Dīkṣā, Mantra-Types, Mantra-Doṣas, and Qualifications of Ācārya–Śiṣya
ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨਾਰਦ ਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਦੀਖਿਆ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਸੰਸਕਾਰ ਹੈ ਜੋ ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਦਾ, ਅੰਦਰ ਦਿਵ੍ਯ ਅਭਿਮੁਖਤਾ ਜਗਾਉਂਦਾ ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਸਮਰੱਥਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ‘ਮੰਤ੍ਰ’ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਮਨਨ ਅਤੇ ਤ੍ਰਾਣ (ਰੱਖਿਆ) ਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਵਰਗੀਕਰਨ ਲਿੰਗ-ਅੰਤ, ‘ਨਮੋ’ ਅੰਤ, ਮੰਤ੍ਰ–ਵਿਦਿਆ ਭੇਦ (ਪੁਰਖ/ਇਸਤ੍ਰੀ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤ੍ਰੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ) ਅਤੇ ਆਗਨੇਯ–ਸੌਮ੍ਯ ਧਾਰਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ; ਇਹ ਪ੍ਰਾਣ ਦੀ ਗਤੀ ਪਿੰਗਲਾ ਅਤੇ ਖੱਬੀ ਨਾਡੀ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਗਈ ਹੈ। ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਕ੍ਰਮ-ਸੰਯੋਗ ਦੇ ਨਿਯਮ, ਜਪ ਦੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਅਤੇ ‘ਹੁੰ/ਫਟ’ ਨਾਲ ਕਰਮ ਦੀ ਤੀਬਰਤਾ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਫਿਰ ਮੰਤ੍ਰ-ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੀ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਸੂਚੀ—ਰਚਨਾ, ਉਚਾਰਣ, ਅੱਖਰ-ਗਿਣਤੀ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਖਾਮੀਆਂ; ਛਿੰਨ, ਦਗਧ, ਭੀਤ, ਅਸ਼ੁੱਧ, ਨਿਰਬੀਜ, ਸਥਾਨਭ੍ਰਸ਼ਟ ਆਦਿ ਸਿੱਧੀ ਰੋਕਦੇ ਅਤੇ ਸਾਧਕ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਯੋਨਿਮੁਦਰਾ/ਆਸਨ ਵਿੱਚ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਜਪ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧੀ ਅਤੇ ਆਚਾਰਯ ਤੇ ਆਦਰਸ਼ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਦੀਆਂ ਕਠੋਰ ਨੈਤਿਕ, ਵਿਧੀਕ ਅਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ਕ ਯੋਗਤਾਵਾਂ ਦਰਸਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।
Shlokas
Verse 1
सनत्कुमार उवाच । अथ जीवस्य पाशौघच्छेदनायेष्टसिद्धिदम् । दीक्षाविधिं प्रवक्ष्यामि मन्त्रसामर्थ्यदायकम् ॥ १ ॥
ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੁਣ ਜੀਵ ਦੇ ਬੰਧਨਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਕੱਟਣ ਲਈ, ਇੱਛਿਤ ਸਿੱਧੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਮੰਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸਮਰੱਥਾ ਬਖ਼ਸ਼ਣ ਵਾਲੀ ਦੀਖਿਆ-ਵਿਧੀ ਮੈਂ ਬਿਆਨ ਕਰਾਂਗਾ।
Verse 2
दिव्यं भावं यतो दद्यात्क्षिणुयाद्दुरितानि च । अतो दीक्षेति सा प्रोक्ता सर्वागमविशारदैः ॥ २ ॥
ਜੋ ਦੀਖਿਆ ਦਿਵ੍ਯ ਅੰਤਰ-ਭਾਵ ਬਖ਼ਸ਼ਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਵੀ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਸਭ ਆਗਮਾਂ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਆਚਾਰਿਆਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ “ਦੀਖਿਆ” ਕਿਹਾ ਹੈ।
Verse 3
मननं सर्ववेदित्वं त्राणं संखार्यनुग्रहः । मननात्त्राणधर्मत्त्वान्मंत्र इत्यभिधीयते ॥ ३ ॥
ਜੋ ਮਨਨ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹੈ ਅਤੇ ਤ੍ਰਾਣ-ਸੁਭਾਵ ਨਾਲ ਸਾਧਕ ਉੱਤੇ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਮਨਨ ਨਾਲ ਸਰਬ ਵੇਦ-ਗਿਆਨ ਦੇਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਕਿਰਪਾ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉਹ “ਮੰਤ੍ਰ” ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 4
स्त्रीपुंनपुंसकात्मानस्ते मंत्रास्तु त्रिधा मताः । स्त्रीमंत्रास्तु द्विठांताः स्युः पुंमंत्रा हुंफडंतकाः ॥ ४ ॥
ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਮੰਤ੍ਰ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ—ਸਤ੍ਰੀ, ਪੁੰ ਅਤੇ ਨਪੁੰਸਕ। ਸਤ੍ਰੀ-ਮੰਤ੍ਰ ਦੋ ‘ਠ’ ਨਾਲ ਅੰਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਪੁੰ-ਮੰਤ੍ਰ ‘ਹੁੰ’ ਤੇ ‘ਫੜ੍’ ਨਾਲ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 5
क्लीबाश्चैव नमोंऽताः स्युर्मंन्त्राणां जातयः स्मृताः । पुंदैवतास्तु मन्त्रा स्युर्विद्याः स्त्रीदैवता मताः ॥ ५ ॥
ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਦੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ—ਕੁਝ ਕਲੀਬ (ਨਪੁੰਸਕ) ਅਤੇ ਕੁਝ ‘ਨਮੋ’ ਅੰਤ ਵਾਲੇ। ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਪੁੰ-ਦੇਵਤਾ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਦੀ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤ੍ਰੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਸਤ੍ਰੀ-ਦੇਵਤਾ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 6
षट् क्रमसु प्रशस्तास्ते मनवस्त्रिविधाः पुनः । तारांत्यरेफः स्वाहास्तु तत्राग्नेयाः समीरिताः ॥ ६ ॥
ਛੇ ਕ੍ਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਮਨੁ/ਮੰਤ੍ਰ-ਰੂਪ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਹ ਫਿਰ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਅਗਨੇਯ (ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ) ਇਹ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ—‘ਤਾਰਾ’, ‘ਅੰਤ੍ਯ’, ‘ਰੇਫ’ ਅਤੇ ‘ਸ੍ਵਾਹਾ’।
Verse 7
सौम्यास्तु भृगुपीयूषबीजढ्याः कथिता मुने । अग्नीषोमात्मका ह्येवं मंत्रा ज्ञेया मनीषिभिः ॥ ७ ॥
ਹੇ ਮੁਨੀ, ਸੌਮ੍ਯ ਮੰਤ੍ਰ ਭ੍ਰਿਗੁ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਤੱਤ ਦੇ ਬੀਜ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਵਿਦਵਾਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਅਗਨੀ ਤੇ ਸੋਮ—ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਸਵਰੂਪ ਵਾਲੇ ਜਾਣਨ।
Verse 8
बोधमायांति चाग्नेयाः श्वसने पिंगलाश्रिते । सौम्याश्चैव प्रबुध्यंते वामे वहति मारुतेः ॥ ८ ॥
ਜਦੋਂ ਸਾਸ ਪਿੰਗਲਾ ਨਾੜੀ ਵਿੱਚ ਚਲਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਆਗਨੇਯ ਧਾਰਾਵਾਂ ਜਾਗ ਪੈਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਾਣ ਖੱਬੇ (ਇੜਾ) ਪਾਸੇ ਵਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸੌਮ੍ਯ, ਚੰਦਰ-ਸੁਭਾਉ ਧਾਰਾਵਾਂ ਵੀ ਪ੍ਰਬੁੱਧ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 9
सर्वे मंत्राः प्रबुध्यंते वायौ नाडिद्वयाश्रिते । स्वापकाले तु मन्त्रस्य जपोऽनर्थफलप्रदः ॥ ९ ॥
ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਾਣਵਾਯੂ ਦੋਹਾਂ ਨਾੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਮੰਤ੍ਰ ਪ੍ਰਬੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਨੀਂਦ ਦੇ ਵੇਲੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਜਪ ਅਨਰਥਕ ਜਾਂ ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 10
प्रत्येकं मन्त्रमुञ्चार्य नाव्यानां तान्समुञ्चरेत् । अनुलोमे बिंदुयुक्तान्विलोमे सर्गसंयुतान् ॥ १० ॥
ਹਰ ਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਉਚਾਰ ਕੇ ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸੰਯੁਕਤ ਪਾਠ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਨੁਲੋਮ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਬਿੰਦੂ (ਅਨੁਸਵਾਰ) ਨਾਲ, ਅਤੇ ਵਿਲੋਮ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਸರ್ಗ (ਵਿਸਰਗ) ਨਾਲ ਉਚਾਰ ਕਰੋ।
Verse 11
जप्तो यदि स वै देवं प्रबुद्धः क्षिप्रसिद्धिदः । अनया मालया जप्तो दुष्टमन्त्रोऽपि सिद्ध्यति ॥ ११ ॥
ਜੇ ਜਪ ਨਾਲ ਉਹ ਦੇਵਤਾ ਪ੍ਰਬੁੱਧ ਹੋ ਕੇ ਤੁਰੰਤ ਸਿੱਧੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਬਣ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਸ ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਜਪਿਆ ਹੋਇਆ ਦੋਸ਼ਯੁਕਤ ਮੰਤ੍ਰ ਵੀ ਸਿੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 12
क्रूरे कर्माणि चाग्नेयाः सौम्याः सौम्य फलप्रदाः । शांतज्ञानेतिरौद्रेयशांतिजाति समन्वितः ॥ १२ ॥
ਕ੍ਰੂਰ ਕਰਮ ਅਗਨੀ-ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸੌਮ੍ਯ ਕਰਮ ਸੌਮ੍ਯ ਫਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵੰਡ ‘ਸ਼ਾਂਤ’ ਅਤੇ ‘ਜ੍ਞਾਨ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਰੌਦ੍ਰ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ-ਜਾਤੀ ਕਰਮ-ਪ੍ਰਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਜੁੜੀ ਹੈ।
Verse 13
शांतोऽपि रौद्रतामेति हुंफट्पल्लवयोजनात् । छिन्नादिदोषयुक्तास्ते नैव रक्षंति साधकम् ॥ १३ ॥
ਸ਼ਾਂਤੀ-ਕਰਮ ਵੀ ‘ਹੁੰ’ ਅਤੇ ‘ਫਟ੍’ ਵਰਗੇ ਪੱਲਵ ਜੋੜਨ ਨਾਲ ਰੌਦ੍ਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਛਿੰਨ ਆਦਿ ਦੋਸ਼ਾਂ ਵਾਲੇ ਮੰਤ੍ਰ ਸਾਧਕ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।
Verse 14
छिन्नो रुद्धः शक्तिहीनस्ततश्चैव पराङ्मुखः । कर्महीनो नेत्रहीनः कीलितः स्तंभितस्तथा ॥ १४ ॥
ਉਹ ਛਿੰਨ, ਰੁੱਧ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀਹੀਨ ਹੋ ਕੇ ਪਰਾਂਗਮੁਖ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਰਮ-ਸਮਰਥਾ ਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਵੰਝਿਆ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਕੀਲਿਤ (ਜਕੜਿਆ) ਅਤੇ ਸਤੰਭਿਤ (ਨਿਸ਼ਚਲ) ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 15
दग्धः स्रस्तश्च भीतश्च मलिनश्च तिरस्कृतः । भेदितश्च सुषुप्तश्च मदोन्मत्तश्च मूर्च्छितः ॥ १५ ॥
‘ਦਗਧ, ਸ੍ਰਸਤ, ਭੀਤ, ਮਲਿਨ, ਤਿਰਸਕ੍ਰਿਤ, ਭੇਦਿਤ, ਸੁਸ਼ੁਪਤ, ਮਦੋਨਮੱਤ ਅਤੇ ਮੂਰਛਿਤ’—ਇਹੀ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।
Verse 16
हतवीर्यो भ्रांतसंज्ञः प्रध्वस्तो बालकस्तथा । कुमारोऽथ युवा प्रौढो वृद्धो निस्त्रिंशकस्तथा ॥ १६ ॥
ਵਰਨਨ ਅਨੁਸਾਰ—ਉਹ ਹਤਵੀਰਯ, ਭ੍ਰਾਂਤ-ਸੰਜ्ञ ਅਤੇ ਪ੍ਰਧਵਸਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਬਾਲਕ, ਫਿਰ ਕੁਮਾਰ, ਫਿਰ ਯੁਵਾ, ਫਿਰ ਪ੍ਰੌਢ, ਫਿਰ ਵ੍ਰਿੱਧ; ਅਤੇ ‘ਨਿਸਤ੍ਰਿੰਸ਼ਕ’ ਅਰਥਾਤ ਉਘਾੜਿਆ/ਵਸਤ੍ਰਹੀਨ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 17
निर्बीजः सिद्विहीनश्च मंदः कूटो निरंशकः । सत्त्वहीनः केकरश्च बीजहीनश्च धूमितः ॥ १७ ॥
ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਨਮੂਨਾ ਬੀਜ-ਰਹਿਤ, ਸਿੱਧੀ ਤੋਂ ਵੰਝਿਆ, ਮੰਦ, ਕੂੜਾ/ਟੇਢਾ, ਯੋਗ ਅੰਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ; ਸੱਤਵ-ਹੀਨ, ਵਿਗੜੇ ਰੂਪ ਵਾਲਾ, ਫਿਰ ਵੀ ਬੀਜ-ਹੀਨ ਅਤੇ ਧੂੰਏਂ-ਵਰਗਾ ਕਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 18
आलिंगितो मोहितश्च क्षुधार्तश्चातिदीप्तकः । अंगहीनोऽतिक्रुद्धश्चातिक्रूरो व्रीडितस्तथा ॥ १८ ॥
ਕੋਈ ਜੱਫੀ ਵਿੱਚ ਜਕੜਿਆ, ਕੋਈ ਮੋਹਿਤ, ਕੋਈ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਤੜਫਦਾ, ਕੋਈ ਅਤਿ ਉਤੇਜਿਤ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੋਈ ਅੰਗ-ਹੀਨ, ਕੋਈ ਬਹੁਤ ਕ੍ਰੋਧੀ, ਕੋਈ ਅਤਿ ਨਿਰਦਈ, ਅਤੇ ਕੋਈ ਸ਼ਰਮ ਨਾਲ ਦਬਿਆ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
Verse 19
प्रशांतमानसः स्थानभ्रष्टश्च विकलस्तथा । अतिवृद्धोऽतिनिःस्नेहः पीडितश्च तथा पुनः ॥ १९ ॥
ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਕੇ ਸੁਸਤ ਪੈ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਅਸਹਾਇ ਹੋਵੇ; ਜੋ ਬਹੁਤ ਬੁੱਢਾ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਨਿਸ਼ਨੇਹ (ਸਨੇਹ-ਉਸ਼ਮਾ ਤੋਂ ਖਾਲੀ) ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਜੋ ਪੀੜਤ ਹੋਵੇ—ਇਹ ਵੀ ਇੱਥੇ ਵਰਣਿਤ ਹਨ।
Verse 20
दोषा ह्येते समाख्याता वक्ष्याम्येषां च लक्षणम् । संयुक्तं वा वियुक्तं वा त्रिधा वा स्वरसंयुतम् ॥ २० ॥
ਇਹ ਦੋਸ਼ ਗਿਣਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਦੱਸਾਂਗਾ—ਚਾਹੇ ਇਹ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ ਜਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ, ਜਾਂ ਸੁਰ (ਸ੍ਵਰ) ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੋਣ।
Verse 21
मनोर्यस्यादिमध्यांते वह्निबीजं तथोच्यते । चतुर्द्धा पञ्चधा वापि स मन्त्रश्छिन्नसंज्ञकः ॥ २१ ॥
ਜਿਸ ਮੰਤਰ ਵਿੱਚ ਵਹ્નਿ-ਬੀਜ (ਅੱਗ ਦਾ ਬੀਜ ਅੱਖਰ) ਆਰੰਭ, ਮੱਧ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ, ਅਤੇ ਜੋ ਚਾਰ ਜਾਂ ਪੰਜ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਵੇ—ਉਹ ‘ਛਿੰਨ’ ਨਾਮਕ ਮੰਤਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 22
मनोर्यस्यादिमध्यांते भूबीजद्वयमुच्यते । स तु रुद्धो मनुज्ञेयो ह्यतिक्लेशेन सिद्धिदः ॥ २२ ॥
ਜਿਸ ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਆਰੰਭ, ਮੱਧ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ‘ਭੂ’ ਦੇ ਦੋ ਬੀਜ ਅੱਖਰ ਕਹੇ ਗਏ ਹੋਣ, ਉਹ ਮੰਤ੍ਰ ਜਦੋਂ ਰੁੱਧ (ਸੰਯਮਿਤ) ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ‘ਮਨੁ’ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਘਣੇ ਕਲੇਸ਼-ਤਪ ਨਾਲ ਸਿੱਧੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 23
तारवर्मत्रया लक्ष्मीरेवं हीनस्तु यो मनुः । शक्तिहीनः स विज्ञेयश्चिरकालफलप्रदः ॥ २३ ॥
ਜੋ ਮਨੁ (ਮੰਤ੍ਰ) ਤ੍ਰਿਵਿਧ ‘ਤਾਰ-ਵਰਮ’ ਰੱਖਿਆ-ਕਵਚ ਤੋਂ ਹੀਨ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਸ਼ਕਤੀਹੀਨ ਜਾਣੋ; ਉਸ ਨਾਲ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਅਤੇ ਫਲ ਵੀ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
Verse 24
कामबीजं मुखे मायाह्यंते चैवाङ्कुशं तथा । असौ पराङ्मुखो ज्ञेयो भजतां चिरसिद्धिदः ॥ २४ ॥
ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਕਾਮ-ਬੀਜ ਨਿਆਸ ਕਰਕੇ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮਾਇਆ-ਬੀਜ ਅਤੇ ‘ਅੰਕੁਸ਼’ ਵੀ ਜੋੜੋ। ਇਹ ਰੂਪ ‘ਪਰਾਂਗਮੁਖ’ ਜਾਣੋ; ਭਜਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਸਿੱਧੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 25
आदिमध्यावसानेषु सकारो दृश्यते यदि । स मन्त्रो बधिरः प्रोक्तः कष्टेनाल्पफलप्रदः ॥ २५ ॥
ਜੇ ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਆਰੰਭ, ਮੱਧ ਜਾਂ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ‘ਸ’ਕਾਰ ਦਿੱਸੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਮੰਤ੍ਰ ‘ਬਧਿਰ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਉਹ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਥੋੜ੍ਹਾ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 26
पञ्चार्णो यदि रेफर्कबिंदुवर्जितविग्रहः । नेत्रहीनस्तु विज्ञेयः क्लेशेनापि न सिद्धिदः ॥ २६ ॥
ਜੇ ਪੰਜ-ਅੱਖਰੀ ਮੰਤ੍ਰ-ਰੂਪ ‘ਰੇਫ’ (ਰ), ‘ਅਰਕ’ (ਰ) ਅਤੇ ਬਿੰਦੂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ‘ਨੇਤਰਹੀਨ’ ਜਾਣੋ; ਉਹ ਕਲੇਸ਼ ਕਰਨ ਤੇ ਵੀ ਸਿੱਧੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ।
Verse 27
आदिमध्यावसानेषु हंसः प्रासादवाग्भवौ । हंसेंदुर्वा सकारो वा फकारो वर्म वा पुन ॥ २७ ॥
ਆਰੰਭ, ਵਿਚਕਾਰ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ‘ਹੰਸ’ ਬੀਜ ਦਾ ਵਿਨਿਆਸ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਾਂ ‘ਪ੍ਰਾਸਾਦ’ ਅਤੇ ‘ਵਾਗਭਵ’ ਵਰਤੇ ਜਾਣ; ਜਾਂ ‘ਹੰਸੇਂਦੁ’, ਜਾਂ ‘ਸ’ ਅੱਖਰ, ਜਾਂ ‘ਫ’ ਅੱਖਰ, ਜਾਂ ਮੁੜ ‘ਵਰਮ’ ਨਾਮਕ ਰੱਖਿਆ-ਬੀਜ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੋਵੇ।
Verse 28
माप्रा नमामि च पदं नास्ति यस्मिन्स कीलितः । एवं मध्ये द्वयं मूर्ध्नि यस्मिन्नस्त्रलकारकौ ॥ २८ ॥
‘ਮਾਪ੍ਰਾ’ ਅਤੇ ‘ਨਮਾਮਿ’—ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਦਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅੱਖਰ ‘ਕੀਲਿਤ’ (ਠੋਕ ਕੇ ਜਮਾਇਆ) ਨਹੀਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਦੋ (ਚਿੰਨ੍ਹ) ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਿਰੇ ਉੱਤੇ ਉਹ ਅੱਖਰ ਹਨ ਜੋ ‘ਅਸਤ੍ਰ-ਲਕਾਰ’ ਦੇ ਸੂਚਕ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਾਂਗ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 29
न विद्येते स मंत्रस्तु स्तंभितः सिद्धिरोधकृत् । अग्निः पवनसंयुक्तो मनोर्यस्य तु मूर्द्धनि ॥ २९ ॥
ਉਹ ਮੰਤਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕਾਇਮ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ; ਉਹ ਸਤੰਭਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸਿੱਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਪਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੇ ਸਿਰ ਵਿੱਚ ਅੱਗ (ਅੰਦਰੂਨੀ ਤਾਪ) ਹਵਾ (ਪ੍ਰਾਣ) ਨਾਲ ਜੁੜ ਜਾਵੇ, ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਵਿਗੜ ਕੇ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 30
स सार्णो दृश्यते यस्तु स मंत्रो दग्धसंज्ञकः । अस्रं द्वाभ्यां त्रिभिः षड्भिरष्टाभिर्दृश्यतेऽक्षरेः ॥ ३० ॥
ਜਿਸ ਮੰਤਰ ਵਿੱਚ ‘ਸਾਰਣ’ (ਅਨੁਨਾਸਿਕ/ਵਿਸਰਗ ਵਰਗਾ ਚਿੰਨ੍ਹ) ਦਿੱਸੇ, ਉਹ ‘ਦਗਧ’ (ਦੋਸ਼ਯੁਕਤ) ਮੰਤਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ‘ਅਸ੍ਰ’ ਨਾਮ ਦੀ ਬਣਤਰ ਦੋ, ਤਿੰਨ, ਛੇ ਜਾਂ ਅੱਠ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਬਣੇ ਤਾਂ ਦਿੱਸਦੀ ਹੈ।
Verse 31
त्रस्तः स मंत्रो विज्ञेयो मुखे तारविवर्जितः । हकारः शक्तिरथवा भीतो मंत्रः स एव हि ॥ ३१ ॥
ਜੋ ਮੰਤਰ ਮੂੰਹ ਨਾਲ ਜਪਦੇ ਸਮੇਂ ‘ਤਾਰ’—ਪ੍ਰਣਵ ‘ਓਂ’—ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ, ਉਹ ‘ਤਰਸਤ’ (ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ) ਮੰਤਰ ਜਾਣਿਆ ਜਾਵੇ। ਤਦ ‘ਹ’ਕਾਰ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਹੀ ਮੰਤਰ ‘ਭੀਤ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 32
मनोर्यस्यादिमध्यांते स्यान्मकारचतुष्टयम् । मलिनस्तु स विज्ञेयो ह्यतिक्लेशेन सिद्धिदः ॥ ३२ ॥
ਜਿਸ ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਆਰੰਭ, ਵਿਚਕਾਰ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ‘ਮ’ ਅੱਖਰ ਚਾਰ ਵਾਰ ਆਵੇ, ਉਹ ਮੰਤ੍ਰ ‘ਮਲਿਨ’ ਜਾਣਿਆ ਜਾਵੇ; ਉਹ ਸਿੱਧੀ ਕੇਵਲ ਅਤਿ ਕਲੇਸ਼ ਨਾਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 33
दार्णो यस्य मनोर्मध्ये मूर्ध्नि क्रोधयुगं तथा । अस्त्रं चास्ति स मंत्रस्तु तिरस्कृत उदीरितः ॥ ३३ ॥
ਜਿਸ ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ‘ਦਾਰ্ণ’ ਬੀਜ ਹੋਵੇ, ਸਿਰ ਉੱਤੇ ‘ਕ੍ਰੋਧ’ ਦੇ ਦੋ ਅੱਖਰ ਹੋਣ ਅਤੇ ‘ਅਸਤ੍ਰ’ ਸੂਤਰ ਵੀ ਹੋਵੇ—ਉਹ ਮੰਤ੍ਰ ‘ਤਿਰਸਕ੍ਰਿਤ’ (ਰੋਕਣ/ਪਰਤਾਉਣ ਵਾਲਾ) ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 34
म्योद्वयं हृदयं शीर्षे वषड्वौषट्कमध्यमः । यस्य स्याद्भेदितो मंत्रस्त्याज्यः क्लिष्टफलप्रदः ॥ ३४ ॥
ਜੇ ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ‘ਮ੍ਯੋ’ ਦੇ ਦੋ ਅੱਖਰ, ਸਿਰ ਉੱਤੇ ‘ਹ੍ਰਿਦਯ’ ਬੀਜ ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਸ਼ਟ/ਵੌਸ਼ਟਕਾਰ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਮੰਤ੍ਰ ਭੇਦਿਤ ਹੈ; ਕਲੇਸ਼ਦਾਇਕ ਫਲ ਦੇਣ ਕਰਕੇ ਤਿਆਗਯੋਗ ਹੈ।
Verse 35
त्र्यक्षरो हंसहीनो यः सुषुप्तः कीर्तितस्तु सः । विद्या वाप्यथवा मंत्रो भवेत्सप्तदशाक्षरः ॥ ३५ ॥
ਜੋ ਤਿੰਨ ਅੱਖਰਾਂ ਦਾ ਹੋ ਕੇ ‘ਹੰਸ’ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਹ ‘ਸੁਸ਼ੁਪਤੀ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਪਰ ਵਿਦਿਆ ਜਾਂ (ਯਥਾਰਥ) ਮੰਤ੍ਰ ਸਤਾਰਾਂ ਅੱਖਰਾਂ ਦਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 36
षट्कारपंचकादिर्यो मदोन्मत्तस्तु स स्मृतः । यस्य मध्ये स्थितं चास्रं स मंत्रो मूर्च्छितः स्मृतः ॥ ३६ ॥
ਜੋ ਮੰਤ੍ਰ ‘ਸ਼ਟਕਾਰ’ ਅਤੇ ‘ਪੰਚਕ’ ਧੁਨੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ‘ਮਦੋਨਮੱਤ’ (ਮੱਤੇ ਵਰਗਾ ਅਸਥਿਰ) ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ‘ਅਸ੍ਰ’ (ਤੀਖ਼ੀ/ਛੇਦਕ) ਧੁਨੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਮੰਤ੍ਰ ‘ਮੂਰਛਿਤ’ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 37
विरामस्थानगं चास्रं हतवीर्यः स उच्यते । मंत्रस्यादौ च मध्ये च मूर्ध्नि चास्रचतुष्टयम् ॥ ३७ ॥
ਵਿਰਾਮ-ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਪਿਆ ਅੱਖਰ ਹਤਵੀਰਯ (ਸ਼ਕਤੀ-ਹੀਣ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੰਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਐਸੇ ਚਾਰ ‘ਅਸ੍ਰ’ ਬਿੰਦੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਆਰੰਭ, ਮੱਧ, ਅੰਤ ਅਤੇ ਮੂਧਨਿ (ਮੁੱਖ ਸ਼ਿਖਰ) ਵਿੱਚ।
Verse 38
ज्ञातव्यो भ्रांत इत्येष यः स्यादष्टा दशाक्षरः । पुनर्विशतिवर्णो वा यो मंत्रः स्मरसंयुतः ॥ ३८ ॥
ਜੋ ਮੰਤ੍ਰ ਅਠਾਰਾਂ ਅੱਖਰਾਂ ਦਾ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਵੀਹ ਵਰਣਾਂ ਦਾ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਸਮਰ (ਕਾਮ) ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਵੇ—ਉਹ ‘ਭ੍ਰਾਂਤ’ ਮੰਤ੍ਰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 39
हृल्लेखाकुंशबीजाढ्यः प्रध्वस्तः स कथ्यते । सप्तार्णो बालमंत्रस्तु कुमारो वसुवर्णवान् ॥ ३९ ॥
‘ਹ੍ਰਿਲ’, ‘ਲੇਖਾ’ ਅਤੇ ‘ਕੁੰਸ਼’ ਬੀਜਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਮੰਤ੍ਰ ‘ਪ੍ਰਧਵਸਤ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੱਤ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲਾ ‘ਬਾਲ-ਮੰਤ੍ਰ’ ‘ਕੁਮਾਰ’ ਕਹਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਵਸੁ-ਵਰਣ (ਅੱਠ ਵਰਣ) ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ।
Verse 40
षोडशार्णो युवा प्रौढश्चत्वारिंशतिवर्णकः । त्रिंशद्वर्णश्चतुःषष्टिवर्णश्चापि शताक्षरः ॥ ४० ॥
ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲਾ ਮੰਤ੍ਰ ‘ਯੁਵਾ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਚਾਲੀ ਵਰਣਾਂ ਵਾਲਾ ‘ਪ੍ਰੌਢ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੀਹ ਵਰਣਾਂ ਵਾਲੇ, ਚੌਂਸਠ ਵਰਣਾਂ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਸੌ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲੇ ਮੰਤ੍ਰ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 41
चतुःशताक्षरो मंत्रो वृद्ध इत्यभिधीयते । नवार्णस्तारसंयुक्तो मंत्रो निस्त्रिंश उच्यते ॥ ४१ ॥
ਚਾਰ ਸੌ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲਾ ਮੰਤ੍ਰ ‘ਵ੍ਰਿੱਧ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਨੌਂ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲਾ ਮੰਤ੍ਰ ਜਦੋਂ ਤਾਰਾ (ਓਂ) ਨਾਲ ਜੁੜੇ, ਤਾਂ ਉਹ ‘ਨਿਸਤ੍ਰਿੰਸ਼’ ਮੰਤ੍ਰ ਕਹਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 42
यस्यांते हृदयं प्रोक्तं शिरोमंत्रोऽथ मध्यगः । शिखा वर्म च यस्यांते नेत्रमस्रं च दृश्यते ॥ ४२ ॥
ਉਸ ਨਿਆਸ-ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਹ੍ਰਿਦਯ-ਮੰਤ੍ਰ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸ਼ਿਰੋ-ਮੰਤ੍ਰ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਖਾ ਤੇ ਵਰਮ (ਕਵਚ) ਮੰਤ੍ਰ, ਅਤੇ ਨੇਤ੍ਰ ਤੇ ਅਸਤ੍ਰ ਮੰਤ੍ਰ ਵੀ ਲਾਗੂ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 43
शिव शक्त्यार्णहीनो वा निर्बीजः स मनुः स्मृतः । आद्यंतमध्ये फट्कारः षोढा यस्मिन्प्रदृश्यते ॥ ४३ ॥
ਜੋ ਮੰਤ੍ਰ ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਅੱਖਰਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ, ਉਹ ‘ਨਿਰਬੀਜ’ (ਬੀਜ-ਰਹਿਤ) ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ‘ਫਟ੍’ ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਛੇ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ—ਆਦਿ, ਮੱਧ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ—ਦਿਸੇ, ਉਹੀ ਮੰਤ੍ਰ ਹੈ।
Verse 44
स मनुः सिद्धिहीनः स्यान्मंदः पंक्त्यक्षरो मनुः । कूट एकाक्षरो मंत्रः स एवोक्तो निरंशकः ॥ ४४ ॥
ਸਿੱਧੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਮੰਤ੍ਰ ਮੰਦ (ਕਮਜ਼ੋਰ) ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਲੜੀ/ਪੰਕਤੀ ਵਾਲਾ ਮੰਤ੍ਰ ‘ਮਨੁ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ‘ਕੂਟ’ ਇਕ-ਅੱਖਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਹੈ; ਉਹੀ ‘ਨਿਰੰਸ਼ਕ’ (ਹਿੱਸਿਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ) ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 45
द्विवर्णः सत्त्वहीनः स्यात्केकरश्चतुरक्षरः । षड्वर्णो बीजहीनो वा सार्द्धसप्ताक्षरोऽपि वा ॥ ४५ ॥
ਦੋ ਵਰਣਾਂ ਵਾਲਾ ਮੰਤ੍ਰ ਪ੍ਰਭਾਵਹੀਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ‘ਕੇਕਰ’ ਦੋਸ਼ ਵਾਲਾ ਚਾਰ ਅੱਖਰਾਂ ਦਾ ਮੰਤ੍ਰ ਵੀ ਦੋਸ਼ਪੂਰਣ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੀਜ-ਰਹਿਤ ਛੇ ਵਰਣਾਂ ਦਾ, ਜਾਂ ਸਾਢੇ ਸੱਤ ਅੱਖਰਾਂ ਦਾ ਮੰਤ੍ਰ ਵੀ ਦੋਸ਼ਯੁਕਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 46
सार्द्धद्वादशवर्णो वा धूमितो र्निदितस्तु सः । सार्द्धबीजत्रययुतो मंत्रो विंशतिवर्णवान् ॥ ४६ ॥
ਸਾਢੇ ਬਾਰਾਂ ਵਰਣਾਂ ਵਾਲਾ ਮੰਤ੍ਰ ‘ਧੂਮਿਤ’ ਕਹਿ ਕੇ ਨਿੰਦਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਾਢੇ ਤਿੰਨ ਬੀਜਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਮੰਤ੍ਰ ਵੀਹ ਵਰਣਾਂ ਵਾਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 47
त्रिंशद्वर्णश्चैकविंशद्वर्णश्चार्लिंगितस्तु सः । यो मंत्रो दंतवर्णस्तु मोहितः स तु कीर्तितः ॥ ४७ ॥
ਜੋ ਮੰਤ੍ਰ ਤੀਹ ਅੱਖਰਾਂ ਅਤੇ ਇਕੀ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਦੰਤ੍ਯ ਵਰਗ ਦੇ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਹੋਵੇ, ਉਹ ‘ਮੋਹਿਤ’ (ਮੋਹ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ) ਮੰਤ੍ਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 48
चतुर्विशतिवर्णो वा सप्तविंशतिवर्णवान् । क्षुधार्तः स तु विज्ञेयो मंत्रसिद्धिविवर्जितः ॥ ४८ ॥
ਮੰਤ੍ਰ ਚੌਵੀ ਅੱਖਰਾਂ ਦਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸਤਾਈ ਅੱਖਰਾਂ ਦਾ—ਜੇ ਸਾਧਕ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਮੰਤ੍ਰ-ਸਿੱਧੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਸਮਝਿਆ ਜਾਵੇ।
Verse 49
एकादशाक्षरो वापि पंचविंशतिवर्णकः । त्रयोर्विंशतिवर्णो वा स मनुर्दृप्तसंज्ञकः ॥ ४९ ॥
ਮੰਤ੍ਰ ਗਿਆਰਾਂ ਅੱਖਰਾਂ ਦਾ ਹੋਵੇ, ਪੱਚੀ ਅੱਖਰਾਂ ਦਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਤੇਈ ਅੱਖਰਾਂ ਦਾ—ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਮੰਤ੍ਰ ‘ਦ੍ਰਿਪਤ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਸਮਝਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 50
षड्विंशत्यक्षरो वापि षट्त्रिंशद्वर्णंकोऽपि वा । एकोन त्रिंशदर्णो वा मंत्रो हीनांगकः स्मृतः ॥ ५० ॥
ਛੱਬੀ ਅੱਖਰਾਂ ਦਾ, ਜਾਂ ਛੱਤੀ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲਾ, ਜਾਂ ਉਨੱਤੀ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲਾ ਮੰਤ੍ਰ ‘ਹੀਨਾਂਗਕ’ (ਅਧੂਰੇ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲਾ) ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 51
अष्टाविंशतिवर्णो वा तथैकत्रिंशदर्णकः । अतिक्रूरः स विज्ञेयोऽखिलकर्मसु गर्हितः ॥ ५१ ॥
ਅਠਾਈ ਅੱਖਰਾਂ ਦਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਇਕੱਤੀ ਅੱਖਰਾਂ ਦਾ—ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਮੰਤ੍ਰ ਅਤਿ ਕ੍ਰੂਰ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿੰਦਿਤ ਹੈ।
Verse 52
चत्वारिंशत्समारभ्य त्रिषष्ट्यंतस्तु यो मनुः । व्रीडितः स तु विज्ञेयः सर्वकर्मसु न क्षमः ॥ ५२ ॥
ਚਾਲੀ ਤੋਂ ਤ੍ਰੇਸਠ ਸਾਲ ਤੱਕ ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਲਾਜ‑ਸੰਕੋਚ ਨਾਲ ਦਬਿਆ ਰਹੇ, ਉਹ ਹਰ ਕਰਮ ਲਈ ਅਯੋਗ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 53
पञ्चषष्ट्यक्षरा मन्त्रा ज्ञेया वै शांतमानसाः । पञ्चषष्ट्यर्णमारभ्य नवनन्दाक्षरावधि ॥ ५३ ॥
ਸ਼ਾਂਤ ਮਨ ਵਾਲੇ ਸਾਧਕ ਪੈਂਸਠ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲੇ ਮੰਤ੍ਰ ਜਾਣਣ—ਪੈਂਸਠ ਅੱਖਰ‑ਮਾਪ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ‘ਨਵ‑ਨੰਦ’ ਅੱਖਰ‑ਮਾਪ ਤੱਕ।
Verse 54
ये मंत्रास्ते तु विज्ञेयाः स्थानभ्रष्टा मुनीश्वर । त्रयोदशार्णा ये मन्त्रास्तिथ्यर्णाश्च तथा पुनः ॥ ५४ ॥
ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ! ਉਹ ਮੰਤ੍ਰ ‘ਸਥਾਨਭ੍ਰਸ਼ਟ’ ਸਮਝੇ ਜਾਣ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੇਰਾਂ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲੇ ਮੰਤ੍ਰ ਅਤੇ ਤਿਥੀ‑ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਰਚੇ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲੇ ਮੰਤ੍ਰ ਵੀ ਉਸੇ ਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪਛਾਣੇ ਜਾਣ।
Verse 55
विकसास्तें समाख्याताः सर्वतंत्रविशारदैः । शतं सार्द्धशतं वापि शतद्वयमथापि वा ॥ ५५ ॥
ਇਹ ‘ਵਿਕਾਸ’ ਸਭ ਤੰਤਰ‑ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਨਿਪੁਣ ਆਚਾਰਿਆਂ ਨੇ ਵਰਣਨ ਕੀਤੇ ਹਨ—ਇਹ ਸੌ, ਜਾਂ ਸੌ‑ਪੰਜਾਹ, ਜਾਂ ਦੋ ਸੌ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 56
द्विनवत्येकहीनो वा शतत्रयमथापि वा । ये मंत्रा वर्णसंख्याका निःस्नेहास्ते प्रकीर्तिताः ॥ ५६ ॥
ਜੋ ਮੰਤ੍ਰ ਸਿਰਫ਼ ਅੱਖਰ‑ਗਿਣਤੀ ਨਾਲ ਮਾਪੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਚਾਹੇ ਇਕਾਨਵੇਂ (ਬਾਨਵੇਂ ਤੋਂ ਇੱਕ ਘੱਟ) ਹੋਣ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਸੌ ਤੱਕ—ਉਹ ‘ਨਿਃਸਨੇਹ’ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ, ਅਰਥਾਤ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਭਕਤੀ‑ਪ੍ਰਭਾਵ ਤੋਂ ਰਹਿਤ।
Verse 57
चतुःशतं समारभ्य सहस्रार्णावधि द्विज । अतिवृद्धाः प्रयोगेषु शिथिलास्ते समीरिताः ॥ ५७ ॥
ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ! ਚਾਰ ਸੌ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰਣਾਂ ਤੱਕ ਦੇ ਜੋ ਮੰਤ੍ਰ ਹਨ, ਉਹ ਅਤਿ ਲੰਮੇ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ; ਅਤੇ ਪ੍ਰਯੋਗ-ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਢਿੱਲੇ ਹੋ ਕੇ ਅਕਸਰ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 58
सहस्रवर्णदधिका मंत्रास्ते पीडिताह्वयाः । तद्वर्द्ध्वं चैव ये मंत्राः स्तोत्ररूपास्तु ते स्मृताः ॥ ५८ ॥
ਹਜ਼ਾਰ ਵਰਣਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਾਲੇ ਮੰਤ੍ਰ ‘ਪੀਡਿਤਾਹ੍ਵਯ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧੇ ਹੋਏ ਮੰਤ੍ਰ ਸਤੋਤਰ-ਰੂਪ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 59
एवं विधाः समाख्याता मनवो दोष संयुताः । दोषानेतानविज्ञाय मंत्रानेताञ्जपन्ति ये ॥ ५९ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਇਹ ਦੋਸ਼ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਮਨੁੱਖ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਜੋ ਇਹ ਦੋਸ਼ ਨਾ ਜਾਣ ਕੇ ਐਸੇ ਮੰਤ੍ਰ ਜਪਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਦੋਸ਼ ਦੇ ਭਾਗੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 60
सिद्धिर्न जायते तेषां कल्पकोटिशतैरपि । छिन्नादिदोषदुष्टानां मंत्राणां साधनं ब्रुवे ॥ ६० ॥
ਛਿੰਨ ਆਦਿ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਦੂਸ਼ਿਤ ਐਸੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਕਰੋੜਾਂ ਕਲਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਸਾਧਨ (ਸ਼ੋਧਨ-ਪ੍ਰਯੋਗ) ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।
Verse 61
योनिमुद्रासने स्थित्वा प्रजपेद्यः समाहितः । यं कंचिदपि वा मंत्रं तस्य स्युः सर्वसिद्धयः ॥ ६१ ॥
ਯੋਨੀ-ਮੁਦਰਾ ਆਸਨ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਜੋ ਸਾਧਕ ਇਕਾਗ੍ਰ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਜਪ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਭ ਸਿੱਧੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 62
सव्यपाष्णि गुदे स्थाप्य दक्षिणं च ध्वजोपरि । योनिमुद्राबंध एवं भवेदासनमुत्तमम् ॥ ६२ ॥
ਖੱਬੀ ਐਡੀ ਗੁਦਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾ ਕੇ ਅਤੇ ਸੱਜੀ ਐਡੀ ਧਵਜ (ਲਿੰਗ) ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਯੋਨੀ-ਮੁਦਰਾ ਬੰਧ ਲਗਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਤਮ ਆਸਨ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 63
अन्योऽप्यत्र प्रकारोऽस्ति योनिमुद्रानिबंधने । तदग्रे सरहस्यं ते कथयिष्यामि नारद ॥ ६३ ॥
ਇੱਥੇ ਯੋਨੀ-ਮੁਦਰਾ ਨਿਬੰਧਨ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਢੰਗ ਵੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ, ਹੇ ਨਾਰਦ, ਮੈਂ ਉਸ ਦਾ ਭੇਦ ਸਮੇਤ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਾਂਗਾ।
Verse 64
पारंपर्यक्रमप्राप्तो नित्यानुष्टानतत्परः । गुर्वनुज्ञारतः श्रीमानभिषेकसमन्वितः ॥ ६४ ॥
ਜੋ ਪਰੰਪਰਾ-ਕ੍ਰਮ ਰਾਹੀਂ (ਦੀਖਿਆ/ਗਿਆਨ) ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹੋਵੇ, ਨਿੱਤ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਤਤਪਰ ਹੋਵੇ, ਗੁਰੂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਹੀ ਵਰਤੇ, ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ-ਸੰਪੰਨ ਹੋਵੇ—ਉਹ ਅਭਿਸੇਕ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਵਿਧੀਵਤ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 65
सुंदरः सुमुखः शांतः कुलीनः सुलभो वशी । मंत्रतंत्रार्थतत्त्वज्ञो निग्रहानुग्रहक्षमः ॥ ६५ ॥
ਉਹ ਸੁੰਦਰ, ਸੁਮੁਖ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋਵੇ; ਕੁਲੀਨ, ਸੌਖੇ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਵਸ਼ੀ (ਇੰਦ੍ਰਿਯ-ਨਿਗ੍ਰਹੀ) ਹੋਵੇ। ਮੰਤ੍ਰ-ਤੰਤ੍ਰ ਦੇ ਅਰਥ-ਤੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਅਤੇ ਨਿਗ੍ਰਹ ਤੇ ਅਨੁਗ੍ਰਹ—ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਰਥ ਹੋਵੇ।
Verse 66
निरपेक्षो मुनिर्दांतो हितवादी विचक्षणः । तत्त्वनिष्कासने दक्षो विनयी च सुवेषवान् ॥ ६६ ॥
ਮੁਨੀ ਨਿਰਪੇਖ, ਦਾਂਤ (ਸੰਯਮੀ), ਹਿਤ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਸ਼ੀਲ ਹੋਵੇ। ਤੱਤ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਦੱਖ, ਵਿਨਮ੍ਰ, ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਤੇ ਯੋਗ ਵੇਸ਼ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ।
Verse 67
आश्रमी ध्याननिरतः संशयच्छित्सुवुद्धिमान् । नित्यानुष्टानसंयुक्तस्त्वाचार्यः परिकीर्तितः ॥ ६७ ॥
ਜੋ ਆਸ਼੍ਰਮ-ਧਰਮ ਦੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਵੇ, ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹੇ, ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਹੋ ਕੇ ਸੰਦੇਹਾਂ ਦਾ ਛੇਦ ਕਰ ਸਕੇ, ਅਤੇ ਨਿੱਤ ਕਰਤਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਹੋਵੇ—ਉਹੀ ਆਚਾਰਯ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 68
शांतो विनीतः शुद्धात्मा सर्वलक्षणसंयुतः । शमादिसाधनोपेतः श्रद्धावान् सुस्थिराशयः ॥ ६८ ॥
ਉਹ ਸ਼ਾਂਤ, ਵਿਨੀਤ, ਸ਼ੁੱਧ-ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਸਭ ਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਸ਼ਮ ਆਦਿ ਸਾਧਨਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ, ਸ਼ਰਧਾਵਾਨ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ।
Verse 69
शुद्धदेहोऽन्नपानद्यैर्द्धार्मिकः शुद्धमानसः । दृढव्रतसमाचारः कृतज्ञः पापभीरुकः ॥ ६९ ॥
ਉਹ ਯੋਗ ਅੰਨ-ਪਾਨ ਆਦਿ ਨਾਲ ਦੇਹ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਰੱਖਦਾ ਹੈ; ਧਰਮਪਰਾਇਣ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਮਨ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਰਤ-ਆਚਰਨ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ, ਕ੍ਰਿਤਜ੍ਞ ਅਤੇ ਪਾਪ ਤੋਂ ਡਰ ਕੇ ਸਾਵਧਾਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 70
गुरुध्यानस्तुतिकथासेवनासक्तमानसः । एवंविधो भवेच्छिष्यस्त्वन्यथा गुरुदुःखदः ॥ ७० ॥
ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਉਹੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਗੁਰੂ ਦੇ ਧਿਆਨ, ਸਤੁਤੀ, ਗੁਰੂ-ਕਥਾ ਸੁਣਨ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹੇ। ਐਸਾ ਹੀ ਯੋਗ ਹੈ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਉਹ ਗੁਰੂ ਲਈ ਦੁੱਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 71
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने तृतीयपादे चतुष्षष्टितमोऽध्यायः ॥ ६४ ॥
ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਿਹੰਨਾਰਦੀਯ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪੂਰਵਭਾਗ ਦੇ ਬ੍ਰਿਹਦੁਪਾਖਿਆਨ ਦੇ ਤੀਜੇ ਪਾਦ ਵਿੱਚ ਚੌਂਸਠਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Frequently Asked Questions
Because dīkṣā is framed as the rite that both purifies (sin-destruction) and installs an inner divine disposition, thereby conferring śakti/adhikāra so that mantra-japa becomes potent and goal-fulfilling rather than merely phonetic repetition.
Āgneya and saumya are treated as ritual-energetic streams: āgneya aligns with fiery activation (linked to piṅgalā flow), while saumya aligns with lunar/gentle activation (linked to left-side flow). The classification also maps onto fierce vs. pacific ritual outcomes.
The chapter states that japa performed during sleep yields fruit that is harmful or meaningless, implying that mantra efficacy requires conscious prāṇa establishment and intentional recitation rather than unconscious utterance.
Mantra-doṣa refers to defects in structure, phonetics, bīja placement, sequencing, or syllable-count that weaken or invert the mantra’s protective power, delaying or preventing siddhi and potentially causing obstruction or adverse effects.
The ācārya is described as tradition-grounded, ethically disciplined, pure, discerning, and capable of both restraint and grace; the disciple is defined by devotion expressed through guru-meditation, praise, attentive listening, and service—otherwise becoming a burden and sorrow to the teacher.