The Description of the Worship of Rāma and Others (Rāmādi-pūjā-vidhāna)
ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਵੈਸ਼ਣਵ ਮੰਤ੍ਰ-ਪੱਧਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰਾਮ-ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਪਰਮ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਤਾ, ਪਾਪ-ਨਾਸਕ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼-ਪ੍ਰਦ ਸ਼ਕਤੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ-ਛੰਦ-ਦੇਵਤਾ-ਬੀਜ-ਸ਼ਕਤੀ-ਵਿਨਿਯੋਗ, ਛਡੰਗ ਨਿਆਸ ਅਤੇ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਅੱਖਰ-ਨਿਆਸ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਕਰਕੇ ਸੀਤਾ-ਲਖਸ਼ਮਣ ਸਮੇਤ ਸ਼੍ਰੀਰਾਮ ਦਾ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪੂਜਾ-ਵਿਧਾਨ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇਵਤੇ, ਸ਼ਾਰੰਗ ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਬਾਣ, ਹਨੁਮਾਨ, ਸੁਗਰੀਵ, ਭਰਤ, ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਆਦਿ ਸਹਾਇਕ, ਅਤੇ ਕਮਲ-ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਆਰਾਧਨਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਪੁਰਸ਼ਚਰਣ ਅਤੇ ਹੋਮ ਦੇ ਨਿਯਮ, ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ, ਸਿਹਤ, ਰਾਜ-ਅਧਿਕਾਰ, ਕਾਵਿ-ਪ੍ਰਤਿਭਾ, ਰੋਗ-ਸ਼ਮਨ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੱਸ ਕੇ ਕੇਵਲ ਲੌਕਿਕ ਲਾਭ ਲਈ ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਪਰਲੋਕ ਨੂੰ ਭੁੱਲਣ ਤੋਂ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਯੰਤਰਰਾਜ ਦੀ ਛਟਕੋਣ-ਕਮਲ-ਸੂਰਜ-ਪੱਤਰੀ ਰਚਨਾ, ਲਿਖਣ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ, ਧਾਰਣ-ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਤਿਥੀ-ਨਕਸ਼ਤਰ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਯੋਗ ਵੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਛੇ, ਅੱਠ, ਦਸ, ਤੇਰਾਂ, ਅਠਾਰਾਂ, ਉੱਨੀ ਆਦਿ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲੇ ਕਈ ਮੰਤ੍ਰ-ਰੂਪ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਵਿਧਾਨ ਨਾਲ ਦੱਸ ਕੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸੀਤਾ-ਲਖਸ਼ਮਣ ਉਪਪੂਜਾ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਤੋਂ ਰਾਜ-ਪੁਨਰਸਥਾਪਨਾ ਤੱਕ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।
Shlokas
Verse 1
सनत्कुमार उवाच । अथ रामस्य मनवो वक्ष्यंते सिद्धिदायकाः । येषामाराधनान्मर्त्यास्तरंति भवसागरम् ॥ १ ॥
ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਜੀ ਬੋਲੇ—ਹੁਣ ਮੈਂ ਸ਼੍ਰੀਰਾਮ ਦੇ ਸਿੱਧੀਦਾਇਕ ਮੰਤ੍ਰ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਨਾਲ ਮਰਤ ਲੋਕ ਭਵ-ਸਾਗਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 2
सर्वेषु मंत्रवर्येषु श्रेष्ठं वैष्णवमुच्यते । गाणपत्येषु सौरेषु शाक्तशैवेष्वभीष्टदम् ॥ २ ॥
ਸਾਰੇ ਉੱਤਮ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੈਸ਼ਨਵ ਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਗਾਣਪਤ੍ਯ, ਸੌਰ, ਸ਼ਾਕਤ ਤੇ ਸ਼ੈਵ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹੀ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।
Verse 3
वैष्णवेष्वपि मंत्रेषु राममंत्राः फलाधिकाः । गाणपत्यादिमंत्रेभ्यः कोटिकोटिगुणाधिकाः ॥ ३ ॥
ਵੈਸ਼ਨਵ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਰਾਮ-ਮੰਤ੍ਰ ਫਲ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਹਨ; ਗਾਣਪਤ੍ਯ ਆਦਿ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲੋਂ ਉਹ ਕਰੋੜਾਂ-ਕਰੋੜਾਂ ਗੁਣਾ ਵਧ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹਨ।
Verse 4
विष्णुशय्यास्थितो वह्निरिंदुभूषितमस्तकः । रामाय हृदयांतोऽयं महाघौधविनाशनः ॥ ४ ॥
ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਅਗਨੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਸ਼ੈਯਾ ਉੱਤੇ ਅਧਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਸਤਕ ਚੰਦਰ ਨਾਲ ਭੂਸ਼ਿਤ ਹੈ; ਸ਼੍ਰੀਰਾਮ ਲਈ ਇਹ ਹਿਰਦੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸ ਕੇ ਮਹਾਪਾਪਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਚੰਡ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 5
सर्वेषु राममंत्रषु ह्यतिश्रेष्टः षडक्षरः । ब्रह्महत्यासहस्राणि ज्ञाताज्ञातकृतानि च ॥ ५ ॥
ਰਾਮ ਦੇ ਸਭ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਛੇ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲਾ ਮੰਤ੍ਰ ਅਤਿ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ; ਇਹ ਜਾਣ-ਅਣਜਾਣ ਕੀਤੀਆਂ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਵਰਗੀਆਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 6
स्वर्णस्तेय सुरापानगुरुतल्पायुतानि च । कोटिकोटिसहस्राणि ह्युपपापानि यानि वै ॥ ६ ॥
ਸੋਨੇ ਦੀ ਚੋਰੀ, ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਣਾ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਅਨਾਚਾਰ ਵਰਗੇ ਮਹਾਪਾਤਕਾਂ ਸਮੇਤ, ਕਰੋੜਾਂ-ਕਰੋੜਾਂ ਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਅਣਗਿਣਤ ਉਪਪਾਪ ਵੀ ਹਨ।
Verse 7
मंत्रस्योञ्चारणात्सद्यो लयं यांति न संशयः । ब्रह्मा मुनिः स्याद्गायत्री छंदो रामश्च देवता ॥ ७ ॥
ਇਸ ਮੰਤਰ ਦੇ ਉਚਾਰਨ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਹੀ ਸਭ ਵਿਘਨ ਤੁਰੰਤ ਲਯ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਦੇ ਸ਼ੀ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਛੰਦ ਗਾਇਤਰੀ ਅਤੇ ਦੇਵਤਾ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਹਨ।
Verse 8
आद्यं बीजं च हृच्छक्तिर्विनियोगोऽखिलाप्तये । षड्दीर्घभाजा बीजेन षडंगानि समाचरेत् ॥ ८ ॥
ਪਹਿਲਾ ਅੱਖਰ ਹੀ ਬੀਜ ਹੈ; ਹ੍ਰਿਚਛਕਤੀ (ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ) ਅਤੇ ਵਿਨਿਯੋਗ—ਸਭ ਫਲਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਹੈ। ਛੇ ਦੀਰਘ ਸੁਰਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਉਸ ਬੀਜ ਨਾਲ ਛਡੰਗ ਕਰਮ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 9
ब्रह्मरंध्रे भ्रुवोर्मध्ये हृन्नाभ्योर्गुह्यपादयोः । मंत्रवर्णान्क्रमान्न्यस्य केशवादीन्प्रविन्यसेत् ॥ ९ ॥
ਬ੍ਰਹਮਰੰਧ੍ਰ, ਭਰੂਮੱਧ, ਹਿਰਦਾ, ਨਾਭੀ, ਗੁਹ੍ਯ ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਮੰਤਰ ਦੇ ਵਰਣ ਨਿਆਸ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਕੇਸ਼ਵ ਆਦਿ ਦਿਵ੍ਯ ਨਾਮਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਵਿਨਿਆਸ ਕਰ।
Verse 10
पीठन्यासादिकं कृत्वा ध्यायेद्धृदि रघूत्तमम् । कालांभोधरकांतं च वीरासनसमास्थितम् ॥ १० ॥
ਪੀਠ-ਨਿਆਸ ਆਦਿ ਕਰਕੇ, ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਰਘੂੱਤਮ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰ—ਜੋ ਕਾਲੇ ਵਰਖਾ-ਬੱਦਲ ਵਰਗੇ ਕਾਂਤਿਮਾਨ ਹਨ ਅਤੇ ਵੀਰਾਸਨ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਬੈਠੇ ਹਨ।
Verse 11
ज्ञानमुद्रां दक्षहस्ते दधतं जानुनीतरम् । सरोरुहकरां सीतां विद्युदाभां च पार्श्वगाम् ॥ ११ ॥
ਉਹਨੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ-ਮੁਦਰਾ ਧਾਰੀ ਹੋਈ ਸੀ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਹੱਥ ਘੁੱਟਨੇ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਸੀ; ਨਾਲੇ ਕਮਲ-ਹੱਥੀਂ, ਬਿਜਲੀ ਵਰਗੀ ਚਮਕਦਾਰ ਸੀਤਾ ਖੜੀ ਸੀ।
Verse 12
पश्यंतीं रामवक्राब्जं विविधाकल्पभूषिताम् । ध्यात्वैवं प्रजपेद्वर्णलक्षं मंत्री दशांशतः ॥ १२ ॥
ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਇਉਂ ਧਿਆਓ ਕਿ ਉਹ ਰਾਮ ਦੇ ਕਮਲ-ਮੁਖ ਨੂੰ ਨਿਹਾਰ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਨਾ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਮੰਤ੍ਰਸਾਧਕ ਲੱਖ ਅੱਖਰ ਜਪੇ ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦਸਾਂਸ਼ ਵੀ ਕਰੇ।
Verse 13
कमलैर्जुहुयाद्वह्नौ ब्राह्मणान्भोजयेत्ततः । पूजयेद्वैष्णवे पीठे विमलादिसमन्विते ॥ १३ ॥
ਕਮਲ-ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਹੋਮ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਵੇ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿਮਲਾ ਆਦਿ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਸਮੇਤ ਵੈਸ਼ਣਵ ਪੀਠ ਉੱਤੇ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।
Verse 14
मूर्तिं मूलेन संकल्प्य तस्यामावाह्य साधकः । सीतां वामे समासीनां तन्मन्त्रेण प्रपूजयेत् ॥ १४ ॥
ਮੂਲ-ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਦੇਵ-ਮੂਰਤੀ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕਰਕੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਆਵਾਹਨ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਬੈਠੀ ਸੀਤਾ ਦੀ ਉਸੇ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।
Verse 15
रमासीतापदं ङेंतं द्विठांतो जानकीमनुः । अग्रेः शार्ङ्गं च सम्पूज्य शरान्पार्श्वद्वयेऽर्चयेत् ॥ १५ ॥
ਰਮਾ-ਸੀਤਾ ਦੇ ਪਦ ਸਥਾਪਤ ਕਰਕੇ ਦਵਿਠਾਂਤ ਜਾਨਕੀ-ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ; ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਸ਼ਾਰੰਗ ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਪੂਰੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ, ਫਿਰ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰੇ।
Verse 16
केशरेषु षडंगानि पत्रेष्वेतान्समर्चयेत् । हनुमंतं च सुग्रीवं भरतं सबिभीषणम् ॥ १६ ॥
ਫੁੱਲ ਦੇ ਕੇਸਰਾਂ ਉੱਤੇ ਛਡੰਗਾਂ ਦੀ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਅਰਚਨਾ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਪੰਖੁੜੀਆਂ ਉੱਤੇ ਹਨੁਮਾਨ, ਸੁਗ੍ਰੀਵ, ਭਰਤ ਅਤੇ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਦੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।
Verse 17
लक्ष्मणांगदशत्रुघ्नान् जांबवंतं क्रमात्पुनः । वाचयंतं हनूमंतग्रतो धृतपुस्तकम् ॥ १७ ॥
ਫਿਰ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਅੰਗਦ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਅਤੇ ਜਾਮਬਵਾਨ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰੇ—ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਪੁਸਤਕ ਧਾਰ ਕੇ ਪਾਠ ਕਰਦੇ ਹੋਣ, ਅਤੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸ਼੍ਰੋਤਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹਨੁਮਾਨ ਬੈਠੇ ਹੋਣ।
Verse 18
यजेद्भरतशत्रुघ्नौ पार्श्वयोर्धृतचामरौ । धृतातपत्रं हस्ताभ्यां लक्ष्मणं पृष्टतोऽर्चयेत् ॥ १८ ॥
ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਚੌਰ ਧਾਰਨ ਕੀਤੇ ਭਰਤ ਅਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਪਿੱਛੇ ਦੋਹਾਂ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਰਾਜਛਤਰ ਧਾਰਨ ਕੀਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰੇ।
Verse 19
ततोऽष्टपत्रे सृष्टिं च जपंतं विजयं तथा । सुराष्ट्रं राष्ट्रपालं च अकोपं धर्मपालकम् ॥ १९ ॥
ਫਿਰ ਅੱਠ-ਦਲ ਕਮਲ ਉੱਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਵਿਜਯ, ਸੁਰਾਸ਼ਟਰ, ਰਾਸ਼ਟਰਪਾਲ, ਅਕੋਪ ਅਤੇ ਧਰਮਪਾਲਕ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਮਾਂ ਦਾ ਜਪ ਕਰੇ।
Verse 20
सुमंतं चेति सम्पूज्य लोके शानायुधैर्युतान् । एवं रामं समाराध्य जीवन्मुक्तः प्रजायते ॥ २० ॥
ਫਿਰ ਸੁਮੰਤ ਆਦਿ—ਲੋਕ-ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਸ਼ੁਭ ਆਯੁਧਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਮ੍ਯਕ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀਰਾਮ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਜੀਵਨ-ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 21
चंदनाक्तैः प्रजुहुयाज्जातीपुष्पैः समाहितः । राजवश्याय कमलैर्धनधान्यादिसिद्धये ॥ २१ ॥
ਸਮਾਹਿਤ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਚੰਦਨ ਲੇਪਿਤ ਜਾਤੀ (ਚੰਬੇਲੀ) ਦੇ ਫੁੱਲ ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਆਹੁਤੀ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਹੋਮ ਕਰਨ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਵਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਧਨ-ਧਾਨ ਆਦਿ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
Verse 22
लक्ष्मीकामः प्रजुहुयात्प्रसूनैर्विल्वसंभवैः । आज्याक्तैर्नीलकमलैर्वशयेदखिलं जगत् ॥ २२ ॥
ਜੋ ਲਕਸ਼ਮੀ (ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ) ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰੇ, ਉਹ ਬਿਲਵ ਰੁੱਖ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਆਹੁਤੀ ਦੇਵੇ। ਘਿਉ ਲੇਪਿਤ ਨੀਲੇ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਹੋਮ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਹ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 23
घृताक्तशतवर्वीभिर्दीर्घायुश्च निरामयः । रक्तोत्पलानां होमेन धनं प्राप्नोति वांछितम् ॥ २३ ॥
ਘਿਉ ਲੇਪਿਤ ਸ਼ਤਾਵਰੀ ਦੀਆਂ ਡੰਡੀਆਂ ਨਾਲ ਹੋਮ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਦੀਰਘ ਆਯੁ ਅਤੇ ਨਿਰੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲਾਲ ਕਮਲਾਂ ਦੇ ਹੋਮ ਨਾਲ ਮਨਚਾਹਾ ਧਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 24
पालाशकुसुमैर्हुत्वा मेधावी जायते नरः । तज्जप्तांभः पिबेत्प्रातर्वत्सरात्कविराड् भवेत् ॥ २४ ॥
ਪਲਾਸ਼ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਆਹੁਤੀ ਦੇਣ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਮੇਧਾਵੀ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਉਹ ਉਸ ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਜਪਿਆ ਹੋਇਆ ਜਲ ਸਵੇਰੇ ਪੀਵੇ, ਤਾਂ ਇੱਕ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਤੇਜਸਵੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਕਵੀ-ਰਿਸ਼ੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 25
तन्मंत्रितान्नं भुंजीतमहारोगप्रशांतये । रोगोक्तौषधहोमेन तद्रोगान्मुच्यते क्षणाम् ॥ २५ ॥
ਵੱਡੇ ਰੋਗ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਉਸ ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਸੰਸਕਾਰਿਤ ਅੰਨ ਖਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਰੋਗ ਲਈ ਦੱਸੀਆਂ ਔਸ਼ਧੀ ਵਸਤੂਆਂ ਨਾਲ ਹੋਮ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਹ ਉਸ ਰੋਗ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 26
नदीतीरे च गोष्ठे वा जपेल्लक्षं पयोब्रतः । पायसेनाज्ययुक्तेन हुत्वा विद्यानिधिर्भवेत् ॥ २६ ॥
ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਜਾਂ ਗੋਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਪਯੋਵ੍ਰਤ ਧਾਰ ਕੇ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਇੱਕ ਲੱਖ ਜਪ ਕਰੇ। ਘੀ ਮਿਲੇ ਪਾਇਸ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਦੇ ਕੇ ਉਹ ਵਿਦਿਆ ਦਾ ਨਿਧਾਨ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 27
परिक्षीणाधिपत्यो यः शाकाहारो जलांतरे । जपेल्लक्षं च जुहुयाद्विल्वपुष्पैर्दशांशतः ॥ २७ ॥
ਜਿਸ ਦਾ ਰਾਜ-ਅਧਿਕਾਰ ਘਟ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਸ਼ਾਕਾਹਾਰ ਕਰੇ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹੇ। ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਇੱਕ ਲੱਖ ਜਪ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਦੇ ਦਸਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਬਿਲਵ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਆਹੁਤੀ ਦੇਵੇ।
Verse 28
तदैव पुनराप्नोति स्वाधिपत्यं न संशयः । उपोष्य गङ्गातीरांते स्थित्वा लक्षं जपेन्नरः ॥ २८ ॥
ਫਿਰ ਉਹ ਬਿਨਾ ਸੰਦੇਹ ਤੁਰੰਤ ਆਪਣਾ ਅਧਿਕਾਰ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਪਵਾਸ ਕਰਕੇ ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਟਿਕ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਇੱਕ ਲੱਖ ਜਪ ਕਰੇ।
Verse 29
दशांशं कमलैर्हुत्वा विल्वोत्थैर्वा प्रसूनकैः । मधुरत्रयसंयुक्तैरादज्यश्रियमवाप्नुयात् ॥ २९ ॥
ਕਮਲ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਜਾਂ ਬਿਲਵ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਨਿਯਤ ਦਸਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਆਹੁਤੀ ਦੇਵੇ। ਮਧੁਰਤ੍ਰਯ ਮਿਲਾ ਕੇ ਅਰਪਣ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਹ ਆਦ੍ਯ-ਸ਼੍ਰੀ, ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਅਤੇ ਸੁਭਾਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 30
मार्गमासे जले स्थित्वा कन्दमूलफलाशनः । लक्षं जप्त्वा दशांशेन पायसैर्जुहुयाद्वसौ ॥ ३० ॥
ਮਾਰਗਸ਼ੀਰਸ਼ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹਾ ਰਹਿ ਕੇ ਕੰਦ-ਮੂਲ-ਫਲ ਖਾਏ। ਇੱਕ ਲੱਖ ਜਪ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ, ਵਸੂਆਂ ਦੇ ਦਿਨ ਉਸ ਦੇ ਦਸਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਪਾਇਸ ਨਾਲ ਆਹੁਤੀ ਦੇਵੇ।
Verse 31
श्रीरामचन्द्रसदृशः पुत्रः पौत्रोऽपि जायते । अन्येऽपि बहवः संति प्रयोगामन्त्रराजके ॥ ३१ ॥
ਮੰਤਰਰਾਜ ਦੇ ਸਮ੍ਯਕ ਪ੍ਰਯੋਗ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮਚੰਦਰ ਵਰਗਾ ਪੁੱਤਰ—ਅਤੇ ਪੌਤ੍ਰ ਵੀ—ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਹੋਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 32
किंतु प्रयोगकर्तॄणां परलोको न विद्यते । षट्कोणं वसुपत्रं च तद्बाह्यार्कदलं लिखेत् ॥ ३२ ॥
ਪਰ ਜੋ ਕੇਵਲ ਤਕਨੀਕ ਵਾਂਗ ਇਹ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਪਰਲੋਕ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨਹੀਂ। ਪਹਿਲਾਂ ਛਟਕੋਣ, ਫਿਰ ਅੱਠ-ਦਲ ਕਮਲ, ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਸੂਰਜ-ਸਮ ਦਲ-ਮੰਡਲ ਬਣਾਓ।
Verse 33
षट्कोणेषु षडर्णानि मन्त्रस्य विलिखेद् बुधः । अष्टपत्रे तथाष्टार्णांल्लिखेत्प्रणवगर्भितान् ॥ ३३ ॥
ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਸਾਧਕ ਛਟਕੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਮੰਤਰ ਦੇ ਛੇ ਅੱਖਰ ਲਿਖੇ; ਅਤੇ ਅੱਠ-ਦਲ ਕਮਲ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਣਵ (ਓਂ) ਨਾਲ ਗਰਭਿਤ ਮੰਤਰ ਦੇ ਅੱਠ ਅੱਖਰ ਲਿਖੇ।
Verse 34
कामबीजं रविदले मध्ये मन्त्रावृताभिधाम् । सुदर्शनावृतं बाह्ये दिक्षु युग्मावृतं तथा ॥ ३४ ॥
ਸੂਰਜ-ਦਲ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਕਾਮਬੀਜ ਨੂੰ ਮੰਤਰ-ਨਾਮ ਨਾਲ ਘੇਰ ਕੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੋ। ਬਾਹਰ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਆਵ੍ਰਿਤ ਕਰੋ; ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜੋੜੇ ਆਵਰਣਾਂ ਨਾਲ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਨਿਆਸ ਕਰੋ।
Verse 35
वज्रोल्लसद्भूमिगेहं कन्दर्पांकुशपाशकैः । भूम्या च विलसत्कोणं यन्त्रराजमिदं स्मृतम् ॥ ३५ ॥
ਜਿਸ ਯੰਤਰ ਵਿੱਚ ਵਜ੍ਰ ਵਰਗੀ ਚਮਕ ਵਾਲਾ ਭੂਮੀ-ਗ੍ਰਿਹ ਸ਼ੋਭਦਾ ਹੋਵੇ, ਕੰਦਰਪ (ਕਾਮ), ਅੰਕੁਸ਼ ਅਤੇ ਪਾਸ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਭੂਮੀ-ਖੇਤਰ ਦੇ ਕੋਨੇ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ ਤੇ ਦਿੱਖਣ—ਉਹ ‘ਯੰਤਰਰਾਜ’ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 36
भूर्जेऽष्टगन्धैः संलिख्य पूजयेदुक्तवर्त्मना । षट्कोणेषु दलार्काब्जान्यावेष्टवृत्तयुग्मतः ॥ ३६ ॥
ਭੂਰਜ-ਪੱਤਰ ਉੱਤੇ ਅਸ਼ਟਗੰਧ ਨਾਲ ਲਿਖ ਕੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੇ ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਛੇ ਕੋਣਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪੰਖੁੜੀਆਂ ਵਾਲਾ ਸੂਰਜ-ਕਮਲ ਬਣਾਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਦੋ ਸਮਕੇਂਦਰੀ ਵਰਤੁਲਾਂ ਨਾਲ ਘੇਰ ਦੇਵੇ।
Verse 37
केशरेष्वष्टपत्रस्य स्वरद्वंद्वं लिखेद् बुधः । बहिस्तु मातृकां चैव मन्त्रं प्राणनिधयनम् ॥ ३७ ॥
ਅੱਠ ਪੰਖੁੜੀਆਂ ਵਾਲੇ ਕਮਲ ਦੇ ਕੇਸਰਾਂ ਉੱਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਸੁਰਾਂ ਦੇ ਜੋੜੇ ਲਿਖੇ। ਬਾਹਰ ਮਾਤ੍ਰਿਕਾ (ਅੱਖਰ-ਮਾਲਾ) ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ-ਨਿਧਾਨ ਮੰਤ੍ਰ ਵੀ ਲਿਖ ਕੇ ਵਿਨਿਆਸ ਕਰੇ।
Verse 38
यन्त्रमेतच्छुभे घस्रे कण्ठे वा दक्षिणे भुजे । मूर्ध्नि वा धारयेन्मंत्री सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ ३८ ॥
ਸ਼ੁਭ ਦਿਨ ਮੰਤ੍ਰ-ਸਾਧਕ ਇਹ ਯੰਤਰ ਗਲੇ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਸੱਜੀ ਬਾਂਹ ਉੱਤੇ, ਜਾਂ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਧਾਰੇ; ਇਸ ਨਾਲ ਉਹ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 39
सुदिने शुभनक्षत्रे सुदेशे शल्यवर्जिते । वश्याकर्षणविद्वेषद्रावणोच्चाटनादिकम् ॥ ३९ ॥
ਸ਼ੁਭ ਦਿਨ, ਸ਼ੁਭ ਨਕਸ਼ਤਰ ਅਤੇ ਦੋਸ਼-ਰਹਿਤ ਉਚਿਤ ਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਸ਼ੀਕਰਨ, ਆਕਰਸ਼ਣ, ਵਿਦ੍ਵੇਸ਼, ਦ੍ਰਾਵਣ, ਉੱਚਾਟਨ ਆਦਿ ਕਰਮ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
Verse 40
पुष्यद्वयं तथादित्यार्द्रामघासु यथाक्रमम् । दूर्वोत्था लेखनी वश्ये तथाकृष्टौ करंजजा ॥ ४० ॥
ਦੋਵੇਂ ਪੁਸ਼੍ਯ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਆਦਿਤ੍ਯ, ਆਰਦ੍ਰਾ ਤੇ ਮਘਾ ਵਿੱਚ—ਵਸ਼ੀਕਰਨ ਲਈ ਦੂਰਵਾ ਘਾਹ ਦੀ ਲੇਖਣੀ, ਅਤੇ ਆਕਰਸ਼ਣ ਲਈ ਕਰੰਜ ਦੀ ਲੇਖਣੀ ਵਿਧਾਨ ਹੈ।
Verse 41
नरास्थिजा मारणे तु स्तंभने राजवृक्षजा । शांतिपुष्टष्ट्यायुषां सिद्धयै सर्वापच्छमनाय च ॥ ४१ ॥
ਮਨੁੱਖੀ ਹੱਡੀ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਮਾਰਣ-ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ‘ਰਾਜਵ੍ਰਿਖ਼’ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਸਤੰਭਨ ਲਈ। ਇਹ ਸ਼ਾਂਤੀ, ਪੁਸ਼ਟੀ, ਆਯੁ-ਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਸਭ ਆਪਦਾਵਾਂ ਦੇ ਸ਼ਮਨ ਲਈ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 42
विभ्रमोत्पादने चैव शिलायां विलिखेद् बुधः । खरचर्मणि विद्वेषे ध्वजे तूञ्चाटनाय च ॥ ४२ ॥
ਭ੍ਰਮ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਵਿਦਵਾਨ ਉਸ ਨੂੰ ਪੱਥਰ ਉੱਤੇ ਲਿਖੇ; ਵੈਰ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਗਧੇ ਦੀ ਖਾਲ ਉੱਤੇ; ਅਤੇ ਉੱਚਾਟਨ (ਦੂਰ ਭਜਾਉਣ) ਲਈ ਝੰਡੇ ਉੱਤੇ ਲਿਖੇ।
Verse 43
शत्रूणां ज्वरसन्तापशोकमारणकर्मणि । पीतवस्रं लिखित्वा तु साधयेत्साधकोत्तमः ॥ ४३ ॥
ਦੁਸ਼ਮਨਾਂ ਉੱਤੇ ਬੁਖਾਰ, ਸੜਨ ਵਾਲਾ ਸੰਤਾਪ, ਸ਼ੋਕ ਜਾਂ ਮਾਰਣ-ਕਰਮ ਲਈ, ਸਾਧਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸਾਧਕ ਉਸ ਨੂੰ ਪੀਲੇ ਕਪੜੇ ਉੱਤੇ ਲਿਖ ਕੇ ਕਾਰਜ ਸਿੱਧ ਕਰੇ।
Verse 44
वश्याकृष्टौ चाष्टगन्धैः सम्पूज्य च यथाविधि । चितांगारादिना चैव ताडनोच्चाटनादिकम् ॥ ४४ ॥
ਵਸ਼੍ਯ ਅਤੇ ਆਕਰਸ਼ਣ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ ਅਸ਼ਟ-ਗੰਧ ਨਾਲ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਰੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਚਿਤਾ ਦੇ ਅੰਗਾਰ ਆਦਿ ਨਾਲ ਤਾੜਨ, ਉੱਚਾਟਨ ਆਦਿ ਕਰਮ ਕਰੇ।
Verse 45
विषार्कक्षीरयोगेन मारणं भवति ध्रुवम् । लिखित्वैवं यंत्रराजं गन्धपुष्पादिभिर्यजेत् ॥ ४५ ॥
ਵਿਸ਼ ਅਤੇ ਅਰਕ ਦੇ ਦੁੱਧੀ ਰਸ ਦੇ ਜੋਗ ਨਾਲ ਮਾਰਣ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਯੰਤਰਰਾਜ’ ਲਿਖ ਕੇ ਗੰਧ, ਫੁੱਲ ਆਦਿ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।
Verse 46
त्रिलोहवेष्टितं कृत्वा धारयेत्साधकोत्तमः । बीजं रामाय ठद्वंद्वं मन्त्रोऽयं रसवर्णकः ॥ ४६ ॥
ਤਿੰਨ ਧਾਤਾਂ ਨਾਲ ਲਪੇਟ ਕੇ ਉੱਤਮ ਸਾਧਕ ਉਸ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰੇ। ਬੀਜ ‘ਰਾਮਾਯ’ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਠ’ ਦਾ ਦ੍ਵੈ ਵੀ ਵਿਧਾਨ ਹੈ; ਇਹ ਮੰਤ੍ਰ ‘ਰਸਵਰਣਕ’ (ਸੰਕੇਤ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲਾ) ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 47
महासुदर्शनमनुः कथ्यते सिद्धिदायकः । सुदर्शनमहाशब्दाच्चक्रराजेश्वरेति च ॥ ४७ ॥
‘ਮਹਾ ਸੁਦਰਸ਼ਨ’ ਨਾਮ ਦਾ ਇਹ ਮੰਤ੍ਰ ਸਿੱਧੀ ਦਾਤਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ‘ਸੁਦਰਸ਼ਨ’ ਮਹਾ-ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਚਕ੍ਰਰਾਜੇਸ਼ਵਰ’—ਚਕ੍ਰਾਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ—ਵੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 48
दुष्टांतकदुष्टभयानकदुष्टभयंकरम् । छिंधिद्वयं भिंधियुग्मं विदारययुगं ततः ॥ ४८ ॥
ਹੇ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਦੇ ਅੰਤਕ, ਹੇ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਲਈ ਭਿਆਨਕ, ਹੇ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਨੂੰ ਡਰਾਉਣ ਵਾਲੇ! ਫਿਰ ‘ਛਿੰਧਿ ਛਿੰਧਿ’, ‘ਭਿੰਧਿ ਭਿੰਧਿ’, ‘ਵਿਦਾਰਯ ਵਿਦਾਰਯ’ ਦਾ ਜਪ ਕਰ।
Verse 49
परमन्त्रान् ग्रसद्वंद्वं भक्षयद्वितयं ततः । त्रासयद्वितयं वर्मास्त्राग्निजायांतिमो मनुः ॥ ४९ ॥
ਫਿਰ ਵੈਰੀ ਪਰਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ‘ਗ੍ਰਸ ਗ੍ਰਸ’ ਦੇ ਦ੍ਵੈ ਨਾਲ ਨਿਗਲਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ‘ਭਕ੍ਸ਼ਯ ਭਕ੍ਸ਼ਯ’ ਦੇ ਦ੍ਵਿਤਯ ਨਾਲ ਭੱਖ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਰਮ-ਮੰਤ੍ਰ ਅਤੇ ਅਸਤ੍ਰ-ਮੰਤ੍ਰ ਦੁਆਰਾ ਅਗਨਿਜ ਅੰਤਿਮ ਮਨੁ ‘ਤ੍ਰਾਸਯ ਤ੍ਰਾਸਯ’ ਦੇ ਦ੍ਵੈ ਨਾਲ ਡਰ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 50
अष्टषष्ट्यक्षरः प्रोक्तो यंत्रसंवेष्टने त्वयम् । तारो हृद्भगवान् ङेंतो ङेंतो हि रघुनन्दनः ॥ ५० ॥
ਯੰਤ੍ਰ ਦੇ ਸੰਵੇਸ਼ਟਨ ਲਈ ਅੱਠ-ਅਠਾਹਠ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲਾ ਮੰਤ੍ਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪ੍ਰਣਵ ‘ਓਂ’ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਭਗਵਾਨ ਹੈ; ਅਤੇ ‘ਙੇਂਤੋ ਙੇਂਤੋ’ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਰਘੁਨੰਦਨ ਸ਼੍ਰੀਰਾਮ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ।
Verse 51
रक्षोघ्नविशदायांते मधुरादिप्रसन्न च । वरदानायामितांते नुतेजसेपदमीरयेत् ॥ ५१ ॥
“ਰਕ੍ਸ਼ੋਘ੍ਨ” ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ “ਵਿਸ਼ਦਾਯਾਂਤੇ” ਤੱਕ ਵਾਲੇ ਖੰਡ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਅਤੇ “ਮਧੁਰਾਦਿ” ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਖੰਡ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਅਤੇ “ਵਰਦਾਨਾਯ” ਤੋਂ “ਅਮਿਤਾਂਤੇ” ਤੱਕ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ—“ਤੇਜਸੇ” ਪਦ ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 52
बालायांते तु रामाय विष्णवे हृदयांतिमः । सप्तचत्वारिंशदर्णो मालामन्त्रोऽयमीरितः ॥ ५२ ॥
ਅੰਤ ਵਿੱਚ “ਬਾਲਾ” ਬੀਜ ਜੋੜ ਕੇ, ਅਤੇ “ਰਾਮਾਯ ਵਿਸ਼ਣਵੇ” ਨੂੰ ਹਿਰਦੇ-ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਪਦ ਬਣਾਕੇ—ਇਹ ਸਤਚਾਲੀ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲਾ ਮਾਲਾ-ਮੰਤ੍ਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 53
विश्वामित्रो मुनिश्चास्य गायत्री छंद ईरितम् । श्रीरामो देवता बीजं ध्रुवः शक्तिश्च ठद्वयम् ॥ ५३ ॥
ਇਸ ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀ ਮੁਨੀ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ; ਛੰਦ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਦੇਵਤਾ ਸ਼੍ਰੀਰਾਮ; ਬੀਜ ‘ਬੀਜ’; ਸ਼ਕਤੀ ਧ੍ਰੁਵ; ਅਤੇ ‘ਠ’ ਦਾ ਦ੍ਵਯ ਵੀ ਲੱਛਣ ਵਜੋਂ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੈ।
Verse 54
षड्दीर्घस्वरयुग्मायाबीजेनांगानि कल्पयेत् । ध्यानपूजादिकं सर्वमस्य पूर्ववदाचरेत् ॥ ५४ ॥
“ਸ਼ਡਦੀਰਘਸ੍ਵਰਯੁਗ੍ਮਾ” ਦੇ ਬੀਜ ਨਾਲ ਅੰਗ-ਨਿਆਸ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਧਿਆਨ, ਪੂਜਾ ਆਦਿ ਸਾਰਾ ਵਿਧਾਨ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਆਚਰੇ।
Verse 55
अयमाराधितो मन्त्रः सर्वान्कामान्प्रयच्छति । स्वकामसत्यवाग्लक्ष्मीताराढ्यः पञ्चवर्णकः ॥ ५५ ॥
ਇਹ ਮੰਤ੍ਰ ਜਦੋਂ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਆਰਾਧਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਸਭ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਵਕਾਮ, ਸਤ੍ਯ-ਵਾਣੀ, ਲਕਸ਼ਮੀ ਅਤੇ ਤਾਰਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਇਹ ਪੰਜ-ਵਰਨੀ ਸੂਤਰ ਸਿੱਧੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 56
षडक्षरः षड्विधः स्याञ्चतुर्वर्गफलप्रदः । ब्रह्मा संमोहनः शक्तिर्दक्षिणामूर्तिसंज्ञकः ॥ ५६ ॥
ਡਾਖਰ ਮੰਤ੍ਰ ਛੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਧਰਮ-ਅਰਥ-ਕਾਮ-ਮੋਖ—ਚਤੁਰਵਰਗ ਦੇ ਫਲ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਰੂਪ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਸੰਮੋਹਨ, ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ‘ਦਕਸ਼ਿਣਾਮੂਰਤੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ।
Verse 57
अगस्त्यः श्रीशिवः प्रोक्तास्ते तेषां मुनयः क्रमात् । अथवा कामबीजादेर्विश्वामित्रो मुनिः स्मृतः ॥ ५७ ॥
ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਰਿਸ਼ੀ ਵਜੋਂ ਅਗਸਤ੍ਯ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਸ਼ਿਵ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਜਾਂ ਕਾਮਬੀਜ ਆਦਿ ਲਈ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਦ੍ਰਸ਼ਟਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 58
छन्दः प्रोक्तं च गायत्री श्रीरामो देवता पुनः । बीजशक्तिराधमांत्यं मन्त्रार्णैः स्यात्षडंगकम् ॥ ५८ ॥
ਛੰਦ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਵਤਾ ਫਿਰ ਸ਼੍ਰੀਰਾਮ ਹਨ। ਬੀਜ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਪਹਿਲਾ ਤੇ ਆਖ਼ਰੀ ਅੱਖਰ ਹਨ; ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਛਡੰਗ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 59
बीजैः षड्दीर्घयुक्तैर्वा मंत्रार्णान्पूर्ववन्न्यसेत् । ध्यायेत्कल्पतरोर्मूले सुवर्णमयमण्डपे ॥ ५९ ॥
ਛੇ ਦੀਰਘ ਸਵਰਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਬੀਜਾਂ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਹੋਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਅੱਖਰਾਂ ਦਾ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਨਿਆਸ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਕਲਪਤਰੂ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਵਿੱਚ, ਸੁਵਰਨਮਈ ਮੰਡਪ ਅੰਦਰ ਧਿਆਨ ਕਰੇ।
Verse 60
पुष्पकाख्यविमानांतः सिंहासनपरिच्छदे । पद्मे वसुदलेदेवमिंद्रनीलसमप्रभम् ॥ ६० ॥
ਪੁਸ਼ਪਕ ਨਾਮਕ ਵਿਮਾਨ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਸਿੰਘਾਸਨ ਦੇ ਸਾਜ਼-ਸਮਾਨ ਵਿਚਕਾਰ, ਅੱਠ ਦਲਾਂ ਵਾਲੇ ਕਮਲ ਉੱਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਦੇਵ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ—ਜੋ ਇੰਦਰਨੀਲ ਮਣੀ ਵਰਗਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੈ।
Verse 61
वीरासनसमासीनं ज्ञानमुद्रोपशोभितम् । वामोरुन्यस्ततद्धस्तसीतालक्ष्मणसेवितम् ॥ ६१ ॥
ਉਹ ਵੀਰਾਸਨ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ, ਗਿਆਨ-ਮੁਦਰਾ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ; ਖੱਬੀ ਰਾਨ ਉੱਤੇ ਹੱਥ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ, ਸੀਤਾ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।
Verse 62
रत्नाकल्पं विभुंध्यात्वा वर्णलक्षं जपेन्मनुम् । यद्वा स्मारादिमन्त्राणां जयाभं च हरिं स्मरेत् ॥ ६२ ॥
ਰਤਨਾਕਲਪ-ਰੂਪ ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਲੱਖ ਅੱਖਰਾਂ ਤੱਕ ਮੰਤ੍ਰ-ਜਪ ਕਰੇ; ਜਾਂ ਸਮਾਰ ਆਦਿ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਜੈ-ਸ਼੍ਰੀ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹਰਿ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰੇ।
Verse 63
येजनं काम्यकर्माणि सर्वं कुर्यात्षडर्णवत् । रामश्च चन्द्रभ द्रांतो ङेनमोंतो ध्रुवादिकः ॥ ६३ ॥
ਯੱਗ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਕਾਮ੍ਯ ਕਰਮ ਛਡਅਰਣ ਮੰਤ੍ਰ ਦੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ‘ਰਾਮ’ ਆਦਿ ਛਡਅਰਣ ਰੂਪ—ਚੰਦਰਭ-ਅੰਤ, ‘ਙੇ ਨਮੋਂ’-ਅੰਤ ਅਤੇ ਧ੍ਰੁਵਾਦਿ-ਆਰੰਭ—ਯਥਾਯੋਗ ਵਰਤੇ ਜਾਣ।
Verse 64
मन्त्रावष्टाक्षरौ ह्येतौ तारांत्यौ चेन्नवाक्षरौ । एतेषां यजनं सर्वं कुर्यान्मंत्री षडर्णवत् ॥ ६४ ॥
ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਮੰਤ੍ਰ ਅੱਠ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ; ਪਰ ਜੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ‘ਤਾਰਾ’ (ਓਂ) ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਨੌਂ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲੇ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਦੀ ਯਜਨ-ਪੂਜਾ ਮੰਤ੍ਰੀ ਨੂੰ ਛਡਅਰਣ-ਵਿਧੀ ਵਾਂਗ ਹੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 65
जानकीवल्लभो ङेंतो द्विठांतः कवचादिकः । दशार्णोऽयं महामन्त्रो विशिष्टोऽस्य मुनिः स्वराट् ॥ ६५ ॥
‘ਜਾਨਕੀਵੱਲਭ’ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ‘ਙੇਂ’ ਨਾਲ ਅੰਤ, ਅਤੇ ‘ਦ੍ਵਿਠਾਂ’ ਨਾਲ ਸਮਾਪਤ—ਇਹ ਕਵਚ ਆਦਿ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦਸ-ਅੱਖਰੀ ਮਹਾਮੰਤ੍ਰ ਹੈ; ਇਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰਿਸ਼ੀ ‘ਸਵਰਾਟ’ ਹੈ।
Verse 66
छन्दश्च देवता सीता पतिर्बीजं तथादिमम् । स्वाहा शक्तिश्च कामेन कुर्यादंगानि षट् क्रमात् ॥ ६६ ॥
ਇਸ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਛੰਦ ਅਤੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤ੍ਰੀ ਦੇਵੀ ਸੀਤਾ ਹੈ; ਸੀਤਾਪਤੀ ਸ਼੍ਰੀਰਾਮ ਨੂੰ ਬੀਜ ਅਤੇ ਆਦਿ-ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। “ਸ੍ਵਾਹਾ” ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ; ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਲਈ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਛਡੰਗ-ਨਿਆਸ ਕਰੇ।
Verse 67
शिरोललाटभ्रूमध्यतालुकण्ठेषु हृद्यपि । नाभ्यंघ्रिजानुपादेषु दशार्णान्विन्यसेन्मनोः ॥ ६७ ॥
ਮਨ ਨਾਲ ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਦਸ ਅੱਖਰ ਸਿਰ, ਮੱਥੇ, ਭੌਂਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਤਾਲੂ, ਗਲੇ ਅਤੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਨਿਆਸ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਨਾਭੀ, ਪੈਰਾਂ, ਘੁੱਟਣਾਂ ਅਤੇ ਜੰਘਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ।
Verse 68
अयोध्यानगरे रत्नचित्रसौवर्णमण्डपे । मंदारपुष्पैराबद्धविताने तोरणान्विते ॥ ६८ ॥
ਅਯੋਧਿਆ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਰਤਨਾਂ ਦੇ ਚਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਸੁਵਰਨ ਮੰਡਪ ਸੀ; ਮੰਦਾਰ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਵਿਤਾਨ ਅਤੇ ਤੋਰਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਡਪ ਸ਼ੋਭਦਾ ਸੀ।
Verse 69
सिंहासनसमासीन पुष्पकोपरि राघवम् । रक्षोभिर्हरिभिर्देवैः सुविमानगतैः शुभैः ॥ ६९ ॥
ਪੁਸ਼ਪਕ ਵਿਮਾਨ ਉੱਤੇ ਸਿੰਘਾਸਨ ਵਿੱਚ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਸ਼ੁਭ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ, ਵਾਨਰਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ; ਉਹ ਸਭ ਭਵ੍ਯ ਵਿਮਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਸਨ।
Verse 70
संस्तूयमानं मुनिभिः प्रह्वैश्च परिसेवितम् । सीतालंकृतवामांगं लक्ष्मणेनोपशोभितम् ॥ ७० ॥
ਮੁਨੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸਤੁਤ, ਨਿਮਰ ਭਗਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪਰਿਸੇਵਿਤ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਾਮ ਅੰਗ ਨੂੰ ਸੀਤਾ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਨਿਰੰਤਰ ਸੇਵੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।
Verse 71
श्यामं प्रसन्नवदनं सर्वाभरणभूषितम् । एवं ध्यात्वा जपेन्मंत्री वर्णलक्षं समाहितः ॥ ७१ ॥
ਸ਼ਿਆਮ ਵਰਣ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਮੁਖ ਅਤੇ ਸਭ ਆਭੂਸ਼ਣਾਂ ਨਾਲ ਵਿਭੂਸ਼ਿਤ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਇਕਾਗਰ ਚਿੱਤ ਮੰਤ੍ਰ-ਸਾਧਕ ਨੂੰ ਲੱਖ ਅੱਖਰਾਂ ਤੱਕ ਮੰਤ੍ਰ ਜਪ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 72
दशांशः कमलैर्होमो यजनं च षडर्णवत् । रामो ङेंन्तो धनुष्पाणिर्ङैतोंऽते वह्निसुंदरी ॥ ७२ ॥
ਦਸਾਂਸ਼ ਅਰਪਣ ਕਰੇ; ਕਮਲ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਹੋਮ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਛੇ ਅੱਖਰੀ (ਸ਼ਡਰਣ) ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਯਜਨ ਕਰੇ। ‘ਰਾਮ’ ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਙ-ਆਰੰਭ ਨਾਲ, ‘ਧਨੁਸ਼ਪਾਣੀ’ ਵੀ ਐਸੇ ਹੀ; ਅੰਤ ਵਿੱਚ ‘ਵਹ્નਿਸੁੰਦਰੀ’ ਰੂਪ ਦਾ ਉਲੇਖ ਕਰੇ।
Verse 73
दशाक्षरोऽयं मंत्रोऽस्य मुनिर्ब्रह्मा विराट् पुनः । छन्दस्तु देवता प्रोक्तो रामो राक्षसमर्दनः ॥ ७३ ॥
ਇਹ ਦਸ ਅੱਖਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਮੁਨੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੈ; ਛੰਦ ਵਿਰਾਟ ਹੈ; ਅਤੇ ਦੇਵਤਾ ਰਾਕਸ਼ਸ-ਮਰਦਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 74
आद्यं बीजं द्विठः शक्तिबींजेनांगानि कल्पयेत् । वर्णन्यासं तथा ध्यानं पुरश्चर्यार्चनादिकमन् ॥ ७४ ॥
ਆਦਿ ਬੀਜ ਅਤੇ ਦੋਹਰੇ ਵਿਨਿਆਸ ਨਾਲ ਸ਼ਕਤੀ-ਬੀਜ ਦੁਆਰਾ ਅੰਗ-ਨਿਆਸ ਬਣਾਏ। ਫਿਰ ਵਰਣ-ਨਿਆਸ, ਧਿਆਨ, ਅਤੇ ਪੁਰਸ਼ਚਰਿਆ ਤੇ ਅਰਚਨ ਆਦਿ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਕਰੇ।
Verse 75
दशाक्षरोक्तवत्कुर्याच्चापबाणधरं स्मरेत् । तारो नमो भगवते रामान्ते चंद्रभद्रकौ ॥ ७५ ॥
ਦਸ ਅੱਖਰੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਕਰੇ ਅਤੇ ਧਨੁਸ਼-ਬਾਣ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਭਗਵਾਨ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰੇ। ਮੰਤ੍ਰ— ‘ਓਂ’ ਫਿਰ ‘ਨਮੋ ਭਗਵਤੇ’; ਅਤੇ ‘ਰਾਮ’ ਦੇ ਅੰਤ ‘ਚੰਦਰ’ ਤੇ ‘ਭਦ੍ਰਕ’ ਜੋੜੇ।
Verse 76
ङेंतावर्काक्षरौ मंत्रौ ऋषिध्यानादि पूर्ववत् । श्रीपूर्वं जयपूर्वं च तद्द्विधा रामनाम च ॥ ७६ ॥
‘ਙੇਂਤਾ’ ਅਤੇ ‘ਵਰਕ’—ਇਹ ਦੋ ਮੰਤ੍ਰ-ਅੱਖਰ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਧਿਆਨ ਆਦਿ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਹਨ। ‘ਸ਼੍ਰੀ’ ਅਤੇ ‘ਜਯ’ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਲਾ ਕੇ ਜਪੋ; ਇਸੇ ਦੋਹਰੀ ਰੀਤ ਨਾਲ ‘ਰਾਮ’ ਨਾਮ ਵੀ ਵਰਤਣਾ ਹੈ।
Verse 77
त्रयोदशाक्षरो मंत्रो मुनिर्ब्रह्मा विराट् स्मृतम् । छन्दस्तु देवता प्रोक्तो रामः पापौघनाशनः ॥ ७७ ॥
ਇਹ ਤੇਰਾਂ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲਾ ਮੰਤ੍ਰ ਹੈ; ਇਸ ਦਾ ਰਿਸ਼ੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੈ ਅਤੇ ਛੰਦ ‘ਵਿਰਾਟ’ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਦੇਵਤਾ ਰਾਮ ਹਨ, ਜੋ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ।
Verse 78
षडंगानि प्रकुर्वीत द्विरावृत्त्या पदत्रयैः । ध्यानार्चनादिकं सव ह्यस्य कुर्याद्दशार्णवत् ॥ ७८ ॥
ਤਿੰਨ ਪਦਾਂ ਵਾਲੇ ਸੂਤਰ ਨੂੰ ਦੋ ਵਾਰ ਦੁਹਰਾ ਕੇ ਛਡੰਗ-ਨਿਆਸ ਕਰੋ। ਅਤੇ ਇਸ ਸਾਧਨਾ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ, ਅਰਚਨ ਆਦਿ ਸਾਰੀ ਵਿਧੀ ਦਸ਼ਾਰ্ণ-ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਾਂਗ ਹੀ ਨਿਭਾਓ।
Verse 79
तारो नमो भगवते रामायांते महापदम् । पुरुषाय हृदंतोऽयं मनुरष्टादशाक्षरः ॥ ७९ ॥
‘ਤਾਰ’ (ਓਂ), ਫਿਰ ‘ਨਮੋ ਭਗਵਤੇ’, ਅਤੇ ਅੰਤ ‘ਰਾਮਾਯ’—ਇਹ ਮਹਾਪਦ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ‘ਪੁਰੁਸ਼ਾਯ’ ਜੋੜ ਕੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਇਹ ਅਠਾਰਾਂ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲਾ ਮੰਤ੍ਰ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 80
विश्वामित्रो मुनिश्छदो धृती रामोऽस्य देवता । तारो बीजं नमः शक्तिश्चंद्राक्ष्यब्ध्यग्निषड्भुजैः ॥ ८० ॥
ਇਸ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਰਿਸ਼ੀ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਹੈ; ਛੰਦ ‘ਮੁਨੀ’ ਹੈ; ਧ੍ਰਿਤੀ ਇਸ ਦੀ ਧਾਰਕ-ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ; ਦੇਵਤਾ ਰਾਮ ਹਨ। ‘ਤਾਰ’ ਬੀਜ ਹੈ, ‘ਨਮಃ’ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਚੰਦਰ–ਅੱਖ–ਸਮੁੰਦਰ–ਅੱਗ–ਛੇ-ਭੁਜਾ ਵਾਲੇ ਅੰਕ-ਸੰਕੇਤ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਆਸ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 81
वर्णैमंत्रोत्थितैः कुर्यात्षडंगानि समाहितः । निश्शाणभेरीपटहशंखतुर्यादिनिःस्वनैः ॥ ८१ ॥
ਸਮਾਹਿਤ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਮੰਤ੍ਰ-ਜਨਿਤ ਵਰਣਾਂ ਦੁਆਰਾ ਛਡੰਗ ਕਰਮ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਾਣ, ਭੇਰੀ, ਪਟਹ, ਸ਼ੰਖ, ਤੂਰਯ ਆਦਿ ਦੇ ਗੂੰਜਦੇ ਨਾਦ ਨਾਲ।
Verse 82
प्रवृत्तनृत्ये परितो जयमंगलभाषिते । चंदनागरुकस्तूरीकर्पूरादिसुवासिते ॥ ८२ ॥
ਚੌਂਹੀਂ ਪਾਸੇ ਨਾਚ ਚੱਲ ਪਿਆ; ਜੈਕਾਰਿਆਂ ਤੇ ਮੰਗਲ ਬਚਨਾਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਹੋਈ; ਅਤੇ ਚੰਦਨ, ਅਗਰੂ, ਕਸਤੂਰੀ, ਕਪੂਰ ਆਦਿ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਥਾਂ ਮਹਿਕ ਉਠੀ।
Verse 83
नानाकुसुमसौरभ्यवाहिगंधवहान्विते । देवगंधर्वनारीभिर्गायन्तीभिरलकृते ॥ ८३ ॥
ਉਥੇ ਅਨੇਕਾਂ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹਵਾਵਾਂ ਵਹਿ ਰਹੀਆਂ ਸਨ; ਅਤੇ ਗਾਉਂਦੀਆਂ ਦੇਵ-ਗੰਧਰਵ ਨਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਉਹ ਸਥਾਨ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।
Verse 84
सिंहासने समासीनं पुष्पकोपरि राघवम् । सौमित्रिसीतासहितं जटामुकुटशोभितम् ॥ ८४ ॥
ਉਸ ਨੇ ਪੁਸ਼ਪਕ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਸਿੰਘਾਸਨ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਸੌਮਿਤ੍ਰੀ (ਲਖ਼ਮਣ) ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਸਮੇਤ, ਜਟਾ-ਮੁਕੁਟ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਿਤ।
Verse 85
चापबाणधरं श्यामं ससुग्रीवविभीषणम् । हत्वा रावणमायांतं कृतत्रैलोक्यरक्षणम् ॥ ८५ ॥
ਸ਼ਿਆਮ ਵਰਣ, ਧਨੁਸ਼-ਬਾਣ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਸੁਗਰੀਵ ਅਤੇ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਸਮੇਤ—ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਆਏ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ ਦਿਖਾਈ।
Verse 86
एवं ध्यात्वा जपेद्वर्णं लक्षं मत्री दशांशतः । घृताक्तैः पायसैर्हुत्वा यजनं पूर्ववञ्चरेत् ॥ ८६ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਸਾਧਕ ਉਸ ਵਰਣ ਦਾ ਇੱਕ ਲੱਖ ਜਪ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਦਸਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਘਿਉ ਮਿਲੇ ਪਾਇਸ ਨਾਲ ਹਵਨ ਕਰਕੇ, ਪੂਰਵੋਕਤ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਯਜਨ ਪੂਰਾ ਕਰੇ।
Verse 87
प्रणवो हृदयं सीतापतये तदनंतरम् । रामाय हनयुग्मांते वर्मास्त्राग्निप्रियांतिमः ॥ ८७ ॥
ਪ੍ਰਣਵ (ਓਂ) ਨੂੰ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਨਿਆਸ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਸੀਤਾ-ਪਤੀ ਨੂੰ ਅਰਪਣ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਾਮ ਨੂੰ; ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ‘ਹ-ਨ’ ਯੁਗਮ ਨਾਲ ਅਗਨਿ-ਪ੍ਰਿਯ ਅਗਨਿਆਸਤ੍ਰ ਲਈ ਕਵਚ ਤੇ ਅਸਤ੍ਰ ਦਾ ਵਿਨਿਆਸ ਕਰੇ।
Verse 88
एकोनविंशद्वर्णोऽयं मंत्रः सर्वार्थसाधकः । विश्वामित्रो मुनिश्चास्यानुष्टुप्छन्द उदाहृतम् ॥ ८८ ॥
ਇਹ ਮੰਤ੍ਰ ਉੱਨੀ ਅੱਖਰਾਂ ਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਉਦੇਸ਼ ਸਿਧ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਰਿਸ਼ੀ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਮੁਨੀ ਹੈ ਅਤੇ ਛੰਦ ਅਨੁਸ਼ਟੁਪ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 89
देवता रामभद्रो जं बीजं शक्तिर्नम इति । मंत्रोत्थितैः क्रमाद्वर्णैस्ततो ध्यायेञ्च पूर्ववत् ॥ ८९ ॥
ਇਸ ਦਾ ਦੇਵਤਾ ਰਾਮਭਦ੍ਰ ਹੈ; ‘ਜੰ’ ਬੀਜ ਹੈ; ਅਤੇ ‘ਨਮਹ’ ਨੂੰ ਸ਼ਕਤੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਮੰਤ੍ਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਅੱਖਰਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਵਿਨਿਆਸ ਕਰਕੇ, ਪੂਰਵ ਵਾਂਗ ਧਿਆਨ ਕਰੇ।
Verse 90
पूजनं काम्यकर्मादि सर्वमस्य षडर्णवत् । तारः स्वबीजं कमला रामभद्रेति संपठेत् ॥ ९० ॥
ਇਸ ਲਈ ਪੂਜਨ ਅਤੇ ਕਾਮ੍ਯ ਕਰਮ ਆਦਿ ਸਭ ਕੁਝ ਛੇ-ਅੱਖਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਵਾਂਗ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ‘ਤਾਰ’, ਆਪਣਾ ਬੀਜ, ‘ਕਮਲਾ’, ਅਤੇ ‘ਰਾਮਭਦ੍ਰ’—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਠ ਕਰੇ।
Verse 91
महेष्वासपदांते तु रघुवीर नृपोत्तम । दशास्यांतकशब्दांते मां रक्ष देहि संपठेत् ॥ ९१ ॥
“ਮਹੇਸ਼ਵਾਸ” ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਅਤੇ “ਦਸ਼ਾਸਿਆਂਤਕ” ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਇਹ ਜਪ ਕਰੇ— “ਹੇ ਰਘੁਵੀਰ, ਨ੍ਰਿਪੋਤਮ! ਮੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ; ਮੈਨੂੰ ਸ਼ਰਨ ਦੇ।”
Verse 92
परमांते मे श्रियं स्यान्मंत्रो बाणगुणाक्षरः । बीजैर्वियुक्तो द्वात्रिंशदर्णोऽयं फलदायकः ॥ ९२ ॥
“ਮੈਨੂੰ ਪਰਮ ਸ਼੍ਰੀ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇ”—ਇਹ ਮੰਤ੍ਰ ਬਾਣ-ਗੁਣ ਅਨੁਸਾਰ ਅੱਖਰ-ਗਿਣਤੀ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੈ; ਬੀਜ ਅੱਖਰਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਇਹ ਬੱਤੀ ਅੱਖਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਫਲਦਾਇਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 93
विश्वामित्रो मुनिश्चास्यानुष्टुप्छंद उदाहृतम् । देवता रामभद्रोऽत्र बीजं स्वं शक्तिरिंदिरा ॥ ९३ ॥
ਇਸ ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀ ਮੁਨੀ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਹਨ; ਇਸ ਦਾ ਛੰਦ ਅਨੁਸ਼ਟੁਪ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਦੇਵਤਾ ਰਾਮਭਦ੍ਰ ਹਨ; ਬੀਜ ਆਪਣਾ ਨਾਮ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਇੰਦਿਰਾ (ਲਕਸ਼ਮੀ) ਹੈ।
Verse 94
बीजत्रयाद्यैः कुर्वीत पदैः सर्वेण मंत्रवित् । पंचांगानि च विन्यस्य मंत्रवर्णान्क्रमान्न्यसेत् ॥ ९४ ॥
ਮੰਤ੍ਰ-ਵਿਦ੍ ਤਿੰਨ ਬੀਜਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਪਦਾਂ ਸਮੇਤ ਪੂਰੀ ਵਿਧੀ ਕਰੇ। ਪਹਿਲਾਂ ਪੰਚਾਂਗ-ਨਿਆਸ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਵਰਣਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਆਸ ਕਰੇ।
Verse 95
मूर्ध्नि भाले दृशोः श्रोत्रे गंडयुग्मे सनासिके । आस्ये दोःसंधियुगले स्तनहृन्नाभिषु क्रमात् ॥ ९५ ॥
ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ—ਸਿਰ ਦੇ ਚੋਟੀ ਤੇ, ਮੱਥੇ ਤੇ, ਅੱਖਾਂ ਤੇ, ਕੰਨਾਂ ਤੇ, ਨੱਕ ਸਮੇਤ ਦੋਵੇਂ ਗੱਲ੍ਹਾਂ ਤੇ; ਫਿਰ ਮੂੰਹ ਤੇ; ਦੋਵੇਂ ਬਾਂਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸੰਧੀਆਂ ਤੇ; ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਛਾਤੀ, ਹਿਰਦੇ ਤੇ ਨਾਭੀ ਤੇ (ਨਿਆਸ ਕਰੇ)।
Verse 96
कटौ मेढ्रे पायुपादसंधिष्वर्णान्न्यसेन्मनोः । ध्यानार्चनादिकं चास्य पूर्ववत्समुपाचरेत् ॥ ९६ ॥
ਕਟਿ, ਲਿੰਗ, ਗੁਦਾ ਅਤੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਜੋੜਾਂ ਉੱਤੇ ਮੰਤਰ ਦੇ ਅੱਖਰਾਂ ਦਾ ਮਨ ਨਾਲ ਨਿਆਸ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਧਿਆਨ, ਅਰਚਨ ਆਦਿ ਕਰਮ ਕਰੇ।
Verse 97
लक्षत्रयं पुरश्चर्यां पायसैर्हवनं मतम् । ध्यात्वा रामं पीतवर्णं जपेल्लक्षं समाहितः ॥ ९७ ॥
ਪੁਰਸ਼ਚਰਿਆ ਲਈ ਤਿੰਨ ਲੱਖ ਜਪ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਇਸ ਨਾਲ ਹਵਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪੀਤ ਵਰਣ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਇਕਾਗ੍ਰ ਮਨ ਨਾਲ ਇੱਕ ਲੱਖ ਜਪ ਪੂਰਾ ਕਰੇ।
Verse 98
दशांशं कमलैर्हुत्वा धनैर्धनपतिर्भवेत् । तारो माया रमाद्वंद्वं दाशरथाय हृञ्च वै ॥ ९८ ॥
ਦਸਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਹਵਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਧਨ ਨਾਲ ਵੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਆਹੁਤੀ ਦੇਣ ਨਾਲ ਸਾਧਕ ਧਨਪਤੀ ਬਣਦਾ ਹੈ। ‘ਤਾਰ’, ‘ਮਾਇਆ’ ਅਤੇ ‘ਰਮਾ’ ਦਾ ਜੋੜ—ਇਹ ਦਾਸ਼ਰਥੀ ਰਾਮ ਲਈ ‘ਹ੍ਰਿਞ’ ਸਮੇਤ ਜੋੜਿਆ ਜਾਵੇ।
Verse 99
एकादशाक्षरो मंत्रो मुन्याद्यर्चास्य पूर्ववत् । त्रैलोक्यांते तु नाथाय हृदंतो वसुवर्णवान् ॥ ९९ ॥
ਇਹ ਮੰਤਰ ਗਿਆਰਾਂ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁਨੀ ਆਦਿ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਅਰਚਨਾ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਦੇ ਅੰਤ ਸਮੇਂ ਵੀ ਨਾਥ ਹਿਰਦੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦਾ, ਧਨ-ਸਮਾਨ ਸੁਵਰਨ ਕਾਂਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 100
अस्यापि पूर्ववत्सर्वं न्यासध्यानार्चनादिकम् । आंजनेयपदांते तु गुरवे हृदयांतिमः ॥ १०० ॥
ਇਸ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਨਿਆਸ, ਧਿਆਨ, ਅਰਚਨ ਆਦਿ ਸਭ ਕੁਝ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ‘ਆੰਜਨੇਯ’ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਬੀਜ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰੇ।
Verse 101
मंत्रो नवाक्षरोऽस्यापि यजनं पूर्ववन्मतम् । ङेतं रामपद पश्चाद्धृदयं पंचवणवत् ॥ १०१ ॥
ਇਹ ਮੰਤ੍ਰ ਵੀ ਨਵ-ਅੱਖਰੀ ਹੈ; ਇਸ ਦਾ ਯਜਨ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ‘ਰਾਮ’ ਪਦ ਰੱਖ ਕੇ, ਪੰਜ-ਵਰਨ ਵਿਧੀ ਵਾਂਗ ਹਿਰਦੇ-ਬੀਜ ਜੋੜਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 102
मुनिध्यानार्चनं चास्य प्रोक्तं सर्वं षडर्णवत् । रामांते चंद्रभद्रौ च ङेंतौ पावकवल्लभा ॥ १०२ ॥
ਇਸ ਦਾ ਮੁਨੀ-ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਅਰਚਨ ਸਭ ਕੁਝ ਛੇ-ਅੱਖਰੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ‘ਰਾਮਾ’; ਅਤੇ ‘ਚੰਦਰਭਦਰਾ’, ‘ਙੇਂਤੌ’ ਤੇ ‘ਪਾਵਕਵੱਲਭਾ’ ਵੀ ਹਨ।
Verse 103
मंत्रो द्वौ च समाख्यातौ मुन्याद्यर्चादि पूर्ववत् । वह्निः शेषान्वितश्चैव चंद्रभूषितमस्तकः ॥ १०३ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੋ ਮੰਤ੍ਰ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ; ਮੁਨੀ ਆਦਿ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਅਰਚਨਾ ਆਦਿ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਕਰਨੀ ਹੈ। ਧਿਆਨਯੋਗ ਦੇਵਤਾ ਸ਼ੇਸ਼-ਸਹਿਤ, ਚੰਦਰ-ਭੂਸ਼ਿਤ ਮਸਤਕ ਵਾਲਾ ਵਹਿਨੀ ਹੈ।
Verse 104
एकाक्षरो रघुपतेर्मंत्रः कल्पद्रुमोऽपरः । ब्रह्मा मुनिः स्याद्गायत्री छंदो रामोऽस्य देवता ॥ १०४ ॥
ਰਘੁਪਤੀ ਦਾ ਇਕ-ਅੱਖਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਵੀ ਹੋਰ ਇੱਕ ਕਲਪ-ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਵਰਗਾ ਹੈ। ਇਸ ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਛੰਦ ਗਾਇਤਰੀ ਅਤੇ ਦੇਵਤਾ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਹਨ।
Verse 105
षड्दीर्घाढ्येन मंत्रेण षडंगानि समाचरेत् । सरयूतीरमंदारवेदिकापंकजासने ॥ १०५ ॥
ਛੇ ਲੰਬੇ ਸੁਰਾਂ ਵਾਲੇ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਛਡੰਗ ਕਰਮ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਸਰਯੂ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਮੰਦਾਰ ਦੀ ਵੇਦਿਕਾ ਉੱਤੇ ਰੱਖੇ ਕਮਲ-ਆਸਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਿਧਾਨ ਹੈ।
Verse 106
श्यामं वीरासनासीनं ज्ञानमुद्रोपशोभितम् । वामोरुन्यस्तं तद्धस्तं सीतालक्ष्मणसंयुतम् ॥ १०६ ॥
ਸ਼ਿਆਮਵਰਨ ਪ੍ਰਭੂ ਵੀਰਾਸਨ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਹਨ, ਗਿਆਨ-ਮੁਦਰਾ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ; ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਹੱਥ ਖੱਬੀ ਜੰਘਾ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਸੀਤਾ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਮੇਤ ਹਨ।
Verse 107
अवेक्षणाणमात्मानं मन्मथामिततेजसम् । शुद्धस्फटिकसंकाशं केवलं मोक्षकांक्षया ॥ १०७ ॥
ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਆਤਮ-ਸਰੂਪ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੋ—ਜੋ ਮੰਮਥ ਤੋਂ ਵੀ ਅਧਿਕ ਤੇਜਸਵੀ, ਸ਼ੁੱਧ ਸਫਟਿਕ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੈ—ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਮੋਖਸ਼ ਦੀ ਆਕਾਂਛਾ ਨਾਲ ਹੀ ਲੱਭਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 108
चिंतयेत्परमात्मानमृतुलक्षं जपेन्मनुम् । सर्व्वं षडर्णवञ्चास्य होमनित्यार्चनादिकम् ॥ १०८ ॥
ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰੋ ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਇੱਕ ਲੱਖ ਜਪ ਕਰੋ। ਇਸ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਵਿੱਚ ਛਡੱਖਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਹੋਮ, ਨਿੱਤ ਅਰਚਨਾ ਆਦਿ ਸਭ ਵਿਧੀਆਂ ਯਥਾਵਿਧਿ ਕਰੋ।
Verse 109
वह्निः शेषासनो भांतः केवलो द्व्यक्षरो मनुः । एकाक्षरोक्त वत्सर्वं मुनिध्यानार्चनादिकम् ॥ १०९ ॥
‘ਵਹ્નਿ’, ‘ਸ਼ੇਸ਼ਾਸਨ’, ‘ਭਾਂਤ’ ਅਤੇ ‘ਕੇਵਲ’—ਇਹ ਦੋ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲੇ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਤ੍ਰ ਹਨ। ਪਰ ਇਕ ਅੱਖਰ ਵਾਲੇ ਮੰਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮੁਨੀਆਂ ਦਾ ਧਿਆਨ, ਅਰਚਨ ਆਦਿ ਸਭ ਕੁਝ ਘੋਸ਼ਿਤ ਹੈ।
Verse 110
तारमानारमानंगचास्त्रबीजैर्द्विवर्णकः । त्र्यक्षरो मंत्रराजः स्यात्षड्विधः सकलेष्टदः ॥ ११० ॥
ਤਾਰਾ, ਮਾਨ, ਅਰ, ਮਾਨੰਗ ਅਤੇ ਚਾਸਤ੍ਰ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੀਜ ਅੱਖਰਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਦੋ-ਵਰਣਕ ਤਿੰਨ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲਾ ‘ਮੰਤ੍ਰਰਾਜ’ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਛੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ।
Verse 111
व्द्यक्षरश्चंद्रभद्रांतो द्विविधश्चतुरक्षरः । एकार्णोक्तवदेतेषां मुनिध्यानार्चनादिकम् ॥ १११ ॥
‘ਚੰਦਰਭਦ੍ਰ’ ਨਾਲ ਅੰਤ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਦ੍ਵਾਖ਼ਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਚਤੁਰਾਖ਼ਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਮੁਨੀ-ਧਿਆਨ, ਅਰਚਨ ਆਦਿ ਵਿਧੀ ਇਕਾਖ਼ਰੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 112
तारो रामश्चतुर्थ्यंतो वर्मास्त्रं वह्निवल्लभा । अष्टार्णोऽयं महामंत्रो मुन्याद्यर्चा षडर्णवत् ॥ ११२ ॥
‘ਤਾਰ’ (ਓਂ) ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਚਤੁਰਥੀ-ਅੰਤ ‘ਰਾਮਾਯ’, ਨਾਲ ਵਰਮ ਅਤੇ ਅਸਤ੍ਰ ਮੰਤ੍ਰ, ਅਤੇ ‘ਵਹ્નਿਵੱਲਭਾ’ ਪਦ—ਇਹ ਮਹਾ ਅੱਠ ਅੱਖਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਹੈ। ਮੁਨੀ ਆਦਿ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਅਰਚਾ-ਵਿਧੀ ਛੇ ਅੱਖਰੀ ਵਾਂਗ ਹੀ ਕਰਨੀ ਹੈ।
Verse 113
तारो मया हृदंते स्याद्रामाय प्रणवांतिमः । शिवोमाराममंत्रोऽयमष्टार्णः सर्वसिद्धिदः ॥ ११३ ॥
ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ‘ਤਾਰ’ (ਪ੍ਰਣਵ) ਨੂੰ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਨਿਆਸ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਅਤੇ ਅੰਤਿਮ ਪਦ ਪ੍ਰਣਵ-ਸਹਿਤ ‘ਰਾਮਾਯ’ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਸ਼ਿਵ–ਉਮਾ–ਰਾਮ ਅੱਠ ਅੱਖਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਹੈ ਜੋ ਸਭ ਸਿੱਧੀਆਂ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ।
Verse 114
ऋषिः सदाशिवः प्रोक्तो गायत्री छंद ईरितम् । शिवोमारामचंद्रोऽत्र देवता परिकीर्तितः ॥ ११४ ॥
ਇੱਥੇ ਰਿਸ਼ੀ ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਛੰਦ ਗਾਇਤਰੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਦੇਵਤਾ ਵਜੋਂ ਸ਼ਿਵ–ਉਮਾ–ਰਾਮਚੰਦਰ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 115
षड्वीर्ययामाय यातु ध्रुवपंचार्णयुक्तया । षडंगानि विधायाथ ध्यायेद्धृदि सुरार्चितम् ॥ ११५ ॥
ਛੇ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ, ਧ੍ਰੁਵ ਪੰਜ ਅੱਖਰੀ ਜੋੜ ਕੇ ਸਾਧਕ ਅੱਗੇ ਵਧੇ। ਫਿਰ ਛਡੰਗ-ਨਿਆਸ ਕਰਕੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਅਰਚਿਤ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਕਰੇ।
Verse 116
रामं त्रिनेत्रं सोमार्द्धधारिणं शूलिनं वरम् । भस्मोद्धूलितसर्वांगं कपर्द्दिनमुपास्महे ॥ ११६ ॥
ਅਸੀਂ ਉਸ ਉੱਤਮ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਾਂ—ਜੋ ਰਾਮ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰਮਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਤ੍ਰਿਨੇਤਰਧਾਰੀ, ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਅਰਧਚੰਦਰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਹਨ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਰਾ ਅੰਗ ਪਵਿੱਤਰ ਭਸਮ ਨਾਲ ਰੰਗਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਜਟਾਧਾਰੀ ਤਪਸਵੀ ਹਨ।
Verse 117
रामाभिरामं सौंदर्यसीमां सोमावतंसिनीम् । पाशांकुशधनुर्बाणधरां ध्यायेत्रिलोचनाम् ॥ ११७ ॥
ਤ੍ਰਿਨੇਤਰੀ ਦੇਵੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਰਮਾ (ਲਕਸ਼ਮੀ) ਵਰਗੀ ਮਨੋਹਰ, ਸੁੰਦਰਤਾ ਦੀ ਪਰਮ ਸੀਮਾ, ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਅਰਧਚੰਦਰ ਨੂੰ ਮੁਕੁਟ ਵਾਂਗ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਅਤੇ ਪਾਸ਼, ਅੰਕੁਸ਼, ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਬਾਣ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ।
Verse 118
एवं ध्यात्वा जपेद्वर्णलक्षं त्रिमधुरान्वितैः । बिल्पपत्रैः फलैः पुष्पैस्तिलैर्वा पंकजैर्हुनेत् ॥ ११८ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਲੱਖ ਅੱਖਰਾਂ ਦਾ ਜਪ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਮਧੁਰ (ਦੁੱਧ, ਦਹੀਂ, ਘੀ) ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਅਰਪਣਾਂ ਸਮੇਤ, ਬਿਲਵ ਪੱਤਰ, ਫਲ, ਫੁੱਲ, ਤਿਲ ਜਾਂ ਕਮਲ ਨਾਲ ਹਵਨ ਕਰੇ।
Verse 119
स्वयमायांति निधयः सिद्धयश्च सुरेप्सिताः । तारो माया च भरताग्रजराममनोभवः ॥ ११९ ॥
ਖਜ਼ਾਨੇ ਅਤੇ ਸਿੱਧੀਆਂ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਆਪ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਾਰਾ, ਮਾਇਆ, ਮਨੋਭਵ (ਕਾਮ) ਅਤੇ ਭਰਤ ਦੇ ਅਗ੍ਰਜ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਵੀ (ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ) ਮਿਲਦੇ ਹਨ।
Verse 120
वह्निजायाद्वादशार्णो मंत्रः कल्पद्रुमोऽपरः । अंगिराश्च मुनिश्छंदो गायत्री देवता पुनः ॥ १२० ॥
“ਵਹ્નਿਜਾਇਆ” ਤੋਂ ਬਾਰਾਂ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲਾ ਮੰਤ੍ਰ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਹੋਰ ਨਾਮ ਨਾਲ ‘ਕਲਪਦ੍ਰੁਮ’ (ਇੱਛਾ-ਪੂਰਕ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਰਿਸ਼ੀ ਅੰਗਿਰਾ ਮੁਨੀ ਹੈ, ਛੰਦ ਗਾਇਤਰੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤ੍ਰੀ ਦੇਵਤਾ ਵੀ ਫਿਰ ਗਾਇਤਰੀ ਹੀ ਹੈ।
Verse 121
श्रीरामो भुवनाबीजं स्वाहाशक्तिः समीरितः । चंद्रैकमुनिभूनेत्रैर्मंत्रार्णैरंगकल्पनम् ॥ १२१ ॥
‘ਸ਼੍ਰੀਰਾਮ’ ਨੂੰ ਭੁਵਨਾਂ ਦਾ ਬੀਜ (ਬੀਜ-ਮੰਤਰ) ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਸ੍ਵਾਹਾ’ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ‘ਚੰਦਰ–ਇੱਕ–ਮੁਨੀ–ਭੂ–ਨੇਤਰ’ ਇਸ ਅੰਕ-ਸੰਕੇਤ ਨਾਲ ਦਰਸਾਏ ਮੰਤਰ ਅੱਖਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਅੰਗ-ਕਲਪਨਾ (ਨਿਆਸ) ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 122
ध्यानपूजादिकं चास्च सर्वं कुर्यात्षडर्णवत् । प्रणवो हृदयं सीतापते रामश्च ङेंतिमः ॥ १२२ ॥
ਇਸ ਮੰਤਰ ਲਈ ਧਿਆਨ, ਪੂਜਾ ਆਦਿ ਸਾਰੀਆਂ ਵਿਧੀਆਂ ਛਡਾਖ਼ਰੀ ਮੰਤਰ ਵਾਂਗ ਹੀ ਕਰਨੀਯਾਂ ਹਨ। ਪ੍ਰਣਵ (ਓਂ) ਇਸ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਹੈ; ‘ਸੀਤਾਪਤੇ ਰਾਮ’ ਇਸ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਭਾਗ (ਸਮਾਪਤੀ) ਹੈ।
Verse 123
हनद्वयांते वर्मास्त्रं मंत्रः षोडशवर्णवान् । अगस्त्योऽस्य मुनिश्छंदो बृहती देवता पुनः ॥ १२३ ॥
‘ਹਨ’ ਦੇ ਦੋ ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਵਰਮਾਸਤਰ (ਰੱਖਿਆ-ਕਵਚ-ਅਸਤ੍ਰ) ਮੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਵਰਣਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਰਿਸ਼ੀ ਅਗਸਤ੍ਯ, ਛੰਦ ਬ੍ਰਿਹਤੀ, ਅਤੇ ਦੇਵਤਾ ਮੁੜ ਉਹੀ (ਪੂਰਵੋਕਤ) ਹੈ।
Verse 124
श्रीरामोऽहं तथा बीजं रां शक्तिः समुदीरिता । रामाब्धिवह्निवेदाक्षिवर्णैः पंचांगकल्पना ॥ १२४ ॥
‘ਮੈਂ ਸ਼੍ਰੀਰਾਮ ਹਾਂ’—ਇਹ ਮੰਤਰ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਬੀਜ ‘ਰਾਂ’ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘੋਸ਼ਿਤ ਹੈ। ‘ਰਾਮ–ਅਬਧਿ–ਵਹ્નਿ–ਵੇਦਾਕ੍ਸ਼ਿ’ ਨਾਲ ਦਰਸਾਏ ਵਰਣਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪੰਚਾਂਗ-ਕਲਪਨਾ (ਪੰਜ ਅੰਗਾਂ ਦਾ ਨਿਆਸ) ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 125
ध्यानपूजादिकं सर्वमस्य कुर्यात्षडर्णवत् । तारो हृञ्चैव ब्रह्मण्यसेव्याय पदमीरयेत् ॥ १२५ ॥
ਇਸ ਦਾ ਧਿਆਨ, ਪੂਜਾ ਆਦਿ ਸਭ ਕੁਝ ਛਡਾਖ਼ਰੀ ਮੰਤਰ ਵਾਂਗ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ‘ਤਾਰ’ (ਓਂ) ਨੂੰ ‘ਹ੍ਰੀਂ’ ਨਾਲ ਉਚਾਰ ਕੇ ‘ਬ੍ਰਹ੍ਮਣ੍ਯਸੇਵ੍ਯਾਯ’ ਪਦ ਬੋਲਣਾ ਹੈ।
Verse 126
रामायाकुंठशब्दांतं तेजसे च समीरयेत् । उत्तमश्लोकधुर्याय स्वं भृगुः कामिकान्वितः ॥ १२६ ॥
“ਰਾਮਾਇਆ” ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਕਰਕੇ “ਅਕੁੰਠ” ਸ਼ਬਦ ਉੱਤੇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਕਰੇ ਅਤੇ ਆਤਮਿਕ ਤੇਜ ਦੇ ਵਾਧੇ ਲਈ ਵੀ ਉਸ ਦਾ ਜਪ ਕਰੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਛਿਤ ਭਾਵ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਭ੍ਰਿਗੂ ਨੇ ਉੱਤਮਸ਼ਲੋਕ-ਧੁਰ੍ਯ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਤਵ ਅਰਪਣ ਕੀਤਾ।
Verse 127
दंडार्पितां प्रिये मंत्रो रामरामाक्षरो मतः । ऋषिः शुक्रस्तथानुष्टुप्छंदो रामोऽस्य देवता ॥ १२७ ॥
ਪਿਆਰੀਏ, ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਨੂੰ ਸੌਂਪਿਆ ਗਿਆ ਮੰਤ੍ਰ ‘ਰਾਮ ਰਾਮ’—ਇਹ ਦ੍ਵਾਖ਼ਰੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਰਿਸ਼ੀ ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਹੈ, ਛੰਦ ਅਨੁਸ਼ਟੁਪ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਦੇਵਤਾ ਸਵੈੰ ਰਾਮ ਹਨ।
Verse 128
पादैः सर्वेण पंचांगं कुर्याच्छेषं षडर्णवत् । लक्षं जपो दशांशेन जुहुयात्पायसैः सुधीः ॥ १२८ ॥
ਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਸਭ ਪਾਦਾਂ ਸਮੇਤ ਪੂਰਾ ਲੈ ਕੇ ਪੰਚਾਂਗ ਕਰਮ (ਅੰਗਨਿਆਸ ਆਦਿ) ਕਰੇ; ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਛੇ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲੇ (ਡਰ੍ਣਵਤ) ਮੰਤ੍ਰ ਵਾਂਗ ਮੰਨੇ। ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਸਾਧਕ ਇੱਕ ਲੱਖ ਜਪ ਕਰੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਦਸਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਪਾਇਸ ਨਾਲ ਹੋਮ ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀ ਦੇਵੇ।
Verse 129
सिद्धमंत्रस्य भुक्तिः स्यान्मुक्तिः पातकनाशनम् । आदौ दाशरथायांते विद्महे पदमुच्चरेत् ॥ १२९ ॥
ਸਿੱਧ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਭੋਗ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਮੁਕਤੀ ਵੀ, ਅਤੇ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ‘ਦਾਸ਼ਰਥਾਯ’ ਪਦ ਉਚਾਰੋ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ‘ਵਿਦ੍ਮਹੇ’ ਸ਼ਬਦ ਬੋਲੋ।
Verse 130
ततः सीतावल्लभाय धीमहीति समुच्चरेत् । तन्नो रामः प्रोचो वर्णो दयादिति च संवदेत् ॥ १३० ॥
ਫਿਰ ‘ਸੀਤਾਵੱਲਭਾਯ ਧੀਮਹਿ’ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਚਾਰੋ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਵੀ ਕਹੋ—‘ਜੋ ਪਰਮ ਅੱਖਰ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਖਿਆਤ ਉਹ ਰਾਮ ਸਾਨੂੰ ਕਿਰਪਾ ਬਖ਼ਸ਼ਣ।’
Verse 131
एषोक्तारा मगायत्री सर्वाभीष्टफलप्रदा । पद्मासीतापदं ङेतं ठद्वयांतः षडक्षरः ॥ १३१ ॥
ਇੱਥੇ ਉਚਾਰਿਤ ਇਹ ਮਗਾ-ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਸਭ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ‘ਪਦਮਾਸੀਤਾ-ਪਦ’ ਰੂਪ ਜਾਣੋ; ਇਹ ਛਡੱਖਰੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦੋ ਵਰਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ।
Verse 132
वाल्मीकिश्च मुनिश्छंदो गायत्री देवता पुनः । सीता भगवती प्रोक्ता श्रीं बीजं वह्निसुन्दरी ॥ १३२ ॥
ਸ਼ੀ ਵਾਲਮੀਕੀ ਹਨ, ਛੰਦ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਦੇਵਤਾ ਭਗਵਤੀ ਸੀਤਾ ਹਨ; ਬੀਜ ‘ਸ਼੍ਰੀਂ’ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ‘ਵਹ્નਿਸੁੰਦਰੀ’ ਆਖੀ ਗਈ ਹੈ।
Verse 133
शक्तिः षड्दीर्घयुक्तेन बीजेनांगानि कल्पयेत् । ततो ध्यायन्महादेवीं सीतां त्रैलोक्यपूजिताम् ॥ १३३ ॥
ਛੇ ਦੀਰਘ ਸਵਰਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸ਼ਕਤੀ-ਬੀਜ ਨਾਲ ਅੰਗ-ਨਿਆਸ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯ-ਪੂਜਿਤ ਮਹਾਦੇਵੀ ਸੀਤਾ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ।
Verse 134
तप्तहाटकवर्णाभां पद्मयुग्मं करद्वये । सद्रत्नभूषणस्फूर्जद्दिव्यदेहां शुभात्मिकाम् ॥ १३४ ॥
ਤਪੇ ਹੋਏ ਸੋਨੇ ਵਰਗੀ ਕਾਂਤੀ ਵਾਲੀ, ਦੋਵੇਂ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋੜੇ ਕਮਲ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ। ਉੱਤਮ ਰਤਨ-ਭੂਸ਼ਣਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕਦੀ ਦਿਵ੍ਯ ਦੇਹ ਵਾਲੀ, ਸ਼ੁਭ-ਸਰੂਪਾ।
Verse 135
नानावस्त्रां शशिमुखीं पद्माक्षीं मुदितांतराम् । पश्यंतीं राघवं पुण्यं शय्यार्ध्यां षड्गुणेश्वरीम् ॥ १३५ ॥
ਨਾਨਾ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ, ਚੰਦ੍ਰ-ਮੁਖੀ, ਕਮਲ-ਨੇਤ੍ਰੀ, ਅੰਦਰੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ। ਉਹ ਪੁੰਨ੍ਯ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਨਿਹਾਰ ਰਹੀ ਸੀ; ਸ਼ਯ੍ਯਾ-ਯੋਗ੍ਯ, ਛੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਛਡਗੁਣੇਸ਼ਵਰੀ।
Verse 136
एवं ध्यात्वा जपेद्वर्णलक्षं मंत्री दशांशतः । जुहुयात्कमलैः फुल्लैः पीठे पूर्वोदिते यजेत् ॥ १३६ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਸਾਧਕ ਇੱਕ ਲੱਖ ਜਪ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਉਸ ਦਾ ਦਸਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਖਿੜੇ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਹੋਮ ਕਰੇ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੇ ਪੀਠ ਉੱਤੇ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।
Verse 137
मूर्तिं संकल्प्य मूलेन तस्यामावाह्य जानकीम् । संपूज्य दक्षिणे राममभ्यर्च्याग्रेऽनिलात्मजम् ॥ १३७ ॥
ਮੂਲ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਮੂਰਤੀ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕਰਕੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਜਾਨਕੀ ਦਾ ਆਵਾਹਨ ਕਰੇ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਧੀਵਤ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਰਾਮ ਦੀ ਅਤੇ ਸਾਹਮਣੇ ਅਨਿਲਾਤਮਜ (ਹਨੁਮਾਨ) ਦੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਅਰਚਨਾ ਕਰੇ।
Verse 138
पृष्टे लक्ष्मणमभ्यर्च्य षट्कोणेष्वंगपूजनम् । पत्रेषु मंत्रिमुख्यंश्च बाह्ये लोकेश्वरान्पुनः ॥ १३८ ॥
ਪਿੱਛੇ ਵੱਲ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰਕੇ, ਛੇ ਕੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਗ-ਪੂਜਨ ਕਰੇ; ਪੰਖੁੜੀਆਂ ਉੱਤੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੀ ਅਤੇ ਬਾਹਰੀ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਲੋਕ-ਈਸ਼ਵਰਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।
Verse 139
वज्राद्यानपि संपूज्य सर्वसिद्धीश्वरो भवेत् । जातीपुष्पैश्चन्दनाक्तै राजवश्याय होमयेत् ॥ १३९ ॥
ਵਜ੍ਰ ਆਦਿ ਦੀ ਵੀ ਵਿਧੀਵਤ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਾਧਕ ਸਭ ਸਿੱਧੀਆਂ ਦਾ ਸਵਾਮੀ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਚੰਦਨ ਲਪੇਟੇ ਚੰਬੇਲੀ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਹੋਮ ਕਰੇ।
Verse 140
कमलैर्धनधान्याप्तिर्नीलाब्जैर्वशयन् जगत् । बिल्वपत्रैः श्रियः प्राप्त्यै दूर्वाभीरोराशांतये ॥ १४० ॥
ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਧਨ ਤੇ ਅਨਾਜ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਨੀਲੇ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਜਗਤ ਵਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਬਿਲਵ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰੀ (ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ) ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਦੂਬ ਤੇ ਅਭੀਰੂ ਨਾਲ ਆਸਾ-ਜਨਿਤ ਬੇਚੈਨੀ ਸ਼ਾਂਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 141
किं बहूक्तुन सौभाग्यं पुत्रान्पौत्रान्परं सुखम् । धनं धान्यं च मोक्षं च सीताराधनतो लभेत् ॥ १४१ ॥
ਹੋਰ ਕੀ ਆਖੀਏ? ਸੀਤਾ ਜੀ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਨਾਲ ਸੁਭਾਗ, ਪੁੱਤਰ-ਪੌਤ੍ਰ, ਪਰਮ ਸੁਖ, ਧਨ-ਧਾਨ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮੋਖਸ਼ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 142
शक्रः सेंदुर्लक्ष्मणाय हृदयं सप्तवर्णवान् । अगस्त्योऽस्य मुनिश्छंदो गायत्री देवता पुनः ॥ १४२ ॥
ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਹਿਰਦੇ-ਮੰਤਰ ਦਾ ਰਿਸ਼ੀ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਹੈ; ਇਹ ਸਿੰਦੂਰ-ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਅਤੇ ਸੱਤ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਸ ਮੰਤਰ ਲਈ ਮੁਨੀ ਅਗਸਤ੍ਯ ਰਿਸ਼ੀ, ਗਾਇਤਰੀ ਛੰਦ ਅਤੇ ਉਹੀ ਦਿਵ੍ਯ ਦੇਵਤਾ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 143
लक्ष्मणाख्यो महावीरश्चाढ्यं हृद्वीजशक्तिके । षड्दीर्घाढ्येन बीजेन षडंगानि समाचरेत् ॥ १४३ ॥
ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਾਮਕ ਮਹਾਵੀਰ ਹਿਰਦ-ਬੀਜ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਛੇ ਦੀਰਘ ਸਵਰਾਂ ਨਾਲ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਬੀਜ-ਮੰਤਰ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ਡੰਗ-ਨਿਆਸ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰੇ।
Verse 144
द्विभुजं स्वर्णरुचुरतनुं पद्मनिभेक्षणम् । धनुर्बाणकरं रामसेवासंसक्तमानसम् ॥ १४४ ॥
ਦੋ ਭੁਜਾਵਾਂ ਵਾਲਾ, ਸੋਨੇ ਵਰਗੀ ਕਾਂਤੀ ਵਾਲਾ ਸ਼ਰੀਰ, ਕਮਲ-ਨੇਤਰ; ਧਨੁਸ਼-ਬਾਣ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਰਾਮ-ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੀਨ ਹੈ।
Verse 145
ध्यात्वैवं प्रजपेद्वर्णलक्षं मंत्री दशांशतः । मध्वाक्तैः पायसैर्हुत्वा रामपीठे प्रपूजयेत ॥ १४५ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਸਾਧਕ ਮੰਤਰ ਦਾ ਵਰਣ-ਲੱਖ (ਇੱਕ ਲੱਖ ਅੱਖਰ) ਜਪ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਉਸ ਦਾ ਦਸਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਸ਼ਹਿਦ ਮਿਲੇ ਖੀਰ ਦੀਆਂ ਆਹੁਤੀਆਂ ਨਾਲ ਅਰਪਿਤ ਕਰਕੇ, ਰਾਮ-ਪੀਠ ਉੱਤੇ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।
Verse 146
रामवद्यजनं चास्य सर्वसिद्धिप्रदो ह्ययम् । साकल्यं रामपूजाया यदीच्छेन्नियतं नरः ॥ १४६ ॥
ਇਸ ਰਾਮ-ਸਤੁਤੀ ਦਾ ਜਪ/ਉਚਾਰਣ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਸਭ ਸਿੱਧੀਆਂ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਜੋ ਨਿਯਮਵਾਨ ਮਨੁੱਖ ਰਾਮ-ਪੂਜਾ ਦਾ ਪੂਰਾ ਫਲ ਚਾਹੇ, ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਨਿੱਤ ਨਿਯਮ ਨਾਲ ਕਰੇ।
Verse 147
तेन यत्नेन कर्त्तव्यं लक्ष्मणार्चनमादरात् । श्रीरामचंद्रभेदास्तु बहवः संति सिद्धिदाः ॥ १४७ ॥
ਇਸ ਲਈ ਉਸੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਆਦਰ ਸਹਿਤ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮਚੰਦਰ ਦੇ ਅਨੇਕ ਭੇਦ/ਰੂਪ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਸਿੱਧੀ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹਨ।
Verse 148
तत्साधकैः सदा कार्यं लक्ष्मणाराधनं शुभम् । अष्टोत्तरसहस्रं वा शतं वा सुसमाहितैः ॥ १४८ ॥
ਇਸ ਲਈ ਸਾਧਕਾਂ ਨੂੰ ਸਦਾ ਸ਼ੁਭ ਲਕਸ਼ਮਣ-ਆਰਾਧਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ—ਅੱਠੋਤਰ ਸਹਸ੍ਰ ਜਪ ਜਾਂ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਸੌ ਜਪ—ਪੂਰੀ ਏਕਾਗ੍ਰਤਾ ਨਾਲ।
Verse 149
लक्ष्मणस्य मनुर्जप्यो मुमुक्षुभिरतंद्रितैः । अजप्त्वा लक्ष्मणमनुं राममंत्रान् जपंति ये ॥ १४९ ॥
ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਇੱਛੁਕਾਂ ਨੂੰ ਆਲਸ ਛੱਡ ਕੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦਾ ਮੰਤ੍ਰ ਜਪਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਲਕਸ਼ਮਣ-ਮੰਤ੍ਰ ਜਪੇ ਬਿਨਾਂ ਰਾਮ-ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਜਪ ਕਰਦੇ ਹਨ (ਉਹ ਠੀਕ ਕ੍ਰਮ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ)।
Verse 150
न तेषां जायते सिद्धिर्हानिरेव पदे पदे । यो जपेल्लक्ष्मणमनुं नित्यमेकांतमास्थितः ॥ १५० ॥
ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸਿੱਧੀ ਨਹੀਂ ਉਪਜਦੀ; ਸਗੋਂ ਕਦਮ ਕਦਮ ਤੇ ਹਾਨੀ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। (ਪਰ) ਜੋ ਏਕਾਂਤ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਨਿੱਤ ਲਕਸ਼ਮਣ-ਮੰਤ੍ਰ ਜਪਦਾ ਹੈ (ਉਹ ਠੀਕ ਮਾਰਗ ਤੇ ਹੈ)।
Verse 151
मुच्यते सर्वपापेभ्यः सर्वान्कामानवाप्नुयात् । जयप्रधानो मंत्रोऽयं राज्यप्राप्त्यैकसाधनम् ॥ १५१ ॥
ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੈ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਇਹ ਮੰਤ੍ਰ ਰਾਜ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਇਕੋ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸਾਧਨ ਹੈ।
Verse 152
नष्टराज्याप्तये मंत्रं जपेल्लक्षं समाहितः । सोऽचिरान्नष्टराज्यं स्वं प्राप्नोत्येव न संशयः ॥ १५२ ॥
ਗੁਆਚਿਆ ਰਾਜ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇਕਾਗ੍ਰ ਮਨ ਨਾਲ ਇਸ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਇੱਕ ਲੱਖ ਜਪ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਜਲਦੀ ਹੀ ਆਪਣਾ ਖੋਇਆ ਰਾਜ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪਾ ਲਏਗਾ—ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
Verse 153
ध्यायन्राममयोध्यायामभिषिक्त मनन्यधीः । पञ्चायुतं मनुं जप्त्वा नष्टराज्यमवाप्नुयात् ॥ १५३ ॥
ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਅਭਿਸ਼ਿਕਤ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਿਆਂ, ਇਕਨਿਸ਼ਠ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਜਪ ਕਰੇ; ਤਾਂ ਗੁਆਚਿਆ ਰਾਜ ਮੁੜ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Verse 154
नागपाशविनिर्मुक्तं ध्यात्वा लक्ष्मणमादरात् । अयुतं प्रजपेन्मंत्रं निगडान्मुच्यते ध्रुवम् ॥ १५४ ॥
ਨਾਗ-ਪਾਸ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਲਖ਼ਮਣ ਦਾ ਆਦਰ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਜਪ ਕਰੇ; ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਬੇੜੀਆਂ ਤੇ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 155
वातात्मजेनानीताभिरोषधीभिर्गतव्यथम् । ध्यात्वा लक्षं जपन्मंत्रमल्पमृत्युं जयेद्धुवम् ॥ १५५ ॥
ਵਾਯੁ-ਪੁੱਤਰ ਵੱਲੋਂ ਲਿਆਂਦੀਆਂ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਨਾਲ ਪੀੜਾ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਮੰਤਰ ਦਾ ਇੱਕ ਲੱਖ ਜਪ ਕਰਨ ਨਾਲ ਅਲਪਮ੍ਰਿਤ੍ਯੂ (ਅਕਾਲ ਖ਼ਤਰਾ) ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਜਿੱਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 156
घातयंतं मेघनादं ध्यात्वा लक्षं जपेन्मनुम् । दुर्जयं वापि वेगेन जयेद्रिपुकुलं महत् ॥ १५६ ॥
ਮੇਘਨਾਦ ਦੇ ਸੰਹਾਰਕ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਇੱਕ ਲੱਖ ਜਪ ਕਰੇ। ਤਦੋਂ ਅਜੈਯ ਨੂੰ ਵੀ ਤੇਜ਼ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਜਿੱਤ ਕੇ ਵੈਰੀ ਕੁਲਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਜਥੇ ਉੱਤੇ ਫਤਹ ਹਾਸਲ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 157
ध्यात्वा शूर्पणखानासाछेदनोद्युक्तमानसम् । सहस्रं प्रजपेन्मंत्रं पुरुहूतादिकान् जयेत् ॥ १५७ ॥
ਸ਼ੂਰਪਣਖਾ ਦੀ ਨੱਕ ਕੱਟਣ ਲਈ ਉਦਯਤ ਮਨ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਮੰਤਰ ਦਾ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਜਪ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਲ ਪੁਰੁਹੂਤ ਆਦਿਕਾਂ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 158
रामपादाब्जसेवार्थं कृतोद्योगमथो स्मरन् । प्रजपल्लँक्षमेकांते महारोगात्प्रमुच्यते ॥ १५८ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦਿਆਂ ਉਸ ਦੇ ਚਰਨ-ਕਮਲਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਉਦਮ ਕਰੇ; ਜੋ ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਮੰਤਰ ਦਾ ਇੱਕ ਲੱਖ ਜਪ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਹਾਰੋਗ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 159
त्रिमासं विजिताहारो नित्यं सप्तसहस्रकम् । अष्टोत्तरशतैः पुष्पैर्निश्छेद्रैः शातपत्रकैः ॥ १५९ ॥
ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ ਆਹਾਰ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸੱਤ ਹਜ਼ਾਰ ਜਪ ਕਰੇ; ਅਤੇ 108 ਕਮਲ-ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ—ਛੇਦ ਰਹਿਤ, ਸ਼ਤਪੱਤਰ—ਪੂਜਾ ਕਰੇ।
Verse 160
पूजयित्वा विधानेन पायसं च सशर्करम् । निवेद्य प्रजपेन्मंत्रं कुष्टरोगात्प्रनुच्यते ॥ १६० ॥
ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਚੀਨੀ ਮਿਲਿਆ ਪਾਇਸ ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਵਜੋਂ ਭੇਟ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਮੰਤਰ ਦਾ ਜਪ ਕਰੇ—ਇਸ ਨਾਲ ਕੁੱਠ ਰੋਗ (ਚਮੜੀ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ) ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
Verse 161
विजने विजिताहारः षण्मासं विधिनामुना । क्षयरोगात्प्रमुच्येत सत्यं सत्यं न संशयः ॥ १६१ ॥
ਇਕਾਂਤ ਥਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ, ਆਹਾਰ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਜੋ ਇਸ ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਤੱਕ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਖ਼ਸਯ ਰੋਗ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ—ਸੱਚ ਹੀ; ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ।
Verse 162
अभिमंत्र्य जलं प्रातर्मंत्रेण त्रिः समाहितः । त्रिसंध्यं वा पिबेन्नित्यं मुच्यते सर्वरोगतः ॥ १६२ ॥
ਸਵੇਰੇ ਇਕਾਗ੍ਰ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਮੰਤਰ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਜਪ ਕੇ ਜਲ ਨੂੰ ਅਭਿਮੰਤ੍ਰਿਤ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਨਿੱਤ ਉਸ ਨੂੰ ਪੀਵੇ—ਜਾਂ ਤ੍ਰਿਸੰਧਿਆ ਵੇਲੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਸਭ ਰੋਗਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 163
दारिद्र्यं च पराभूतं जायते धनदोपमः । विषादिदोषसंस्पर्शो न भवेत्तु कदाचन ॥ १६३ ॥
ਗਰੀਬੀ ਅਤੇ ਅਪਮਾਨ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਧਨ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਵਰਗਾ ਵੈਭਵ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਵਿਸਾਦ ਆਦਿ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦਾ ਸਪਰਸ਼ ਵੀ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
Verse 164
मनुना मंत्रितैस्तोयैः प्रत्येहं क्षालयेन्मुखम् । मुखनेत्रादिसंभूताञ्जयेद्द्व्रोगांश्च दारुणान् ॥ १६४ ॥
ਮੰਤਰ-ਸੰਸਕਾਰਿਤ ਜਲ ਨਾਲ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਮੁਖ ਧੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਮੁਖ, ਨੇਤਰ ਆਦਿ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਭਿਆਨਕ ਰੋਗ ਵੀ ਜਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 165
पीत्वाभिमंत्रितं त्वंभः कुक्षिरोगान् जयेद्ध्रुवम् । लक्ष्मणप्रतिमां कृत्वा दद्याद्भक्त्या विधानतः ॥ १६५ ॥
ਅਭਿਮੰਤ੍ਰਿਤ ਜਲ ਪੀਣ ਨਾਲ ਪੇਟ ਦੇ ਰੋਗ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਜਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਲਖ਼ਮਣ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਬਣਾ ਕੇ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਦਾਨ ਕਰੇ।
Verse 166
स सर्वेभ्योऽथ रोगेभ्यो मुच्यते नात्र संशयः । कन्यार्थी विमलापाणिग्रहणासक्तमानसः ॥ १६६ ॥
ਐਸਾ ਪੁਰਖ ਸਭ ਰੋਗਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਕਨਿਆ-ਅਰਥੀ ਹੋ ਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕਨਿਆ ਦੇ ਨਿਰਮਲ ਪਾਣਿਗ੍ਰਹਣ ਵਿੱਚ ਮਨ ਜੋੜਦਾ ਹੈ।
Verse 167
ध्यायन् लक्षं जपेन्मंत्री अब्जैर्हुत्वा दशांशतः । ईप्सितां लभते कन्यां शीग्रमेव न संशयः ॥ १६७ ॥
ਦੇਵਤਾ ਅਤੇ ਮੰਤਰ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਿਆਂ ਸਾਧਕ ਇੱਕ ਲੱਖ ਜਪ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਦਸਵੀਂ ਭਾਗ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਹੋਮ ਕਰੇ। ਤਦ ਉਹ ਇੱਛਿਤ ਕਨਿਆ ਜਲਦੀ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
Verse 168
दीक्षितं जुंभणास्त्राणां मंत्रेषु नियतव्रतम् । ध्यात्वा च विधिवन्नित्यं जपेन्मासत्रयं मनुम् ॥ १६८ ॥
ਜੁੰਭਣਾਸਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਮੰਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਦੀਖਿਆ ਲੈ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਨਿਯਤ ਵਰਤ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਨਿੱਤ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ ਮੰਤਰ ਜਪੇ।
Verse 169
पूजापुरःसरं सप्तसहस्रं विजितेंद्रियः । सर्वासामपि विद्यानां तत्त्वज्ञो जायते नरः ॥ १६९ ॥
ਜਿਸ ਨੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਨੂੰ ਅਗੇ ਰੱਖ ਕੇ ਸੱਤ ਹਜ਼ਾਰ (ਵਾਰ) ਆਚਰਨ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੁਰਖ ਸਭ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਦੇ ਤੱਤ ਦਾ ਗਿਆਤਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 170
विश्वामित्रक्रतुवरे कृताद्भुतपराक्रमम् । ध्यायँल्लक्षं जपेन्मंत्रं मुच्यते महतो भयात् ॥ १७० ॥
ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੇ ਉੱਤਮ ਯੱਗ ਦੇ ਅਦਭੁਤ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਿਆਂ ਮੰਤਰ ਦਾ ਇੱਕ ਲੱਖ ਜਪ ਕਰੇ; ਇਸ ਨਾਲ ਉਹ ਵੱਡੇ ਭੈ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 171
कृतनित्यक्रियः शुद्धस्त्रिकालं प्रजपेन्मनुम् । सर्वपापविनिर्मुक्तो याति विष्णोः परं पदम् ॥ १७१ ॥
ਜੋ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਨਿੱਤ ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਤਿੰਨ ਵੇਲਿਆਂ ਮੰਤ੍ਰ ਜਪੇ। ਉਹ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਸ਼੍ਰੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 172
दीक्षितो विधिवन्मंत्री गुणैर्विगतकल्मषः । स्वाचारनियतो दांतो गृहस्थो विजितेंद्रियः ॥ १७२ ॥
ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦੀਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਮੰਤ੍ਰ-ਸਾਧਕ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਕਲਮਸ਼ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ; ਆਪਣੇ ਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਨਿਯਤ, ਸੰਯਮੀ, ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰਿਯ-ਜਯੀ ਹੋਵੇ।
Verse 173
ऐहिकाननपेक्ष्यैव निष्कामो योऽर्चयेद्विभुम् । स सर्वान्पुण्यपापौधान्दग्ध्वा निर्मलमानसः ॥ १७३ ॥
ਜੋ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਹੋ ਕੇ, ਸੰਸਾਰੀ ਫਲ ਦੀ ਆਸ ਬਿਨਾਂ, ਸਰਵ-ਵਿਆਪੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਪੁੰਨ ਤੇ ਪਾਪ ਦੇ ਇਕੱਠੇ ਢੇਰ ਸਾੜ ਕੇ ਨਿਰਮਲ ਮਨ ਵਾਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 174
पुनरावृत्तिरहितः शाश्वतं पदमश्वतं पदमश्नुते । सकामो वांछितान् लब्ध्वा भुक्त्वा भोगान् मनोगतान् ॥ १७४ ॥
ਜੋ ਮੁੜ ਆਵਾਗਮਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਪਦ ਨੂੰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਸਕਾਮ ਹੈ, ਉਹ ਚਾਹੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਲੈ ਕੇ ਅਤੇ ਮਨ-ਭਾਵੇਂ ਭੋਗ ਭੋਗ ਕੇ ਨਾਸਵੰਤ ਪਦ ਨੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 175
जातिरमरश्चिरं भूत्वा याति विष्णोः परं पदम् । निद्राचन्द्रान्विता पश्चाद्भरताय हृदंतिमः ॥ १७५ ॥
ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਅਮਰ-ਭਾਵ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਜੀਵ ਸ਼੍ਰੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ‘ਨਿਦ੍ਰਾ’ ਅਤੇ ‘ਚੰਦਰ’ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਭਰਤ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰੰਗ ਆਧਾਰ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 176
सप्ताक्षरो मनुश्चास्य मुन्याद्यर्चादि पूर्ववत् । बकः सेंदुश्च शत्रुध्नपरं ङेतं हृदंतिमः ॥ १७६ ॥
ਇਸ ਦੇਵਤਾ/ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਮੰਤ੍ਰ ਸੱਤ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਰਿਸ਼ਿ ਆਦਿ ਅਤੇ ਪੂਜਾ-ਵਿਧੀ (ਰਿਸ਼ਿਆਦੀ-ਨਿਆਸ ਆਦਿ) ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ‘ਬਕ’ (ਬਗਲਾ) ਅਤੇ ‘ਇੰਦੁ’ (ਚੰਦਰਮਾ) ਹਨ; ਇਹ ਸ਼ਤ੍ਰੁਧਨ—ਸ਼ਤ੍ਰੁਨਾਸ਼ਕ—ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੈ; ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ‘ਹਿਰਦਾ’ ਅੰਤ ਵਿਨਿਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ॥ ੧੭੬ ॥
Verse 177
सप्ताक्षरोऽयं शत्रुध्नमंत्रः सर्वेष्टसिद्धिदः ॥ १७७ ॥
ਇਹ ਸੱਤ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲਾ ‘ਸ਼ਤ੍ਰੁਧਨ’ ਮੰਤ੍ਰ ਸਭ ਇੱਛਤ ਸਿੱਧੀਆਂ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ॥ ੧੭੭ ॥
Verse 178
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बुहदुपाख्याने सनत्कुमारविभागे तृतीयपादे रामाद्युपासनावर्णनं नाम त्रिसप्ततितमोऽध्यायः ॥ ७३ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਿਹੰਨਾਰਦੀਯ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪੂਰਵਭਾਗ ਦੇ ਬ੍ਰਿਹਦੁਪਾਖਿਆਨ ਵਿੱਚ, ਸਨਤਕੁਮਾਰ-ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਤੀਜੇ ਪਾਦ ਵਿੱਚ ‘ਰਾਮ ਆਦਿ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਦਾ ਵਰਣਨ’ ਨਾਮਕ ਤਿਹੱਤਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ॥ ੭੩ ॥
Frequently Asked Questions
It is presented as the most excellent among Rāma-mantras, with explicit mantra-credentials and a complete ritual template (ṣaḍaṅga-nyāsa, dhyāna, puraścaraṇa, and homa). The text emphasizes its pāpa-kṣaya power—even for mahāpātakas—while still situating its proper use within dharmic intent oriented to mokṣa rather than mere technique.
The Yantra-rāja is a premier ritual diagram featuring a hexagonal structure, an eight-petalled lotus, and an outer solar-petal ring, populated with coded bīja placements and protective Sudarśana enclosures. The chapter specifies inscription materials (e.g., birch-bark with aṣṭa-gandha), wearing locations (neck/right arm/head), and operational contexts (auspicious day, favorable nakṣatra) for rites ranging from protection and prosperity to coercive ritual operations.
It enumerates many result-oriented applications (health, longevity, wealth, subjugation, restoration of sovereignty), but explicitly warns that those who use ritual applications merely as techniques do not gain the ‘hereafter.’ The larger framing repeatedly returns to jīvanmukti and Viṣṇu’s supreme abode as the higher aim.
Sītā is installed and worshipped as an integral left-side presence of Rāma and also through distinct mantra-forms and a dedicated meditation, yielding prosperity, progeny, and liberation. Lakṣmaṇa is treated as a required sequential prerequisite for effective Rāma-mantra accomplishment, with his own mantra, dhyāna, and applied rites for protection, health, bondage-release, and kingship-restoration.