Kṛṣṇādi-mantra-varga-varṇana (Classification of Krishna and Related Mantras)

Verse 1

श्रीसनत्कुमार उवाच । अथ कृष्णस्य मंत्राणां वक्ष्ये भेदान् मुनीश्वर । यान्समाराध्य मनुजाः साधयंतीष्टमात्मनः ॥ १ ॥

ਸ਼੍ਰੀ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ! ਹੁਣ ਮੈਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਭੇਦ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਮ્યਕ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣਾ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਸਿੱਧ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

Verse 2

शक्तिश्रीमारपूर्वश्च श्रीशक्तिस्मरपूर्वकः । मारशक्तिरमापूर्वो दशार्णा मनवस्त्रयः ॥ २ ॥

ਦਸ਼ਾਰਣਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਤਿੰਨ ਮਨੂ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ—ਇੱਕ ‘ਸ਼ਕਤੀ-ਸ਼੍ਰੀ-ਮਾਰ’ ਪੂਰਵਕ, ਦੂਜਾ ‘ਸ਼੍ਰੀ-ਸ਼ਕਤੀ-ਸਮਰ’ ਪੂਰਵਕ, ਅਤੇ ਤੀਜਾ ‘ਮਾਰ-ਸ਼ਕਤੀ-ਰਮਾ’ ਪੂਰਵਕ।

Verse 3

मुनिः स्यान्ना रदच्छन्दो गायत्री देवता पुनः । कृष्णो गोविंदनामात्र सर्वकामप्रदो नृणाम् ॥ ३ ॥

ਰਿਸ਼ੀ ਨਾਰਦ ਹੈ, ਛੰਦ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਦੇਵਤਾ ਫਿਰ ਉਹੀ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ—ਗੋਵਿੰਦ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ—ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ।

Verse 4

चक्रैः पूर्ववदंगानि त्रयाणामपि कल्पयेत् । ततः किरीटमनुनाव्यापकं हि समाचरेत् ॥ ४ ॥

ਚੱਕਰ-ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਤਿੰਨਾਂ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਵਿਧੀ-ਪ੍ਰਮਾਣ ਅਨੁਸਾਰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ, ਸ਼ੋਭਾਵਾਨ ਮੁਕੁਟ ਯਥਾਵਿਧੀ ਬਣਾਵੇ।

Verse 5

सुदर्शनस्य मनुना कुर्याद्दिग्बंधनं तथा । विंशत्यर्णोक्तवत्कुर्यादाद्ये ध्यानार्चनादिकम् ॥ ५ ॥

ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਦਿਗਬੰਧਨ ਵੀ ਕਰੇ। ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਵੀਹ ਅੱਖਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਲਈ ਕਿਹਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ, ਅਰਚਨ ਆਦਿ ਕਰਮ ਕਰੇ।

Verse 6

द्वितीये तु दशार्णोक्तं ध्यानपूजादिकं चरेत् । तृतीये तु हरिं ध्यायेत्समाहितमनाः सुधीः ॥ ६ ॥

ਦੂਜੇ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਦਸ਼ਾਰਣ ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਧਿਆਨ, ਪੂਜਾ ਆਦਿ ਕਰੇ। ਤੀਜੇ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਸੁਬੁੱਧੀ ਸਾਧਕ ਮਨ ਨੂੰ ਇਕਾਗਰ ਕਰਕੇ ਹਰੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ।

Verse 7

शखचक्रधनुर्बाणपाशांकुशधरारुणम् । दोर्भ्यां धृतं धमंतं च वेणुं कृष्णदिवाकरम् ॥ ७ ॥

ਅਰੁਣ ਰੰਗ ਵਾਲਾ, ਸ਼ੰਖ-ਚੱਕਰ, ਧਨੁਸ਼-ਬਾਣ, ਪਾਸ ਅਤੇ ਅੰਕੁਸ਼ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ; ਅਤੇ ਦੋਹਾਂ ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ ਬੇਣੂ ਫੜ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਫੂਕਦਾ—ਉਸ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਦਿਵਾਕਰ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਮੈਂ ਭਜਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 8

एवं ध्यात्वा जपेन्मंत्रान्पञ्चलक्षं पृथक् सुधीः । जुहुयात्तद्दशांशेन पायसेन ससर्पिषा ॥ ८ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਸਾਧਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੰਜ ਲੱਖ ਵਾਰ ਮੰਤਰ ਜਪੇ। ਫਿਰ ਉਸ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਦਸਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਘਿਉਂ ਵਾਲੇ ਪਾਇਸ ਨਾਲ ਹਵਨ ਕਰੇ।

Verse 9

एवं सिद्धे मनौ मंत्री कुर्यात्काम्यानि पूर्ववत् । श्रीशक्तिकामः कृष्णाय गोविंदायाग्निसुन्दरी ॥ ९ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੰਤਰ ਸਿੱਧ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਮੰਤਰ-ਸਾਧਕ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਕਾਮ੍ਯ ਕਰਮ ਕਰੇ। ਜੋ ਸ਼੍ਰੀ-ਸ਼ਕਤੀ ਚਾਹੇ, ਉਹ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ—ਗੋਵਿੰਦ—ਸਹਿਤ ਅਗਨਿਸੁੰਦਰੀ ਦਾ ਆਹਵਾਨ ਕਰੇ।

Verse 10

रव्यर्णो ब्रह्मगायत्रीकृष्णा ऋष्यादयोऽस्य तु । बीजैरमाब्धियुग्मार्णैः षडंगानि प्रकल्पयेत् ॥ १० ॥

ਇਸ ਮੰਤਰ ਦਾ ਰਵ੍ਯਰਣ ‘ਰ’ ਹੈ; ਛੰਦ ਬ੍ਰਹਮਗਾਇਤ੍ਰੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਦੇਵਤਾ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਹਨ। ‘ਅਮਾ’, ‘ਅਬਧਿ’ ਅਤੇ ‘ਯੁਗਮ’ ਨਾਲ ਦਰਸਾਏ ਅੱਖਰ-ਬੀਜਾਂ ਦੁਆਰਾ ਛਡੰਗ ਨਿਆਸ ਕਰਕੇ ਰਿਸ਼ਿ ਆਦਿ ਅੰਗ ਵਿਨਿਆਸ ਕਰੇ।

Verse 11

विंशत्यर्णोदितजपध्यानहोमार्चनादिकम् । किं बहूक्तेन मंत्रोऽयं सर्वाभीष्टफलप्रदः ॥ ११ ॥

ਵੀਹ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲੇ ਵਿਧਾਨ ਵਿੱਚ ਜਪ, ਧਿਆਨ, ਹੋਮ, ਅਰਚਨ ਆਦਿ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਹੋਰ ਕੀ ਕਹੀਏ? ਇਹ ਮੰਤਰ ਸਭ ਅਭੀਸ਼ਟ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 12

श्रीशक्तिस्मरपूर्वोगजन्मा शक्तिरमांतिकः । दशाक्षरः स एवादौ प्रोक्तः शक्तिरमायुतः ॥ १२ ॥

ਇਹ ਮੰਤਰ ਸ਼੍ਰੀ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਸਿਮਰਨ-ਪੂਰਵ ਸੰਯੋਗ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੈ; ਇਹ ਰਮਾ (ਲਕਸ਼ਮੀ) ਦੇ ਨੇੜੇ ਵੱਸਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਦਸਾਖਰੀ ਮੰਤਰ ਹੈ—ਰਮਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸ਼ਕਤੀ।

Verse 13

मन्त्रौ षोडशरव्यार्णौ चक्रैरंगानि कल्पयेत् । वरदाभयहस्ताभ्यां श्लिष्यँतं स्वांगके प्रिये ॥ १३ ॥

ਦੋਵੇਂ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਬੀਜ-ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਚਕ੍ਰ-ਰਚਨਾ ਰਾਹੀਂ ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰੇ। ਹੇ ਪ੍ਰਿਯੇ, ਵਰਦ ਅਤੇ ਅਭਯ ਮੁਦਰਾ ਵਾਲੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਹੀ ਦੇਹ ਨੂੰ ਅਲਿੰਗਨ ਕਰਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ।

Verse 14

पद्मोत्पलकरे ताभ्यां श्लिष्टं चक्रदरोज्वलम् । ध्यात्वैवं प्रजपेल्लक्षदशकं तद्दशांशतः ॥ १४ ॥

ਦੋਵੇਂ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਕਮਲ ਅਤੇ ਨੀਲੋਤਪਲ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਚਕ੍ਰ ਅਤੇ ਸ਼ੰਖ ਨਾਲ ਦਿਪਤ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਿਆਨ ਕਰ, ਇੱਕ ਲੱਖ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਜਪ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਉਸ ਦਾ ਦਸਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਹੋਮ ਆਦਿ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਰਪਣ ਕਰੇ।

Verse 15

आज्यैर्हुत्वा ततः सिद्धौ भवेतां मन्त्रनायकौ । सर्वकामप्रदौ सर्वसंपत्सौभगाग्यदौ नृणाम् ॥ १५ ॥

ਫਿਰ ਘਿਉ ਨਾਲ ਹੋਮ ਕਰਨ ਤੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਮੰਤ੍ਰ ਸਿੱਧ ਹੋ ਕੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਨਾਇਕ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦਿੰਦੇ, ਸਭ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਸੰਪੱਤਾ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਅਤੇ ਸੌਭਾਗ੍ਯ ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਗਤੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 16

अष्टादशार्णः कामांतो मनुः सुतधनप्रदः । नारदोऽस्य मुनिश्छंदो गायत्री देवता मनोः ॥ १६ ॥

ਇਹ ਅਠਾਰਾਂ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲਾ ‘ਕਾਮਾਂਤ’ ਮਨੁ ਹੈ, ਜੋ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਧਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀ ਨਾਰਦ ਹਨ, ਛੰਦ ਗਾਇਤਰੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੇਵਤਾ ਮੰਤ੍ਰਾਧਿਸ਼ਠਿਤ ਦੇਵ ਹਨ।

Verse 17

कृष्णः कामो बीजमुक्तं शक्तिर्वह्निप्रिया मता । षड्वीर्याढ्येन बीजेन षडंगानि समाचरेत् ॥ १७ ॥

‘ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ’ ਨੂੰ ਕਾਮ-ਬੀਜ, ਅਰਥਾਤ ਬੀਜ-ਮੰਤ੍ਰ-ਸਵਰੂਪ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ‘ਸ਼ਕਤੀ’ ਨੂੰ ਅਗਨੀ ਦੀ ਪ੍ਰਿਯਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਛੇ ਵੀਰਿਆਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਇਸ ਬੀਜ ਨਾਲ ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਸ਼ਡੰਗ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਆਚਰਨ ਕਰੇ।

Verse 18

पाणौ पायसपक्वं च दक्षे हैयंगवीनकम् । वामे दधद्दिव्यदिगंबरो गोपीसुतोऽवतु ॥ १८ ॥

ਦਿਵ੍ਯ ਆਕਾਸ਼-ਸਮ ਬਸਤਰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਗੋਪੀ-ਸੁਤ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ—ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਪਾਯਸ, ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਸਵੇਰ ਦਾ ਨਵਨੀਤ ਅਤੇ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਦਹੀਂ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ।

Verse 19

ध्यात्वैवं प्रजपेन्मंत्रं द्वात्रिंशल्लक्षमानतः । दशांशं जुहुयादग्नौ सिताढ्येन पयोंऽधसा ॥ १९ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਮੰਤਰ ਦਾ ਬੱਤੀ ਲੱਖ ਜਪ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਉਸ ਦੇ ਦਸਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਚੀਨੀ ਮਿਲੇ ਦੁੱਧ ਦੀ ਹਵਿਸ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਹੋਮ ਕਰੇ।

Verse 20

पूर्वोक्तवैष्णवे पीठे यजेदष्टादशार्णवत् । पद्मस्थं कृष्णमभ्यर्च्य तर्पयेत्तन्मुखांबुजे ॥ २० ॥

ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੇ ਵੈਸ਼ਨਵ ਪੀਠ ਉੱਤੇ ਅਠਾਰਾਂ ਅੱਖਰੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਜਾ ਕਰੇ; ਕਮਲਾਸਨ ਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੇ ਕਮਲ-ਮੁਖ ਵਿੱਚ (ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਰਾਹੀਂ ਉਸ ਦੀ ਸਾਨ্নਿਧਿ ਵਿੱਚ) ਤਰਪਣ ਅਰਪਿਤ ਕਰੇ।

Verse 21

क्षीरेण कदलीपक्कैर्दध्ना हैयंगवेन च । पुत्रार्थी तर्पयेदेवं वत्सराल्लभते सुतम् ॥ २१ ॥

ਦੁੱਧ, ਪੱਕੇ ਕੇਲੇ, ਦਹੀਂ ਅਤੇ ਸਵੇਰ ਦਾ ਤਾਜ਼ਾ ਨਵਨੀਤ ਨਾਲ ਪੁੱਤਰ-ਇੱਛੁਕ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਰਪਣ ਕਰੇ; ਇੱਕ ਸਾਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਉਸ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 22

यद्यदिच्छति तत्सर्वं तर्पणादेव सिद्ध्यति । वाक्कामो ङेयुतं कृष्णपदं माया ततः पगरम् ॥ २२ ॥

ਮਨੁੱਖ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਤਰਪਣ ਨਾਲ ਹੀ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਵਾਕ-ਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਕਾਮ-ਸਿੱਧੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਨਾਲ ਅਗੇ ਮਾਇਆ ਜਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 23

गोविंदाय रमा पश्चाद्दशार्णं च समुद्धरेत् । मनुस्वरयुतौ सर्गयुक्तौ भृगुतदूर्द्धूगौ ॥ २३ ॥

“ਗੋਵਿੰਦਾਯ” ਜਪ ਕੇ ਫਿਰ “ਰਮਾ” ਉਚਾਰੋ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਸ਼ਾਖਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਜੋੜੋ। ਇਹ ਅਨੁਸਵਾਰ ਸਮੇਤ, ‘ਸ’ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ, ‘ਸਰਗ’ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਅਤੇ ਉੱਪਰ ‘ਭ੍ਰਿਗੁ’ ਸੁਰ-ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰੋਕਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਉਚਾਰਿਆ ਜਾਵੇ।

Verse 24

द्वाविंशत्यक्षरो मन्त्रो वागीशत्वप्रदायकः । ऋषिः स्यान्नारदश्छन्दो गायत्री देवता पुनः ॥ २४ ॥

ਇਹ ਬਾਈ ਅੱਖਰਾਂ ਦਾ ਮੰਤ੍ਰ ਹੈ ਜੋ ਵਾਕ-ਪ੍ਰਭੁਤਾ ਅਤੇ ਵਾਗਮੀਤਾ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਰਿਸ਼ੀ ਨਾਰਦ ਹੈ, ਛੰਦ ਗਾਇਤਰੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੇਵਤਾ ਵੀ ਮੁੜ ਉਹੀ (ਪੂਰਵੋਕਤ) ਹੈ।

Verse 25

विद्याप्रदश्च गोपालः कामो बीजं प्रकीर्तितम् । शक्तिस्तु वाग्भवं विद्याप्राप्तये विनियोजना ॥ २५ ॥

‘ਗੋਪਾਲ’ ਨੂੰ ਵਿਦਿਆ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ‘ਕਾਮ’ ਨੂੰ ਬੀਜ (ਬੀਜਾਕਸ਼ਰ) ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ਼ਕਤੀ ‘ਵਾਗਭਵ’ ਹੈ; ਵਿਦਿਆ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਇਹੀ ਇਸ ਦਾ ਵਿਨਿਯੋਗ ਹੈ।

Verse 26

वामोर्द्ध्वहस्ते दधतं विद्यापुस्तकमुत्तमम् । अक्षमालां च दक्षोर्द्ध्वस्फाटिकीं मातृकामयीम् ॥ २६ ॥

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉੱਪਰ ਉਠੇ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ ਵਿਦਿਆ-ਪੁਸਤਕ ਹੈ; ਅਤੇ ਉੱਪਰ ਉਠੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਸਫਟਿਕ ਦੀ ਅੱਖ-ਮਾਲਾ ਹੈ, ਜੋ ਮਾਤ੍ਰਿਕਾ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਰਚੀ ਹੋਈ ਹੈ।

Verse 27

शब्दब्रह्म मयं वेणुमधः पाणिद्वये पुनः । गायत्रीगीतवसनं श्यामलं कोमलच्छविम् ॥ २७ ॥

ਫਿਰ ਮੈਂ ਵੇਖਿਆ—ਸ਼ਬਦ-ਬ੍ਰਹਮਮਯ ਬੇਣੂ ਨੂੰ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਹੇਠਾਂ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਗਾਇਤਰੀ-ਗੀਤ ਰੂਪੀ ਵਸਤ੍ਰ ਨਾਲ ਆਵ੍ਰਿਤ, ਸ਼ਿਆਮ ਵਰਣ ਅਤੇ ਕੋਮਲ ਕਾਂਤੀ ਵਾਲੇ ਹਨ।

Verse 28

बर्हावतंसं सर्वज्ञं सेवितं मुनिपुंगवैः । ध्यात्वैवं प्रमदावेशविलासं भुवनेश्वरम् ॥ २८ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੋਰ-ਪੰਖ ਮਕੁਟ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ, ਸਰਵਜ੍ਞ, ਮੁਨੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੇਵਿਤ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਰਮਣੀਆਂ ਦੇ ਦਿਵ੍ਯ ਉਲ੍ਹਾਸਮਈ ਲੀਲਾ-ਵਿਲਾਸ ਵਿੱਚ ਵਿਹਰਣ ਵਾਲੇ ਭੁਵਨੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੋਵੋ।

Verse 29

वेदलक्षं जपेन्मंत्रं किंशुकैस्तद्दशांशतः । हुत्वा तु पूजयेन्मन्त्री विंशत्यर्णविधानतः ॥ २९ ॥

ਮੰਤਰ ਦਾ ਇੱਕ ਲੱਖ ਜਪ ਕਰੋ; ਫਿਰ ਉਸ ਦੇ ਦਸਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕਿੰਸ਼ੁਕ (ਪਲਾਸ਼) ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਹੋਮ ਕਰਕੇ, ਸਾਧਕ ਵੀਹ-ਅੱਖਰੀ (ਵਿੰਸ਼ਤ੍ਯਰਣ) ਮੰਤਰ-ਵਿਧਾਨ ਮੁਤਾਬਕ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।

Verse 30

एवं यो भजते मन्त्रं भवेद्वागीश्वरस्तु सः । अदृष्टान्यपि शास्त्राणि तस्य गंगातरंगवत् ॥ ३० ॥

ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਮੰਤਰ ਦਾ ਭਜਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਾਗੀਸ਼ਵਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਨਾ ਵੇਖੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਗੰਗਾ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੀ ਉੱਭਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

Verse 31

तारः कृष्णयुगं पश्चान्महाकृष्ण इतीरयेत् । सर्वज्ञ त्वंप्रशंशब्दांते सीदमेऽग्निश्च मारम् ॥ ३१ ॥

ਫਿਰ ‘ਤਾਰ’ ਉਚਾਰੋ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ‘ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਯੁਗ’, ਅਤੇ ਫਿਰ ‘ਮਹਾਕ੍ਰਿਸ਼ਣ’ ਕਹੋ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ‘ਸਰਵਜ੍ਞ, ਤੂੰ…’ ਆਦਿ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ-ਸ਼ਬਦ, ਅਤੇ ‘ਸੀਦਮੇ’, ‘ਅਗਨੀ’, ‘ਮਾਰ’ ਵੀ ਉਚਾਰੋ।

Verse 32

णांति विद्येश विद्यामाशु प्रयच्छ ततश्च मे । त्रयस्त्रिंशदक्षरोऽयं महाविद्याप्रदोमनुः ॥ ३२ ॥

‘ਹੇ ਵਿਦ੍ਯੇਸ਼! ਮੈਨੂੰ ਵਿਦਿਆ ਜਲਦੀ ਬਖ਼ਸ਼’—ਇਉਂ ਕਹੋ; ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਤੇਤੀ-ਅੱਖਰੀ ਮੰਤਰ ਮਹਾਵਿਦਿਆ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 33

नारदोऽस्य मुनिश्छन्दोऽनुष्टुम् कृष्णोऽस्य देवता । पादैः सर्वेण पंचांगं कृत्वा ध्यायेत्ततो हरिम् ॥ ३३ ॥

ਇਸ ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀ ਨਾਰਦ ਹਨ, ਛੰਦ ਅਨੁਸ਼ਟੁਭ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਵਤਾ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਹਨ। ਪੰਜ ਅੰਗਾਂ ਦੇ ਨਿਯਮ ਪੂਰੇ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਸ਼੍ਰੀਹਰੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ।

Verse 34

दिव्योद्याने विवस्वत्प्रतिममणिमये मण्डपे योगपीठे मध्ये यः सर्ववेदांतमयसुरतरोः संनिविष्टो मुकुन्दः । वेदैः कल्पद्रुरूपैः शिखरिशतसमालंबिकोशैश्चतुर्भिर्न्यायैस्तर्कैपुराणैः स्मृतिभिरभिवृतस्तादृशैश्चामराद्यैः ॥ ३४ ॥

ਦਿਵ੍ਯ ਬਾਗ ਵਿੱਚ, ਸੂਰਜ ਵਰਗੀ ਚਮਕ ਵਾਲੇ ਮਣਿਮਯ ਮੰਡਪ ਦੇ ਯੋਗਪੀਠ ਉੱਤੇ, ਸਮੂਹ ਵੇਦਾਂਤ-ਸਾਰ ਰੂਪ ਕਲਪਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਮੁਕੁੰਦ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹਨ। ਵੇਦ ਕਲਪਦ੍ਰੁ ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ, ਚਾਰ ਨ੍ਯਾਯ-ਤਰਕ, ਪੁਰਾਣ ਅਤੇ ਸ੍ਮ੍ਰਿਤੀਆਂ ਚਾਮਰ ਆਦਿ ਰਾਜਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਵਾਂਗ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘੇਰੇ ਹੋਏ ਹਨ।

Verse 35

दद्याद्बिभ्रत्कराग्रैरपि दरमुरलीपुष्पबाणेक्षुचापानक्षस्पृक्पूर्णकुंभौ स्मरललितवपुर्दिव्यभूषांगरागः । व्याख्यां वामे वितन्वन् स्फुटरुचिरपदो वेणुना विश्वमात्रे शब्दब्रह्मोद्भवेन श्रियमरुणरुचिर्बल्लवीवल्लभो नः ॥ ३५ ॥

ਜੋ ਉਂਗਲੀਆਂ ਦੇ ਅਗਰ ਭਾਗ ਨਾਲ ਮਿੱਠੀ ਧੁਨ ਵਾਲੀ ਮੁਰਲੀ, ਪੁਸ਼ਪ-ਬਾਣ ਅਤੇ ਇੱਖੂ-ਧਨੁਸ਼, ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਛੂਹਦੇ ਦੋ ਭਰੇ ਕੁੰਭ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਕਾਮਦੇਵ ਵਰਗਾ ਮਨੋਹਰ ਹੈ, ਦਿਵ੍ਯ ਗਹਿਣਿਆਂ ਅਤੇ ਸੁਗੰਧਿਤ ਅੰਗਰਾਗ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ; ਜੋ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਸ਼ਬਦ-ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਵੇਣੂ ਦੇ ਸਾਫ਼ ਮਧੁਰ ਸੁਰਾਂ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਵ-ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਅਰੁਣ ਕਾਂਤੀ ਵਾਲੇ ਗੋਪੀਵੱਲਭ ਸਾਨੂੰ ਸ਼੍ਰੀ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਬਖ਼ਸ਼ਣ।

Verse 36

एवं ध्यात्वा जपेल्लक्षं दशांशं पायसैर्हुनेत् । अष्टादशार्णवत्कुर्याद्यजनं चास्य मन्त्रवित् ॥ ३६ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਇੱਕ ਲੱਖ ਜਪ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਉਸ ਦਾ ਦਸਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਪਾਇਸ ਨਾਲ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਹੋਮ ਕਰੇ। ਮੰਤ੍ਰ-ਵਿਦ ਇਸ ਦੀ ਯਜਨ-ਪੂਜਨ ਅਠਾਰਾਂ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲੇ ਮੰਤ੍ਰ ਦੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਵੀ ਕਰੇ।

Verse 37

तारो नमो भगवते नन्दपुत्राय संवदेत् । आनन्दवपुषे दद्यादृशार्णं तदनंतरम् ॥ ३७ ॥

ਪ੍ਰਣਵ (ਤਾਰਕ) ਉਚਾਰ ਕੇ ‘ਨੰਦਪੁੱਤਰ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ’ ਐਸਾ ਕਹੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਆਨੰਦ-ਸਰੂਪ ਪ੍ਰਭੂ ਲਈ ‘਋ਸ਼’ ਅੱਖਰ ਜੋੜੇ।

Verse 38

अष्टाविंशतिवर्णोऽयं मंत्रः सर्वेष्टदायकः । नंदपुत्रपदं ङेंतं श्यामलांगपदं तथा ॥ ३८ ॥

ਇਹ ਅਠਾਈ ਵਰਣਾਂ ਵਾਲਾ ਮੰਤਰ ਸਭ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ‘ਨੰਦਪੁੱਤਰ’ ਪਦ ਅਤੇ ‘ਸ਼ਿਆਮਲ ਅੰਗ’ ਪਦ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ॥੩੮॥

Verse 39

तथा बालवपुःकृष्णं गोविंदं च तथा पुनः । दशार्णोऽतो भवेन्मंत्रो द्वात्रिंशदक्षरान्वितः ॥ ३९ ॥

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਬਾਲ-ਵਪੁ ਸ਼ਿਆਮ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ’ ਅਤੇ ਫਿਰ ‘ਗੋਵਿੰਦ’ ਪਦ ਜੋੜਨ ਨਾਲ ਇਹ ਮੰਤਰ ਦਸ਼ਾਰ্ণ ਬਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਚਾਰਣ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬੱਤੀ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ॥੩੯॥

Verse 40

अनयोर्नारदऋषिश्छंदस्तूष्णिगनुष्टुभौ । देवता नन्दपुत्रस्तु विनियोगोऽखिलाप्तये ॥ ४० ॥

ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀ ਨਾਰਦ ਹਨ; ਛੰਦ ਤੂਸ਼ਣਿਕ ਅਤੇ ਅਨੁਸ਼ਟੁਪ ਹਨ। ਦੇਵਤਾ ਨੰਦਪੁੱਤਰ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਹਨ, ਅਤੇ ਵਿਨਿਯੋਗ ਸਭ ਅਭੀਸ਼ਟ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਹੈ॥੪੦॥

Verse 41

चक्रैः पंचांगमर्चास्यादंगदिक्पालहेतिभिः । दक्षिणे रत्नचषकं वामे सौवर्णनेत्रकम् ॥ ४१ ॥

ਅਰਚਾ ਦਾ ਧਿਆਨ ਪੰਜ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਰੋ—ਅੰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਚੱਕਰ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੋਣ; ਅੰਗਦ ਆਦਿ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਅੰਗ ਸ਼ੋਭਿਤ ਹੋਣ ਅਤੇ ਦਿਕਪਾਲਾਂ ਦੇ ਆਯੁਧਾਂ ਨਾਲ ਸਜ्जਿਤ ਹੋਵੇ। ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਰਤਨ-ਜੜਿਤ ਚਸ਼ਕ, ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਸੁਵਰਨ ਨੇਤ੍ਰਕ ਹੋਵੇ॥੪੧॥

Verse 42

करे दधानं देवीभ्यां श्लिष्टं संचिंतयेद्विभुम् । लक्षं जपो दशांशेन जुहुयात्पायसेन तु ॥ ४२ ॥

ਸਰਵ-ਵਿਆਪੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੋ—ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ (ਅਭੀਸ਼ਟ ਚਿੰਨ੍ਹ) ਧਾਰਨ ਕੀਤੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੋ ਦੇਵੀਆਂ ਦੇ ਆਲਿੰਗਨ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹਨ। ਮੰਤਰ ਦਾ ਇੱਕ ਲੱਖ ਜਪ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਦਾ ਦਸਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਪਾਇਸ ਨਾਲ ਹਵਨ ਕਰੋ॥੪੨॥

Verse 43

एताभ्यां सिद्धमंत्राभ्यां मंत्री कुर्याद्यथेप्सितम् । प्रणवः कमला माया नमो भगवते ततः ॥ ४३ ॥

ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਸਿੱਧ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਮੰਤ੍ਰ-ਸਾਧਕ ਆਪਣੀ ਇੱਛਿਤ ਸਿੱਧੀ ਕਰੇ। ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਣਵ ‘ਓਂ’, ਫਿਰ ‘ਕਮਲਾ’ ਤੇ ‘ਮਾਇਆ’, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ‘ਨਮੋ ਭਗਵਤੇ’—ਇਹ ਕ੍ਰਮ ਹੈ।

Verse 44

नंदपुत्राय तत्पश्चाद्बालान्ते वपुषे पदम् । ऊनविंशतिवर्णोऽयं मुनिर्ब्रह्मा समीरितः ॥ ४४ ॥

ਫਿਰ ‘ਨੰਦਪੁਤ੍ਰਾਯ’ ਪਦ ਜੋੜਿਆ ਜਾਵੇ, ਅਤੇ ‘ਬਾਲ’ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਜੋ ਰੂਪ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਉਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਵਪੁਸ਼ੇ’ ਪਦ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ। ਇਹ ਮੰਤ੍ਰ ਉੱਨੀ ਅੱਖਰਾਂ ਦਾ ਹੈ—ਇਉਂ ਮੁਨੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ।

Verse 45

छंदोऽनुष्टुप् देवता च कृष्णो बालवपुः स्वयम् । मन्त्रोऽयं सर्वसंपत्तिसिद्धये सेव्यते बुधैः ॥ ४५ ॥

ਇਸ ਦਾ ਛੰਦ ਅਨੁਸ਼ਟੁਪ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਦੇਵਤਾ ਆਪ ਦਿਵ੍ਯ ਬਾਲ-ਰੂਪ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਹਨ। ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਮਪੱਤੀ ਤੇ ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਇਸ ਮੰਤ੍ਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 46

तारो ह्यद्भगवानङेंतो रुक्मिणीवल्लभाय च । वह्निजायावधिः प्रोक्तो मंत्रः षोडशवर्णवान् ॥ ४६ ॥

‘ਤਾਰ’ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ‘ਵਹ੍ਨਿਜਾਇਆ’ ਤੇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਇਹ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਅੱਖਰਾਂ ਦਾ ਮੰਤ੍ਰ ਰੁਕਮਿਣੀ-ਵੱਲਭ ਭਗਵਾਨ ਲਈ ਉਪਦੇਸ਼ਿਤ ਹੈ।

Verse 47

नारदोऽस्य मुनिश्छन्दोऽनुष्टुप् च देवता मनोः । रुक्मिणीवल्लभश्चंद्रदृग्वेदांगाक्षिवर्णकैः । पञ्चांगानि प्रकुर्वीत ततो ध्यायेत्सुरेश्वरम् ॥ ४७ ॥

ਇਸ (ਮੰਤ੍ਰ/ਵਿਧੀ) ਦੇ ਰਿਸ਼ੀ ਨਾਰਦ ਹਨ; ਛੰਦ ਅਨੁਸ਼ਟੁਪ ਹੈ; ਅਤੇ ਦੇਵਤਾ ਮਨੋਃ ਹਨ। ‘ਰੁਕਮਿਣੀ-ਵੱਲਭ’, ‘ਚੰਦਰ’, ‘ਦ੍ਰਿਕ’, ‘ਵੇਦਾਂਗ’, ‘ਅਖ਼ਸ਼ੀ’, ‘ਵਰਨ’ ਨਾਲ ਦਰਸਾਏ ਅੱਖਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪੰਚਾਂਗ (ਨਿਆਸ) ਬਣਾਕੇ, ਫਿਰ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ।

Verse 48

तापिच्छच्छविरंकगां प्रियतमां स्वर्णप्रभामंबुजप्रोद्यद्दामभुजां स्ववामभुजयाश्लिष्यन्स्वचित्ताशया । श्लिष्यंतीं स्वयमन्यहस्तविलत्सौवर्णवेत्रश्चिरं पायान्नः सुविशुद्धपीतवसनो नानाविभूषो हरिः ॥ ४८ ॥

ਨਿਰਮਲ ਪੀਤਾਂਬਰ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਨਾਨਾ ਆਭੂਸ਼ਣਾਂ ਨਾਲ ਵਿਭੂਸ਼ਿਤ ਸ਼੍ਰੀਹਰੀ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਸਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਖੱਬੇ ਭੁਜ ਨਾਲ ਪ੍ਰਿਯਤਮਾ ਸ਼੍ਰੀਲਕਸ਼ਮੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਅਲਿੰਗਨ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਤਮਾਲ ਅੰਕੁਰ ਵਰਗੀ ਸ਼ਿਆਮ, ਸੁਵਰਨ ਪ੍ਰਭਾ ਨਾਲ ਦੀਪਤ, ਕਮਲ ਸਮਾਨ, ਚਮਕਦਾਰ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਿਤ ਭੁਜਾਂ ਵਾਲੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾ ਸੁਵਰਨ ਦੰਡ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 49

ध्यात्वैवं प्रजपेल्लक्षं रक्तैः पद्मैर्दशांशतः ॥ ४९ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਲੱਖ ਮੰਤ੍ਰ-ਜਪ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਪ ਦੇ ਦਸਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਲਾਲ ਕਮਲ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ ਪੂਜਾ-ਆਹੁਤੀ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 50

त्रिमध्वक्तैर्हुनेत्पीठे पूर्वोक्ते पूजयेद्धरिम् । अंगैर्नारदमुख्यैश्च लोकेशैश्च तदायुधैः ॥ ५० ॥

ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੇ ਪੀਠ ਉੱਤੇ ਤ੍ਰਿਮਧੁ (ਤਿੰਨ ਮਿੱਠੇ ਦ੍ਰਵ) ਨਾਲ ਹੋਮ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਹਰੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ—ਉਸ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਸਮੇਤ, ਨਾਰਦ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਭਗਤਾਂ ਸਮੇਤ, ਅਤੇ ਲੋਕਪਾਲਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਆਯੁਧਾਂ ਸਮੇਤ।

Verse 51

एवं सिद्धो मनुर्दद्यात्सर्वान्कामांश्च मंत्रिणे । लीलादंडपदाब्जोऽपि जनसंसक्तदोः पदम् ॥ ५१ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੱਧ ਹੋ ਕੇ ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀ ਨੂੰ ਸਭ ਯੋਗ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੇਵੇ; ਕਿਉਂਕਿ ਦੰਡ ਨੂੰ ਲੀਲਾ ਨਾਲ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਮਲ-ਚਰਨ ਵੀ ਲੋਕ-ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀਆਂ ਬਾਹਾਂ ਦੇ ਆਸਰੇ ਹੀ ਟਿਕਦੇ ਹਨ।

Verse 52

दंडांते वा धरावह्निरधीशाढ्योऽथ लोहितः । मेघश्यामपदं पश्चाद्भगवान् सलिलंसदृक् ॥ ५२ ॥

ਦੰਡ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਧਰਾਧਾਰ ਅਗਨੀ ਸਥਿਤ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਧੀਸ਼ਵਰਤਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਲੋਹਿਤ ਵਰਣ ਹੈ। ਫਿਰ ਭਗਵਾਨ ਮੇਘ-ਸ਼ਿਆਮ (ਨੀਲ-ਸ਼ਿਆਮ) ਪਦ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਜਲ ਸਮਾਨ ਵਰਣ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 53

विष्णो इत्युक्त्वा ठद्वयं स्यादेकोनत्रिंशदर्णवान् । नारदोऽस्य मुनिश्छंदोऽनुष्टुप् च देवता मनोः ॥ ५३ ॥

“ਵਿਸ਼੍ਣੋ” ਉਚਾਰ ਕੇ ਫਿਰ ‘ਠ’ ਦੇ ਦੋ ਅੱਖਰ ਦੋ ਵਾਰ ਜੋੜੋ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੰਤ੍ਰ ਉਨੱਤੀ ਅੱਖਰਾਂ ਦਾ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀ ਨਾਰਦ, ਛੰਦ ਅਨੁਸ਼ਟੁਪ ਅਤੇ ਦੇਵਤਾ ਮਨੁ ਹਨ।

Verse 54

लीलादंडहरिः प्रोक्तो मन्वब्धधियुगवह्निभिः । वेदैः पंचां गकं भागैर्मंत्रवर्णोत्थितैः क्रमात् ॥ ५४ ॥

ਮੰਤ੍ਰ-ਵਰਨਾਂ ਤੋਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਉਤਪੰਨ ਭਾਗਾਂ ਦੁਆਰਾ, ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਵਾਲੇ ਪੰਚਾਂਗ (ਪੰਜ ਵਿਭਾਗ) ਅਤੇ ਮਨਵੰਤਰ, ਸਮੁੰਦਰ, ਧੀ, ਯੁਗ, ਅਗਨੀ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੰਖਿਆ-ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ “ਲੀਲਾ-ਦੰਡ-ਹਰੀ” ਨਾਮ ਪ੍ਰੋਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 55

संमोहयंश्च निजवामकरस्थलीलादंडेन गोपयुवतीः परसुंदरीश्च । दिश्यन्निजप्रियसखांसगंदक्षहस्तो देवश्रियं निहतकंस उरुक्रमो नः ॥ ५५ ॥

ਜੋ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਦੀ ਹਥੇਲੀ ਉੱਤੇ ਟਿਕੇ ਲੀਲਾ-ਡੰਡ ਨਾਲ ਗੋਪੀਆਂ ਅਤੇ ਪਰਮ ਸੁੰਦਰ ਨਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਮੋਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਪ੍ਰਿਯ ਸਖਿਆਂ ਦੇ ਗੰਡ-ਦੇਸ਼ ਉੱਤੇ ਸੱਜਾ ਹੱਥ ਰੱਖ ਕੇ ਦਿਵ੍ਯ ਸ਼੍ਰੀ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ—ਕੰਸ-ਵਧਕ ਉਹ ਉਰੁਕ੍ਰਮ ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰੇ।

Verse 56

लक्षं जपो दशांशेन जुहुयात्तिलतण्डुलैः । त्रिमध्वक्तैस्ततोऽभ्यर्चेदंगं दिक्पालहेतिभिः ॥ ५६ ॥

ਇੱਕ ਲੱਖ ਜਪ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਉਸ ਦੇ ਦਸਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਤਿਲ ਅਤੇ ਚੌਲ ਦੇ ਦਾਣਿਆਂ ਨਾਲ ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇਵੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤ੍ਰਿਮਧੁ ਨਾਲ ਅਭਿਸੇਕ ਕਰਕੇ, ਦਿਕਪਾਲਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਯੁਧਾਂ ਸਮੇਤ ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।

Verse 57

लीलादंड हरिं यो वै भजते नित्यमादरात् । स सर्वैः पूज्यते लोकैस्तस्य गेहे स्थिरा रमा ॥ ५७ ॥

ਜੋ ਕੋਈ ਲੀਲਾ-ਡੰਡ-ਧਾਰੀ ਹਰੀ ਨੂੰ ਨਿੱਤ ਆਦਰ ਨਾਲ ਭਜਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰਮਾ (ਲਕਸ਼ਮੀ) ਅਡੋਲ ਵੱਸਦੀ ਹੈ।

Verse 58

सद्यारूढा स्मृतिस्तोयं केशवाढ्यधरायुगम् । भयाग्निवल्लभामंत्रः सप्तार्णः सर्वसिद्धिदः ॥ ५८ ॥

ਤੁਰੰਤ ਉੱਠਣ ਵਾਲੀ ਸਿਮਰਣ ਉਸ ਦਾ ‘ਜਲ’ ਹੈ; ਕੇਸ਼ਵ-ਨਾਮ ਨਾਲ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਉਸ ਦੇ ਹੋਠਾਂ ਦਾ ਜੋੜਾ ਹੈ। ‘ਭਯਾਗਨੀ-ਵੱਲਭਾ’ ਨਾਮ ਦਾ ਸੱਤ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲਾ ਮੰਤਰ ਸਭ ਸਿੱਧੀਆਂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 59

ऋषिः स्यान्नारदश्छंदो उष्णिग्गोवल्लमस्य तु । देवतापूर्ववच्चक्रैः पञ्चांगानि तु कल्पयेत् ॥ ५९ ॥

ਗੋਵੱਲਮ ਮੰਤਰ ਦਾ ਰਿਸ਼ੀ ਨਾਰਦ ਹੈ ਅਤੇ ਛੰਦ ਉਸ਼ਣਿਕ ਹੈ। ਦੇਵਤਾ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਚਕਰਾਂ ਸਮੇਤ ਇਸ ਦੇ ਪੰਜ ਅੰਗਾਂ ਦਾ ਵਿਨਿਆਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 60

ध्येयो हरिः सकपिलागणमध्यसंस्थस्ता आह्वयन्दधद्दक्षिणदोस्थवेणुम् । पाशं सयष्टिमपरत्र पयोदनीलः पीताम्बराहिरिपुपिच्छकृतावतंसः ॥ ६० ॥

ਹਰੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਕਪਿਲ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਗਣਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਖੜ੍ਹਾ, ਆਹਵਾਨ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਵੇਣੂ ਧਾਰਨ ਕੀਤੇ। ਦੂਜੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਡੰਡੇ ਸਮੇਤ ਪਾਸ਼ ਲਏ ਹੋਏ; ਮੇਘ-ਸ਼ਿਆਮ, ਪੀਤਾਂਬਰਧਾਰੀ, ਅਤੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਮੋਰਪੰਖ ਦਾ ਅਲੰਕਾਰ ਧਾਰੇ ਹੋਏ।

Verse 61

सप्तलक्षं जपेन्मंत्रं दशांशं जुहुयात्ततः । गोदुग्धैः पूजयेत्पीठे स्यादंगैः प्रथमावृतिः ॥ ६१ ॥

ਮੰਤਰ ਦਾ ਸੱਤ ਲੱਖ ਜਪ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਉਸ ਦਾ ਦਸਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਹਵਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਗੋ-ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਪੀਠ ਉੱਤੇ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੰਗ-ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਪਹਿਲੀ ਆਵ੍ਰਿਤੀ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 62

सुवर्णपिंगलां गौरपिंगलां रक्तपिंगलाम् । गुडपिंगां बभ्रुवर्णां चोत्तमां कपिलां तथा ॥ ६२ ॥

ਸੁਵਰਨ-ਪਿੰਗਲਾ, ਗੌਰ-ਪਿੰਗਲਾ, ਰਕਤ-ਪਿੰਗਲਾ; ਗੁੜ-ਪਿੰਗਾ, ਭੂਰੀ ਵਰਣ ਵਾਲੀ, ਉੱਤਮਾ ਅਤੇ ਕਪਿਲਾ—ਇਹ ਕਿਸਮਾਂ ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।

Verse 63

चतुष्कपिङ्गलां पीतपिङ्गलां चोत्तमां शुभाम् । गोगणाष्टकमभ्यर्च्य लोकेशानुयुधैर्युतान् ॥ ६३ ॥

ਚਾਰ ਪਿੰਗਲ, ਪੀਤ-ਪਿੰਗਲ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਤੇ ਸ਼ੁਭ—ਇਹ ਗੋਗਣ-ਅਸ਼ਟਕ (ਅੱਠ ਪਵਿੱਤਰ ਗਾਂਵਾਂ) ਦੀ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਅਰਚਨਾ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਅਨੁਯੋਧਿਆਂ ਸਮੇਤ ਲੋਕਪਾਲਾਂ, ਲੋਕੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।

Verse 64

संपूज्यैवं मनौ सिद्धे कुर्यात्काम्यानि मंत्रवित् । अष्टोत्तरसहस्रं यः पयोभिर्दिनशो हुनेत् ॥ ६४ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮ੍ਯਕ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਜਦ ਮੰਤ੍ਰ ਸਿੱਧ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਦ ਮੰਤ੍ਰਵੇਤਾ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਲਈ ਕਾਮ੍ਯ ਕਰਮ ਕਰੇ। ਜੋ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਅੱਠ ਆਹੁਤੀਆਂ ਹੋਮ ਵਿੱਚ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਭੀਸ਼ਟ ਫਲ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 65

पक्षात्सगोगणो मुक्तो दशार्णे चाप्ययं विधिः । तारो हृद्भगवान् ङेंतः श्रीगोविंदस्तथा भवेत् ॥ ६५ ॥

ਜਦ ਗੋਗਣ-ਸਮੂਹ ‘ਪੱਖ’ ਵਿਨਿਆਸ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਇਹੀ ਵਿਧੀ ਦਸ਼ਾਰਣ (ਦਸ ਅੱਖਰੀ) ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ‘ਤਾਰ’ ਅੱਖਰ ਨੂੰ ਭਗਵਾਨ ਰੂਪ ਰੱਖ ਕੇ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਨੁਸਵਾਰ (ਨਾਸਿਕ ਧੁਨੀ) ਜੋੜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸ਼੍ਰੀ ਗੋਵਿੰਦ ਦਾ ਪੂਜਨਯ ਮੰਤ੍ਰ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 66

द्वादशार्णो मनुः प्रोक्तो नारदोऽस्य मुनिर्मतः । छंदः प्रोक्तं च गायत्री श्रीगोविन्दोऽस्य देवता । चन्द्राक्षियुगभूतार्णैः सर्वैः पंचांगकल्पनम् ॥ ६६ ॥

ਇਹ ਮਨੁ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਰਣ (ਬਾਰ ਅੱਖਰੀ) ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਦਾ ਰਿਸ਼ੀ ਨਾਰਦ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਛੰਦ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਵਤਾ ਸ਼੍ਰੀ ਗੋਵਿੰਦ ਹਨ। ਚੰਦਰ, ਅੱਖੀ, ਯੁਗ ਅਤੇ ਭੂਤ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਗਿਣਤੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸਭ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਪੰਚਾਂਗ-ਕਲਪਨਾ (ਪੰਜ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ) ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 67

ध्यायेत्कल्पद्रुमूलाश्रितमणिविलसद्दिव्यसिंहासनस्थं मेघश्यामं पिशंगांशुकमतिसुभगं शंखरेत्रे कराभ्याम् ॥ ६७ ॥

ਕਲਪਦ੍ਰੁਮ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਹੇਠ ਆਸ਼੍ਰਿਤ ਮਣਿਮਯ ਚਮਕਦਾਰ ਦਿਵ੍ਯ ਸਿੰਘਾਸਨ ਉੱਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ, ਮੇਘ-ਸ਼ਿਆਮ, ਅਤਿ ਸੁੰਦਰ, ਪਿਸ਼ੰਗ ਵਸਤ੍ਰਧਾਰੀ, ਦੋਹਾਂ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਖ ਅਤੇ ਚਕ੍ਰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ।

Verse 68

बिभ्राणं गोसहस्रैर्वृतममरपतिं प्रौढहस्तैककुंभप्रश्चोतत्सौधधारास्नपितमभिनवांभोजपत्राभनेत्रम् ॥ ६८ ॥

ਉਸ ਨੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਗਾਂਵਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਉੱਚੇ ਮਹਲ ਤੋਂ ਵਹਿੰਦੀਆਂ ਜਲਧਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਕਰਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਦੋਂ ਬਲਵਾਨ ਹੱਥ ਇਕੋ ਘੜਾ ਢੋਲ ਰਿਹਾ ਸੀ; ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਵੀਂ ਖਿੜੀ ਕਮਲ-ਪੰਖੁੜੀ ਵਰਗੀਆਂ ਸਨ।

Verse 69

रविलक्षं जपेन्मंत्रं दुग्धैर्हुत्वा दशांशतः । यजेच्च पूर्ववद्गोष्ठस्थितं वा प्रतिमादिषु ॥ ६९ ॥

ਮੰਤਰ ਦਾ ਇੱਕ ਲੱਖ ਜਪ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਉਸ ਦੇ ਦਸਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਹੋਮ ਕਰੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਜਾ ਕਰੇ—ਗੋਸ਼ਠ (ਗੌਸ਼ਾਲਾ) ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਜਾਂ ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਆਦਿ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਰੂਪਾਂ ਦੀ।

Verse 70

पूर्वोक्ते वैष्णवे पीठे मूर्तिं संकल्प्य मूलतः । तत्रावाह्य यजेत्कृष्णं गुरुपूजनपूर्वकम् ॥ ७० ॥

ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੇ ਵੈਸ਼ਨਵ ਪੀਠ ਉੱਤੇ ਮੂਲ ਤੋਂ ਹੀ ਮੂਰਤੀ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਉੱਥੇ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਾ ਆਵਾਹਨ ਕਰਕੇ, ਗੁਰੂ-ਪੂਜਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦਿਆਂ, ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।

Verse 71

रुक्मिणीं सत्यभामां च पार्श्वयोरिंद्रमग्रतः । पृष्ठतः सुरभिं चेष्ट्वा केसरेष्वंगपूजनम् ॥ ७१ ॥

ਦੋਵੇਂ ਪਾਸਿਆਂ ਰੁਕਮਣੀ ਅਤੇ ਸਤ੍ਯਭਾਮਾ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ, ਅੱਗੇ ਇੰਦਰ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਪਿੱਛੇ ਸੁਰਭੀ ਨੂੰ ਰੱਖੇ। ਫਿਰ ਕੇਸਰ ਦੇ ਰੇਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਅੰਗ-ਪੂਜਾ ਕਰੇ।

Verse 72

कालिं द्याद्या महिष्योऽष्टौ वसुपत्रेषु संस्थिताः । पीठकोणेषु बद्ध्वादिकिंकणीं च तथा पुनः ॥ ७२ ॥

ਕਾਲੀ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਵਸੂਆਂ ਦੇ ਕਮਲ-ਪੱਤਿਆਂ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਅੱਠ ਮਹਿਸ਼ੀਆਂ (ਭੈਂਸ-ਗਾਂਵਾਂ) ਦਾ ਨਿਆਸ ਕਰੇ। ਅਤੇ ਪੀਠ ਦੇ ਕੋਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਛੋਟੀਆਂ ਕਿੰਕਣੀਆਂ (ਘੰਟੀਆਂ) ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ, ਮੁੜ ਅਗਲਾ ਕਰਮ ਜਾਰੀ ਕਰੇ।

Verse 73

दामानि पृष्ठयोर्वेणुं पुरः श्रीवत्सकौस्तुभौ । अग्रतो वनमासादिर्दिक्ष्वष्टसु तथा स्थिताः ॥ ७३ ॥

ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਪਿੱਠ ਉੱਤੇ ਮਾਲਾਵਾਂ ਲਟਕਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਓਥੇ ਹੀ ਵੇਣੂ ਵੀ ਟਿਕੀ ਹੈ। ਸਾਹਮਣੇ ਸ਼੍ਰੀਵਤਸ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਅਤੇ ਕੌਸਤੁਭ ਮਣੀ ਚਮਕਦੇ ਹਨ; ਅੱਗੇ ਵਨਮਾਲਾ ਆਦਿ ਭੂਸ਼ਣ ਅੱਠੇ ਦਿਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਚੱਜੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸਜੇ ਹੋਏ ਹਨ।

Verse 74

पांचजन्यं गदा चक्रं वसुदेवश्च देवकी । नंदगोपो यशोदा च सगोगोपालगोपिकाः ॥ ७४ ॥

ਪਾਂਚਜਨ੍ਯ ਸ਼ੰਖ, ਗਦਾ ਅਤੇ ਚੱਕਰ; ਅਤੇ ਵਸੁਦੇਵ ਤੇ ਦੇਵਕੀ; ਨੰਦ ਗੋਪ ਤੇ ਯਸ਼ੋਦਾ—ਗਾਂਵਾਂ, ਗੋਪਾਲਾਂ ਅਤੇ ਗੋਪਿਕਾਵਾਂ ਸਮੇਤ—ਇਹ ਸਭ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਦਿਵ੍ਯ ਪਰਿਕਰ ਵਜੋਂ ਸਿਮਰਨਯੋਗ ਹਨ।

Verse 75

इंद्राद्याश्च स्थिता बाह्ये वज्राद्याश्च ततः परम् । कुमुदः कुमुदाक्षश्च पुंडरीकोऽथ वामनः ॥ ७५ ॥

ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਦੇਵ ਬਾਹਰੀ ਪਾਸੇ ਖੜੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਵਜ੍ਰ ਆਦਿ (ਆਯੁਧ-ਦੇਵ) ਹਨ। ਫਿਰ ਕੁਮੁਦ, ਕੁਮੁਦਾਖ੍ਸ਼, ਪੁੰਡਰੀਕ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਾਮਨ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 76

शंकुकर्णः सर्वनेत्रः सुमुखः सुप्रतिष्टितः । विष्वक्सेनश्च संपूज्यः स्वात्मा चार्च्यस्ततः परम् ॥ ७६ ॥

ਸ਼ੰਕੁਕਰਣ, ਸਰਵਨੇਤ੍ਰ, ਸੁਮੁਖ, ਸੁਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਅਤੇ ਵਿਸ਼੍ਵਕਸੇਨ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਧੀਵਤ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਪਰਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਤਮ-ਸਰੂਪ ਦਾ ਵੀ ਅਰਚਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 77

एककालं त्रिकालं वा यो गोविंदं यजेन्नरः । स चिरायुर्निरातंको धनधान्यपतिर्भवेत् ॥ ७७ ॥

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇੱਕ ਵੇਲੇ ਜਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਵੇਲਿਆਂ ਗੋਵਿੰਦ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦਿਰਘ ਆਯੁ ਵਾਲਾ, ਰੋਗ-ਕਲੇਸ਼ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਧਨ-ਧਾਨ੍ਯ ਦਾ ਮਾਲਕ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 78

स्मृतिः सद्यान्विता चक्री दक्षकर्णयुतोधरा । नाथाय हृदयांतोऽयं वसुवर्णो महामनुः ॥ ७८ ॥

ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਤੁਰੰਤ ਲਾਗੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਹੈ; ਉਹ ਚੱਕਰਧਾਰিণੀ, ਸਮਰੱਥ ‘ਸੱਜੇ-ਕੰਨ’ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਅਤੇ ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਵਸੁਵਰਨ ਨਾਮਕ ਇਹ ਮਹਾਮਨੂ ਹਿਰਦੇ ਅੰਦਰ ਨਾਥ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ।

Verse 79

मुनिर्ब्रह्मास्य गायत्री छंदः कृष्णोऽस्य देवता । वर्णद्वंद्वैश्च सर्वेण पंचांगान्यस्य कल्पयेत् ॥ ७९ ॥

ਇਸ ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹਨ, ਛੰਦ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਵਤਾ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਹਨ। ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਵਰਣ-ਦਵੰਦਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਇਸ ਦੇ ਪੰਚਾਂਗ (ਪੰਜ ਅੰਗ) ਵੀ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।

Verse 80

पंचवर्षमतिलोलमंगणे धावमानमतिचंचलेक्षणम् । किंकिणीवलयहारनूपुरै रंजितं नमत गोपबालकम् ॥ ८० ॥

ਅੰਗਣ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦਾ ਅਤਿ ਚੰਚਲ ਗੋਪਬਾਲ ਦੌੜਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸ਼ਰਾਰਤ ਨਾਲ ਝਲਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਘੁੰਘਰੂ, ਕੰਗਣ, ਹਾਰ ਅਤੇ ਨੂਪੁਰਾਂ ਦੀ ਝੰਕਾਰ ਨਾਲ ਜੋ ਸਭ ਨੂੰ ਰਿਝਾਂਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਗੋਪਾਲਕ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰੋ।

Verse 81

एवं ध्यात्वा जपेदष्टलक्षं मंत्री दशांशतः । ब्रह्मवृक्षसमिद्भिश्च जुहुयात्पायसेन वा ॥ ८१ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਮੰਤ੍ਰਸਾਧਕ ਅੱਠ ਲੱਖ ਜਪ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਉਸ ਦਾ ਦਸਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਲੈ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਦੀਆਂ ਸਮਿਧਾਂ ਨਾਲ ਜਾਂ ਪਾਇਸ ਨਾਲ ਹਵਨ ਕਰੇ।

Verse 82

प्रागुक्ते वैष्णवे पीठे मूर्तिं संकल्प्य मूलतः । तत्रावाह्यार्चयेत्कृष्णं मंत्री वै स्थिरमानसः ॥ ८२ ॥

ਪਹਿਲਾਂ ਵਰਣਿਤ ਵੈਸ਼ਨਵ ਪੀਠ ਉੱਤੇ, ਮੂਲ ਤੋਂ ਹੀ ਮੂਰਤੀ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕਰਕੇ, ਸਥਿਰ ਮਨ ਵਾਲਾ ਮੰਤ੍ਰਜ੍ਞ ਉੱਥੇ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਾ ਆਵਾਹਨ ਕਰੇ ਅਤੇ ਅਰਚਨਾ ਕਰੇ।

Verse 83

केसरेषु चतुर्दिक्षु विदिक्ष्वंगानि पूजयेत् । वासुदेवं बलं दिक्षु प्रद्युम्नमनिरुद्धकम् ॥ ८३ ॥

ਪੂਜਾ-ਯੰਤਰ ਦੇ ਕਮਲ-ਦਲਾਂ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਸੁਦੇਵ ਅਤੇ ਬਲ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ ਤੇ ਅਨਿਰੁੱਧ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ।

Verse 84

विदिक्षु रुक्मिणीसत्यभामे वै लक्ष्यणर्क्षजे । लोकेशान्सायुधान्बाह्ये एवं सिद्धो भवेन्मनुः ॥ ८४ ॥

ਵਿਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁਕਮਿਣੀ ਅਤੇ ਸਤ੍ਯਭਾਮਾ, ਅਤੇ ਲਕ੍ਸ਼ਣਾ ਤੇ ਅਰ੍ਕ੍ਸ਼ਜਾ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ। ਬਾਹਰੀ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹਥਿਆਰਧਾਰੀ ਲੋਕેશ (ਲੋਕਪਾਲ) ਰੱਖੇ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਧਕ ਸਿੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 85

तारः श्रीभुवनाकामो ङेंतं श्रीकृष्णमीरयेत् । श्रीगोविंदं ततः प्रोच्य गोपीजनपदं ततः ॥ ८५ ॥

ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਰਕ ਅੱਖਰ ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਕਰੇ, ਫਿਰ ‘ਸ਼੍ਰੀਭੁਵਨਕਾਮ’ ਕਹੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ‘ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਣ’ ਨਾਮ ਲਏ; ਫਿਰ ‘ਸ਼੍ਰੀਗੋਵਿੰਦ’ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ‘ਗੋਪੀਜਨਪਦ’ ਉਚਾਰੇ।

Verse 86

वल्लभाय ततः पद्मात्रयं तत्वाक्षरो मनुः । मुन्यादिकं च पूर्वोक्तं सिद्धगोपालकं स्मरेत् ॥ ८६ ॥

ਫਿਰ ਵੱਲਭ ਲਈ ਪਦਮ-ਤ੍ਰਯ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ ਅਤੇ ‘ਤੱਤਵ’ ਅੱਖਰ-ਮਯ ਮੰਤ੍ਰ-ਮਨੁ ਦਾ ਜਪ ਕਰੇ। ਪਹਿਲਾਂ ਕਹੇ ਮੁਨੀ ਆਦਿ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸਿੱਧ-ਗੋਪਾਲ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰੇ।

Verse 87

माधवीमंडपासीनौ गरुडेनाभिपालितौ । दिव्यक्रीडासु निरतौ रामकृष्णौ स्मरन् जपेत् ॥ ८७ ॥

ਮਾਧਵੀ ਲਤਾਵਾਂ ਦੇ ਮੰਡਪ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ, ਗਰੁੜ ਦੁਆਰਾ ਰੱਖੇ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਕ੍ਰੀੜਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਰਤ ਰਾਮ-ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ ਜਪ ਕਰੇ।

Verse 88

पूजनं पूर्ववच्चास्य कर्तव्यं वैष्णवोत्तमैः । चक्री मुनिस्वरोपेतः सर्गी चैकाक्षरो मनुः ॥ ८८ ॥

ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਉੱਤਮ ਵੈਸ਼ਨਵਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਚਿੰਨ੍ਹ ਚੱਕਰ ਹੈ, ਸੁਰ ਮੁਨੀ-ਸੁਰ ਹੈ; ‘ਸਰਗੀ’ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰ ਇਕਾਖਰੀ ਹੈ।

Verse 89

कृष्णेति द्व्यक्षरः प्रोक्तः कामादिः स्यात्त्रिवर्णकः । सैव ङेंतो युगार्णः स्यात्कृष्णाय नम इत्यपि ॥ ८९ ॥

‘ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ’ ਨਾਮ ਦੋ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ‘ਕਾਮ’ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਬੀਜ ਤਿੰਨ ਵਰਣਾਂ ਦਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਦੱਤੀ-ਅੰਤ (ਙੇ-ਅੰਤ) ਹੋ ਕੇ ‘ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਯ ਨਮਹ’—ਇਹ ਦੋ-ਪਦ ਮੰਤ੍ਰ ਵੀ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 90

पंचाक्षरश्च कृष्णाय कामरुद्धस्तथा परः । गोपालायाग्निजायांतो रसवर्णः प्रकीर्तितः ॥ ९० ॥

‘ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਯ’ ਇਹ ਪੰਜ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲਾ ਮੰਤ੍ਰ ਹੈ। ਕਾਮ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਵਾਲਾ ਹੋਰ ਇੱਕ ਮੰਤ੍ਰ ਪਰਮ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਤੇ ‘ਗੋਪਾਲਾਯ’ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਤੇ ‘ਅਗਨਿਜਾਯਾਂਤ’ ਉੱਤੇ ਸਮਾਪਤ ਸੂਤਰ ‘ਰਸਵਰਨ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 91

कामः कृष्णपदं ङेंतं वह्निजायांतकः परः । कृष्णगोविंदकौ ङेंतौ सप्तार्णः सर्वसिद्धिदः ॥ ९१ ॥

‘ਕਾਮ’ ਬੀਜ ‘ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ’ ਪਦ ਦਾ ਙੇ-ਅੰਤ ਰੂਪ ਹੈ। ਪਰਮ ਸ਼ਬਦ ‘ਵਹਨਿਜਾਯਾਂਤਕ’ ਹੈ। ‘ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ’ ਅਤੇ ‘ਗੋਵਿੰਦ’ ਦੋਵੇਂ ਙੇ-ਅੰਤ ਹੋ ਕੇ ਮਿਲਣ ਤਾਂ ਸਪਤਾਰਣ ਮੰਤ੍ਰ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਸਿੱਧੀਆਂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 92

श्रीशक्तिकामाः कृष्णाय कामः सप्ताक्षरः परः । कृष्णगोविंदकौ ङेंतौ हृदंतोऽन्यो नवाक्षरः ॥ ९२ ॥

ਸ਼੍ਰੀ, ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਕਾਮ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਪਰਮ ਸਪਤਾਕਸ਼ਰ ਮੰਤ੍ਰ ਹੈ—‘ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਯ ਕਾਮਹ’। ਅਤੇ ‘ਙੇਂ’ ਬੀਜ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ, ‘ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ’ ‘ਗੋਵਿੰਦ’ ਙੇ-ਅੰਤ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਅੰਤ ‘ਹ੍ਰਿਦ’—ਇਹ ਹੋਰ ਨਵਾਕਸ਼ਰ ਮੰਤ੍ਰ ਹੈ।

Verse 93

ङेंतौ च कृष्णगोविंदौ तथा कामः पुटः परः । कामः शार्ङ्गी धरासंस्थो मन्विंद्वाढ्यश्च मन्मथः ॥ ९३ ॥

ਉਹ ‘ਙੇਂਤੌ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ; ਉਹੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਗੋਵਿੰਦ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਮ, ਪੁਟ ਅਤੇ ਪਰ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸ਼ਾਰੰਗ ਧਨੁਸ਼ ਧਾਰਣ ਵਾਲਾ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ, ਮਨਵਿੰਦਵਾਢ੍ਯ ਅਤੇ ਮਨਮਥ ਹੈ।

Verse 94

श्यामलांगाय हृदयं दशार्णः सर्वसिद्धिदः । बालांते वपुषे कृष्णायाग्निजायांतिमोऽपरः ॥ ९४ ॥

ਸ਼ਿਆਮਲ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ ਲਈ ਹਿਰਦੇ ਦਾ ਮੰਤਰ ਦਸ਼ਾਰਣ (ਦਸ਼ਾਕਸ਼ਰੀ) ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਸਿੱਧੀਆਂ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਬਾਲ-ਰੂਪ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਗਨੀ ਦੀ ਧੀ ‘ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾ’ ਲਈ ਆਖ਼ਰੀ ਵਾਧੂ ਮੰਤਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 95

द्विठांते बालवपुषे कामः कृष्णाय संवदेत् । ततो ध्यायन्स्वहृदये गोपीजनमनोहरम् ॥ ९५ ॥

ਦੋਹਰੇ ਵਿਧਾਨ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਾਮ (ਉਪਾਸਕ) ਬਾਲ-ਰੂਪ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਕਰਦਿਆਂ ਗੋਪੀਆਂ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਮੋਹਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰੇ।

Verse 96

श्रीवृन्दाविपिनप्रतोलिषु नमत्संफुल्लवल्लीततिष्वंतर्जालविघट्टैनः सुरभिणा वातेन संसेविते । कालिंदीपुलिने विहारिणमथो राधैकजीवातुकं वंदे नन्दकिशोरमिंदुवदनं स्निग्धांबुदाडंबरम् ॥ ९६ ॥

ਸ਼੍ਰੀ ਵ੍ਰਿੰਦਾ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਵਨ ਦੇ ਰਾਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਿੜੀਆਂ ਲਤਾਵਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਜਾਲ ਨੂੰ ਹਿਲਾਉਂਦੀ ਸੁਗੰਧੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਸੇਵਿਤ; ਕਾਲਿੰਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਵਿਹਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ; ਰਾਧਾ ਹੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਾਨ ਹੈ—ਚੰਦ੍ਰਮੁਖ, ਸਨੇਹੀ ਵਰਖਾ-ਮੇਘ ਸਮਾਨ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਨੰਦਕਿਸ਼ੋਰ ਨੂੰ ਮੈਂ ਵੰਦਨਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 97

पूर्वाक्तवर्त्मना पूजा ज्ञेया ह्येषां मुनीश्वर । देवकीसुतवर्णांते गोविंदपदमुच्चरेत् ॥ ९७ ॥

ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਸਮਝੀ ਜਾਵੇ। ‘ਦੇਵਕੀ-ਸੁਤ’ ਨਾਮ ਦੇ ਉਚਾਰਣ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ‘ਗੋਵਿੰਦ’ ਸ਼ਬਦ ਉਚਾਰੋ।

Verse 98

वासुदेवपदं प्रोच्य संबृद्ध्यंतं जगत्पतिंम् । देहि मे तनयं पश्चात्कृष्ण त्वामहमीरयेत् ॥ ९८ ॥

ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਨਾਮ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਜਗਤਪਤੀ ਸਭ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਬਖ਼ਸ਼ੋ; ਫਿਰ ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਕੀਰਤਨ ਤੇ ਸਤੁਤੀ ਕਰਾਂਗਾ।

Verse 99

शरणं गत इत्यंतो मन्त्रो द्वात्रिंशदक्षरः । नारदोऽस्य मुनिश्छंदो गायत्री चाप्यनुष्टुभम् । देवः सुतप्रदः कृष्णः पादैः सर्वेण चांगकम् ॥ ९९ ॥

“ਸ਼ਰਣੰ ਗਤ” ਨਾਲ ਸਮਾਪਤ ਇਹ ਮੰਤਰ ਬੱਤੀ ਅੱਖਰਾਂ ਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀ ਮੁਨੀ ਨਾਰਦ ਹਨ; ਛੰਦ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਅਤੇ ਅਨੁਸ਼ਟੁਪ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਪੁੱਤਰ-ਪ੍ਰਦ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਹਨ; ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪਾਦ ਮਿਲ ਕੇ ਇਸ ਦੇ ਅੰਗ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 100

विजयेन युतो रथस्थितः प्रसमानीय समुद्रमध्यतः । प्रददत्तनयान् द्विजन्मने स्मरणीयो वसुदेवनन्दनः ॥ १०० ॥

ਵਿਜੈ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਰਥ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਵਾਸੁਦੇਵ-ਨੰਦਨ—ਸਦਾ ਸਿਮਰਨਯੋਗ—ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰੋਂ (ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ) ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਲਿਆਏ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਸ਼ੁਭ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ।

Verse 101

लक्षं जपोऽयुतं होमस्तलैर्मधुरसंप्लुतैः । अर्चा पूर्वोदिते पीठे अंगलोकेश्वरायुधैः ॥ १०१ ॥

ਮਿੱਠੇ ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇ ਸ੍ਰੁਵਾਂ (ਚਮਚਿਆਂ) ਨਾਲ ਇੱਕ ਲੱਖ ਜਪ ਅਤੇ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਹੋਮ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੇ ਪੀਠ ਉੱਤੇ ਅੰਗ-ਦੇਵਤਿਆਂ, ਲੋਕਪਾਲਾਂ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਆਯੁਧਾਂ ਸਮੇਤ ਅਰਚਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 102

एवं सिद्धे मनौ मंत्री वंध्यायामपि पुत्रवान् । तारो माया ततः सांतसेंदुष्वांतश्च सर्ववान् ॥ १०२ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੰਤਰ ਸਿੱਧ ਹੋ ਜਾਣ ਤੇ ਸਾਧਕ ਨੂੰ ਮੰਤਰ-ਐਸ਼ਵਰਯ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਬਾਂਝ ਇਸਤਰੀ ਤੋਂ ਵੀ ਉਹ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ‘ਤਾਰ’ ਅਤੇ ‘ਮਾਇਆ’ ਨਾਮ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ‘ਸਾਂਤ’, ‘ਸੇਂਦੁਸ਼ਵਾਂਤ’ ਆਦਿ ਸਿੱਧੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਰਵ-ਸੰਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 103

सोऽहं वह्निप्रियांतोऽयं मंत्रो वस्वक्षरः परः । पंचब्रह्मात्मकस्यास्य मंत्रस्य मुनि सत्तमः ॥ १०३ ॥

‘ਸੋ’ਹੰ’ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਅਤੇ ‘ਵਹ્નਿਪ੍ਰਿਆ’ ਤੇ ਸਮਾਪਤ ਇਹ ਪਰਮ ਮੰਤ੍ਰ ਅੱਠ ਅੱਖਰਾਂ ਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪੰਚਬ੍ਰਹਮਾਤਮਕ ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀ ਮੁਨਿਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹਨ।

Verse 104

ऋषिर्ब्रह्मा च परमा गायत्रीछंद ईरितम् । परंज्योतिः परं ब्रह्म देवता परिकीर्तितम् ॥ १०४ ॥

ਇਸ ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਪਰਮ ਛੰਦ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਘੋਸ਼ਿਤ ਹੈ। ਦੇਵਤਾ ਵਜੋਂ ਪਰਮ ਜੋਤਿ—ਪਰਬ੍ਰਹਮ—ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 105

प्रणवो बीजमाख्यातं स्वाहा शक्तिरुदाहृता । स्वाहेति हृदयं प्रोक्तं सोऽहं वेति शिरो मतम् ॥ १०५ ॥

ਪ੍ਰਣਵ ‘ਓਂ’ ਨੂੰ ਬੀਜ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ‘ਸ੍ਵਾਹਾ’ ਨੂੰ ਸ਼ਕਤੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ‘ਸ੍ਵਾਹਾ’ ਹੀ ਹਿਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਸੋ’ਹੰ’ ਨੂੰ ਸਿਰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 106

हंसश्चेति शिखा प्रोक्ता हृल्लेखा कवचं स्मृतम् । प्रणवो नेत्रमाख्यातमस्त्रं हरिहरेति च ॥ १०६ ॥

‘ਹੰਸಃ’ ਨੂੰ ਸ਼ਿਖਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ‘ਹ੍ਰੁੱਲੇਖਾ’ ਨੂੰ ਕਵਚ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪ੍ਰਣਵ ‘ਓਂ’ ਨੇਤ੍ਰ-ਰੱਖਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਹਰਿ-ਹਰ’ ਅਸਤ੍ਰ-ਮੰਤ੍ਰ ਵੀ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 107

स ब्रह्मा स शिवो विप्र स हरिः सैव देवराट् । स सर्वरूपः सर्वाख्यः सोऽक्षरः परमः स्वराट् ॥ १०७ ॥

ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ! ਉਹੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸ਼ਿਵ ਹੈ, ਉਹੀ ਹਰਿ ਹੈ; ਉਹੀ ਦੇਵਾਂ ਦਾ ਦੇਵਰਾਟ ਹੈ। ਉਹੀ ਸਰਬ-ਰੂਪ, ਸਰਬ-ਨਾਮ; ਉਹੀ ਅਖੰਡ—ਪਰਮ ਸ੍ਵਰਾਟ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ।

Verse 108

एवं ध्यात्वा जपेदष्टलक्षहोमो दशांशतः । पूजाप्रणवपीठेऽस्य सांगावरणकैर्मता ॥ १०८ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਅੱਠ ਲੱਖ ਜਪ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਦਸਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਹੋਮ ਕਰੇ। ਇਸ ਮੰਤ੍ਰ-ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਪ੍ਰਣਵ-ਪੀਠ (ਓਂ-ਪੀਠ) ਉੱਤੇ, ਛਡੰਗ ਅਤੇ ਆਵਰਨ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 109

एवं सिद्धे मनौ ज्ञानं साधकेंद्रस्य नारद । जायते तत्त्वमस्यादिवाक्योक्तं निर्विकल्पकम् ॥ १०९ ॥

ਹੇ ਨਾਰਦ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ ਸਿੱਧ ਹੋ ਜਾਣ ਤੇ ਸਾਧਕਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦੇ ਅੰਦਰ ‘ਤੱਤ੍ਵਮਸਿ’ ਆਦਿ ਮਹਾਵਾਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਉਪਦੇਸ਼ਿਤ ਨਿਰਵਿਕਲਪ ਗਿਆਨ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 110

कामो ङेंतो हृषीकेशो हृदयांतो गजाक्षरः । ऋषिर्ब्रह्मास्य गायत्री छंदो गायत्रमीरितम् ॥ ११० ॥

ਇਸ ਦਾ ਆਦਿ (ਬੀਜ) ‘ਕਾਮ’ ਹੈ, ਅੰਤ ‘ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼’ ਹੈ; ਅਤੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ‘ਗਜ’ ਅੱਖਰ ਨਿਹਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹਨ ਅਤੇ ਛੰਦ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 111

देवता तु हृषीकेशो विनियोगोऽखिलाप्तये । कामो बीजं तथायेति शक्तिरस्य ह्युदाहृता ॥ १११ ॥

ਦੇਵਤਾ ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਹੈ; ਵਿਨਿਯੋਗ ਸਭ ਲਕਸ਼ਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਹੈ। ‘ਕਾਮ’ ਇਸ ਦਾ ਬੀਜ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਤਥਾ’ ਇਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 112

बीजेनैव षडंगानि कृत्वा ध्यानं समाचरेत् । पुरुषोत्तममंत्रोक्तं सर्वं वास्य प्रकीर्तितम् ॥ ११२ ॥

ਬੀਜ ਅੱਖਰ ਨਾਲ ਹੀ ਛਡੰਗ (ਨਿਆਸ ਆਦਿ) ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਧਿਆਨ ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰੇ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ-ਮੰਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਕਹੇ ਗਏ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਪ੍ਰਕੀਰਤਿਤ ਹੈ।

Verse 113

लक्षं जपोऽयुतं होमो घृतेनैव प्रकीर्तितः । तर्पणं सर्वकामाप्त्यै प्रोक्तं संमोहिनीसुमैः ॥ ११३ ॥

ਇੱਕ ਲੱਖ ਜਪ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ; ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦਾ ਹੋਮ ਵੀ ਕੇਵਲ ਘਿਉ ਨਾਲ ਹੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਤੇ ਸੰਮੋਹਿਨੀ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਭ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਤਰਪਣ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 114

श्रीबीजं शक्तिरापेति बीजेनैव षडंकस्तथा । त्रैलोक्यमोहनः शब्दो नमोंऽतो मनुरीरितः ॥ ११४ ॥

‘ਸ਼੍ਰੀ’ ਬੀਜ ਨਾਲ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਆਹਵਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਸੇ ਬੀਜ ਨਾਲ ਛਡੰਗ (ਮੰਤਰ-ਦੇਹ) ਵੀ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯ-ਮੋਹਨ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ‘ਨਮಃ’ ਅੰਤ ਵਾਲੇ ਮੰਤਰ ਵਜੋਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 115

ऋषिर्ब्रह्मा च गायत्री छन्दः श्रीधरदेवता । श्रीबीजं शक्तिरापेति बीजेनैव षडंगकम् ॥ ११५ ॥

ਇਸ (ਮੰਤਰ/ਵਿਧੀ) ਦੇ ਰਿਸ਼ੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹਨ, ਛੰਦ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਵਤਾ ਸ਼੍ਰੀਧਰ (ਵਿਸ਼ਣੂ) ਹਨ। ਸ਼ਕਤੀ ‘ਸ਼੍ਰੀ’ ਬੀਜ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸੇ ਬੀਜ ਨਾਲ ਛਡੰਗ ਵੀ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 116

पुरुषोत्तमवद्ध्यानपूजादिकमिहोदितः । लक्षं जपस्तथा होम आज्येनैव दशांशतः ॥ ११६ ॥

ਇੱਥੇ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤ੍ਤਮ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਵਾਂਗ ਧਿਆਨ, ਪੂਜਾ ਆਦਿ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਕ ਲੱਖ ਜਪ ਕਰੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਦਸਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਕੇਵਲ ਘਿਉ ਨਾਲ ਹੋਮ ਕਰੇ।

Verse 117

सुगंधश्वेतपुष्पैस्तु पूजां होमादिकं चरेत् । एवं कृते तु विप्रेन्द्र साक्षात्स्याच्छ्रीधरः स्वयम् ॥ ११७ ॥

ਸੁਗੰਧਿਤ ਚਿੱਟੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਹੋਮ ਆਦਿ ਕਰਮ ਕਰੇ। ਇਉਂ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਸ਼੍ਰੀਧਰ ਆਪ ਹੀ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 118

अच्युतानन्तगोविंदपदं ङेंतं नमोंतिमम् । मंत्रोऽस्य शौनकऋषिर्विराट् छंदः प्रकीर्तितम् ॥ ११८ ॥

ਅਚ੍ਯੁਤ, ਅਨੰਤ ਅਤੇ ਗੋਵਿੰਦ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆਧਾਰਿਤ ਇਹ ਪਰਮ ‘ਨਮੋ’‑ਮੰਤ੍ਰ ਜਾਣਨਯੋਗ ਹੈ। ਇਸ ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀ ਸ਼ੌਨਕ ਅਤੇ ਛੰਦ ਵਿਰਾਟ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 119

एषां पराशरव्यासनारदा ऋषयः स्मृताः । विराट् छन्दः समाख्यातं परब्रह्मात्मको हरिः ॥ ११९ ॥

ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਪਰਾਸ਼ਰ, ਵਿਆਸ ਅਤੇ ਨਾਰਦ ਰਿਸ਼ੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਛੰਦ ਵਿਰਾਟ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਪਰਬ੍ਰਹਮ‑ਸਰੂਪ ਹਰੀ ਹੀ ਅਧਿਦੇਵਤਾ ਹੈ।

Verse 120

देवताबीजशक्ती तु पूर्वोक्ते साधकैर्मते । शंखचक्रधरं देवं चतुर्बाहुं किरीटिनम् ॥ १२० ॥

ਪਹਿਲਾਂ ਕਹੇ ਸਾਧਕ‑ਮਤ ਅਨੁਸਾਰ ਦੇਵਤਾ‑ਬੀਜ‑ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਸ਼ੰਖ‑ਚੱਕਰਧਾਰੀ, ਚਤੁਰਭੁਜ, ਕਿਰਿਟਧਾਰੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 121

सर्वैरप्यायुधैर्युक्तं गरुडोपरि संस्थितम् । सनकादिमुनींद्रैस्तु सर्वदेवैरुपासितम् ॥ १२१ ॥

ਉਹ ਸਭ ਦਿਵ੍ਯ ਆਯੁਧਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਗਰੁੜ ਉੱਤੇ ਵਿਹਾਜਮਾਨ ਹਨ; ਸਨਕ ਆਦਿ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਾਂ ਅਤੇ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਉਪਾਸਿਤ ਹਨ।

Verse 122

श्रीभूमिसहितं देवमुदयादित्यसन्निभम् । प्रातरुद्यत्सहस्रांशुमंडलोपमकुंडलम् ॥ १२२ ॥

ਸ਼੍ਰੀ (ਲਕਸ਼ਮੀ) ਅਤੇ ਭੂਮੀ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇਵ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੋ, ਜੋ ਉਦਯ ਹੋਂਦੇ ਸੂਰਜ ਵਰਗਾ ਤੇਜਸਵੀ ਹੈ; ਜਿਸ ਦੇ ਕੁੰਡਲ ਪ੍ਰਾਤಃਕਾਲ ਦੇ ਸਹਸ੍ਰ ਕਿਰਣਾਂ ਵਾਲੇ ਸੂਰਜ‑ਮੰਡਲ ਸਮਾਨ ਹਨ।

Verse 123

सर्वलोकस्य रक्षार्थमनन्तं नित्यमेव हि । अभयं वरदं देवं प्रयच्छंतं मुदान्वितम् ॥ १२३ ॥

ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਨਿੱਤ ਅਨੰਤ ਦੇਵ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੋ; ਆਨੰਦਮਈ ਪ੍ਰਭੂ ਅਭੈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਵਰਦਾਨ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ।

Verse 124

एवं ध्यात्वा र्चयेत्पीठे वैष्णवे सुसमाहितः । आद्यावरणसंगैः स्याच्चक्रशंखगदासिभिः ॥ १२४ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਪੂਰੀ ਏਕਾਗ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਵੈਸ਼ਨਵ ਪੀਠ ਉੱਤੇ ਅਰਚਨਾ ਕਰੋ; ਪਹਿਲੇ ਆਵਰਨ ਵਿੱਚ ਚੱਕਰ, ਸ਼ੰਖ, ਗਦਾ ਅਤੇ ਖੜਗ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਸਹਿਤ ਹੋਣ।

Verse 125

मुशलाढ्यधनुः पाशांकुशैः प्रोक्तं द्वितीयकम् । सनकादिकशाक्तेयव्यासनारदशौनकैः ॥ १२५ ॥

ਦੂਜਾ ਰੂਪ ਮੁਸਲ, ਧਨੁਸ਼, ਪਾਸ ਅਤੇ ਅੰਕੁਸ਼ ਧਾਰਣ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਹ ਸਨਕ ਆਦਿ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਸ਼ਾਕਤੇਯ, ਵਿਆਸ, ਨਾਰਦ ਅਤੇ ਸ਼ੌਨਕ ਨੇ ਉਪਦੇਸ਼ਿਆ।

Verse 126

तृतीयं लोकपालैस्तु चतुर्थं परिकीर्तितम् । लक्षं जपो दशांशेन घृतेन हवनं स्मृतम् ॥ १२६ ॥

ਤੀਜਾ ਕਰਮ ਲੋਕਪਾਲਾਂ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਚੌਥਾ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ; ਇੱਕ ਲੱਖ ਜਪ ਕਰੋ, ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਦਸਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਘਿਉ ਨਾਲ ਹੋਮ ਕਰਨਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ।

Verse 127

एवं सिद्धे मनौ मंत्री प्रयोगानप्युपाचरेत् । श्रीवृक्षमूले देवेशं ध्यायन्वैरोगिणं स्मरन् ॥ १२७ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੰਤ੍ਰ ਸਿੱਧ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਸਾਧਕ ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਵੀ ਕਰੇ; ਸ਼੍ਰੀ-ਵ੍ਰਿਖ਼ ਦੇ ਮੂਲ ਵਿੱਚ ਦੇਵੇਸ਼ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਿਆਂ, ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਗ-ਨਾਸਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਿਮਰੇ।

Verse 128

स्पृष्ट्वा जप्त्वायुतं साध्यं स्मृत्वा वा मनसा द्विज । रोगिणां रोगनिर्मुक्तिं कुर्यान्मंत्री तु मंडलात् ॥ १२८ ॥

ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ! ਰੋਗੀ ਨੂੰ ਸਪਰਸ਼ ਕਰਕੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਵਾਰ ਜਪ ਕਰੇ, ਜਾਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਸਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰੇ; ਤਾਂ ਮੰਡਲ ਅੰਦਰ ਬੈਠਾ ਮੰਤ੍ਰ-ਸਾਧਕ ਰੋਗੀ ਨੂੰ ਰੋਗ-ਮੁਕਤ ਕਰ ਦੇਵੇ।

Verse 129

कन्यार्थी जुहुयाल्लाजैर्बिल्वैश्चापि धनाप्तये । वस्त्रार्थी गन्धकुसुमैरारोग्याय तिलैर्हुनेत् ॥ १२९ ॥

ਜੋ ਕਨਿਆ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਲਾਜ (ਭੁੰਨੇ ਧਾਨ) ਨਾਲ ਹੋਮ ਕਰੇ; ਧਨ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਬਿਲਵ ਫਲ ਵੀ ਅਰਪਣ ਕਰੇ। ਜੋ ਵਸਤ੍ਰ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਸੁਗੰਧਿਤ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਆਹੁਤੀ ਦੇਵੇ, ਅਤੇ ਆਰੋਗਤਾ ਲਈ ਤਿਲ ਨਾਲ ਹੋਮ ਕਰੇ।

Verse 130

रविवारे जले स्थित्वा नाभिमात्रे जपेत्तु यः । अष्टोत्तरसहस्रं वै स ज्वरं नाशयेद् ध्रुवम् ॥ १३० ॥

ਜੋ ਐਤਵਾਰ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਨਾਭੀ ਤੱਕ ਖੜ੍ਹ ਕੇ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਅੱਠ ਵਾਰ ਜਪ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਜ਼ੁਕਾਮੀ ਜ্বর ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 131

विवाहार्थं जपेन्मासं शशिमण्डलमध्यगम् । ध्यात्वा कृष्णं लभेत्कन्यां वांछितां चापि नारद ॥ १३१ ॥

ਹੇ ਨਾਰਦ! ਵਿਆਹ ਲਈ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਜਪ ਕਰੇ ਅਤੇ ਚੰਦਰ ਮੰਡਲ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ। ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨਚਾਹੀ ਕਨਿਆ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

Verse 132

वसुदेवपदं प्रोच्य निगडच्छेदशब्दतः । वासुदेवाय वर्मास्त्रे स्वाहांतो मनुरीरितः ॥ १३२ ॥

‘ਨਿਗੜ-ਛੇਦ’ ਅਰਥਾਤ ਬੰਧਨ ਕੱਟਣ ਵਾਲੇ ਭਾਵ ਤੋਂ ਨਿਕਲੇ ‘ਵਸੁਦੇਵ’ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਉਚਾਰ ਕੇ—‘ਵਾਸੁਦੇਵਾਯ ਵਰਮਾਸਤ੍ਰੇ’—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਸ੍ਵਾਹਾ’ ਨਾਲ ਸਮਾਪਤ ਮੰਤ੍ਰ ਉਪਦੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 133

नारदोऽस्य ऋषिश्छन्दो गायत्री कृष्णदेवता । वर्म बीजं शिरः शक्तिरन्यत्सर्वं दशार्णवत् ॥ १३३ ॥

ਇਸ ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀ ਨਾਰਦ ਹਨ, ਛੰਦ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਵਤਾ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਹਨ। ਬੀਜ ‘ਵਰਮ’, ਸ਼ਕਤੀ ‘ਸ਼ਿਰਹ’; ਬਾਕੀ ਸਭ ਦਸ਼ਾਰਣ (ਦਸ਼ਾਖਰ) ਮੰਤ੍ਰ ਵਾਂਗ ਜਾਣੋ।

Verse 134

बालः पवनदीर्घैदुयुक्तो झिंटीशयुर्जलम् । अत्रिर्व्यासाय हृदयं मनुरष्टाक्षरोऽवतु ॥ १३४ ॥

ਬਾਲ-ਸਰੂਪ ਪ੍ਰਭੂ, ਪਵਨ ਦੇ ਲੰਮੇ ਸ੍ਵਾਸ ਨਾਲ ਯੁਕਤ; ਝਿੰਟੀ-ਸ਼ਯੁਰ ਦਾ ਜਲ; ਅਤ੍ਰਿ; ਵਿਆਸ ਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਹਿਰਦਾ—ਇਹ ਅਸ਼ਟਾਖਰ ਮੰਤ੍ਰ ਸਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ।

Verse 135

ब्राह्मानुष्टुप् मुनिश्छन्दो देवः सत्यवतीसुतः । आद्यं बीजं नमः शक्तिदीर्घाढ्यो नादिनांगकम् ॥ १३५ ॥

ਇਸ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਛੰਦ ਬ੍ਰਾਹਮਾਨੁਸ਼ਟੁਪ ਹੈ, ਰਿਸ਼ੀ ਮੁਨੀ ਹਨ; ਦੇਵਤਾ ਸਤ੍ਯਵਤੀ-ਸੁਤ ਵਿਆਸ ਹਨ। ਬੀਜ ਆਦਿ ਅੱਖਰ; ‘ਨਮਹ’ ਲੰਮੇ ਸੁਰ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸ਼ਕਤੀ; ਅਤੇ ਅੰਗ ਨਾਦ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ।

Verse 136

व्याख्यामुद्रिकया लसत्करतलं सद्योगपीठस्थितं वामे जानुतले दधानमपरं हस्तं सुविद्यानिधिम् । विप्रव्रातवृतं प्रसन्नमनसं पाथोरुहांगद्युतिं पाराशर्यमतीव पुण्यचरितं व्यासं स्मरेत्सिद्धये ॥ १३६ ॥

ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਪਾਰਾਸ਼ਰ੍ਯ ਵਿਆਸ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰੋ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਥੇਲੀ ਵਿਆਖਿਆ-ਮੁਦਰਾ ਨਾਲ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਯੋਗਪੀਠ ਉੱਤੇ ਆਸੀਨ ਹਨ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੂਜਾ ਹੱਥ ਖੱਬੇ ਘੁੱਟਣ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੱਚੀ ਵਿਦਿਆ ਦਾ ਖਜ਼ਾਨਾ; ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਵ੍ਰਿੰਦ ਨਾਲ ਘਿਰੇ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਮਨ ਵਾਲੇ, ਕਮਲ-ਸਮ ਅੰਗਕਾਂਤੀ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਅਤਿ ਪਵਿੱਤਰ ਚਰਿਤ੍ਰ ਵਾਲੇ ਹਨ।

Verse 137

जपेदष्टसहस्राणि पायसैर्होममाचरेत् । पूर्वोक्तपीठे व्यासस्य पूर्वमंगानि पूजयेत् ॥ १३७ ॥

ਅੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਵਾਰ ਜਪ ਕਰੇ ਅਤੇ ਪਾਇਸ ਨਾਲ ਹੋਮ ਕਰੇ। ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੇ ਪੀਠ ਉੱਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਆਸ ਦੇ ਪੂਰਵ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।

Verse 138

प्राच्यादिषु यजेत्पैलं वैशंपायनजैमिनी । सुमंप्तुं कोणभागेषु श्रीशुकं रोमहर्षणम् ॥ १३८ ॥

ਪੂਰਬ ਆਦਿ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪੈਲ ਦੇ ਨਾਲ ਯਜਨ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਤੇ ਜੈਮਿਨੀ ਦੇ ਨਾਲ ਵੀ। ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਕੋਣੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਮੰਤੂ ਦੀ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕ ਤੇ ਰੋਮਹਰਸ਼ਣ ਦੀ ਭੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।

Verse 139

उग्रश्रवसमन्यांश्च मुनीन्सेंद्रादिकाययुधान् । एवं सिद्धमनुर्मंत्री कवित्वं शोभनाः प्रजाः ॥ १३९ ॥

ਉਗ੍ਰਸ਼੍ਰਵ ਆਦਿ ਮੁਨੀਆਂ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੇ ਯੋਧਾ-ਦਲਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉਹ ਆਪਣੇ ਅਨੁਕੂਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੱਧ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਵਾਕਚਾਤੁਰਤਾ, ਕਾਵਿ-ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 140

व्याख्यानशक्तिं कीर्तिं च लभते संपदां चयम् । नृसिंहो माधवो दृष्टो लोहितो निगमादिमः ॥ १४० ॥

ਉਹ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਕੀਰਤੀ ਅਤੇ ਧਨ-ਸੰਪਦਾ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨ੍ਰਿਸਿੰਹ-ਸਰੂਪ ਮਾਧਵ ਲਾਲੀਮਾਵਾਨ, ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਆਦਿ-ਸਰੋਤ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਰਸ਼ਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 141

कृशानुजाया पञ्चार्णो मनुर्विषहरः परः । अनंतपंक्तिपक्षीन्द्रा मुनिश्छन्दः सुरा मताः ॥ १४१ ॥

ਕ੍ਰਿਸ਼ਾਨੂ ਦੀ ਧੀ ਲਈ ‘ਵਿਸ਼ਹਰ’ ਨਾਮ ਦਾ ਪਰਮ ਪੰਜ-ਅੱਖਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਉਪਦੇਸ਼ਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਰਿਸ਼ੀ ਅਨੰਤਪੰਕਤੀ, ਛੰਦ ਪੱਖੀਂਦਰਾ, ਅਤੇ ਦੇਵਤਾ ਸੁਰਗਣ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 142

तारवह्निप्रिये बीजशक्ती मन्त्रस्य कीर्तिते । ज्वलज्वल महामंत्री स्वाहा हृदयमीरितम् ॥ १४२ ॥

ਇਸ ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਬੀਜ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ‘ਤਾਰਾ’, ‘ਵਹਿਨੀ’ ਅਤੇ ‘ਪ੍ਰਿਆ’ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਹਿਰਦੇ-ਮੰਤ੍ਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸਿਆ ਹੈ— “ਜ੍ਵਲ ਜ੍ਵਲ, ਹੇ ਮਹਾਮੰਤ੍ਰ-ਸ਼ਕਤੀ, ਸ੍ਵਾਹਾ।”

Verse 143

गरुडेति पदस्यांते चूडाननशुचिप्रिया । शिरोमन्त्रो गरुडतः शिखे स्वाहा शिखा मनुः ॥ १४३ ॥

ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ‘ਗਰੁੜ’ ਸ਼ਬਦ ਜੋੜੋ। ‘ਚੂਡਾਨਨ-ਸ਼ੁਚਿ-ਪ੍ਰਿਆ’ ਇਹ ਸ਼ਿਰੋ-ਮੰਤ੍ਰ ਹੈ, ਜੋ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਨਿਆਸ ਕਰਨਾ ਹੈ। ‘ਗਰੁੜ’ ਤੋਂ ‘ਸ੍ਵਾਹਾ’ ਤੱਕ ਸ਼ਿਖਾ-ਮੰਤ੍ਰ ਹੈ, ਜੋ ਚੋਟੀ (ਸ਼ਿਖਾ) ਉੱਤੇ ਨਿਆਸ ਵਿੱਚ ਲਗਾਉਣਾ ਹੈ।

Verse 144

गरुडेति पदं प्रोच्य प्रभंजययुगं वदेत् । प्रभेदययुगं पश्चाद्वित्रासय विमर्दय ॥ १४४ ॥

‘ਗਰੁੜ’ ਕਹਿ ਕੇ ‘ਪ੍ਰਭੰਜਯ’ ਵਾਲਾ ਜੋੜਾ ਦੋ ਵਾਰ ਉਚਾਰੋ। ਫਿਰ ‘ਪ੍ਰਭੇਦਯ’ ਦੋ ਵਾਰ ਕਹੋ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ‘ਵਿਤ੍ਰਾਸਯ’ ਤੇ ‘ਵਿਮਰਦਯ’ ਉਚਾਰੋ।

Verse 145

प्रत्येकं द्विस्ततः स्वाहा कवचस्य मनुर्मतः । उग्ररूपधरांते तु सर्वविषहरेति च ॥ १४५ ॥

ਹਰ ਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ‘ਸ੍ਵਾਹਾ’ ਨਾਲ ਸਮਾਪਤ ਕਰਕੇ ਦੋ ਸੌ ਵਾਰ ਜਪੋ—ਇਹੀ ਕਵਚ-ਮੰਤ੍ਰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਤੇ ਉਗ੍ਰ ਰੂਪ ਧਾਰਣ ਵਾਲੇ ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ‘ਸਰਵਵਿਸ਼ਹਰੇ’ (ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ ਨੂੰ ਹਰਣ ਵਾਲੇ) ਜੋੜੋ।

Verse 146

भीषयद्वितयं प्रोच्य सर्वं दहदहेति च । भस्मीकुरु ततः स्वाहा नेत्रमन्त्रोऽयमीरितः ॥ १४६ ॥

‘ਭੀਸ਼ਯ’ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਦੋ ਪਦ ਉਚਾਰ ਕੇ ‘ਸਭ ਕੁਝ ਸਾੜ, ਸਾੜ’ ਵੀ ਕਹੋ। ਫਿਰ ‘ਭਸਮੀਕੁਰੂ’ ਕਹਿ ਕੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ‘ਸ੍ਵਾਹਾ’ ਜੋੜੋ—ਇਹੀ ਨੇਤ੍ਰ-ਮੰਤ੍ਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 147

अप्रतिहतवर्णांते बलाय प्रहतेति च । शासनांते तथा हुं फट् स्वाहास्त्रमनुरीरितः ॥ १४७ ॥

ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ‘ਅਪ੍ਰਤਿਹਤ’ ਜੋੜੋ; ਨਾਲ ਹੀ ‘ਬਲਾਯ’ ਅਤੇ ‘ਪ੍ਰਹਤ’ ਵੀ ਕਹੋ। ਹੁਕਮ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ‘ਹੁੰ’, ‘ਫਟ੍’ ਅਤੇ ‘ਸ੍ਵਾਹਾ’ ਉਚਾਰੋ—ਇਹੀ ਅਸਤ੍ਰ-ਮੰਤ੍ਰ ਘੋਸ਼ਿਤ ਹੈ।

Verse 148

पादे कटौ हृदि मुखे मूर्ध्निं वर्णान्प्रविन्यसेत् ॥ १४८ ॥

ਪੈਰਾਂ, ਕਮਰ, ਹਿਰਦੇ, ਮੂੰਹ ਅਤੇ ਸਿਰ ਦੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਅੱਖਰਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਨਿਆਸ ਕਰੇ।

Verse 149

तप्तस्वर्णनिभं फणींद्रनिकरैःक्लृप्तांग भूषंप्रभुं स्तर्तॄणां शमयन्तमुग्रमखिलं नॄणां विषं तत्क्षणात् । चंच्वग्रप्रचलद्भुजंगमभयं पाण्योर्वरं बिभ्रतं पक्षोच्चारितसामगीतममलं श्रीपक्षिराजं भजे ॥ १४९ ॥

ਤਪਤ ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ ਚਮਕਦਾ, ਨਾਗਰਾਜਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਅੰਗ-ਭੂਸ਼ਣ ਵਾਂਗ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਭੂ; ਜੋ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਉਗ੍ਰ ਵਿਸ਼ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰ ਕੇ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਚੋਂਚ ਦੇ ਅਗੇ ਹਿਲਦੇ ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਡਰ ਨੂੰ ਹਰਣ ਵਾਲਾ ਅਭਯ-ਵਰ ਦੋਹਾਂ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੇ ਪਰਾਂ ਤੋਂ ਉਚਾਰਿਤ ਨਿਰਮਲ ਸਾਮ-ਗੀਤ ਹੈ—ਉਸ ਸ਼੍ਰੀ ਪੱਖਿਰਾਜ ਗਰੁੜ ਨੂੰ ਮੈਂ ਭਜਦਾ ਹਾਂ।

Verse 150

पञ्चलक्षं जपेन्मंत्रं दशांशं जुहुयात्तिलैः । पूजयेन्मातृकापीठे गरुडं वेदविग्रहम् ॥ १५० ॥

ਮੰਤਰ ਦਾ ਪੰਜ ਲੱਖ ਜਪ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਉਸ ਦਾ ਦਸਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਤਿਲਾਂ ਨਾਲ ਹਵਨ ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀ ਦੇਵੇ। ਮਾਤ੍ਰਿਕਾ-ਪੀਠ ਉੱਤੇ ਵੇਦ-ਸਰੂਪ ਗਰੁੜ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।

Verse 151

चतुर्थ्यन्तः पक्षिराजः स्वाहा पीठमनुः स्मृतः । दृष्ट्वांगं कर्णिकामध्ये नागान्यंत्रेषु पूजयेत् ॥ १५१ ॥

ਚੌਥੀ ਵਿਭਕਤੀ ਵਾਲਾ ‘ਪੱਖਿਰਾਜ’ ਕਹਿ ਕੇ ਫਿਰ ‘ਸਵਾਹਾ’—ਇਹ ਪੀਠ-ਮੰਤਰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਰ্ণਿਕਾ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਅੰਗ ਦਾ ਧਿਆਨ/ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਕੇ ਯੰਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾਗਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।

Verse 152

तद्बिहिर्लोकपालांश्च वज्राद्यैर्विलसत्करान् । एवं सिद्धमनुर्मंत्री नाशयेद्गरलद्वयम् । देहांते लभते चापिश्रीविष्णोः परमं पदम् ॥ १५२ ॥

ਇਸ ਦੇ ਬਾਹਰ ਵਜ੍ਰ ਆਦਿ ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਾਲੇ ਲੋਕਪਾਲਾਂ ਦੀ ਵੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੰਤਰ ਸਿੱਧ ਹੋਣ ਤੇ ਸਾਧਕ ਦੋਹਾਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਗਰਲ (ਵਿਸ਼) ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਹਾਂਤ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 153

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने तृतीयपादे कृष्णादिमन्त्रभेदनिरूपणं नामैकाशीतितमोऽध्यायः ॥ ८१ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਿਹੰਨਾਰਦੀਯ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪੂਰਵ-ਭਾਗ ਦੇ ਬ੍ਰਿਹਦੁਪਾਖਿਆਨ ਦੇ ਤ੍ਰਿਤੀਯ ਪਾਦ ਵਿੱਚ ‘ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਆਦਿ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਭੇਦ ਦਾ ਨਿਰੂਪਣ’ ਨਾਮਕ ਇਕਿਆਸੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ ॥ ੮੧ ॥