਥਿਤੀ-ਲਯ ਦੀ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤ੍ਰੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਪਾਪਨਾਸ਼, ਗਰੀਬੀ ਤੇ ਰੋਗਾਂ ਤੋਂ ਰਾਹਤ, ਸੰਤਾਨ-ਲਾਭ ਅਤੇ ਰਾਧਾ–ਮਾਧਵ ਭਕਤੀ ਵਾਧੇ ਦਾ ਫਲ ਕਹਿ ਕੇ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Pañca-prakṛti-nirūpaṇa and Mantra-vidhi: Rādhā, Mahālakṣmī, Durgā, Sarasvatī, Sāvitrī; plus Sāvitrī-Pañjara
ਸ਼ੌਨਕ ਸੂਤ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਕੁਮਾਰ-ਉਪਦੇਸ਼ਿਤ ਦੁਰਲੱਭ ਤਾਂਤ੍ਰਿਕ ਵਿਧੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ। ਹਜ਼ਾਰ ਯੁਗਮ-ਨਾਮ ਸੁਣ ਕੇ ਨਾਰਦ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਾਕਤ ਤੰਤਰਾਂ ਦਾ ਸਾਰ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਰਾਧਾ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਾਕਟ੍ਯ ਅਤੇ ਯਥਾਵਿਧ ਮੰਤ੍ਰ-ਵਿਧੀ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਗੋਲੋਕ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਦੇਵੋਤਪੱਤੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਸਮਕੱਖ ਰਾਧਾ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਖੱਬੇ ਭਾਗ ਤੋਂ ਨਾਰਾਇਣ, ਰਾਧਾ ਦੇ ਖੱਬੇ ਭਾਗ ਤੋਂ ਮਹਾਲਕਸ਼ਮੀ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਰਾਧਾ ਦੇ ਰੋਮਕੂਪਾਂ ਤੋਂ ਗੋਪ-ਗੋਪੀਆਂ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਨਿੱਤ ਮਾਇਆ ਰੂਪੇ ਦੁਰਗਾ, ਹਰੀ ਦੀ ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਦੋ ਭਾਗ ਹੋਣ ਨਾਲ ਖੱਬੇ ਸ਼ਿਵ ਤੇ ਸੱਜੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਅਤੇ ਸਰਸਵਤੀ ਦਾ ਉਤਪੱਤ ਹੋ ਕੇ ਵੈਕੁੰਠ ਗਮਨ। ਅੱਗੇ ਪੰਚਵਿਧ ਰਾਧਾ ਦਾ ਨਿਰੂਪਣ ਕਰਕੇ ਰਾਧਾ, ਮਹਾਲਕਸ਼ਮੀ, ਦੁਰਗਾ, ਸਰਸਵਤੀ ਅਤੇ ਸਾਵਿਤਰੀ ਦੀ ਸਾਧਨਾ-ਕ੍ਰਮ (ਮੰਤ੍ਰ, ਧਿਆਨ, ਅਰਚਨਾ), ਮੰਤ੍ਰ-ਪਰਿਮਾਣ, ਯੰਤਰ/ਆਵਰਣ ਵਿਨਿਆਸ, ਦੇਵਤਾ-ਸੂਚੀ, ਜਪ-ਗਿਣਤੀ, ਹੋਮ-ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਅਤੇ ਰਾਜ-ਵਿਜੈ, ਸੰਤਾਨ, ਗ੍ਰਹ-ਪੀੜਾ ਸ਼ਮਨ, ਦੀਰਘਾਯੁ, ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ, ਕਾਵਿ-ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਆਦਿ ਸਿੱਧੀ-ਪ੍ਰਯੋਗ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦਿਸ਼ਾ-ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਦੇਹ-ਨਿਆਸ ਸਮੇਤ ਸਾਵਿਤਰੀ ਪੰਜਰ, ਸਾਵਿਤਰੀ ਦੇ ਨਾਮ ਅਤੇ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਉਪਸੰਹਾਰਿਤ ਹੈ।
Bhuvaneśī (Nidrā-Śakti) Mantra-vidhi, Nyāsa–Āvaraṇa Worship, Padma-homa Prayogas, and the Opening of Śrī-Mahālakṣmī Upāsanā
ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਲਯ-ਕਾਲ ਦੀ ਕਥਾ ਨਾਲ ਵਿਧੀ ਦੀ ਪਿਠਭੂਮੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਕੰਨ ਦੀ ਮੈਲ ਤੋਂ ਮਧੁ ਤੇ ਕੈਟਭ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਕਮਲ ਉੱਤੇ ਬੈਠਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨਾਰਾਇਣ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਦਰਾ-ਸ਼ਕਤੀ ਰੂਪ ਜਗਦੰਬਿਕਾ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਭੁਵਨੇਸ਼ੀ/ਭੁਵਨੇਸ਼ਵਰੀ ਦੀ ਸਾਧਨਾ-ਵਿਧੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ: ਬੀਜ ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀ-ਛੰਦ-ਦੇਵਤਾ, ਸ਼ਡੰਗ ਨਿਆਸ ਅਤੇ ਮਾਤ੍ਰਿਕਾ ਸਥਾਪਨਾ, ਸ਼ਰੀਰ ਦੇ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮੰਤ੍ਰ-ਨਿਆਸ (ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਣੂ, ਰੁਦ੍ਰ, ਕੁਬੇਰ, ਕਾਮ, ਗਣਪਤੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ), ਧਿਆਨ, ਜਪ ਗਿਣਤੀ ਅਤੇ ਨਿਰਧਾਰਤ ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਨਾਲ ਹੋਮ। ਯੰਤਰ/ਮੰਡਲ (ਕਮਲ ਦਲ, ਸ਼ਟਕੋਣ, ਨਵ ਸ਼ਕਤੀਆਂ, ਆਵਰਨ ਪੂਜਾ) ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾ-ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਜੋੜੇ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਸਹਾਇਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਸ਼ੀਕਰਨ, ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ, ਕਾਵਿ-ਬੁੱਧੀ, ਵਿਆਹ, ਸੰਤਾਨ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ; ਅੱਗੇ ਮਹਿਸ਼ਾਸੁਰ ਪ੍ਰਸੰਗ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ-ਬੀਜ ਮੰਤ੍ਰ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ—ਭ੍ਰਿਗੁ ਰਿਸ਼ੀ, ਨਿਵ੍ਰਿਤ ਛੰਦ, ਸ਼੍ਰੀ ਦੇਵਤਾ।
The Classification and Explanation of Yakṣiṇī Mantras (Kālī and Tārā Vidyās)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਵਾਕ्-ਸ਼ਕਤੀ ਰੂਪ ਦੇਵੀ ਦੀ ਮੰਤ੍ਰ-ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਣੀ ਦੀ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤ੍ਰੀ ਕਾਲੀ ਦੀ ਵਿਦਿਆ, ਫਿਰ ਤਾਰਾ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਵਿਦਿਆ। ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਛੰਦ, ਦੇਵਤਾ, ਬੀਜ, ਸ਼ਕਤੀ ਆਦਿ ਅੰਗ, ਅੰਗ-ਨਿਆਸ ਤੇ ਮਾਤ੍ਰਿਕਾ-ਨਿਆਸ, ਰੱਖਿਆ-ਵਿਧੀਆਂ ਅਤੇ ਕਾਲੀ ਦੇ ਧਿਆਨ-ਸਰੂਪ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਛਟਕੋਣ, ਗੂੰਥੇ ਤਿਕੋਣ, ਕਮਲ ਅਤੇ ਭੂਪੁਰ ਸਮੇਤ ਯੰਤਰ-ਰਚਨਾ, ਸਹਚਰ ਸ਼ਕਤੀਆਂ/ਮਾਤ੍ਰਿਕਾਵਾਂ, ਅਤੇ ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਜਪ-ਹੋਮ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਤੇ ਲਾਲ ਕਮਲ, ਬਿਲਵ, ਕਰਵੀਰ ਆਦਿ ਅਰਪਣ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਤਾਰਾ ਦੇ ਸੋਲ੍ਹਾਂ-ਨਿਆਸ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਹ, ਲੋਕਪਾਲ, ਸ਼ਿਵ–ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਚਕ੍ਰ-ਸਥਾਪਨਾ, ਦਿਗਬੰਧ ਅਤੇ ਕਵਚ ਵਰਗੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਅਹਿੰਸਾ ਅਤੇ ਕਠੋਰ ਬੋਲ ਤੋਂ ਬਚਣ ਵਰਗੀਆਂ ਨੈਤਿਕ ਚੇਤਾਵਨੀਆਂ ਵੀ ਹਨ, ਨਾਲ ਕੁਝ ਤਾਂਤ੍ਰਿਕ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ-ਚਿੰਨ੍ਹ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ, ਵਿਦਿਆ, ਜਿੱਤ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਲਈ ਤਾਬੀਜ਼/ਯੰਤਰ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।
Yakṣiṇī-Mantra-Sādhana Nirūpaṇa (Lakṣmī-avatāra-vidyāḥ: Bālā, Annapūrṇā, Bagalā)
ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨਾਰਦ ਨੂੰ ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਕਟਾਵਾਂ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਲੈ ਜਾ ਕੇ, ਮਨੁੱਖੀ ਉਦੇਸ਼ ਸਿਧ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਲਕਸ਼ਮੀ-ਸੰਬੰਧੀ ਮੰਤ੍ਰਾਵਤਾਰ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿ-ਬੀਜ, ਰਿਸ਼ੀ ਦਕਸ਼ਿਣਾਮੂਰਤੀ, ਛੰਦ ਪੰਕਤੀ ਅਤੇ ਦੇਵਤਾ ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ-ਬਾਲਾ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਦੇ ਕੇ ਅੰਗ-ਕਰ-ਨਿਆਸ, ਨਵ-ਯੋਨੀ ਪਾਠ, ਦੇਵੀ-ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਪੰਚਬੀਜ ਕਾਮੇਸ਼ੀ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਕਾਮ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਬਾਣ-ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਫਿਰ ਨਵ-ਯੋਨੀ ਮੂਲ, ਅਸ਼ਟਦਲ ਆਵਰਨ, ਮਾਤ੍ਰਿਕਾ ਪਰਿਧੀ, ਪੀਠ-ਸ਼ਕਤੀਆਂ, ਪੀਠ, ਭੈਰਵ ਅਤੇ ਦਿਕਪਾਲਾਂ ਸਮੇਤ ਯੰਤਰ-ਵਿਧਾਨ, ਜਪ-ਹੋਮ ਗਿਣਤੀਆਂ ਅਤੇ ਵਾਕਸਿੱਧੀ, ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ, ਦੀਰਘਾਯੁ, ਰੋਗ-ਸ਼ਮਨ, ਆਕਰਸ਼ਣ/ਵਸ਼ੀਕਰਨ ਆਦਿ ਪ੍ਰਯੋਗ, ਉਤਕੀਲਨ, ਦੀਪਿਨੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ-ਪਰੰਪਰਾ ਪੂਜਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਉੱਤਰਾਰਧ ਵਿੱਚ ਅੰਨਪੂਰਣਾ ਦੀ ਵੀਹ-ਅੱਖਰੀ ਵਿਦਿਆ ਯੰਤਰ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ-ਸਮੂਹਾਂ ਸਮੇਤ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਬਗਲਾਮੁਖੀ ਦੀ ਸਤੰਭਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ—ਮੰਤ੍ਰ-ਬੰਧ, ਧਿਆਨ, ਯੰਤਰ-ਭੇਦ, ਹੋਮ-ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਅਤੇ ਸਤੰਭਨ, ਉੱਚਾਟਨ, ਰੱਖਿਆ, ਪ੍ਰਤਿਵਿਸ਼, ਸ਼ੀਘ੍ਰ-ਗਮਨ, ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਤਾ ਵਰਗੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਮ—ਦੱਸ ਕੇ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
The Description of the Four Durgā Mantras
ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਦਵਿਜ਼ ਸ਼੍ਰੋਤਿਆਂ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਿਆਂ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੇ ਪ੍ਰਾਕਟਿਆਂ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ ਦੁਰਗਾ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਵਿਧਾਨ ਵੱਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਛਿੰਨਮਸਤਾ ਦੀ ਲੰਮੀ ਮੰਤ੍ਰ-ਪ੍ਰਣਾਲੀ—ਰਿਸ਼ੀ-ਛੰਦ-ਦੇਵਤਾ ਨਿਰਧਾਰਣ, ਬੀਜ/ਸ਼ਕਤੀ, ਸ਼ਡੰਗ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ-ਨਿਆਸ, ਅਤੇ ਸਵ-ਸ਼ਿਰਛਿੰਨ ਦੇਵੀ ਦਾ ਸਪਰਿਵਾਰ ਧਿਆਨ—ਦੱਸ ਕੇ ਮਹਾਜਪ ਤੇ ਹੋਮ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਦਿਕਪਾਲ, ਦ੍ਵਾਰਪਾਲ ਅਤੇ ਅੰਗ-ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਮੰਡਲ/ਪੀਠ-ਪੂਜਾ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਹੋਮ-ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਿੱਧੀਆਂ (ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ, ਵਾਕ-ਸਿੱਧੀ, ਆਕਰਸ਼ਣ, ਸਤੰਭਨ, ਉੱਚਾਟਨ, ਦੀਰਘਾਯੁ) ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਅਗੇ ਤ੍ਰਿਪੁਰਭੈਰਵੀ ਦਾ ਮੰਤ੍ਰ-ਬੰਧ (ਤਿੰਨ ਬੀਜਾਂ ਤੋਂ ਪੰਚਕੂਟ), ਨਵਯੋਨੀ ਅਤੇ ਬਾਣ-ਨਿਆਸ, ਸੂਰਜ-ਪ੍ਰਭ ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਹੋਮ-ਵਿਧੀ। ਫਿਰ ਮਾਤੰਗੀ ਦੇ ਜਟਿਲ ਦੇਹ-ਨਿਆਸ, ਕਵਚ-ਰੱਖਿਆ, 8/16 ਦਲ ਕਮਲ-ਮੰਡਲ, ਪਰਿਵਾਰ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਵਸ਼ੀਕਰਨ, ਵਰਖਾ, ਜ੍ਵਰ-ਨਿਵਾਰਣ, ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਧੂਮਾਵਤੀ ਦਾ ਰਿਸ਼ੀ-ਛੰਦ-ਦੇਵਤਾ, ਕਠੋਰ ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਵਿਘਨ/ਜ੍ਵਰ ਨਾਸ਼ਕ ਸ਼ਤ੍ਰੁਕਰਮ ਕਹਿ ਕੇ ਚਾਰ ਦੁਰਗਾ-ਅਵਤਾਰਾਂ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਸਮੂਹ ਉਪਦੇਸ਼ਿਤ ਹੋਣ ਦਾ ਨਿਸਕਰਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Rādhā-sambaddha-mantra-vyākhyā (Rādhā-Related Mantras Explained)
ਸੂਤ ਆਖਦੇ ਹਨ—ਯੱਗ-ਪੂਜਾ ਦੀਆਂ ਵਿਧੀਆਂ ਸੁਣ ਕੇ ਨਾਰਦ, ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਆਦਿ ਮਾਤਾ-ਸਰੂਪਾ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਧਾ ਜੀ ਦੀ ਯਥੋਚਿਤ ਉਪਾਸਨਾ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਪ੍ਰਕਟਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਕਲਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ। ਸਨਤਕੁਮਾਰ ‘ਅਤਿ ਗੁਪਤ’ ਉਪਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਚੰਦਰਾਵਲੀ, ਲਲਿਤਾ ਆਦਿ ਮੁੱਖ ਸਖੀਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਲੈ ਕੇ ਬੱਤੀ ਸਖੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਮੰਡਲ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਾਣੀ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਤ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਕਲਾਵਾਂ ਤੇ ਉਪਕਲਾਵਾਂ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਸੰਕੇਤ—ਵਰਨ-ਤੱਤਵ ਨਿਰਦੇਸ਼, ਹੰਸ ਛੰਦ/ਜਪ-ਭੇਦ, ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਪੁਰਸੁੰਦਰੀ-ਸ਼੍ਰੀਵਿਦਿਆ ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ—ਸਮਝਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅੰਗ ਅਤੇ ਵਿਆਪਕ ਨਿਆਸ, ਯੰਤਰ-ਰਚਨਾ (ਦਲ-ਪਦਮ, ਛਟਕੋਣ, ਚਤੁਰਸ੍ਰ, ਭੂਪੁਰ) ਅਤੇ ਧਿਆਨ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰੰਗ, ਭੁਜਾਵਾਂ, ਆਯੁਧ, ਆਭੂਸ਼ਣ ਆਦਿ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਚੰਦਰ ਤਿਥੀਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਨਿਤਿਆ ਦੇਵੀਆਂ ਦੀਆਂ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਤੇ ਮੰਤ੍ਰ (ਕਾਮੇਸ਼ਵਰੀ, ਭਗਮਾਲਿਨੀ, ਨਿਤ੍ਯਕ੍ਲਿੰਨਾ, ਭੇਰੁੰਡਾ, ਮਹਾਵਜ੍ਰੇਸ਼ਵਰੀ, ਦੂਤੀ/ਵਹ੍ਨਿਵਾਸਿਨੀ, ਤ੍ਵਰਿਤਾ, ਨੀਲਪਤਾਕਾ, ਵਿਜਯਾ, ਜ੍ਵਾਲਾਮਾਲਿਨੀ, ਮੰਗਲਾ ਆਦਿ) ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਉਪਾਸਨਾ ਸਿੱਧੀ, ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਅਤੇ ਪਾਪ-ਨਾਸ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
The Account of the Lalitā Hymn, the Protective Armor (Kavaca), and the Thousand Names (Sahasranāma)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨਾਰਦ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸ਼ਾਕਤ-ਸ਼੍ਰੀਵਿਦਿਆ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—(1) ਗੁਰੂ-ਧਿਆਨ ਅਧਾਰਿਤ ਸਮਯ ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਆਵਰਨ-ਬੋਧ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰਾਰੰਭਿਕ ਵਿਧੀ, (2) ਗੁਰੂ-ਸਤਵ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਗੁਰੂ-ਰੂਪ ਅਤੇ ਅਵਰੋਹੀ ਪਵਿੱਤਰ ਗਿਆਨ ਦਾ ਸਰੋਤ ਮੰਨ ਕੇ ਸਤੁਤੀ, (3) ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਮੰਤ੍ਰ-ਮਾਤ੍ਰਿਕਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਚਿੰਤਨ—ਅੱਖਰ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਸਿੱਧੀ ਦੀ ਜਗਤ-ਪਰਿਵਰਤਕ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ, (4) ਲਲਿਤਾ-ਕਵਚ—ਨਵਰਤਨ ਪ੍ਰਤੀਕ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਊਰਧਵ-ਅਧਹ ਰੱਖਿਆ, ਨਾਲ ਹੀ ਮਨ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਪ੍ਰਾਣ ਅਤੇ ਯਮ-ਨਿਯਮ ਤੱਕ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸੁਰੱਖਿਆ, (5) ਸਹਸ੍ਰਨਾਮ ਅਤੇ ਸ਼ੋਡਸ਼ੀ ਵਿਨਿਆਸ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਤੇ ਅੰਸ਼ਿਕ ਵਿਸਥਾਰ—ਦੇਵੀ ਦੇ ਰੂਪ, ਸ਼ਕਤੀਆਂ, ਸਿੱਧੀਆਂ, ਵਰਣ-ਵਰਗ, ਯੋਗਿਨੀ-ਚੱਕਰ, ਚੱਕਰ-ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਵਾਕ-ਤੱਤਵ, (6) ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਜਪ ਦੇ ਕ੍ਰਮਿਕ ਫਲ—ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ, ਰੱਖਿਆ, ਵਸ਼ੀਕਰਨ, ਜਿੱਤ; ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਹਸ੍ਰਨਾਮ ਨੂੰ ਕਾਮਨਾ-ਪੂਰਕ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼-ਸਹਾਇਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Nityā-paṭala-prakaraṇa (The Exposition of the Nityā-paṭala)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨਾਰਦ ਨੂੰ ਨਿੱਤ-ਪੂਜਾ ਦਾ ‘ਦੀਵਾ’ ਵਰਗਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਆਦਿਆ ਲਲਿਤਾ—ਸ਼ਿਵ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਅਭੇਦਤਾ ਹੈ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਮੰਤ੍ਰ-ਤੱਤਵ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: ਲਲਿਤਾ-ਨਾਮ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਅਰਥ, ਜਗਤ ਦਾ ਹ੍ਰੁੱਲੇਖਾ-ਰੂਪ, ਅਤੇ ਈ-ਸੁਰ ਤੇ ਬਿੰਦੂ ਨਾਲ ਧੁਨੀ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ। ਫਿਰ ਪਿੰਡਕਰਤ੍ਰ ਬੀਜਮਾਲਾ ਦੇ ਭੇਦ, ਪਾਠ-ਵਿਨਿਆਸ ਦੀਆਂ ਰੀਤਾਂ, ਦੇਵੀ ਦੇ ਉਦਭਵ-ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਵਿਸ਼ਰਾਮ-ਧਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਅਦ੍ਵੈਤ ਸਵ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼ (ਸਫੁਰੱਤਾ) ਤੱਕ ਗੱਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਅਰਘ੍ਯ ਅਤੇ ਉਪਾਸਨਾ ਲਈ ਆਸਵਾਂ (ਗੌੜੀ, ਪੈਸ਼ਟੀ, ਮਾਧਵੀ, ਵਨਸਪਤੀ-ਜਨ੍ਯ) ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਅਤੇ ਸੇਵਨ-ਨੀਤੀ ਬਾਰੇ ਕੜੀਆਂ ਚੇਤਾਵਨੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ। ਕਾਮ੍ਯ ਪੂਜਾ ਦੇ ਮਹੀਨਾਵਾਰ/ਵਾਰਵਾਰ ਅਰਪਣ, ਪਹਾੜ-ਜੰਗਲ-ਸਮੁੰਦਰ-ਕਿਨਾਰਾ-ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਆਦਿ ਸਥਾਨ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਮ, ਅਤੇ ਫੁੱਲ/ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਅਨੁਸਾਰ ਸਿਹਤ, ਧਨ, ਵਾਣੀ-ਸਿੱਧੀ, ਜਿੱਤ, ਵਸ਼ੀਕਰਨ ਆਦਿ ਫਲ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਚਕ੍ਰ/ਯੰਤਰ ਰਚਨਾ (ਤਿਕੋਣ, ਰੰਗ, ਕੇਸਰ ਨਿਯਮ), ਦੇਵੀ ਦੇ ਨਾਮ (ਵਿਵੇਕਾ, ਸਰਸਵਤੀ ਆਦਿ), ਜਪ–ਹੋਮ–ਤਰਪਣ–ਮਾਰਜਨ–ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਭੋਜਨ ਦੇ ਅਨੁਪਾਤ, ਯੁਗ ਅਨੁਸਾਰ ਗਿਣਤੀਆਂ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਵਿਦਿਆ ਰੂਪਾਂ ਲਈ ਸਿੱਧੀ-ਜਪ ਕੋਟੇ ਦੱਸ ਕੇ ਅਧਿਆਇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਭ ਪ੍ਰਯੋਗ ਯੰਤਰ-ਸੰਸਕਾਰ ਅਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹਨ।
The Exposition of the Maheśa Mantra (Mahēśa-mantra-prakāśana)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨਾਰਦ ਨੂੰ ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੋਖ ਦੋਵੇਂ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਪੂਰੀ ਸ਼ੈਵ ਮੰਤ੍ਰ-ਸਾਧਨਾ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪੰਜ-, ਛੇ- ਅਤੇ ਅੱਠ-ਅੱਖਰੀ ਮੰਤ੍ਰ-ਰੂਪ, ਰਿਸ਼ੀ–ਛੰਦ–ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ, ਅਤੇ ਪਰਤਾਂ ਵਾਲੇ ਨਿਆਸ—ਸ਼ਡੰਗ-ਨਿਆਸ, ਪੰਜ ਮੁਖਾਂ (ਈਸ਼ਾਨ, ਤਤਪੁਰੁਸ਼, ਅਘੋਰ, ਵਾਮਦੇਵ, ਸਦ੍ਯੋਜਾਤ) ਸਮੇਤ ਉਂਗਲੀ-ਨਿਆਸ, ਜਾਤੀ/ਕਲਾ-ਨਿਆਸ (ਅਠੱਤੀ ਕਲਾਵਾਂ), ਅਤੇ ਗੋਲਕ/ਵਿਆਪਕ ਰੱਖਿਆ-ਵਿਨਿਆਸ ਵਰਣਿਤ ਹਨ। ਪੰਜਵਕਤ੍ਰ, ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰ, ਚੰਦਰਸ਼ੇਖਰ, ਆਯੁਧਧਾਰੀ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਧਿਆਨ, ਜਪ–ਹੋਮ ਦਾ ਅਨੁਪਾਤ ਅਤੇ ਸਮੱਗਰੀ (ਪਾਇਸ, ਤਿਲ, ਆਰਗਵਧ, ਕਰਵੀਰ, ਮਿਸ਼ਰੀ, ਦੂਬ, ਸਰੋਂ, ਅਪਾਮਾਰਗ) ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਸ਼ਕਤੀਆਂ, ਮਾਤ੍ਰਿਕਾਵਾਂ, ਲੋਕਪਾਲਾਂ, ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਅਤੇ ਗਣੇਸ਼, ਨੰਦੀ, ਮਹਾਕਾਲ, ਚੰਡੇਸ਼ਵਰ, ਸਕੰਦ, ਦੁਰਗਾ ਆਦਿ ਨਾਲ ਆਵਰਨ ਪੂਜਾ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁੰਜਯ, ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾਮੂਰਤੀ (ਵਾਕ-ਸਿੱਧੀ/ਵਿਆਖਿਆ), ਨੀਲਕੰਠ (ਵਿਸ਼-ਨਿਵਾਰਣ), ਅਰਧਨਾਰੀਸ਼ਵਰ, ਅਘੋਰਾਸਤ੍ਰ (ਭੂਤ-ਵੇਤਾਲ ਦਮਨ), ਖੇਤਰਪਾਲ-ਬਟੁਕ (ਬਲੀ/ਰੱਖਿਆ) ਅਤੇ ਚੰਡੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਮ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸਰਵਵਿਆਪਕਤਾ ਤੇ ਤਾਰਕ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਸਤੋਤਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।