Dīpa-vidhi-vyākhyānam (Procedure for Lamp-Offering to Hanumān)

Verse 1

सनत्कुमार उवाच । अथ दीपविधिं वक्ष्ये सरहस्यं हनूमतः । यस्य विज्ञानमात्रेण सिद्धो भवति साधकः ॥ १ ॥

ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੁਣ ਮੈਂ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਦੀ ਦੀਪ-ਵਿਧੀ ਗੁਪਤ ਰਹੱਸ ਸਮੇਤ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਜਿਸ ਦਾ ਕੇਵਲ ਗਿਆਨ ਹੋਣ ਨਾਲ ਹੀ ਸਾਧਕ ਸਿੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ॥੧॥

Verse 2

दीपपात्रप्रमाणं च तैलमानं क्रमेण तु । द्रव्यस्य च प्रमाणं वै तत्तु मानमनुक्रमात् ॥ २ ॥

ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਦੀਵੇ ਦੇ ਪਾਤਰ ਦਾ ਮਾਪ, ਫਿਰ ਤੇਲ ਦਾ ਮਾਪ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਮੱਗਰੀ ਦਾ ਵੀ ਮਾਪ—ਇਹ ਮਾਪ ਲੜੀਵਾਰ ਦੱਸਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ ॥੨॥

Verse 3

स्थानभेदं च मंत्रं च दीपदानमनुं पृथक् । पुष्पवासिततैलेन सर्वकामप्रदं मतम् ॥ ३ ॥

ਸਥਾਨ ਦਾ ਭੇਦ, ਮੰਤ੍ਰ, ਅਤੇ ਦੀਪ-ਦਾਨ ਦੀ ਵਿਧੀ—ਇਹ ਸਭ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਰਕੇ ਦੱਸਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸੁਗੰਧਿਤ ਤੇਲ ਨਾਲ ਦੀਵਾ ਅਰਪਣ ਕਰਨਾ ਸਰਵਕਾਮ-ਪ੍ਰਦ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ॥੩॥

Verse 4

तिलतैलं श्रियः प्राप्त्यै पथिकागमनं प्रति । अतसीतैलमुद्दिष्टं वश्यकर्मणि निश्चितम् ॥ ४ ॥

ਧਨ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਅਤੇ ਯਾਤਰੀ ਦੇ ਆਗਮਨ ਲਈ ਤਿਲ ਦਾ ਤੇਲ ਵਿਧਿਤ ਹੈ; ਅਤੇ ਵਸ਼੍ਯ ਕਰਮ ਲਈ ਅਤਸੀ (ਅਲਸੀ) ਦਾ ਤੇਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ॥੪॥

Verse 5

सार्षापं रोगनाशाय कथितं कर्मकोविदैः । मारणे राजिकोत्थं वा विभीतकसमुद्भवम् ॥ ५ ॥

ਰੋਗ ਨਾਸ ਲਈ ਕਰਮ-ਕੋਵਿਦਾਂ ਨੇ ਸਰੋਂ ਤੋਂ ਬਣੀ ਤਿਆਰੀ ਦੱਸੀ ਹੈ। ਪਰ ਮਾਰਣ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਕਾਲੀ ਸਰੋਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਜਾਂ ਵਿਭੀਤਕ ਰੁੱਖ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਦ੍ਰਵ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 6

उच्चाटने करजोत्थं विद्वेषे मधुवृक्षजम् । अलाभे सर्वतैलानां तिलजं तैलमुत्तमम् ॥ ६ ॥

ਉੱਚਾਟਨ ਲਈ ਕਰਜ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਤੇਲ, ਅਤੇ ਵਿਦ੍ਵੇਸ਼ ਲਈ ਮਧੂ-ਵ੍ਰਿਖ਼ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਤੇਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਹੋਰ ਤੇਲ ਨਾ ਮਿਲਣ, ਤਦ ਤਿਲ ਦਾ ਤੇਲ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 7

गोधूमाश्च तिला माषा मुद्गा वै तंडुलाः क्रमात् । पंचधान्यमिदं प्रोक्तं नित्यदीपं तु मारुतेः ॥ ७ ॥

ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਗੇਹੂੰ, ਤਿਲ, ਮਾਸ਼ (ਉੜਦ), ਮੁਦਗ (ਮੂੰਗ) ਅਤੇ ਤੰਡੁਲ (ਚੌਲ)—ਇਹ ਪੰਜ ਧਾਨਿਆਂ ਵਜੋਂ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ; ਅਤੇ ਇਹ ਮਾਰੁਤੀ (ਹਨੁਮਾਨ) ਦੇ ਨਿੱਤ ਦੀਵੇ ਲਈ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੈ।

Verse 8

पंचधान्यसमुद्भूतं पिष्टमात्रं सुशोभनम् । सर्वकामप्रदं प्रोक्तं सर्वदा दीपदानके ॥ ८ ॥

ਪੰਜ ਧਾਨਿਆਂ ਤੋਂ ਬਣੇ ਆਟੇ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਸੁੰਦਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਦੀਵਾ (ਜਾਂ ਦੀਪਦਾਨ) ਦੀਪਦਾਨ ਦੇ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਹੀ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 9

वश्ये तडुलपिष्टोत्थं मारणे माषपिष्टजम् । उञ्चाटने कृष्णतिलपिष्टजं च प्रकीर्तितम् ॥ ९ ॥

ਵਸ਼੍ਯ ਕਰਮ ਲਈ ਚੌਲ ਦੇ ਆਟੇ ਤੋਂ ਬਣਿਆ, ਮਾਰਣ ਕਰਮ ਲਈ ਮਾਸ਼ (ਉੜਦ) ਦੇ ਆਟੇ ਤੋਂ ਬਣਿਆ, ਅਤੇ ਉੰਚਾਟਨ ਲਈ ਕਾਲੇ ਤਿਲ ਦੇ ਆਟੇ ਤੋਂ ਬਣਿਆ—ਇਉਂ ਪ੍ਰਕੀਰਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 10

पथिकागमने प्रोक्तं गोधूमोत्थं सतंडुलम् । मोहने त्वाढकीजात विद्वेषे च कुलत्थजम् ॥ १० ॥

ਰਾਹੀ ਨੂੰ ਛੇਤੀ ਹਾਜ਼ਰ ਕਰਾਉਣ ਵਾਲੇ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਗੇਹੂੰ ਤੋਂ ਬਣੇ ਚੌਲ-ਸਮਾਨ ਦਾਣੇ (ਸਤੰਡੁਲ) ਵਰਤਣ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ। ਮੋਹਨ ਵਿੱਚ ਆਢਕੀ-ਜਾਤ ਦਾਣੇ, ਅਤੇ ਵਿਦ੍ਵੇਸ਼ ਲਈ ਕੁਲੱਥ-ਜਾਤ ਦਾਣੇ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 11

संग्रामे केवला माषाः प्रोक्ता दीपस्य पात्रके । संधौ त्रिपिष्टजं लक्ष्मीहेतोः कस्तूरिकाभवम् ॥ ११ ॥

ਜੰਗ ਦੇ ਵੇਲੇ ਦੀਵੇ ਦੇ ਪਾਤਰ/ਆਧਾਰ ਲਈ ਕੇਵਲ ਮਾਸ਼ (ਉੜਦ) ਦਾ ਹੀ ਵਿਧਾਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸੰਧਿਆ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਪਿਸ਼ਟਜ ਵਰਤੋ, ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮੀ-ਹੇਤੂ ਕਸਤੂਰੀ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਪਦਾਰਥ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰੋ।

Verse 12

एलालवंगकर्पूरमृगनाभिसमुद्भवम् । कन्याप्राप्त्यै तथा राजवंश्ये सख्ये तथैव च ॥ १२ ॥

ਇਲਾਇਚੀ, ਲੌਂਗ, ਕਪੂਰ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਗਨਾਭੀ—ਇਹ ਸੁਗੰਧਿਤ ਪਦਾਰਥ—ਕਨਿਆ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਰਾਜਵੰਸ਼ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ, ਅਤੇ ਮਿੱਤਰਤਾ-ਲਾਭ ਲਈ ਵਿਧਿਤ ਹਨ।

Verse 13

अलाभे सर्ववस्तूनां पंचधान्यं वरं स्मृतम् । अष्टमुष्टिर्भवेत्किञ्चित्किञ्चिदष्टौ चः पुष्कलम् ॥ १३ ॥

ਜਦੋਂ ਹੋਰ ਸਭ ਵਸਤੂਆਂ ਨਾ ਮਿਲਣ, ਤਦ ਪੰਜਧਾਨ ਦਾ ਅਰਪਣ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗਾ ਬਦਲ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ‘ਥੋੜ੍ਹਾ’ ਮਾਪ ਅੱਠ ਮੁੱਠੀਆਂ, ਅਤੇ ‘ਪੁਸ਼ਕਲ’ ਮਾਪ ਉਸ ਦਾ ਅੱਠ ਗੁਣਾ ਕਿਹਾ ਹੈ।

Verse 14

पुष्कलानां चतुर्णां च ह्याढकः परिकीर्तितः । चतुराढको भवेद्द्रोणः खारी द्रोणचतुष्टयम् ॥ १४ ॥

ਚਾਰ ‘ਪੁਸ਼ਕਲ’ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ‘ਆਢਕ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਚਾਰ ਆਢਕਾਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ‘ਦ੍ਰੋਣ’ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਚਾਰ ਦ੍ਰੋਣਾਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ‘ਖਾਰੀ’ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 15

खारीचतुष्टय प्रस्थसंज्ञा च परिकीर्तिता । अथवान्यप्रकारेण मानमत्र निगद्यते ॥ १५ ॥

ਚਾਰ ਖਾਰੀ ਦਾ ਸਮੂਹ ਵੀ ‘ਪ੍ਰਸਥ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਾਂ ਇੱਥੇ ਮਾਪ-ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਹੋਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 16

पलद्वयं तु प्रसृतं द्विगुणं कुडवं मतम् । चतुर्भिः कुडवैः प्रस्थस्तैश्चतुर्भिस्तथाढकः ॥ १६ ॥

ਦੋ ਪਲ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ‘ਪ੍ਰਸ੍ਰਿਤ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਸ ਦਾ ਦੋਗੁਣਾ ‘ਕੁਡਵ’ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚਾਰ ਕੁਡਵਾਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਥ, ਅਤੇ ਚਾਰ ਪ੍ਰਸਥਾਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ‘ਆਢਕ’ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 17

चतुराढको भवेद्द्रोणःऋ खारी द्रोणचतुष्टयम् । क्रमेणैतेन ते ज्ञेयाः पात्रे षट्कर्मसंभवे ॥ १७ ॥

ਚਾਰ ਆਢਕ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ‘ਦ੍ਰੋਣ’ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਚਾਰ ਦ੍ਰੋਣ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ‘ਖਾਰੀ’ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਛੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਪਾਤਰਾਂ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਇਹ ਮਾਪ ਇਸੇ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਜਾਣਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।

Verse 18

पञ्च सप्त नव तथा प्रमाणास्ते यथाक्रमम् । सौगंधे नैव मानं स्यात्तद्यथारुचि संमतम् ॥ १८ ॥

ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪੰਜ, ਸੱਤ ਅਤੇ ਨੌਂ—ਇਹ ਮਾਪ ਹਨ। ਪਰ ਸੁਗੰਧੀ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਮਾਪ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਰੁਚੀ ਅਨੁਸਾਰ ਮਨਜ਼ੂਰ ਹੈ।

Verse 19

नित्यपात्रे तु तैलानां नियमो वार्तिकोद्भवः । सोमवारे गृहीत्वातद्ध्वान्यं तोयप्लुतं धरेत् ॥ १९ ॥

ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਵਰਤੇ ਪਾਤਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ ਤੇਲਾਂ ਦਾ ਨਿਯਮ ਲੋਕ-ਵਿਹਾਰ ਦੀ ਰੀਤ ਤੋਂ ਉੱਭਰਿਆ ਹੈ। ਸੋਮਵਾਰ ਨੂੰ ਉਹ ਲੈ ਕੇ, ਪਾਣੀ ਛਿੜਕ ਕੇ, ਢੱਕ ਕੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 20

पश्चात्प्रमाणतो ज्ञेयं कुमारीहस्तपेषणम् । तत्पिष्टं शुद्धपात्रे तु नदीतोयेन पिंडितम् ॥ २० ॥

ਫਿਰ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਧੀ ਜਾਣੀਏ—ਕੁਮਾਰੀ ਦੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਪੀਸਿਆ ਜਾਵੇ। ਉਹ ਲੇਪ ਸ਼ੁੱਧ ਪਾਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਦਰਿਆ ਦੇ ਜਲ ਨਾਲ ਗੂੰਧ ਕੇ ਪਿੰਡ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ॥੨੦॥

Verse 21

दीपपात्रं ततः कुर्याच्छुद्धः प्रयतमानसः । दीपपात्रे ज्वाल्यमाने मारुतेः कवचं पठेत् ॥ २१ ॥

ਫਿਰ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ ਅਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਦੀਪ-ਪਾਤ੍ਰ ਤਿਆਰ ਕਰੇ। ਉਸ ਪਾਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਦੀਵਾ ਜਗਾਉਂਦੇ ਸਮੇਂ ਮਾਰੁਤੀ (ਹਨੁਮਾਨ) ਦਾ ਕਵਚ ਪਾਠ ਕਰੇ॥੨੧॥

Verse 22

शुद्धभूमौ समास्थाप्य भौमे दीपं प्रदापयेत् । मालामनूनां ये वर्णाः साध्यनामसमन्विताः ॥ २२ ॥

ਸ਼ੁੱਧ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ ਧਰਤੀ ਤੇ ਹੀ ਦੀਵਾ ਜਗਾਏ। ਮਾਲਾ-ਮੰਤਰਾਂ ਦੇ ਜੋ ਅੱਖਰ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਾਧ੍ਯ (ਇਸ਼ਟ) ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਵਰਤਿਆ ਜਾਵੇ॥੨੨॥

Verse 23

वर्तिकायां प्रकर्त्तव्यास्तंतवस्तत्प्रमाणकाः । तत्त्रिंशांशेन वा ग्राह्या गुरुकार्येऽखिलाढ्यता ॥ २३ ॥

ਬੱਤੀ ਲਈ ਉਸ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਧਾਗੇ ਤਿਆਰ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ; ਜਾਂ ਉਸ ਦਾ ਇਕ-ਤੀਹਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਵੀ ਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਵੱਡੇ ਕਾਰਜ ਵਿੱਚ ਸਮੱਗਰੀ ਤੇ ਮਾਪ ਦੀ ਪੂਰੀ ਪੂਰਤੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ॥੨੩॥

Verse 24

कूटतुल्याः स्मृता नित्ये सामान्येऽथ विशेषके । रुद्राः कूटगणाः प्रोक्ता न पात्रे नियमो मतः ॥ २४ ॥

ਨਿੱਤ ਕਰਮਾਂ ਅਤੇ ਸਧਾਰਣ ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ‘ਕੂਟ’ (ਢੇਰ) ਦੇ ਸਮਾਨ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ। ਰੁਦ੍ਰ ‘ਕੂਟ-ਗਣ’ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ; ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚ ਪਾਤ੍ਰ (ਗ੍ਰਾਹਕ) ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਪੱਕਾ ਨਿਯਮ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ॥੨੪॥

Verse 25

एकविंशतिसंख्याकास्तन्तवोऽथाध्वनि स्मृताः । रक्तसूत्रं हनुमतो दीपदाने प्रकीर्तितम् ॥ २५ ॥

ਅਧਵ-ਕਰਮ ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਤੰਤੂ ਇਕੀ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਅਤੇ ਦੀਪਦਾਨ ਵਿੱਚ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਦੇ ਨਿਮਿੱਤ ਲਾਲ ਧਾਗਾ (ਰਕਤਸੂਤਰ) ਵਿਧਾਨ ਹੈ।

Verse 26

कृष्णमुञ्चाटने द्वेषेऽरुणं मारणकर्मणि । कूटतुल्यपलं तैलं गुरुकार्ये शिवैर्गुणम् ॥ २६ ॥

ਮੁੰਚਾਟਨ (ਉਪਦ੍ਰਵ ਨਿਵਾਰਣ) ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਕਾਲਾ, ਦ੍ਵੈਸ਼-ਜਨਿਤ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਅਰੁਣ (ਲਾਲ), ਅਤੇ ਮਾਰਣ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਰੁਣ ਹੀ ਵਿਧਾਨ ਹੈ। ਕੂਟ ਦੇ ਤੁੱਲ ਇੱਕ ਪਲ ਮਾਪ ਦਾ ਤੇਲ, ਗੁਰੂਕਾਰਜਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਭ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਫਲਦਾਇਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 27

नित्ये पंचपलं प्रोक्तमथवा मानसी रुचिः ॥ २७ ॥

ਨਿੱਤ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਲਈ ਪੰਜ ਪਲ ਦਾ ਮਾਪ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਜਾਂ ਮਨ ਦੀ ਰੁਚੀ ਤੇ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਮਾਨਸੀ (ਮਾਨਸਿਕ) ਅਰਪਣ/ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

Verse 28

हनुमत्प्रतिमायास्तु सन्निधौ दीपदापनम् । शिवालयेऽथवा कुर्यान्नित्यनैमित्तिके स्थले ॥ २८ ॥

ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਦੇ ਸਨਿੱਧ ਵਿੱਚ ਦੀਪਦਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਜਾਂ ਸ਼ਿਵਾਲੇ ਵਿੱਚ—ਨਿੱਤ ਅਤੇ ਨੈਮਿੱਤਿਕ ਕਰਮਾਂ ਲਈ ਨਿਯਤ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ—ਵੀ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

Verse 29

विशेषोऽस्त्यत्र यः कश्चिन्मारुते रुच्यते मया ॥ २९ ॥

ਇੱਥੇ ਮਾਰੁਤ ਤੱਤ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗੱਲ ਹੈ, ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਰੁਚਿਕਰ ਲੱਗਦੀ ਹੈ।

Verse 30

प्रतिमाग्रे प्रमोदेन ग्रहभूतग्रहेषु च । चतुष्पथे तथा प्रोक्तं षट्सु दीपप्रदापनम् ॥ ३० ॥

ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਦੇਵ-ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਅੱਗੇ ਦੀਵਾ ਅਰਪਣ ਕਰੇ; ਗ੍ਰਹਾਂ ਅਤੇ ਭੂਤ-ਪ੍ਰੇਤ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਵੀ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੌਰਾਹੇ ਤੇ—ਇਹ ਛੇ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਦੀਪ-ਦਾਨ ਵਿਧਾਨ ਹੈ।

Verse 31

सन्निधौ स्फाटिके लिंगे शालग्रामस्य सन्निधौ । नानाभोगश्रियै प्रोक्तं दीपदानं हनूमतः ॥ ३१ ॥

ਸਫਟਿਕ ਲਿੰਗ ਦੇ ਸਾਨ্নਿਧ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮ ਦੇ ਸਾਨ্নਿਧ ਵਿੱਚ ਦੀਪ-ਦਾਨ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰੋਕਤ ਹੈ। ਹਨੂਮਾਨ ਜੀ ਨੇ ਨਾਨਾ ਭੋਗਾਂ ਦੀ ਸ਼੍ਰੀ—ਅਨੇਕ ਸੁਖ-ਸਮૃੱਧੀ—ਲਈ ਇਹ ਕਿਹਾ ਹੈ।

Verse 32

गणेशसन्निधौ विघ्नमहासंकटनाशने । विषव्याधिभये घोरे हनुमत्सन्निधौ स्मृतम् ॥ ३२ ॥

ਗਣੇਸ਼ ਜੀ ਦੇ ਸਾਨ্নਿਧ ਵਿੱਚ ਵਿਘਨਾਂ ਅਤੇ ਮਹਾ-ਸੰਕਟਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਸਿਮਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਤੇ ਵਿਸ਼ ਤੇ ਬਿਮਾਰੀ ਤੋਂ ਉੱਠਦੇ ਘੋਰ ਡਰ ਵਿੱਚ ਹਨੂਮਾਨ ਜੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆਕਾਰੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 33

दुर्गायाः सन्निधौ प्रोक्तं संग्रामे दीपदापनम् । चतुष्पथे व्याधिनष्टौ दुष्टदृष्टौ तथैव च ॥ ३३ ॥

ਦੁਰਗਾ ਦੇਵੀ ਦੇ ਸਾਨ্নਿਧ ਵਿੱਚ ਦੀਪ-ਦਾਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਜੰਗ ਦੇ ਵੇਲੇ ਵੀ। ਚੌਰਾਹੇ ਤੇ ਰੋਗ-ਨਾਸ ਲਈ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਟ ਨਜ਼ਰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਵੀ।

Verse 34

राजद्वारे बंधमुक्तौ कारागारेऽथवा मतम् । अश्वत्थवटमूले तु सर्वकार्यप्रसिद्धये ॥ ३४ ॥

ਰਾਜ-ਦੁਆਰ ਤੇ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਦੀਪ-ਦਾਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਕੈਦਖਾਨੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਐਸਾ ਹੀ। ਪਰ ਅਸ਼ਵੱਥ ਜਾਂ ਵਟ ਦੇ ਮੂਲ ਹੇਠਾਂ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਭ ਕਾਰਜ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 35

वश्ये भये विवादे च वेश्मसंग्रामसंकटे । द्यूते दृष्टिस्तंभने च विद्वेषे मारणे तथा ॥ ३५ ॥

ਵਸ਼ੀਕਰਨ, ਡਰ ਅਤੇ ਝਗੜੇ ਵਿੱਚ; ਘਰ ਦੇ ਸੰਕਟ ਤੇ ਜੰਗ ਦੀ ਆਪਦਾ ਵਿੱਚ; ਜੂਏ ਵਿੱਚ, ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਸਤੰਭਨ ਵਿੱਚ, ਵੈਰ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਮਾਰਣ-ਪ੍ਰਯੋਗ ਵਿੱਚ ਵੀ—(ਇਹ) ਜਪ/ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 36

मृतकोत्थापने चैव प्रतिमाचालने तथा । विषे व्याधौ ज्वरे भूतग्रहे क्रृत्याविमोचने ॥ ३६ ॥

ਮੁਰਦੇ ਨੂੰ ਉਠਾਉਣ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਅਤੇ ਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ਹਿਲਾਉਣ ਵਿੱਚ; ਜ਼ਹਿਰ, ਬਿਮਾਰੀ, ਬੁਖਾਰ, ਭੂਤ-ਗ੍ਰਹਿ (ਆਵੇਸ਼) ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਤਿਆ-ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਉਣ ਵਿੱਚ ਵੀ—(ਇਹ) ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 37

क्षतग्रंथौ महारण्ये दुर्गेव्याघ्ने च दंतिनि । क्रूरसत्त्वेषु सर्वेषु शश्वदूंधविमोक्षणे ॥ ३७ ॥

ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਗੰਢ/ਘਾਅ ਵਿੱਚ, ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਔਖੇ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ, ਬਾਘ ਅਤੇ ਦੰਤੀ (ਹਾਥੀ) ਸਾਹਮਣੇ; ਸਭ ਕ੍ਰੂਰ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ, ਅਤੇ ਸਦਾ ਖ਼ਤਰੇ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਲਈ—(ਇਹ) ਜਪਣਯੋਗ ਹੈ।

Verse 38

पथिकागमने चैव दुःस्थाने राजमोहने । आगमे निर्गमे चैव राजद्वारे प्रकीर्तितम् ॥ ३८ ॥

ਰਾਹੀਆਂ ਦੇ ਆਉਣ ਤੇ ਵੀ, ਦੁੱਖ-ਸਥਾਨ (ਅਸ਼ੁਭ/ਕਠਿਨ ਥਾਂ) ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਦੇ ਮੋਹ/ਭਰਮ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ; ਆਉਣ-ਜਾਣ ਦੇ ਵੇਲੇ ਵੀ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਰਾਜਦੁਆਰ ਤੇ—(ਇਹ) ਪ੍ਰਕੀਰਤ ਹੈ।

Verse 39

दीपदानं हनुमतो नात्र कार्या विचारणा ॥ ३९ ॥

ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਨੂੰ ਦੀਪ-ਦਾਨ ਕਰਨ ਬਾਰੇ ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ—ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 40

रुद्रैकविंशपिंडांश्च त्रिधा मंडलमानकम् । लघुमानं स्मृतं पंच सप्त वा नव वा तथा ॥ ४० ॥

ਇੱਕੀ ‘ਰੁਦ੍ਰ’ ਪਿੰਡਾਂ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ ਇੱਕ ਮੰਡਲ-ਮਾਪ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ‘ਲਘੁ-ਮਾਪ’ ਪੰਜ—ਜਾਂ ਸੱਤ, ਜਾਂ ਨੌਂ—ਅਜਿਹੀਆਂ ਇਕਾਈਆਂ ਤੋਂ ਸਮ੍ਰਿਤ ਹੈ॥੪੦॥

Verse 41

क्षीरेण नवनूतेन दध्ना वा गोमयेन च । प्रतिमाकरणं प्रोक्तं मारुतेर्दीपदापने ॥ ४१ ॥

ਮਾਰੁਤੀ (ਹਨੁਮਾਨ) ਨੂੰ ਦੀਪ-ਦਾਨ ਲਈ ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ—ਦੁੱਧ ਨਾਲ, ਤਾਜ਼ੇ ਨਵਨੀਤ ਨਾਲ, ਦਹੀਂ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਗੋਮਯ ਨਾਲ ਵੀ॥੪੧॥

Verse 42

दक्षिणाभिमुखं वीरं कृत्वा केसरिविक्रमम् ॥ ४२ ॥

ਵੀਰ ਨੂੰ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਕੇਸਰੀ ਵਰਗਾ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਬਣਾਇਆ॥੪੨॥

Verse 43

ऋक्षविन्यस्तपादं च किरीटेन विराजितम् । लिखेद्भित्तौ पटे वापि पीठे वा मारुतेः शुभे ॥ ४३ ॥

ਸ਼ੁਭ ਮਾਰੁਤੀ (ਹਨੁਮਾਨ) ਦਾ ਚਿੱਤਰ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਜਿਸ ਦੇ ਪੈਰ ਰਿੱਛ ਉੱਤੇ ਟਿਕੇ ਹੋਣ ਅਤੇ ਜੋ ਕਿਰਿਟ ਨਾਲ ਵਿਭੂਸ਼ਿਤ ਹੋਵੇ—ਦੀਵਾਰ ਤੇ, ਪਟ ਤੇ, ਜਾਂ ਪੀਠ ਤੇ ਵੀ॥੪੩॥

Verse 44

मालामंत्रेण दातव्यं दीपदानं हनूमतः । नित्यदीपः प्रकर्त्तव्यो द्वादशाक्षरविद्यया ॥ ४४ ॥

ਹਨੁਮਾਨ ਲਈ ਦੀਪ-ਦਾਨ ਮਾਲਾ-ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਖਰ ਵਿਦਿਆ ਨਾਲ ਨਿੱਤ-ਦੀਪ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ॥੪੪॥

Verse 45

विशेषस्तत्र यस्तं वै दीपदानेऽवधारय । षष्ट्यादौ च द्वितीयादाविमं दीपमितीरयेत् ॥ ४५ ॥

ਉੱਥੇ ਦੀਪਦਾਨ ਬਾਰੇ ਜੋ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਿਯਮ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝੋ। ਸ਼ਸ਼ਠੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਤੇ ਅਤੇ ਦ੍ਵਿਤੀਯਾ ਦੇ ਆਰੰਭ ਤੇ ਵੀ ਇਹੀ ਦੀਵਾ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਅਰਪਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 46

गृहाणेति पदं पश्चाच्छेषं पूर्ववदुच्चरेत् । कूटादौ नित्यदीपे च मंत्रं सूर्याक्षरं वदेत् ॥ ४६ ॥

ਫਿਰ ‘ਗ੍ਰਿਹਾਣ’ (ਸਵੀਕਾਰ ਕਰੋ) ਸ਼ਬਦ ਉਚਾਰ ਕੇ ਬਾਕੀ ਭਾਗ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਪੜ੍ਹੇ। ਕੂਟ ਦੇ ਆਰੰਭ ਤੇ ਅਤੇ ਨਿਤ੍ਯ ਦੀਪ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸੂਰ੍ਯ-ਅੱਖਰ ਵਾਲਾ ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 47

तत्र मालाख्यमनुना तत्तत्कार्येषु कारयेत् । गोमयेनोपलिप्तायां भूमौ तद्गतमानसः ॥ ४७ ॥

ਉੱਥੇ ‘ਮਾਲਾ’ ਨਾਮਕ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਉਹ-ਉਹ ਕਰਮ ਕਰਵਾਏ। ਗੋਬਰ ਨਾਲ ਲਿਪੀ ਹੋਈ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਮਨ ਨੂੰ ਉਸ (ਕ੍ਰਿਆ ਤੇ ਦੇਵਤਾ) ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰੱਖੇ।

Verse 48

षट्कोणं वसुपत्रं च भूमौ रेखासमन्वितम् । कमलं च लिखेद्भद्रं तत्र दीपं निधापयेत् ॥ ४८ ॥

ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰੇਖਾਵਾਂ ਸਮੇਤ ਸ਼ਟਕੋਣ ਅਤੇ ਵਸੁਪੱਤਰ (ਅੱਠ ਪੰਖੁੜੀਆਂ) ਬਣਾਓ। ਫਿਰ ਉੱਥੇ ਸ਼ੁਭ ਕਮਲ ਬਣਾਕੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਦੀਵਾ ਟਿਕਾਓ।

Verse 49

शैवे वा वैष्णवे पीठे पूजयेदंजनासुतम् । कूटषट्कं च षट्कोणे अंतराले परलिखेत् ॥ ४९ ॥

ਸ਼ੈਵ ਜਾਂ ਵੈਸ਼ਨਵ ਪੀਠ ਉੱਤੇ ਅੰਜਨਾ-ਸੁਤ (ਹਨੁਮਾਨ) ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਅਤੇ ਸ਼ਟਕੋਣ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਖਾਲੀ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੂਟਸ਼ਟਕ (ਛੇ ਕੂਟ) ਵੀ ਲਿਖੇ।

Verse 50

षट्कोणेषु षडंगानि बीजयुक्तानि संलिखेत् । सौम्यं मध्यगतं लेख्यं तत्र संपूज्य मारुतिम् ॥ ५० ॥

਷ਟਕੋਣ ਦੇ ਛੇ ਕੋਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬੀਜ ਅੱਖਰਾਂ ਸਮੇਤ ਛਡੰਗ ਲਿਖੇ। ਵਿਚਕਾਰ ਸੌਮ੍ਯ ਸ਼ੁਭ ਮੰਤ੍ਰ-ਰੂਪ ਲਿਖ ਕੇ, ਉੱਥੇ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਮਾਰੁਤੀ (ਹਨੁਮਾਨ) ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰੇ॥੫੦॥

Verse 51

षट्कोणेषु षडंगानि नामानि च पुरोक्तवत् । वसुपत्रे क्रमात्पूज्या अष्टावेते च वानराः ॥ ५१ ॥

਷ਟਕੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਛਡੰਗ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ। ਵਸੂਆਂ ਦੇ ਅੱਠ-ਦਲ ਕਮਲ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੱਠ ਵਾਨਰਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ॥੫੧॥

Verse 52

सुग्रीवायांगदायाथ सुषेणाय नलाय च । नीलायाथो जांबवते प्रहस्ताय तथैव च ॥ ५२ ॥

ਸੁਗਰੀਵ ਅਤੇ ਅੰਗਦ ਨੂੰ; ਅਤੇ ਸੂਸ਼ੇਣ ਅਤੇ ਨਲ ਨੂੰ; ਨੀਲ ਨੂੰ, ਜਾਮਬਵਾਨ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਹਸਤ ਨੂੰ (ਪੂਜਾ ਅਰਪਣ ਕਰੇ)॥੫੨॥

Verse 53

सुवेषाय ततः पश्चाद्यजेत्षडंगदेवताः । आदावंजनापुत्राय ततश्च रुद्रमूर्तये ॥ ५३ ॥

ਫਿਰ ਸੁਵੇਸ਼ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਛਡੰਗ-ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਯਜਨ ਕਰੇ। ਪਹਿਲਾਂ ਅੰਜਨਾ-ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ, ਫਿਰ ਰੁਦ੍ਰ-ਮੂਰਤੀ ਨੂੰ (ਅਰਪਣ ਕਰੇ)॥੫੩॥

Verse 54

ततो वायुसुतायाथ जानकीजीवनाय च । रामदूताय ब्रह्मास्त्रनिवारणाय तत्परम् ॥ ५४ ॥

ਫਿਰ ਵਾਯੁਸੁਤ (ਹਨੁਮਾਨ) ਨੂੰ—ਜੋ ਜਾਨਕੀ ਦਾ ਜੀਵਨ-ਸਰੂਪ ਹੈ; ਰਾਮਦੂਤ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾਸਤਰ ਨਿਵਾਰਣ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਤਤਪਰ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ (ਪੂਜਾ ਅਰਪਣ ਕਰੇ)॥੫੪॥

Verse 55

पंचोपचारैः संपूज्य देशकालौ च कीर्तेत् । कुशोदकं समादाय दीपमंत्रं समुञ्चरेत् ॥ ५५ ॥

ਪੰਜ ਉਪਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਕਾਲ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਕੁਸ਼ਾ-ਸੰਯੁਕਤ ਜਲ ਲੈ ਕੇ ਦੀਪ-ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਕਰੇ॥੫੫॥

Verse 56

उत्तगभिमुखो जप्त्वा साधयेत्साधकोत्तमः । तं मंत्रं कूटधा जप्त्वा जलं भूमौ विनिक्षिपेत् ॥ ५६ ॥

ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ ਜਪ ਨਾਲ ਉੱਤਮ ਸਾਧਕ ਕਰਮ ਸਿੱਧ ਕਰੇ। ਉਸ ਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਗੁਪਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਜਪ ਕੇ ਜਲ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਅਰਪਣ/ਢਾਲ ਦੇਵੇ॥੫੬॥

Verse 57

ततः करपुटं कृत्वा यथाशक्ति जपेन्मनुम् । अनेन दीपवर्येण उदङ्मुखगतेन वै ॥ ५७ ॥

ਫਿਰ ਕਰਪੁਟ ਬਣਾ ਕੇ ਯਥਾ-ਸ਼ਕਤੀ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਜਪ ਕਰੇ। ਇਸ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦੀਪ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ (ਜਪ ਕਰੇ)॥੫੭॥

Verse 58

तथा विधेहि हनुमन्यथा स्युर्मे मनोरथाः । त्रयोदशैवं द्रव्याणि गोमयं मृत्तिका मसी ॥ ५८ ॥

ਹੇ ਹਨੁਮਾਨ! ਐਸਾ ਹੀ ਵਿਧਾਨ ਕਰ ਕਿ ਮੇਰੇ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰੇ ਹੋਣ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੇਰਾਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਹਨ—ਗੋਮਯ, ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਮਸੀ (ਆਦਿ)॥੫੮॥

Verse 59

अलक्तं दरदं रक्तचंदनं चंदनं मधु । कस्तूरिका दधि क्षीरं नवनीतं धृतं तथा ॥ ५९ ॥

ਅਲਕਤ, ਦਰਦ, ਰਕਤ-ਚੰਦਨ, ਚੰਦਨ, ਮਧੁ, ਕਸਤੂਰੀ, ਦਹੀਂ, ਦੁੱਧ, ਨਵਨੀਤ ਅਤੇ ਘਿਉ ਵੀ (ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਹਨ)॥੫੯॥

Verse 60

गोमयं द्विविधं तत्र प्रोक्तं गोमहिषीभवम् । पश्चाद्विनष्टद्रव्याप्तौ माहिषं गोमयं स्मृतम् ॥ ६० ॥

ਉੱਥੇ ਗੋਮਯ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਗਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਅਤੇ ਮਹੀਂਸ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਯੋਗ ਪਦਾਰਥ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਉਪਲਬਧ ਨਾ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਮਹੀਂਸ ਦਾ ਗੋਮਯ ਵੀ ‘ਗੋਮਯ’ ਵਜੋਂ ਗ੍ਰਹਿਣਯੋਗ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 61

पथिकागमने दूरान्महादुर्गस्य रक्षणे । बालादिरक्षणे चैव चौरादिभयनाशने ॥ ६१ ॥

ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਦੂਰ ਗਏ ਪਥਿਕ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਣ, ਮਹਾਨ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ, ਬੱਚਿਆਂ ਆਦਿ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਅਤੇ ਚੋਰ ਆਦਿ ਤੋਂ ਉੱਠਦੇ ਡਰ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 62

स्त्रीवश्यादिषु कार्येषु शस्तं गोगोमयं मने । भूमिस्पृष्टं न तद्ग्राह्यमंतरिक्षाञ्च भाजने ॥ ६२ ॥

ਇਸਤ੍ਰੀ-ਵਸ਼੍ਯ ਆਦਿ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਗਾਂ ਦਾ ਗੋਮਯ ਪ੍ਰਸ਼ਸਤ (ਸ਼ੁੱਧਿਕਾਰਕ) ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਗੋਮਯ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਛੂਹ ਲਵੇ ਉਹ ਨਾ ਲਿਆ ਜਾਵੇ; ਉਸ ਨੂੰ ਧਰਤੀ-ਸਪਰਸ਼ ਰਹਿਤ ਬਰਤਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ।

Verse 63

चतुर्विधा मृत्तिका तु श्वेता पीतारुणासिता । तत्र गोपीचंदनं तु हरितालं च गौरिकम् ॥ ६३ ॥

ਮ੍ਰਿੱਤਿਕਾ ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਹੈ—ਸਫੈਦ, ਪੀਲੀ, ਅਰੁਣ (ਲਾਲ) ਅਤੇ ਅਸਿਤ (ਕਾਲੀ)। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਗੋਪੀਚੰਦਨ, ਹਰਿਤਾਲ ਅਤੇ ਗੌਰਿਕਾ ਵੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪਵਿੱਤਰ ਮਿੱਟੀ/ਖਨਿਜ ਵਜੋਂ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 64

मषी लाक्षारसोद्भूता सर्वं वान्यत्स्फुटं मतम् । कृत्वा गोपीचदंनेन चतुरस्रं गृहं सुधीः ॥ ६४ ॥

ਲਾਖਾ-ਰਸ ਤੋਂ ਬਣੀ ਮਸੀ ਪ੍ਰਸ਼ਸਤ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ; ਅਤੇ ਲਿਖਣ ਲਈ ਹੋਰ ਸਭ ਕੁਝ ਵੀ ਸਾਫ਼ ਤੇ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋਣਾ ਉੱਤਮ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਗੋਪੀਚੰਦਨ ਨਾਲ ਚੌਰਸ ਹੱਦ ਬਣਾਕੇ, ਫਿਰ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਨਿਯਤ ਲੇਖਨ ਕਰੇ।

Verse 65

तन्मध्ये माहिषेणाथ कुर्यान्मूर्तिं हनूमतः । बीजं क्रोधाञ्च तत्पुच्छं लिखेन्मंत्री समाहितः ॥ ६५ ॥

ਉਸ ਯੰਤਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਹੇ ਨਾਥ, ਮਹਿਸ ਦੇ ਪਿੱਤ ਨਾਲ ਹਨੂਮਾਨ ਜੀ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਬਣਾਵੇ। ਸਾਧਕ ਇਕਾਗ੍ਰ ਮਨ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੁੱਛ ਉੱਤੇ ਬੀਜ ਮੰਤ੍ਰ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਅੱਖਰ ਲਿਖੇ।

Verse 66

तैलेन स्नापयेन्मूर्तिं गुडेन तिलकं चरेत् । शतपत्रसमो धूपः शालनिर्याससंभवः ॥ ६६ ॥

ਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ਤੇਲ ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਕਰਵਾਏ ਅਤੇ ਗੁੜ ਨਾਲ ਤਿਲਕ ਕਰੇ। ਧੂਪ ਸੌ-ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਲੇ ਕਮਲ ਵਰਗੀ ਸੁਗੰਧ ਵਾਲੀ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਸ਼ਾਲ ਦਰੱਖਤ ਦੇ ਰਸ ਤੋਂ ਬਣੀ ਹੋਵੇ।

Verse 67

कुर्य्याञ्च तैलदीपं तु वर्तिपंचकसंयुतम् । दध्योदनेन नैवेद्यं दद्यात्साधकसत्तमः ॥ ६७ ॥

ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਸਾਧਕ ਪੰਜ ਬੱਤੀਆਂ ਵਾਲਾ ਤੇਲ ਦਾ ਦੀਵਾ ਤਿਆਰ ਕਰੇ ਅਤੇ ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਵਜੋਂ ਦਹੀਂ-ਚੌਲ ਭੇਟ ਕਰੇ।

Verse 68

वारत्रयं कंठदेशे सशेषविषमुञ्चरन् । एवं कृते तु नष्टानां महिषीणां गवामपि ॥ ६८ ॥

ਗਲੇ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਵਿਸ਼ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਛੱਡ ਦੇਵੇ। ਇਉਂ ਕਰਨ ਨਾਲ ਗੁੰਮ ਹੋਈਆਂ ਭੈਂਸਾਂ ਅਤੇ ਗਾਂਵਾਂ ਵੀ ਮੁੜ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 69

दासीदासादिकानां च नष्टानां प्राप्तिरीरिता । चौरादिदुष्टसत्त्वानां सर्पादीनां भये पुनः ॥ ६९ ॥

ਦਾਸੀ-ਦਾਸ ਆਦਿ ਜੋ ਗੁੰਮ ਹੋ ਗਏ ਹੋਣ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਅਤੇ ਚੋਰ ਆਦਿ ਦੁਸ਼ਟ ਲੋਕਾਂ ਤੇ ਸੱਪ ਆਦਿ ਦੇ ਡਰ ਵੇਲੇ ਮੁੜ ਰੱਖਿਆ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

Verse 70

तालेन च चतुर्द्वारं गृहं कृत्वा सुशोभनम् । पूर्वद्वारे गजः स्थाप्यो दक्षिणे महिषस्तथा ॥ ७० ॥

ਤਾਲ-ਪ੍ਰਮਾਣ ਨਾਲ ਚਾਰ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਵਾਲਾ ਸੁੰਦਰ ਘਰ ਬਣਾਕੇ, ਪੂਰਬੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੇ ਗਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੇ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਿਸ਼ (ਭੈਂਸਾ) ਰਖੇ।

Verse 71

सर्पस्तु पश्चिमे द्वारे व्याघ्रश्चैवोत्तरे तथा । एवं क्रमेण खड्गं च क्षुरिकादंडमुद्गरान् ॥ ७१ ॥

ਪੱਛਮੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੇ ਸੱਪ ਦੀ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੇ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਾਘ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰੇ। ਇਸੀ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਖੜਗ, ਛੁਰੀਕਾ, ਡੰਡਾ ਅਤੇ ਮੁਦਗਰ ਵੀ ਰਖੇ।

Verse 72

विलिख्य मध्ये मूर्तिं च महिषीगोमयेन वै । कृत्वा डमरुहस्तां च चकिताक्षीं प्रयत्नतः ॥ ७२ ॥

ਫਿਰ ਵਿਚਕਾਰ ਮਹਿਸੀ-ਗੋਮਯ ਨਾਲ ਮੂਰਤੀ ਦਾ ਚਿੱਤਰ ਬਣਾਕੇ, ਯਤਨ ਨਾਲ ਡਮਰੂ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਧਾਰਨ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਚਕਿਤ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਨੇਤਰਾਂ ਵਾਲੀ ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਘੜੇ।

Verse 73

पयसा स्नापनं रक्तचंदनेनानुलेपनम् । जातीपुष्पैस्तु संपूज्य शुद्धधूप प्रकल्पयेत् ॥ ७३ ॥

ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਕਰਵਾ ਕੇ, ਲਾਲ ਚੰਦਨ ਦਾ ਲੇਪ ਕਰੇ। ਜਾਤੀ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਧੂਪ ਤਿਆਰ ਕਰੇ।

Verse 74

घृतेन दीपं दत्त्वाथ पायसान्नं निवेदयेत् । गगनं दीपिकेंद्वाढ्यां शास्त्रं च पुरतो जपेत् ॥ ७४ ॥

ਘੀ ਦਾ ਦੀਵਾ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਪਾਇਸ-ਅੰਨ ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਵਜੋਂ ਭੇਟ ਕਰੇ। ਦੀਵਿਆਂ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਅਤੇ ਚੰਦਨੀ ਨਾਲ ਚਮਕਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਹੇਠਾਂ, ਸਾਹਮਣੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਜਪ/ਪਾਠ ਕਰੇ।

Verse 75

एवं सप्तदिनं कृत्वा मुच्यते महतो भयात् । अनयोर्भौमवारे तु कुर्यादारंभमादरात् ॥ ७५ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੱਤ ਦਿਨ ਇਹ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਹਾਨ ਭੈ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਭੌਮਵਾਰ (ਮੰਗਲਵਾਰ) ਨੂੰ ਆਦਰ ਨਾਲ ਆਰੰਭ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 76

शत्रुसेनाभये प्राप्ते गैरिकेण तु मंडलम् । कृत्वा तदंतरे तालमीष्टन्नम्रं समालिखेत् ॥ ७६ ॥

ਜਦੋਂ ਸ਼ਤਰੂ-ਸੈਨਾ ਦਾ ਡਰ ਆ ਪਵੇ, ਤਾਂ ਲਾਲ ਗੇਰੂ (ਗੈਰਿਕ) ਨਾਲ ਮੰਡਲ ਬਣਾਕੇ, ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮਨਚਾਹਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ਝੁਕਿਆ ਤਾੜ ਦਾ ਦਰੱਖਤ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਬਣਾਓ।

Verse 77

तत्रावलंबमानां च प्रतिमां गोमयेन तु । वामहस्तेन तालाग्रं दक्षिणे ज्ञानमुद्रिका ॥ ७७ ॥

ਉੱਥੇ ਗੋਬਰ ਨਾਲ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਬਣਾਕੇ ਟਿਕਾਓ; ਉਸ ਦੇ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਤਾੜ-ਪੱਤੇ ਦਾ ਅਗਲਾ ਸਿਰਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ-ਮੁਦਰਾ ਹੋਵੇ।

Verse 78

तालमूलात्स्वकाष्टायां मार्गे हस्तमिते गृहम् । चतुरस्र विधायाथ तन्मध्ये मूर्तिमालिखेत् ॥ ७८ ॥

ਤਾੜ ਦੇ ਮੂਲ ਤੋਂ, ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਰੱਖੀ ਆਪਣੀ ਲੱਕੜੀ ਦੀ ਤਖਤੀ ਉੱਤੇ, ਇੱਕ ਹੱਥ-ਮਾਪ ਦਾ ਘਰ-ਸਥਾਨ ਬਣਾਓ। ਉਸ ਨੂੰ ਚੌਕੋਰ ਕਰਕੇ ਵਿਚਕਾਰ ਮੂਰਤੀ ਬਣਾਓ।

Verse 79

दक्षिणाभिमुखीं रम्यां हृदये विहितांजलिम् । तोयेन स्नानगंधादि यथासंभवमर्पयेत् ॥ ७९ ॥

ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ, ਸੁਹਣੇ ਤੇ ਸੰਯਮਿਤ ਭਾਵ ਨਾਲ, ਹਿਰਦੇ ਉੱਤੇ ਅੰਜਲੀ ਜੋੜ ਕੇ, ਯਥਾ-ਸਮਰਥ ਸਨਾਨ ਲਈ ਜਲ ਅਤੇ ਗੰਧ ਆਦਿ ਅਰਪਣ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।

Verse 80

कृशारान्नं च नैवेद्यं साज्यं तस्यै निवेदयेत् । किलिद्वयं जपं प्रोक्तमेवं कुर्याद्दिने दिने ॥ ८० ॥

ਉਸ ਨੂੰ ਘੀ ਸਮੇਤ ਕ੍ਰਿਸ਼ਾਰ ਅੰਨ ਦਾ ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਅਰਪਣ ਕਰੇ। ‘ਕਿਲਿਦ੍ਵਯ’ ਨਾਮ ਦਾ ਜਪ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਕਰਦਾ ਰਹੇ॥੮੦॥

Verse 81

एवं कृते भवेच्छीघ्रं पथिकानां समागमः । श्यामपाषाणखण्डेन लिखित्वा भूपतेर्गृहम् ॥ ८१ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਨ ਨਾਲ ਜਲਦੀ ਹੀ ਰਾਹਗੀਰਾਂ ਦਾ ਇਕੱਠ ਹੋਵੇਗਾ। ਕਾਲੇ ਪੱਥਰ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਨਾਲ ਲਿਖ ਕੇ ਰਾਜੇ ਦੇ ਘਰ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਕਰ ਦੇਵੇ॥੮੧॥

Verse 82

प्राकारं तु चतुर्द्वारयुक्तं द्वारेषु तत्र वै । अन्योन्यपुच्छ रिधित्रययुक्तां हनूमतः ॥ ८२ ॥

ਚਾਰ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਾਕਾਰ ਬਣਾਏ; ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਉੱਤੇ ਹਨੂਮਾਨ ਜੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ, ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜੁੜੀਆਂ ‘ਪੂੰਛਾਂ’ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਵਾਲੀ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਵਿਵਸਥਾ ਰਖੇ॥੮੨॥

Verse 83

कुर्यान्मूर्तिं गोमयेन धत्तूरकुसुमैयजेत् । जटामांसीभवं धूपं तैलाक्तघृतदीपकम् ॥ ८३ ॥

ਗੋਬਰ ਨਾਲ ਮੂਰਤੀ ਬਣਾਕੇ ਧੱਤੂਰੇ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਜਟਾਮਾਂਸੀ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਧੂਪ ਅਰਪਣ ਕਰੇ ਅਤੇ ਤੇਲ ਲਗਾਈ ਬੱਤੀ ਵਾਲਾ ਘੀ ਦਾ ਦੀਵਾ ਜਲਾਏ॥੮੩॥

Verse 84

नैवेद्यं तिलतैलाक्तसक्षारा माषरोटिका । ध्येयो दक्षिणहस्तेन रोटिकां भक्षयन्हरिः ॥ ८४ ॥

ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਵਜੋਂ ਤਿਲ ਦੇ ਤੇਲ ਨਾਲ ਲਪੇਟੀ, ਖਾਰ-ਲੂਣ ਮਿਲੀ ਮਾਸ਼ ਦੀ ਰੋਟੀਕਾ ਅਰਪਣ ਕਰੇ। ਅਤੇ ਹਰੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ ਕਿ ਉਹ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਉਹ ਰੋਟੀਕਾ ਭੋਗ ਰਹੇ ਹਨ॥੮੪॥

Verse 85

वामहस्तेन पाषाणैस्त्रासयन्परसैनिकान् । प्नारयन्भ्रुकुटीं बद्ध्वा भीषयन्मथयन्स्थितः ॥ ८५ ॥

ਉਹ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਪੱਥਰ ਸੁੱਟ ਕੇ ਵੈਰੀ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੂੰ ਡਰਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ; ਭੌਂਹਾਂ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ ਧਮਕਾਉਂਦਾ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ ਗੁੰਝਲ ਵਿੱਚ ਪਾ ਕੇ ਓਥੇ ਖੜਾ ਰਿਹਾ।

Verse 86

जपेञ्च भुग्भुगिति वै सहस्रं ध्यानतत्परः । एवं कृतविधानेन परसैन्यं विनाशयेत् ॥ ८६ ॥

ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ‘ਭੁਗ ਭੁਗ’ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਹਜ਼ਾਰ ਵਾਰ ਜਪ ਕਰੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕੀਤਾ ਕਰਮ ਵੈਰੀ ਸੈਨਾ ਦੇ ਨਾਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 87

रक्षा भवति दुर्गाणां सत्यं सत्य न संशयः । प्रायोगा बहवस्तत्र संक्षेपाद्गदिता मया ॥ ८७ ॥

ਕਠਿਨ ਵੇਲੇ ਇਹੀ ਰੱਖਿਆ ਬਣਦੇ ਹਨ—ਸੱਚ, ਸੱਚ; ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਉੱਥੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹਨ; ਮੈਂ ਉਹ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਕਹੇ ਹਨ।

Verse 88

प्रत्यहं यो विधानेन दीपदानं हनूमतः । तस्यासाध्यं न वै किंचिद्विद्यते भुवनत्रये ॥ ८८ ॥

ਜੋ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਨੂੰ ਦੀਪਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੁਝ ਅਸਾਧ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।

Verse 89

न देयं दुष्टहृदये दुष्टचिंतनबुद्धये । अविनीताय शिष्याय पिशुनाय कदाचन ॥ ८९ ॥

ਦੁਸ਼ਟ ਦਿਲ ਵਾਲੇ, ਮੰਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ ਨੂੰ—ਨਾ ਹੀ ਅਵਿਨੀਤ ਸ਼ਿਸ਼ ਨੂੰ, ਨਾ ਹੀ ਚੁਗਲਖੋਰ ਨੂੰ—ਕਦੇ ਵੀ (ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼) ਨਹੀਂ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।

Verse 90

कृतघ्नाय न दातव्यं दातव्यं च परीक्षिते । बहुना किमिहोक्तेन सर्वं दद्यात्कपीश्वरः ॥ ९० ॥

ਕ੍ਰਿਤਘਨ ਨੂੰ ਕੁਝ ਵੀ ਨਾ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਦਾਨ ਤਾਂ ਪਰਖ ਕੇ ਹੀ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਵਧ ਕਹਿਣ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ—ਕਪੀਸ਼ਵਰ ਨੇ ਤਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਅਰਪਣ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 91

अथ मन्त्रान्तरं वक्ष्ये तत्त्वज्ञानप्रदायकम् । तारो नमो हनुमते जाठरत्रयमीरयेत् ॥ ९१ ॥

ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੱਤਵ-ਗਿਆਨ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੋਰ ਮੰਤਰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਪਹਿਲਾਂ ‘ਤਾਰ’ (ਪ੍ਰਣਵ) ਉਚਾਰੋ, ਫਿਰ ‘ਨਮੋ ਹਨੁਮਤੇ’ ਕਹੋ, ਅਤੇ ਫਿਰ ‘ਜਾਠਰ’ ਦੇ ਤਿੰਨ ਧੁਨੀਆਂ ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਕਰੋ।

Verse 92

दनक्षोभं समाभाष्य संहरद्वयमीरयेत् । आत्मतत्त्वं ततः पश्चात्प्रकाशययुगं ततः ॥ ९२ ॥

‘ਦਨਕ੍ਸ਼ੋਭ’ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ‘ਸੰਹਾਰ’ ਦੇ ਦੋ ਸੂਤਰ ਉਚਾਰੋ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਤਮ-ਤੱਤਵ ਦਾ ਨਿਰੂਪਣ ਕਰੋ, ਅਤੇ ਫਿਰ ‘ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਯੁਗਲ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿਓ।

Verse 93

वर्मास्त्रवह्निजायांतः सार्द्धूषड्विंशदर्णवान् । वसिष्ठोऽस्य मुनिश्छन्दोऽनुष्टुप् च देवताः पुनः ॥ ९३ ॥

ਇਹ ਮੰਤਰ ‘ਵਰਮਾਸਤ੍ਰ’ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ‘ਵਹ੍ਨਿਜਾਯਾ’ ਤੇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ ਛੱਬੀ ਅੱਖਰ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀ ਵਸਿਸ਼ਠ ਹਨ, ਛੰਦ ਅਨੁਸ਼ਟੁਪ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤ੍ਰੀ ਦੇਵਤਾ ਵੀ (ਉਸੇ ਅਨੁਸਾਰ) ਜਾਣੇ ਜਾਣ।

Verse 94

हनुमान्मुनिसप्तर्तुवेदाष्टनिगमैः क्रमात् । मंत्रार्णैश्च षडंगानि कृत्वा ध्यायेत्कपीश्वरम् ॥ ९४ ॥

ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨੁਮਾਨ, ਮੁਨੀ-ਗਣ, ਸੱਤ ਰੁੱਤਾਂ, ਵੇਦ ਅਤੇ ਅੱਠ ਨਿਗਮ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੰਤਰ-ਅੱਖਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਛਡੰਗ-ਨਿਆਸ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਕਪੀਸ਼ਵਰ (ਹਨੁਮਾਨ) ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 95

जानुस्थावामबाहुं च ज्ञानमुद्रापरं हृदि । अध्यात्मचित्तमासीनं कदलीवनमध्यगम् ॥ ९५ ॥

ਉਹ ਖੱਬਾ ਬਾਂਹ ਘੁੱਟਣੇ ਉੱਤੇ ਟਿਕਾ ਕੇ, ਹਿਰਦੇ ਉੱਤੇ ਗਿਆਨ-ਮੁਦਰਾ ਧਾਰ ਕੇ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਕੇਲੇ ਦੇ ਬਾਗ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਬੈਠਿਆ ਸੀ।

Verse 96

बालार्ककोटिप्रतिमं ध्यायेज्ज्ञानप्रदं हरिम् । ध्यात्वैवं प्रजपेल्लक्षं दशांशं जुहुयात्तिलैः ॥ ९६ ॥

ਕਰੋੜਾਂ ਉਗਦੇ ਸੂਰਜਾਂ ਵਰਗੇ ਤੇਜ ਵਾਲੇ, ਗਿਆਨ-ਦਾਤਾ ਹਰੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਮੰਤਰ ਇੱਕ ਲੱਖ ਵਾਰ ਜਪੋ ਅਤੇ ਤਿਲਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਦਸਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਹਵਨ ਕਰੋ।

Verse 97

साज्यैः संपूजयेत्पीठे पूर्वोक्ते पूर्ववत्प्रभुम् । जप्तोऽयं मदनक्षोभं नाशयत्येव निश्चितम् ॥ ९७ ॥

ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੇ ਪੀਠ ਉੱਤੇ, ਪੂਰਵ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਘਿਉ ਮਿਲੀਆਂ ਆਹੁਤੀਆਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ। ਇਹ ਜਪ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਕਾਮ-ਜਨਿਤ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 98

तत्त्वज्ञानमवाप्नोति कपींद्रस्य प्रसादतः । अथ मंत्रातरं वाक्ष्ये भूतविद्रावणं परम् ॥ ९८ ॥

ਕਪੀੰਦਰ (ਹਨੁਮਾਨ) ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਤੱਤਵ-ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਭੂਤ-ਪ੍ਰੇਤ ਆਦਿ ਨੂੰ ਦੂਰ ਭਜਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸਰਵੋਤਮ ਹੋਰ ਮੰਤਰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।

Verse 99

तारः काशींकुक्षिपरवराहश्चांजनापदम् । पवनो वनपुत्रांते आवेशिद्वयमीरयेत् ॥ ९९ ॥

ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਤਾਰ’, ‘ਕਾਸ਼ੀ’, ‘ਕੁਕ੍ਸ਼ਿ’, ‘ਪਰ’, ‘ਵਰਾਹ’ ਅਤੇ ‘ਚਾਞ੍ਜਨਾਪਦ’ ਉਚਾਰੋ; ਫਿਰ ‘ਵਨਪੁਤ੍ਰਾ’ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ‘ਪਵਨ’ ਕਹੋ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਆਵੇਸ਼ੀ’ ਨਾਮਕ ਜੋੜਾ ਉਚਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 100

तारः श्रीहनुमत्यश्चादस्त्ररचभुजाक्षरः । ब्रह्मा मुनिः स्याद्गायत्री छंदोऽत्र देवता पुनः ॥ १०० ॥

ਬੀਜ ਅੱਖਰ ‘ਤਾਰ’ (ਓਂ) ਹੈ; ‘ਸ਼੍ਰੀ’ ਅਤੇ ‘ਹਨੁਮਤੀ’ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਇਹ ਭੁਜਾ-ਅੱਖਰਾਂ ਸਮੇਤ ਅਸਤ੍ਰ-ਰੂਪ ਮੰਤ੍ਰ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਰਿਸ਼ੀ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਛੰਦ ਗਾਇਤਰੀ ਅਤੇ ਦੇਵਤਾ ਫਿਰ ਉਹੀ ਹੈ॥੧੦੦॥

Verse 101

हनुमान्कमला बीजं फट् शक्तिः परिकीर्तितः । षड्दीर्घाढ्येन बीजेन षडङ्गानि समाचरेत् ॥ १०१ ॥

‘ਹਨੁਮਾਨ-ਕਮਲਾ’ ਬੀਜ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਫਟ੍’ ਸ਼ਕਤੀ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ। ਛੇ ਦੀਰਘ ਸੁਰਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਬੀਜ ਦੁਆਰਾ ਛਡੰਗ-ਨਿਆਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ॥੧੦੧॥

Verse 102

आंजनेय पाटलास्यं स्वर्णाद्रिसमविग्रहम् । पारिजातद्रुमूलस्थं चिंतयेत्साधकोत्तमः ॥ १०२ ॥

ਉੱਤਮ ਸਾਧਕ ਆੰਜਨੇਯ (ਹਨੁਮਾਨ) ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੁਖ ਪਾਟਲ ਵਰਣ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਗ੍ਰਹ ਸੁਵਰਨ ਪਹਾੜ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਪਾਰਿਜਾਤ ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੇਠਾਂ ਵਿਹਾਜਮਾਨ ਹਨ॥੧੦੨॥

Verse 103

एवं ध्यात्वा जपेल्लक्षं दशांशं जुहुयात्तिलैः । त्रिमध्वक्तैर्यंजत्पीठे पूर्वोक्तेपूर्ववत्सुधीः ॥ १०३ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਸਾਧਕ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਇੱਕ ਲੱਖ ਜਪ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਉਸ ਦਾ ਦਸਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਤਿਲਾਂ ਨਾਲ—ਤ੍ਰਿਮਧੁ ਨਾਲ ਲੇਪ ਕਰਕੇ—ਪੂਰਵੋਕਤ ਯਜ्ञ-ਪੀਠ ਉੱਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਹਵਨ ਕਰੇ॥੧੦੩॥

Verse 104

अनेन मनुना मंत्री ग्रहग्रस्तं प्रमार्जयेत् । आक्रंदंस्तं विमुच्याथ ग्रहः शीघ्रं पलायते ॥ १०४ ॥

ਇਸ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਮੰਤ੍ਰ-ਵਿਦ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿ-ਗ੍ਰਸਤ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਰਜਨ (ਸ਼ੁੱਧੀ-ਸਪਰਸ਼) ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਰਾਹਦਾ ਹੋਇਆ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਿ ਤੁਰੰਤ ਭੱਜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ॥੧੦੪॥

Verse 105

मनवोऽमी सदागोप्या न प्रकाश्या यतस्ततः । परीक्षिताय शिष्याय देया वा निजसूनवे ॥ १०५ ॥

ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਉਪਦੇਸ਼ ਸਦਾ ਗੁਪਤ ਰੱਖਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ; ਇੱਥੇ-ਉੱਥੇ ਪ੍ਰਗਟ ਨਾ ਕੀਤੇ ਜਾਣ। ਇਹ ਕੇਵਲ ਪਰਖੇ ਹੋਏ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਨੂੰ—ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ—ਦੇਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।

Verse 106

हनुमद्भजनासक्तः कार्तवीर्यार्जुनं सुधीः । विशेषतः समाराध्य यथोक्तं फलमाप्नुयात् ॥ १०६ ॥

ਹਨੁਮਾਨ-ਭਜਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਕਾਰਤਵੀਰਿਆਰਜੁਨ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਹਾ ਫਲ ਜਿਵੇਂ ਦਾ ਤਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਗਾ।

Verse 107

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने तृतीयपादे दीपविधिनिरूपणं नाम पञ्चसप्ततितमोऽध्यायः ॥ ७५ ॥

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਿਹੰਨਾਰਦੀਯ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪੂਰਵਭਾਗ, ਬ੍ਰਿਹਦੁਪਾਖਿਆਨ, ਤੀਜੇ ਪਾਦ ਵਿੱਚ ‘ਦੀਪਵਿਧਿ-ਨਿਰੂਪਣ’ ਨਾਮਕ ਪਚਹੱਤਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।