Sanatkumāra’s Bhāgavata Tantra: Tattvas, Māyā-Bonds, Embodiment, and the Necessity of Dīkṣā

Verse 1

शौनक उवाच । सूत साधो चिरं जीव सर्वशास्त्रविशारदः । यत्त्वया पायिता विद्वन्वयं कृष्णकथामृतम् ॥ १ ॥

ਸ਼ੌਨਕ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਸਾਧੂ ਸੂਤ! ਤੂੰ ਚਿਰੰਜੀਵੀ ਰਹੁ, ਸਭ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ। ਹੇ ਵਿਦਵਾਨ, ਤੂੰ ਸਾਨੂੰ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਕਥਾ ਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪਿਲਾਇਆ ਹੈ।

Verse 2

श्रुत्वा तु मोक्षधर्मान्वै नारदो भगवत्प्रियः । सनंदनमुखोद्गीतान्किं पप्रच्छं ततः परम् ॥ २ ॥

ਸਨੰਦਨ ਦੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਗਾਏ ਗਏ ਮੋਖਸ਼-ਧਰਮ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਿਯ ਨਾਰਦ ਨੇ ਫਿਰ ਅੱਗੇ ਕੀ ਪੁੱਛਿਆ?

Verse 3

मानसा ब्रह्मणः पुत्राः सनकाद्या मुनीश्वराः । चरंति लोकानन्तसिद्धा लोकोद्धरणतत्पराः ॥ ३ ॥

ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਮਾਨਸ-ਪੁੱਤਰ—ਸਨਕ ਆਦਿ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ—ਅਨੰਤ ਸਿੱਧੀਆਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਉੱਧਾਰ ਲਈ ਸਦਾ ਤਤਪਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 4

नारदोऽपि महाभाग नित्यं कृष्णपरायणः । तेषां समागमे भद्रा का कथा लोकपावनी ॥ ४ ॥

ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ! ਨਾਰਦ ਵੀ ਸਦਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਪਰਾਇਣ ਹੈ। ਹੇ ਭਦ੍ਰੇ, ਉਹਨਾਂ ਮੁਨੀਆਂ ਦੇ ਸਮਾਗਮ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਕਿਹੜੀ ਕਥਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ?

Verse 5

सूत उवाच । साधु पृष्टं महाभाग त्वया लोकोपकारिणा । कथयिष्यामि तत्सर्वं यत्पृष्ट नारदर्षिणा ॥ ५ ॥

ਸੂਤ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ! ਲੋਕ-ਹਿਤ ਲਈ ਤੂੰ ਚੰਗਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਨਾਰਦ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਜੋ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਸਭ ਮੈਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ।

Verse 6

श्रुत्वा सनंदनप्रोक्तान्मोक्षधर्मान्सनातनान् । नारदो भार्गवश्रेष्ठ पुनः पप्रच्छ तान्मुनीन् ॥ ६ ॥

ਸਨੰਦਨ ਵੱਲੋਂ ਕਹੇ ਸਨਾਤਨ ਮੋਖ਼ਸ਼-ਧਰਮ ਸੁਣ ਕੇ, ਹੇ ਭਾਰਗਵ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਨਾਰਦ ਨੇ ਮੁੜ ਉਹਨਾਂ ਮੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ।

Verse 7

नारद उवाच । सर्वदेवेश्वरो विष्णुर्वेदे तंत्रे च कीर्तितः । समाराध्यः स एवात्र सर्वैः सर्वार्थकांक्षिभिः ॥ ७ ॥

ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਵੇਦਾਂ ਅਤੇ ਤੰਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਰਤਨ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਜੋ ਸਭ ਸ਼ੁਭ ਉਦੇਸ਼ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਉਸ ਦੀ ਹੀ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 8

कैर्मंत्रैर्भगवान्विष्णुः समाराध्यो मुनीश्वराः । के देवाः पूजनीयाश्च विष्णुपादपरायणैः ॥ ८ ॥

ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰੋ, ਕਿਹੜੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ? ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣ ਭਗਤ ਕਿਹੜੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪੂਜਣਯ ਮੰਨਣ?

Verse 9

तंत्रं भागवतं विप्रा गुरुशिष्यप्रयोजकम् । दीक्षणं प्रातराद्यं च कृत्यं स्याद्यत्तदुच्यताम् ॥ ९ ॥

ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੋ, ਗੁਰੂ-ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਦੇ ਯੋਗ ਸੰਬੰਧ ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਭਾਗਵਤ ਤੰਤਰ—ਅਰਥਾਤ ਦੀਕਸ਼ਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਤಃਕਾਲ ਆਦਿ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਨਿਤ੍ਯ ਕਰਤੱਬ—ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਦੱਸੋ।

Verse 10

यैर्मासैः कर्मभिर्यैर्वा जप्यैर्होमादिभिस्तथा । प्रीयेत परमात्मा वै तद्ब्रूत मम मानदाः ॥ १० ॥

ਕਿਹੜੇ ਕਿਹੜੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਕਿਹੜੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਕਿਹੜੇ ਜਪਾਂ ਨਾਲ—ਹੋਮ ਆਦਿ ਵਿਧੀਆਂ ਸਮੇਤ—ਪਰਮਾਤਮਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਮਾਨ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਮਹਾਤਮੋ, ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਦੱਸੋ।

Verse 11

सूत उवाच । एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य नारदस्य महात्मनः । सनत्कुमारो भगवानुवाचार्कसमद्युतिः ॥ ११ ॥

ਸੂਤ ਜੀ ਬੋਲੇ—ਮਹਾਤਮਾ ਨਾਰਦ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਸੂਰਜ ਸਮ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਭਗਵਾਨ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 12

सनत्कुमार उवाच । श्रृणु नारद वक्ष्यामि तंत्रं भागवतं तव । यज्ज्ञात्वाऽमलया भक्त्या साधयेद्विष्णुमव्ययम् ॥ १२ ॥

ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਬੋਲੇ—ਹੇ ਨਾਰਦ, ਸੁਣ; ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਭਾਗਵਤ ਤੰਤਰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਇਸ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਨਿਰਮਲ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

Verse 13

त्रिपदार्थं चतुष्पादं महातंत्रं प्रचक्षते । भोगमोक्षक्रियाचर्याह्वया पादाः प्रकीर्तिताः ॥ १३ ॥

ਮਹਾਤੰਤਰ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਚਾਰ ਪਾਦਾਂ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਪਾਦ ‘ਭੋਗ’, ‘ਮੋਖ’, ‘ਕ੍ਰਿਆ’ ਅਤੇ ‘ਚਰਿਆ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ।

Verse 14

पादार्थास्तु पशुपतिः पशुपाशास्त्रय एव हि । पतिस्तत्र शिवोह्येको जीवास्तु पशवः स्मृताः ॥ १४ ॥

ਮੂਲ ਤੱਤ ਤਿੰਨ ਹੀ ਹਨ—ਪਸ਼ੁਪਤੀ, ਪਸ਼ੁ ਅਤੇ ਪਾਸ਼। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇਕੋ ਪਤੀ ਸ਼ਿਵ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੀਵ ‘ਪਸ਼ੁ’ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 15

यावन्मोहादिसंयोगाः स्वरूपाबोधलक्षणाः । तावत्पशुत्वमेतेषां द्वैतवत्पश्य नारद ॥ १५ ॥

ਜਦ ਤੱਕ ਮੋਹ ਆਦਿ ਦਾ ਸੰਯੋਗ—ਆਪਣੇ ਸਵਰੂਪ ਦੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦਾ ਲੱਛਣ—ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਤੱਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪਸ਼ੁਤਾ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਨਾਰਦ, ਇਸ ਨੂੰ ਦ੍ਵੈਤ ਵਾਂਗ ਵੇਖ।

Verse 16

पाशाः पंचविधास्त्वेषां प्रत्येकं तेषु लक्षणम् । पशवस्त्रिविधाश्चापि विज्ञाताः कलसंज्ञिकाः ॥ १६ ॥

ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਪਾਸ਼’ ਪੰਜ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਹਨ; ਹਰ ਇੱਕ ਦਾ ਆਪਣਾ ਲੱਛਣ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ‘ਪਸ਼ੂ’ (ਅਰਪਣ/ਆਹੁਤੀ) ਵੀ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ, ਜੋ ‘ਕਲਸ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ॥

Verse 17

तलपाकलसंज्ञश्च सकलश्चेति नामतः । तत्राद्यो मलसंयुक्तो मलकर्मयुतः परः ॥ १७ ॥

ਉਹ ਨਾਮ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਤਲਪਾਕਕਲਸੰਜ्ञ’ ਅਤੇ ‘ਸਕਲ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਮਲ (ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ) ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਮਲ-ਸੰਬੰਧੀ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ॥

Verse 18

मलमायाकर्मयुतस्तृतीयः परिकीर्तितः । आद्यस्तु द्विविधस्तत्र समासकलुषस्तथा ॥ १८ ॥

ਤੀਜਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਮਲ, ਮਾਇਆ ਅਤੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਉਸ ਉਪਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਵੀ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ—ਇੱਕ ‘ਸਮਾਸ’ (ਮਿਸ਼੍ਰਿਤ) ਅਤੇ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਲੁਸ਼ਿਤ—ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ॥

Verse 19

असमासमलश्चेति द्वितीयोऽपि पुनस्तथा । पक्वापक्वमलेनैव द्विविधः परिकीर्तितः ॥ १९ ॥

ਦੂਜਾ ਵੀ ‘ਅਸਮਾਸ-ਮਲ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਫਿਰ ਕੇਵਲ ‘ਪੱਕਵ’ ਅਤੇ ‘ਅਪੱਕਵ’ ਮਲ ਦੇ ਭੇਦ ਨਾਲ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ॥

Verse 20

शुद्धेऽध्वनि गतावेतौ विज्ञानप्रलयाकलौ । कलादितत्त्वनियतः सकलः पर्यटत्ययम् ॥ २० ॥

ਜਦੋਂ ਇਹ ਦੋਵੇਂ—ਵਿਜ਼੍ਞਾਨ-ਕਲਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਲਯ-ਕਲਾ—ਸ਼ੁੱਧ ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਕਲਾ ਆਦਿ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਨਿਯਤ ਇਹ ‘ਸਕਲ’ ਜੀਵ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ॥

Verse 21

कर्मानुगशरीरेषु तत्तद्भुवनगेषु च । पाशाः पंच तथा तत्र प्रथमौ मलकर्मजौ ॥ २१ ॥

ਕਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ‘ਪਾਸ਼’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਦੋ ਮਲ (ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ) ਅਤੇ ਕਰਮ ਤੋਂ ਜੰਮੇ ਹਨ।

Verse 22

मायेयश्च तिरोधानशक्तिजो बिंदुजः परः । एकोऽप्यनेकशक्तिर्दृक्क्रियाच्छादनकोमलः ॥ २२ ॥

ਉਹ ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੈ, ਤਿਰੋਧਾਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਿੰਦੂ ਤੋਂ ਜੰਮਿਆ ਪਰਮ ਤੱਤ ਹੈ। ਇੱਕ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਅਨੇਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਉਹ ਗਿਆਨ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਆ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਕੋਮਲਤਾ ਨਾਲ ਢੱਕ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 23

तुषकंचुकवद्देहनिमित्तं चात्मनामिह । धर्माधर्मात्मकं कर्म विचित्रफलभोगदम् ॥ २३ ॥

ਇੱਥੇ ਦੇਹਧਾਰੀ ਆਤਮਾਵਾਂ ਲਈ ਦੇਹ-ਨਿਮਿੱਤ ਕਰਮ ਭੂਸੀ ਵਰਗੇ ਕਵਚ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਵਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਧਰਮ ਦੋਵਾਂ ਸੁਭਾਵਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਭਿੰਨ ਫਲਾਂ ਦੇ ਭੋਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 24

प्रवाहनित्यं तद्बीजांकुरन्यायेन संस्थितम् । इत्येतौ प्रथमौ चाथ मायेयाद्यान् श्रृणुद्विज ॥ २४ ॥

ਇਹ ਪ੍ਰਵਾਹ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਿੱਤ ਹੈ ਅਤੇ ਬੀਜ-ਅੰਕੁਰ ਦੇ ਨਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਟਿਕਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਦੋ ਪਹਿਲੇ ਹਨ; ਹੁਣ, ਹੇ ਦਵਿਜ, ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਰ ਪਾਸ਼ ਸੁਣ।

Verse 25

सञ्चिदानंदविभवः परमात्मा सनातनः । पतिर्जयति सर्वेषामेको बीजं विभुः परम् ॥ २५ ॥

ਸੱਚਿਦਾਨੰਦ ਦੇ ਵੈਭਵ ਵਾਲਾ ਸਨਾਤਨ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੀ ਸਭ ਦਾ ਇਕਮਾਤ੍ਰ ਪਤੀ ਹੈ; ਉਹੀ ਜੇਤੂ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ। ਉਹੀ ਇਕ ਬੀਜ (ਮੂਲ ਸਰੋਤ) ਹੈ ਅਤੇ ਉਹੀ ਪਰਾਤਪਰ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਪਰਮ ਵਿਭੂ ਹੈ।

Verse 26

मनस्यति न चोदेति निवृत्तिं च प्रयच्छति । वर्वर्ति दृक्क्रियारूपं तत्तेजः शांभवं परम् ॥ २६ ॥

ਇਹ ਮਨ ਵਿੱਚ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਅਤੇ ਬਾਹਰ-ਮੁਖੀ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ। ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਆ ਦੇ ਹੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਇਹੀ ਪਰਮ ਸ਼ਾਂਭਵ ਤੇਜ ਹੈ।

Verse 27

शक्तो मया हरौ भुक्तो पशुगणस्य हि । तच्छक्तिमाद्यामेकांतां विद्रूपाख्यां वदंति हि ॥ २७ ॥

ਮੈਨੂੰ ਸ਼ਕਤੀ ਮਿਲੀ ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਹਰੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਰਕੇ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਆਦਿ, ਏਕਾਂਤ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ‘ਵਿਦ੍ਰੂਪਾ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 28

तया चोज्जृंभितो बिंदुर्दिक्क्रियात्मा शिवाभिधः । अशेषतत्त्वजातस्य कारणं विभुरव्ययम् ॥ २८ ॥

ਉਸ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਬਿੰਦੂ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਹੋਇਆ—ਦਿਸ਼ਾ-ਕ੍ਰਿਆ-ਸਵਰੂਪ ‘ਸ਼ਿਵ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ। ਉਹੀ ਸਮੂਹ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਸਰਬ-ਵਿਆਪੀ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਕਾਰਣ ਹੈ।

Verse 29

अस्मिन्निलीना निखिला इच्छायाः शक्तयः स्वकम् । कृत्यं कुर्वंति तेनेदं सर्वानुग्राहकं मुने ॥ २९ ॥

ਇਸ ਵਿੱਚ ਇੱਛਾ-ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸਭ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਕਰਤੱਬ ਨਿਭਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਮੁਨੀ, ਇਹ ਤੱਤ ਸਭ ਦਾ ਅਨੁਗ੍ਰਹਕ ਅਤੇ ਆਧਾਰ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 30

चिज्जडानुग्रहार्थाय यस्य विश्वं सिसृक्षतः । आद्योन्मेषोऽस्य नादात्मा शांत्यादिभुवनात्मकः ॥ ३० ॥

ਚੇਤਨ ਅਤੇ ਜੜ—ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਲਈ ਜਦੋਂ ਉਹ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਚੇਤਨਾ-ਹਿਲਚਲ ‘ਨਾਦ’ ਰੂਪ ਬਣਦੀ ਹੈ—ਜੋ ਸ਼ਾਂਤੀ ਆਦਿ ਭੁਵਨਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 31

तच्छक्तितत्त्वं विप्रेंद्र प्रोक्तं सावयवं परम् । ततो ज्ञानक्रियाशक्त्योस्तथोत्कर्षापकर्षयोः ॥ ३१ ॥

ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੇਂਦ੍ਰ! ਅੰਗਾਂ ਸਮੇਤ ਉਹ ਪਰਮ ਸ਼ਕਤੀ-ਤੱਤਵ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੁਣ ਗਿਆਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਆ-ਸ਼ਕਤੀ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਤਕਰਸ਼-ਅਪਕਰਸ਼ (ਕ੍ਰਮ-ਭੇਦ) ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 32

प्रसरश्चाप्यभावेन तत्त्वं चैतत्सदाशिवम् । दृक्शक्तिर्यत्र न्यग्भूता क्रियाशक्तिर्विशिष्यते ॥ ३२ ॥

ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਸਾਰ (ਬਾਹਰੀ ਵਿਸਤਾਰ) ਦਾ ਅਭਾਵ ਹੋਵੇ, ਇਹ ਤੱਤਵ ‘ਸਦਾਸ਼ਿਵ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਦ੍ਰਿਕ-ਸ਼ਕਤੀ (ਸ਼ੁੱਧ ਦਰਸ਼ਨ-ਸ਼ਕਤੀ) ਗੌਣ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਆ-ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 33

ईश्वराख्यं तु तत्तत्त्वं प्रोक्तं सर्वार्थकर्तृकम् । यत्र क्रिया हि न्यग्भूता ज्ञानाख्योद्रेकमश्नुते ॥ ३३ ॥

ਉਹੀ ਤੱਤਵ ‘ਈਸ਼ਵਰ-ਤੱਤਵ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਜੋ ਸਭ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸਾਧਣ ਵਾਲਾ ਕਰਤਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਕ੍ਰਿਆ ਗੌਣ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 34

तत्तत्त्वं चैव विद्याख्यं ज्ञानरूपं प्रकाशकम् । नादो बिंदुश्च सकलः सदाख्यं तत्त्वमाश्रितौ ॥ ३४ ॥

ਉਹੀ ਤੱਤਵ ‘ਵਿਦਿਆ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਗਿਆਨ-ਸਰੂਪ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ, ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਵਾਲਾ। ਨਾਦ, ਬਿੰਦੂ ਅਤੇ ਸਕਲ—ਇਹ ‘ਸਦਾ’ ਨਾਮਕ ਤੱਤਵ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹਨ।

Verse 35

विद्येशाः पुनरैशं तु मंत्रा विद्याभिधं पुनः । इमानि चैव तत्त्वानि शुद्धाध्वेति प्रकीर्तितम् ॥ ३५ ॥

ਫਿਰ ‘ਵਿਦ੍ਯੇਸ਼’ ਈਸ਼-ਖੇਤਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ; ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ‘ਵਿਦਿਆ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਹੀ ਅਭਿਹਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਤੱਤਵ ‘ਸ਼ੁੱਧਾਧਵਾ’—ਸ਼ੁੱਧ ਮਾਰਗ—ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਕੀਰਤ ਹਨ।

Verse 36

साक्षान्निमित्तमीशोऽत्रेत्युपादानसबिंदुराट् । पंचानां कालराहित्याक्रमो नास्तीति निश्चितम् ॥ ३६ ॥

ਇੱਥੇ ਭਗਵਾਨ ਈਸ਼ਵਰ ਹੀ ਸਾਖਾਤ ਨਿਮਿੱਤ-ਕਾਰਣ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਹੀ ਉਪਾਦਾਨ-ਕਾਰਣ ਦਾ ਭੀ ਅਧਿਰਾਜ, ਮੂਲ-ਬਿੰਦੂ ਹੈ। ਪੰਜ ਤੱਤ ਕਾਲਾਤੀਤ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਕ੍ਰਮ ਨਹੀਂ—ਇਹ ਨਿਸਚਿਤ ਹੈ।

Verse 37

व्यापारवसतो ह्येषां विहिता खलु कल्पना । तत्त्वं वस्तुत एकं तु शिवाख्यं चित्रशक्तिकम् ॥ ३७ ॥

ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੰਡ-ਵਰਗੀਕਰਨ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਕਾਰਜ-ਵਿਆਪਾਰ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਹੀ ਕਲਪਿਤ ਹੈ; ਪਰ ਤੱਤਵਤ ਸੱਚ ਇਕ ਹੀ ਹੈ—‘ਸ਼ਿਵ’ ਨਾਮ ਵਾਲਾ, ਅਨੇਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ।

Verse 38

शक्तं यां वृत्तिभेदात्तुविहिताः खलु कल्पनाः । चिज्जडानुग्रहार्थाय कृत्वा रूपाणि वै प्रभुः ॥ ३८ ॥

ਵ੍ਰਿੱਤੀ-ਭੇਦ ਕਰਕੇ ਉਸੇ ਸ਼ਕਤੀ ਬਾਰੇ ਇਹ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਰਚੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਪ੍ਰਭੂ ਚੇਤਨ ਅਤੇ ਜੜ—ਦੋਹਾਂ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਨ ਲਈ ਅਨੇਕ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 39

अनादिमलरुद्धानां कुरुतेऽनुग्रहं चिताम् । मुक्तिं च विश्वेषां स्वव्यापारे समर्थेताम् ॥ ३९ ॥

ਅਨਾਦੀ ਮਲ ਨਾਲ ਰੁਕੇ ਹੋਏ ਚਿੱਤਾਂ ਉੱਤੇ ਉਹ ਕਿਰਪਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਦਿਵ੍ਯ ਵਿਆਪਾਰ ਨਾਲ ਉਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਲਈ ਪੂਰਨ ਸਮਰੱਥ ਹੈ।

Verse 40

विधत्ते जडवर्गस्य सर्वानुग्राहकः शिवः । शिवसामान्यरूपो हि मोक्षस्तु चिदनुग्रहः ॥ ४० ॥

ਸਰਵਾਨੁਗ੍ਰਾਹਕ ਸ਼ਿਵ ਜੜ-ਵਰਗ ਦੇ ਸਭ ਉੱਤੇ ਵੀ ਕਿਰਪਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੋਖ਼ਸ਼ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਸਰੂਪ ਹੈ; ਪਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੋਖ਼ਸ਼ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨ ਦਾ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਹੈ।

Verse 41

सोऽनादित्वात्कर्मणो हि तत्तद्भोगं विना भवेत् । तेनानुग्राहकः शम्भुस्तद्भुक्त्यै प्रभुर्व्ययः ॥ ४१ ॥

ਕਰਮ ਅਨਾਦਿ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਫਲਾਂ ਦਾ ਭੋਗ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਉਹ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ੰਭੂ ਕਿਰਪਾਲੂ ਅਨੁਗ੍ਰਾਹਕ ਬਣ ਕੇ ਜੀਵ ਨੂੰ ਕਰਮਫਲ ਭੋਗ ਕਰਵਾ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਖ਼ਾਤਮਾ ਕਰਾਉਂਦੇ ਹਨ।

Verse 42

कुरुते सूक्ष्मकरणभुवनोत्पत्तिमंजसा । कर्त्तोपादानकरणैर्विना कार्ये न दृश्यते ॥ ४२ ॥

ਇਹ ਸੁਖਮ ਕਰਣਾਂ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਨੂੰ ਸੌਖੇ ਨਾਲ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਾਰਜ ਵਿੱਚ ਕਰਤਾ, ਉਪਾਦਾਨ ਅਤੇ ਕਰਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਉਹ ਹੋਇਆ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ।

Verse 43

शक्तयः करणं चात्र मायोपादानमिष्यते । नित्यैका च शिवा शक्त्या ह्यनादिनिधना सती ॥ ४३ ॥

ਇੱਥੇ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਕਰਣ (ਸਾਧਨ) ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਉਪਾਦਾਨ ਕਾਰਣ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਸ਼ਿਵ-ਸ਼ਕਤੀ ਇਕ ਅਤੇ ਨਿੱਤ ਹੈ—ਸਚਮੁੱਚ ਅਨਾਦਿ ਤੇ ਅਨੰਤ।

Verse 44

साधारणी नराणां वै भुवनानां च कारणम् । स्वभावान्मोहजननी स्वचिताजनकर्मभिः ॥ ४४ ॥

ਇਹ ਸ਼ਕਤੀ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਸਾਂਝੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਰਣ ਰੂਪ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਨਾਲ ਮੋਹ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ—ਆਪਣੇ ਚਿੱਤ ਤੋਂ ਜੰਮੇ ਕਰਮਾਂ ਰਾਹੀਂ।

Verse 45

विश्वी सूक्ष्मा परा माया विकृतैः परत्तु सा । कर्माण्यावेक्ष्य विद्येशो मायां विक्षोभ्य शक्तिभिः ॥ ४५ ॥

ਉਹ ਪਰਮ ਮਾਇਆ ਵਿਸ਼ਵ-ਵਿਆਪੀ ਅਤੇ ਸੁਖਮ ਹੈ; ਪਰ ਪ੍ਰਗਟ ਵਿਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਅਤੇ ਵੱਖਰੀ ਵੀ ਹੈ। ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਕਰਮ ਵੇਖ ਕੇ ਵਿਦ੍ਯੇਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਭੂ ਆਪਣੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 46

विधत्ते जीवभोगार्थं वपूंषि करणानि च । सृजत्यादो कालतत्त्वं नानाशक्तिमयी च सा ॥ ४६ ॥

ਜੀਵ ਦੇ ਭੋਗ (ਸੁੱਖ-ਦੁੱਖ) ਲਈ ਉਹ ਦੇਹ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਹੀ ਕਾਲ-ਤੱਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀ ਹੈ—ਉਹ ਅਨੇਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਦੇਵੀ ਹੈ।

Verse 47

भावि भूतं मवञ्चेदं जगत्कलयते लयम् । सूते ह्यनंतरं माया शक्तिं नियमनात्मिकाम् ॥ ४७ ॥

ਇਹ ਜਗਤ—ਭਵਿੱਖ ਅਤੇ ਭੂਤ ਸਮੇਤ—ਲਯ ਵੱਲ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਮਾਇਆ ਆਪਣੀ ਨਿਯਮਨ-ਸਰੂਪ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

Verse 48

सर्वं नियमयत्येषा तेनेयं नियतिः स्मृता । अनंतरं च सा माया नित्या विश्वविमोहिनी ॥ ४८ ॥

ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਨਿਯਮਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਨਿਯਤੀ’ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਾਇਆ ਹੈ—ਨਿੱਤ, ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਮੋਹਣ ਵਾਲੀ।

Verse 49

अनादिनिधना तत्त्वं कलाख्यं जनयत्यपि । एकतस्तु नृणां येन कलयित्वा मलं ततः ॥ ४९ ॥

ਅਨਾਦਿ-ਅਨੰਤ ਤੱਤ ‘ਕਲਾ’ ਨਾਮਕ ਤੱਤ ਨੂੰ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਨਾਲ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਮਲਤਾ (ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ) ਮਾਪ ਕੇ ਵੰਡ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 50

कर्तृशक्तिं व्यंजयति तेनेदं तु कलाभिधम् । कालेन च नियत्योपसर्गतां समुपेतया ॥ ५० ॥

ਇਹ ਕਰਤ੍ਰਿਤ੍ਵ-ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਕਲਾ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਾਲ ਦੇ ਨਾਲ, ਨਿਯਤੀ ਦੇ ਉਪਸਰਗ (ਆਵਰਨ/ਅਧੀਨਤਾ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਕੇ ਕਾਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 51

व्यापारं विदधात्येषा भूपर्यंतं स्वकीयकम् । प्रदर्शनाथ वै पुंसो विषयाणां च सा पुनः ॥ ५१ ॥

ਇਹ ਸ਼ਕਤੀ ਆਪਣਾ ਹੀ ਕਾਰਜ ਧਰਤੀ ਦੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਫੈਲਾ ਕੇ ਚਲਾਉਂਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਫਿਰ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਾਉਣ ਲਈ ਮੁੜ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 52

प्रकाशरूपं विद्याख्यं तत्त्वं सूते कलैव हि । विद्या त्वावरणं भित्वा ज्ञानशक्तेः स्वकर्मणा ॥ ५२ ॥

ਪ੍ਰਕਾਸ਼-ਸਰੂਪ ‘ਵਿਦਿਆ’ ਨਾਮਕ ਤੱਤ ਹੀ ਕਲਾ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਹੀ ਵਿਦਿਆ ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਗਿਆਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਢੱਕਣ ਵਾਲੇ ਆਵਰਨ ਨੂੰ ਭੇਦ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀ ਹੈ।

Verse 53

विषयान्दर्शयत्येषात्मनांशाकारणं ह्यतः । करोति भोग्यं यानासौ करणेन परेण वै ॥ ५३ ॥

ਇਹ ਕਰਣ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਦਾ ਅੰਸ਼-ਰੂਪ ਕਾਰਣ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਉਸ ਉੱਚੇ ਕਰਣ ਦੁਆਰਾ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਭੋਗਯ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 54

उद्बुद्धशक्तिः पुरुषः प्रचोद्य महदादिकान् । भोग्ये भोगं च भोक्तारं तत्परं करणं तु सा ॥ ५४ ॥

ਜਦੋਂ ਪੁਰੁਸ਼ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਜਾਗ ਕੇ (ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ) ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਮਹਤ ਆਦਿ ਵਿਕਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਭੋਗਯ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਭੋਗ, ਭੋਕਤਾ ਅਤੇ ਭੋਗ ਲਈ ਤਤਪਰ ਕਰਣ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਕਰਣ ਹੀ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਉਹ (ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ) ਹੈ।

Verse 55

भोग्येस्य भोग्यतिर्मासाञ्चिद्व्यक्तिर्भोग उच्यते । सुखादिरूपो विषयाकारा बुद्धिः समासतः ॥ ५५ ॥

ਭੋਗਯ ਵਿਸ਼ੇ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਚਿੱਤ ਦੀ ਜੋ ‘ਭੋਗ੍ਯਤੀ’ ਰੂਪ ਪ੍ਰਗਟਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ‘ਭੋਗ’ ਕਹੀਦੀ ਹੈ। ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ, ਵਿਸ਼ਯ-ਆਕਾਰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਬੁੱਧੀ ਹੀ ਸੁਖ ਆਦਿ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਭੋਗ ਕਹਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 56

भोग्यं भोक्तुश्च स्वेनैव विद्याख्यं करणं तु तत् । यद्यर्कवत्प्रकाशा धीः कर्मत्वाञ्च तथापि हि ॥ ५६ ॥

ਭੋਗਯ ਵਸਤੂ ਅਤੇ ਭੋਗਤਾ—ਦੋਹਾਂ ਲਈ ਆਪਣੀ ਹੀ ‘ਵਿਦਿਆ’ ਅਰਥਾਤ ਬੁੱਧੀ ਹੀ ਕਰਣ (ਸਾਧਨ) ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਧੀ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੈ, ਤਾਂ ਵੀ ਕ੍ਰਿਆ-ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਕਰਮ-ਤੱਤਵ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 57

करणांतरसापेक्षा शक्ता ग्राहयितुं च तम् । संबन्धात्कारणाद्यैस्तद्भोगौत्सुक्येन चोदनात् ॥ ५७ ॥

ਹੋਰ ਸਹਾਇਕ ਕਰਣਾਂ ਦੀ ਆਸਰੇ ਨਾਲ ਉਹ (ਗਿਆਨ) ਸ਼ਕਤੀ ਉਸ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਸੰਬੰਧ ਰਾਹੀਂ, ਕਾਰਣ ਆਦਿ ਰਾਹੀਂ, ਅਤੇ ਭੋਗ ਦੀ ਉਤਸੁਕਤਾ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ।

Verse 58

तञ्चष्टाफलयोगाञ्च संसिद्धा कर्तृतास्य तु । अकर्तृत्वाभ्युपगमे भोक्तृत्वाख्या वृथास्य तु ॥ ५८ ॥

ਉਸ ਦਾ ਕਰਤ੍ਰਿਤਵ ਮੰਨਿਆਂ ਹੀ ਇੱਛਿਤ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਯੋਗ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਅਕਰਤ੍ਰਿਤਵ ਮੰਨ ਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਭੋਗਤਾ’ ਕਹਿਣਾ ਹੀ ਵਿਅਰਥ ਹੈ।

Verse 59

किं च प्रधानचरितं व्यर्थं सर्वं भवेत्ततः । कर्तृत्वरहिते पुंसि करणाद्यप्रयोजके ॥ ५९ ॥

ਹੋਰ ਇਹ ਕਿ ਜੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਕਰਤ੍ਰਿਤਵ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਕਰਣ ਆਦਿ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਜਕ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਪ੍ਰਧਾਨ (ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ) ਦੀ ਸਾਰੀ ਕਿਰਿਆ-ਚਰਿਆ ਵਿਅਰਥ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ।

Verse 60

भोगस्यासंभवस्तस्मात्स एवात्र प्रवर्तकः । करणादिप्रयोक्तॄत्वं विद्ययैवास्य संमतम् ॥ ६० ॥

ਭੋਗ ਆਪਣੇ ਆਪ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਲਈ ਇੱਥੇ ਉਹੀ (ਪੁਰੁਸ਼) ਪ੍ਰਵਰਤਕ ਹੈ। ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਆਦਿ ਕਰਣਾਂ ਨੂੰ ਵਰਤਣ ਵਾਲਾ ਕਰਤ੍ਰਿਤਵ ਵੀ ਉਸ ਲਈ ਕੇਵਲ ਵਿਦਿਆ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 61

अनंतरं कलारागं सूते भिद्यंगरूपकम् । येन भोग्याय जनिता भिद्यंगे पुरुषे पुनः ॥ ६१ ॥

ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ‘ਕਲਾ-ਰਾਗ’ ਨਾਮ ਦੀ ਲਗਨ ਉਪਜਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਅੰਗਾਂ ਅਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਭੇਦ-ਰੂਪ ਨੂੰ ਰਚਦੀ ਹੈ। ਉਸੇ ਨਾਲ ਭੋਗਯ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਲਈ ਫਿਰ ਅੰਗ-ਭੇਦ ਵਾਲਾ ਪੁਰੁਸ਼ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 62

क्रियाप्रवृत्तिर्भवति तेनेदं रागसंज्ञिकम् । एभिस्तत्त्वैश्च भोक्तृत्वदशायां कलितो यदा ॥ ६२ ॥

ਜਦੋਂ ਕ੍ਰਿਆ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਚੱਲ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਇਹ ਅਵਸਥਾ ‘ਰਾਗ’ (ਆਸਕਤੀ) ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਜਦੋਂ ਜੀਵ ‘ਭੋਕਤ੍ਰਿਤ੍ਵ’ ਦੀ ਦਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਢਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਬੰਧਨ ਪੱਕਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 63

नित्यस्तदायमात्मा तु लभते पुरुषाभिधाम् । कलैव प्रश्चादव्यक्तं सूते भोग्याय चास्य तु ॥ ६३ ॥

ਉਹ ਨਿੱਤ ਆਤਮਾ ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ‘ਪੁਰੁਸ਼’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਕਹਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਮਾਨੋ ਇਕ ਕਲਾ ਰਾਹੀਂ, ਅਵ੍ਯਕਤ ਉਸ ਦੇ ਭੋਗ ਲਈ ਜਗਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣੇ।

Verse 64

सप्तग्रंथिविधानस्य यत्तद्गौणस्यकारणम् । गुणानामविभागोऽत्र ह्याधारे क्ष्मादिभागवत् ॥ ६४ ॥

‘ਸੱਤ-ਗ੍ਰੰਥੀ’ ਵਾਲੀ ਜੋ ਗੌਣ (ਦੁਸਰੀ) ਵਿਵਸਥਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇੱਥੇ ਆਧਾਰ ਵਿੱਚ ਗੁਣ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ ਵੰਡੇ ਹੋਏ; ਜਿਵੇਂ ਆਧਾਰ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਆਦਿ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਇਕੱਲੇ ਇਕੱਲੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੇ।

Verse 65

आधारोऽपि च यस्तेषां तदव्यक्तं च गीयते । त्रय एव गुणा ह्यषामव्यक्तादेव संभवः ॥ ६५ ॥

ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ, ਉਹੀ ‘ਅਵ੍ਯਕਤ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਗੁਣ ਅਵ੍ਯਕਤ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 66

सत्त्वं रजस्तमःप्रख्या व्यापारनियमात्मिका । गुणतो धीश्च विषयाध्यवसायस्वरूपिणी ॥ ६६ ॥

ਧੀ (ਬੁੱਧੀ) ਸੱਤਵ, ਰਜ ਅਤੇ ਤਮ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਹੀ ਅੰਦਰੋਂ ਕਰਤੱਬ ਅਤੇ ਨਿਯਮ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਬਾਰੇ ਨਿਸ਼ਚਯ-ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।

Verse 67

गुणतस्त्रिविधा सापि प्रोक्ता कर्मानुसारतः । महत्तत्तवादहंकारो जातः संरंभवृत्तिमान् ॥ ६७ ॥

ਉਹ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵੀ ਗੁਣਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਕਰਮ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਦੀ ਹੈ। ਮਹੱਤੱਤਵ ਤੋਂ ‘ਅਹੰਕਾਰ’ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ।

Verse 68

संभोदादस्य विषयः प्राप्नोति व्यवहार्यताम् । सत्त्वा द्विगुणभेदेन स पुनस्त्रिविधो भवेत् ॥ ६८ ॥

ਸੰਬੋਧ (ਜਾਗਰੂਕਤਾ) ਨਾਲ ਇਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਵਿਹਾਰ-ਯੋਗ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਉਹੀ ‘ਸੱਤਵ’ ਜਦੋਂ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਭੇਦ ਨਾਲ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 69

तैजसो राजसश्चैव तामसश्चेति नामतः । तत्र तैजसतो ज्ञानेंद्रियाणि मनसा सह ॥ ६९ ॥

ਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਤੈਜਸ, ਰਾਜਸ ਅਤੇ ਤਾਮਸ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਤੈਜਸ ਤੋਂ ਮਨ ਦੇ ਨਾਲ ਗਿਆਨ-ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 70

प्रकाशान्व यतस्तस्माद्वोधकानि भवन्ति हि । राजसाञ्च क्रियाहेतोस्तथा कर्मेंद्रियाणि तु ॥ ७० ॥

ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਕਰਕੇ ਉਹ ਗਿਆਨ ਦੇ ਬੋਧਕ ਸਾਧਨ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਰਜੋਗੁਣ ਕ੍ਰਿਆ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਤੋਂ ਕਰਮ-ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 71

तामसाञ्चैव जायन्ते तन्मात्रा भूतयोनयः । इच्छारूपं च संकल्पव्यापारं तत्र वै मनः ॥ ७१ ॥

ਤਾਮਸ ਭਾਵ ਤੋਂ ਹੀ ਤਨਮਾਤ੍ਰਾ ਅਤੇ ਭੂਤ-ਯੋਨੀਆਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਮਨ ਇੱਛਾ-ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਸੰਕਲਪ ਦੇ ਵਿਆਪਾਰ ਵਿੱਚ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।

Verse 72

द्विधाधिकारि तञ्चित्तं भोक्तृभोगोपपादकम् । बहिः करणभावेन स्वोचितेन यतः सदा ॥ ७२ ॥

ਉਹ ਚਿੱਤ ਦੋਹਾਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ—ਭੋਗਤਾ ਅਤੇ ਭੋਗ੍ਯ ਦੋਵੇਂ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਦਾ ਆਪਣੇ ਯੋਗ ਬਾਹਰਲੇ ਕਰਣ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 73

इंद्रियाणां च सामर्थ्यं संकल्पेनात्मवृत्तिना । करोत्यंतःस्थितं भूयस्ततोऽन्तः करणं मनः ॥ ७३ ॥

ਸੰਕਲਪ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਨਾਲ ਮਨ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਕੇ ਹੋਰ ਤੀਬਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਮਨ ਨੂੰ ਅੰਤਹਕਰਣ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 74

मनोऽहंकारबुद्ध्याख्यमस्त्यन्तः कारणं त्रिधा । इच्छासंरंभबोधाख्या वृत्तयः क्रमतोऽस्य तु ॥ ७४ ॥

ਅੰਤਹਕਰਣ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੈ—ਮਨ, ਅਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਵ੍ਰਿੱਤੀਆਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਇੱਛਾ, ਸੰਰੰਭ (ਉਦਮ) ਅਤੇ ਬੋਧ ਕਹੀਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 75

ज्ञानेंद्रियाणि श्रोत्रं त्वक् चक्षुर्जिह्वा च नासिका । ग्राह्याश्च विषया ह्येषां ज्ञेयाः शब्दादयो मुने ॥ ७५ ॥

ਗਿਆਨ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ—ਕੰਨ, ਚਮੜੀ, ਅੱਖ, ਜੀਭ ਅਤੇ ਨੱਕ ਹਨ। ਹੇ ਮੁਨੀ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯ ਵਿਸ਼ੇ ਸ਼ਬਦ ਆਦਿ ਜਾਣਣਯੋਗ ਹਨ।

Verse 76

शब्दस्पर्शरूपरसगन्धाः शब्दादयो मताः । वाक्पाणिपादपायूपस्थास्तु कर्मेंद्रियाण्यपि ॥ ७६ ॥

ਸ਼ਬਦ, ਸਪਰਸ਼, ਰੂਪ, ਰਸ ਅਤੇ ਗੰਧ—ਇਹ ਸ਼ਬਦਾਦਿ ਪੰਜ ਵਿਸ਼ੇ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ। ਅਤੇ ਬਾਣੀ, ਹੱਥ, ਪੈਰ, ਪਾਯੂ ਤੇ ਉਪਸਥ—ਇਹ ਕਰਮੇਂਦ੍ਰੀਆਂ ਹਨ।

Verse 77

वचनादानगमनोत्सर्गानंदेषु कर्मसु । करणानि च सिद्धिना न कृतिः करणैर्विना ॥ ७७ ॥

ਬੋਲਣਾ, ਦਾਨ ਦੇਣਾ, ਜਾਣਾ, ਉਤਸਰਗ (ਛੱਡਣਾ) ਅਤੇ ਆਨੰਦ ਆਦਿ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧੀ ਸਾਧਨਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਸਾਧਨਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਰਤੱਬ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ।

Verse 78

दशधा करणैश्चेष्टां कार्यमाविश्य कार्यते । चेष्टंते कार्यमालंब्य विभुत्वात्करणानि तु ॥ ७८ ॥

ਦਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਕਰਣ ਜਦੋਂ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤਦੋਂ ਕਰਿਆ ਪੂਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕੰਮ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਕਰਣ ਚਲਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਰਬਤ੍ਰ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਹਨ।

Verse 79

तन्मात्राणि तु खवायुस्तेजोऽम्भः क्ष्मेति पञ्च वै । तेभ्यो भूतान्येकगुणान्याख्यातानि भवंति हि ॥ ७९ ॥

ਤਨਮਾਤ੍ਰਾ ਪੰਜ ਹਨ—ਆਕਾਸ਼, ਵਾਯੂ, ਤੇਜ, ਜਲ ਅਤੇ ਧਰਤੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸਥੂਲ ਭੂਤ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਹਰ ਇੱਕ ਦਾ ਆਪਣਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗੁਣ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 80

इति पञ्चसु शब्दोऽयं स्पर्शो भूतचतुष्टये । रूपं त्रिषु रसश्चैव द्वयोर्गंधः क्षितौ तथा ॥ ८० ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਜੇ ਭੂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ ਹੈ; ਚਾਰ ਭੂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸਪਰਸ਼; ਤਿੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਰੂਪ; ਦੋ ਵਿੱਚ ਰਸ; ਅਤੇ ਗੰਧ ਕੇਵਲ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੈ।

Verse 81

कार्याण्येषां क्रमेणैवावकाशो व्यूहकल्पनम् । पाकश्च संग्रहश्चैव धारणं चेति कथ्यते ॥ ८१ ॥

ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ—ਅਵਕਾਸ ਦੇਣਾ, ਵਿਊਹ-ਕਲਪਨਾ (ਸੁਚੱਜੀ ਰਚਨਾ), ਪਾਕ (ਪਰਿਸ਼ਕਾਰ), ਸੰਗ੍ਰਹਿ (ਸੰਕਲਨ) ਅਤੇ ਧਾਰਣ (ਸੰਰੱਖਣ)।

Verse 82

आशीतोष्णौ महा वाद्यौ शीतोष्णौ वारितेजसोः । भास्वदग्नौ जले शुक्लं क्षितौ शुक्लाद्यनेकधा ॥ ८२ ॥

ਮਹਾਵਾਯੂ ਠੰਢ ਤੇ ਗਰਮੀ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਹੈ; ਜਲ ਅਤੇ ਤੇਜ (ਅਗਨੀ) ਵੀ ਠੰਢ-ਗਰਮੀ ਰਾਹੀਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਗਨੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੈ; ਜਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧ ਸਫੈਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਸਫੈਦੀ ਆਦਿ ਅਨੇਕ ਗੁਣ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 83

रूपं त्रिषु रसोंऽभः सु मधुरः षड्विधः क्षितौ । गन्धः क्षितावसुरभिः सुरभिश्च प्रकीर्तितः ॥ ८३ ॥

ਰੂਪ ਤਿੰਨ ਭੂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ; ਰਸ ਜਲ ਵਿੱਚ ਮਧੁਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਉਹ ਛੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗੰਧ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ—ਦੁਰਗੰਧ ਅਤੇ ਸੁਗੰਧ।

Verse 84

तन्मात्रं तद्भूतगुणं करणं पोषणं तथा । भूतस्य तु विशेषोऽयं विशेषरहितं तु तत् ॥ ८४ ॥

ਤਨਮਾਤ੍ਰਾ, ਉਸ ਭੂਤ ਦਾ ਗੁਣ, ਕਰਣ (ਇੰਦ੍ਰੀ) ਅਤੇ ਪੋਸ਼ਣ—ਇਹ ਭੂਤ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ; ਪਰ ਤਨਮਾਤ੍ਰਾ ਆਪ ਐਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਭੇਦ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ।

Verse 85

इमानि पञ्चभूतानि संनिविष्टानि सर्वतः । पञ्चभूतात्मकं सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम् ॥ ८५ ॥

ਇਹ ਪੰਜ ਮਹਾਭੂਤ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਅਾਪਕ ਹਨ। ਅਚਲ ਤੇ ਚਲ ਸਮੇਤ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਪੰਜਭੂਤਾਤਮਕ ਹੈ।

Verse 86

शरीरसंनिविष्टत्वमेषां तावन्निरूप्यते । देहेऽस्थिमांसकेशत्वङ्नखदन्ताश्च पार्थिवाः ॥ ८६ ॥

ਹੁਣ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤੀ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਦੇਹ ਦੇ ਅਸਥੀ, ਮਾਸ, ਕੇਸ, ਅਤੇ ਨਖ ਤੇ ਦੰਦ ਪ੍ਰਿਥਵੀ-ਤੱਤ ਤੋਂ ਬਣੇ ਹਨ।

Verse 87

मूत्ररक्तकफस्वेदशुक्रादिषु जलस्थितिः । हृदि पंक्तौ दृशोः पित्ते तेजस्तद्धर्मदर्शनात् ॥ ८७ ॥

ਮੂਤਰ, ਰਕਤ, ਕਫ਼, ਪਸੀਨਾ, ਸ਼ੁਕਰ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਜਲ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਹਿਰਦੇ, ਪਚਨ-ਮਾਰਗ, ਅੱਖਾਂ ਤੇ ਪਿੱਤ ਵਿੱਚ ਤੇਜ (ਅਗਨੀ) ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਥੇ ਉਸ ਦੇ ਲੱਛਣ ਦਿਸਦੇ ਹਨ।

Verse 88

प्राणादिवृत्तिभेदेन वायुश्चैवात्र संस्थितः । वियत्सर्वासु नाडीषु गर्भवृत्यनुषंगतः ॥ ८८ ॥

ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਾਣ ਆਦਿ ਵ੍ਰਿੱਤੀਆਂ ਦੇ ਭੇਦ ਅਨੁਸਾਰ ਵਾਯੂ ਸਥਿਤ ਹੈ; ਅਤੇ ਵਿਯਤ (ਆਕਾਸ਼) ਗਰਭ-ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਸਭ ਨਾਡੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ।

Verse 89

प्रयोक्त्यादिमहीप्रांतमेतदंडार्थसाधनम् । प्रत्यात्मनियतं भोगभेदतो व्यवसीयते ॥ ८९ ॥

ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਰਤਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਧਰਤੀ ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਹੱਦ ਤੱਕ ਇਹ ਸਾਰਾ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ-ਅੰਡ ਆਪਣੇ ਉਦੇਸ਼ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਸਾਧਨ ਹੈ; ਅਤੇ ਹਰ ਆਤਮਾ ਲਈ ਭੋਗ ਦੇ ਭੇਦ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 90

तत्त्वान्येवं कलाद्यानि प्रतिपुंनियतानि हि । देहेषु कर्मवशतः सर्वेषु विचरंति हि ॥ ९० ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਲਾ ਆਦਿ ਤੱਤ ਹਰ ਜੀਵ ਲਈ ਨਿਯਤ ਹਨ; ਅਤੇ ਕਰਮ ਦੇ ਵਸ਼ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸਭ ਦੇਹਾਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦੇ ਫਿਰਦੇ ਹਨ।

Verse 91

मायेयश्चैव पाशोऽयं येनावृतमिदं जगत् । अशुद्धाध्वामतो ह्येष धरण्यादिकलावधिः ॥ ९१ ॥

ਇਹ ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ ਪਾਸਾ ਹੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਅਸ਼ੁੱਧ ਅਧਵਾ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਧਰਤੀ-ਤੱਤ ਤੋਂ ਉੱਚੀਆਂ ਕਲਾਵਾਂ ਤੱਕ ਫੈਲਦਾ ਹੈ।

Verse 92

तत्र भूमण्डलस्थोऽसौ स्थावरो जङ्गमात्मकः । स्थावरा गिरिवृक्षाद्या जङ्गमस्त्रिविधः पुनः ॥ ९२ ॥

ਉੱਥੇ ਭੂਮੰਡਲ ਉੱਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਹੈ—ਸਥਾਵਰ ਅਤੇ ਜੰਗਮ। ਸਥਾਵਰ ਪਹਾੜ, ਰੁੱਖ ਆਦਿ ਹਨ; ਅਤੇ ਜੰਗਮ ਫਿਰ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 93

स्वेदजाश्चांडजाश्चैव तथैव च जरायुजाः । चराचरेषु लक्षाणां चतुराशीतियोनयः ॥ ९३ ॥

ਚਰ ਅਤੇ ਅਚਰ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਚੌਰਾਸੀ ਲੱਖ ਯੋਨੀਆਂ ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ—ਸਵੇਦਜ, ਅੰਡਜ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਰਾਯੁਜ।

Verse 94

भ्रममाणस्तेषु जीवः कदाचिन्मानुषं वपुः । प्राप्नोति कर्मवशतः परं सर्वार्थसाधकम् ॥ ९४ ॥

ਉਨ੍ਹਾਂ ਯੋਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦਾ ਜੀਵ ਕਦੇ ਕਦੇ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਵਸ਼ ਮਨੁੱਖਾ ਦੇਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਪਰਮ ਹੈ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸਭ ਸੱਚੇ ਉਦੇਸ਼ ਸਾਧਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 95

तत्रापि भारते खण्डे ब्राह्मणादिकुलेषु च । महापुण्यवशेनैव जनिर्भवति दुर्लभा ॥ ९५ ॥

ਉਸ ਵਿੱਚ ਵੀ ਭਾਰਤ-ਖੰਡ ਵਿੱਚ—ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਦਿ ਕੁਲਾਂ ਵਿੱਚ—ਜਨਮ ਮਹਾਪੁੰਨ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਰਲਭ ਹੈ।

Verse 96

जनिश्च पुंस्त्रियोर्योगः शुक्रशोणितयोगतः । बिंदुरेकः प्रविशति यदा गर्भे द्वयात्मकः ॥ ९६ ॥

ਪੁਰਖ ਅਤੇ ਇਸਤ੍ਰੀ ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਨਾਲ, ਸ਼ੁਕਰ ਅਤੇ ਰਜ (ਰਿਤੁ-ਰਕਤ) ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਤੋਂ ਗਰਭ ਉਤਪੱਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਕੋ ਬਿੰਦੂ ਦ੍ਵੈ-ਸ੍ਵਭਾਵ ਤੱਤ ਬਣ ਕੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਗਰਭ ਧਾਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 97

तदा रजोऽधिके नारी भवेद्रेतोऽधिके पुमान् । मलकर्मादिपाशेन कश्चिदात्मा नियंत्रितः ॥ ९७ ॥

ਤਦ ਰਜ ਵੱਧ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਕੁੜੀ ਜਨਮਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਰੇਤ (ਸ਼ੁਕਰ) ਵੱਧ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਮੁੰਡਾ ਜਨਮਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਕੋਈ ਜੀਵਾਤਮਾ ਮਲ, ਕਰਮ ਆਦਿ ਦੇ ਪਾਸਿਆਂ ਨਾਲ ਬੱਝ ਕੇ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 98

जीवभावं तदा तस्मिन्सकलः प्रतिपद्यते । अथ तत्राहृतैर्मात्रा पानान्नाद्यैश्च पोषितः ॥ ९८ ॥

ਤਦ ਉਹ ਉਸ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀਵ-ਭਾਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਮਾਤਾ ਵੱਲੋਂ ਲਿਆਂਦੇ ਪੇਯ, ਅੰਨ ਆਦਿ ਨਾਲ ਪਾਲਿਆ-ਪੋਸਿਆ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 99

पक्षमासादिकालेन वर्धते वपुरत्र हि । दुःखाद्यः पीडितश्चैवाच्छन्नदेहो जरायुणा ॥ ९९ ॥

ਇੱਥੇ ਪੱਖ, ਮਹੀਨਾ ਆਦਿ ਸਮਾਂ ਲੰਘਣ ਨਾਲ ਦੇਹ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਉਹ ਦੇਹਧਾਰੀ ਦੁੱਖ ਆਦਿ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਜਰਾਯੂ (ਗਰਭ-ਝਿੱਲੀ) ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 100

एवं तत्र स्थितो गर्भे प्राग्जन्मोत्थं शुभाशुभम् । स्मरंस्तिष्टति दुःखात्मापीड्यमानो मुहुर्मुहुः ॥ १०० ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਉਹ ਦੁਖੀ ਆਤਮਾ, ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਉੱਠੇ ਸ਼ੁਭ-ਅਸ਼ੁਭ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਮੁੜ ਮੁੜ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ਪਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 101

कालक्रमेण बालोऽसौ मातरं पीडयन्नपि । संपीडितो निःसरति योनियंत्रादवाङ्मुखः ॥ १०१ ॥

ਕਾਲ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਬਾਲਕ, ਮਾਂ ਨੂੰ ਪੀੜ੍ਹਾ ਦੇਂਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ, ਦਬਿਆ-ਕੁਚਲਿਆ ਹੋ ਕੇ ਗਰਭ-ਯੰਤਰ ਤੋਂ ਅਧੋਮੁਖ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ।

Verse 102

क्षणं तिष्ठति निश्चेष्टस्ततो रोदितुमिच्छति । ततः क्रमेण स शिशुर्वर्धमानो दिनेदिने ॥ १०२ ॥

ਇੱਕ ਪਲ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚੇਸ਼ਟ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਰੋਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਸ਼ਿਸ਼ੁ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਦਿਨੋਂਦਿਨ ਵਧਦਾ ਹੈ।

Verse 103

बालपौगंडभेदेन युवत्वं प्रतिपद्यते । एवं क्रमेण लोकेऽस्मिन्देहिनां देहसंभवः ॥ १०३ ॥

ਬਾਲ੍ਯ ਅਤੇ ਪੌਗੰਡ ਦੀਆਂ ਕ੍ਰਮਿਕ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਨਾਲ ਯੌਵਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਦਾ ਦੇਹ-ਸੰਭਵ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 104

मानुषं दुर्लभं प्राप्य सर्वलोकोपकारकम् । यस्तारयति नात्मानं तस्मात्पापतरोऽत्र कः ॥ १०४ ॥

ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਉਪਕਾਰ ਕਰਨ ਜੋਗਾ ਦੁਰਲਭ ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਪਾ ਕੇ ਵੀ ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ (ਸੰਸਾਰ-ਸਾਗਰ ਤੋਂ) ਪਾਰ ਨਹੀਂ ਲੰਘਾਂਦਾ, ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਇੱਥੇ ਪਾਪੀ ਕੌਣ ਹੈ?

Verse 105

आहारश्चैव निद्रा च भयं मैथुनमेव च । पश्वादीनां च सर्वेषां च सर्वेषां साधारणमितीरितम् ॥ १०५ ॥

ਆਹਾਰ, ਨੀਂਦ, ਡਰ ਅਤੇ ਮੈਥੁਨ—ਇਹ ਪਸ਼ੂ ਆਦਿ ਸਮੇਤ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਸਾਂਝੇ ਤੇ ਸਧਾਰਣ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 106

चतुर्ष्वेवानुरक्तो यः स मूर्खो ह्यात्मधातकः । मनुष्याणामयं धर्मः रवबंधच्छेदनात्मकः ॥ १०६ ॥

ਜੋ ਕੇਵਲ ਚਾਰ ਸੀਮਿਤ ਵਿਸ਼ਿਆਂ/ਲਕਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਲਗਾਵ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਮੂਰਖ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦਾ ਘਾਤਕ ਹੈ। ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਇਹ ‘ਧਰਮ’ ਹੈ—ਖਾਲੀ ਸ਼ੋਰ-ਗੁਲ ਤੋਂ ਬਣੇ ਬੰਧਨਾਂ ਨੂੰ ਕੱਟਣਾ ਇਸ ਦਾ ਸੁਭਾਉ ਹੈ।

Verse 107

पाशबंधनविच्छेदो दीक्षयैव प्रजायते । अतो बंधनविच्छित्त्यै मंत्रदीक्षां समाचरेत् ॥ १०७ ॥

ਫਾਹੇ ਵਰਗੇ ਬੰਧਨ ਦਾ ਛੇਦ ਕੇਵਲ ਦੀਖਿਆ ਨਾਲ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਬੰਧਨ ਤੋੜਨ ਲਈ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਮੰਤ੍ਰ-ਦੀਖਿਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 108

दीक्षाज्ञानाख्यया शक्त्या ह्यपध्वंसितबन्धनः । शुद्धात्मतत्त्वनामासौ निर्वाणपदमश्नुते ॥ १०८ ॥

ਦੀਖਿਆ-ਗਿਆਨ ਨਾਮੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਬੰਧਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਸ਼ੁੱਧ ਆਤਮ-ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ ਉਹ ਨਿਰਵਾਣ-ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 109

स्वशक्त्यात्मिकया दृष्ट्या शिवं ध्यायति पश्यति । यजते शिवमंत्रैश्च स्वपरेषां हिताय सः ॥ १०९ ॥

ਆਪਣੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸ਼ਕਤੀ-ਸਰੂਪ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 110

शिवार्कशक्तिदीधित्या समर्थीकृतचिद्दृशा । शिवशक्त्यादिभिः सार्द्धं पश्यत्यात्मगतावृतिः ॥ ११० ॥

ਸ਼ਿਵ—ਸੂਰਜ ਵਰਗੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਕਿਰਣ ਨਾਲ ਚਿੱਤ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਸਮਰੱਥ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਸ਼ਿਵ-ਸ਼ਕਤੀ ਆਦਿ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਆਏ ਹੋਏ ਪਰਦਿਆਂ/ਆਵਰਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਢੱਕਦੇ ਹਨ।

Verse 111

अंतःकरणवृत्तिर्या बोधाख्या सा महेश्वरम् । न प्रकाशयितुं शक्ता पाशत्वान्निगडादिवत् ॥ १११ ॥

ਅੰਤਹਕਰਣ ਦੀ ਜੋ ‘ਬੋਧ’ ਨਾਮਕ ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਸ਼-ਬੰਧਨ ਕਰਕੇ ਬੇੜੀ ਵਾਂਗ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ।

Verse 112

दीक्षैव परमो हेतुः पाशविच्छेदने पुनः । अतः शास्त्रोक्तविधिना मन्त्रदीक्षां समाचरेत् ॥ ११२ ॥

ਪਾਸ਼ਾਂ ਦੇ ਛੇਦਨ ਲਈ ਦੀਖਿਆ ਹੀ ਪਰਮ ਕਾਰਣ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰੋਕਤ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਮੰਤ੍ਰ-ਦੀਖਿਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 113

दीक्षितस्तंत्रविधिना स्ववर्णाचारतत्परः । अनुष्ठानं प्रकुर्वीत नित्यनैमित्तिकात्मकम् ॥ ११३ ॥

ਜੋ ਤੰਤ੍ਰ-ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦੀਖਿਤ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਵਰਣ-ਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ ਹੈ, ਉਹ ਨਿੱਤ ਅਤੇ ਨੈਮਿੱਤਿਕ ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਕਰੇ।

Verse 114

निजवर्णाश्रमाचारान्मनसापि न लंघयेत् । यो यस्मिन्नाश्रमे तिष्ठन्दीक्षां प्राप्नोति मानवः ॥ ११४ ॥

ਆਪਣੇ ਵਰਣ-ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਆਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਾ ਲੰਘੇ; ਕਿਉਂਕਿ ਮਨੁੱਖ ਜਿਸ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਦੀਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 115

स तस्मिन्नाश्रमे तिष्ठेत्तद्धर्माननुपालयेत् । कृतान्यपि न कर्माणि बंधनाय भवंति हि ॥ ११५ ॥

ਉਹ ਉਸੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਧਰਮਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰੇ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕੀਤੇ ਕਰਮ ਵੀ ਬੰਧਨ ਦਾ ਕਾਰਣ ਨਹੀਂ ਬਣਦੇ।

Verse 116

एकं तु फलदं कर्म मंत्रानुष्ठानसंभवम् । दीक्षितोऽभिलषेद्भोगान्यद्यल्लोकगतानसौ ॥ ११६ ॥

ਜੋ ਕਰਮ ਮੰਤ੍ਰ-ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਦੀ ਠੀਕ ਸਾਧਨਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਫਲਦਾਇਕ ਹੈ। ਦੀਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸਾਧਕ ਜਿਸ-ਜਿਸ ਲੋਕ ਦੇ ਭੋਗ ਚਾਹੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।

Verse 117

मंत्राराधनसामर्थ्यात्तद्भुक्त्वा मोक्षमश्नुते । नित्यं नैमित्तिकं दीक्षां प्राप्य यो नाचरेन्नरः ॥ ११७ ॥

ਮੰਤ੍ਰ-ਆਰਾਧਨਾ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਉਸ ਦਾ ਫਲ ਭੋਗ ਕੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮੋਖਸ਼ ਪਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਨਿੱਤ ਅਤੇ ਨੈਮਿੱਤਿਕ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਦੀਖਿਆ ਲੈ ਕੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਚਰਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਕਰਤੱਬ ਤੋਂ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ।

Verse 118

कंचित्कालं पिशाचत्वं प्राप्यांते मोक्षमश्नुते । तस्मात्तु दीक्षितः कुर्य्यान्नित्यनैमित्तिकादिकम् ॥ ११८ ॥

ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਪਿਸਾਚਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਮੋਖਸ਼ ਪਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਦੀਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨੇ ਨਿੱਤ-ਨੈਮਿੱਤਿਕ ਆਦਿ ਕਰਮ ਜ਼ਰੂਰ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।

Verse 119

अनुष्ठानं च तेनास्य दीक्षां प्राप्याऽनुमीयते । नित्यनैमित्तिकाचार पालकस्य नरस्य तु ॥ ११९ ॥

ਉਸੇ ਨਿੱਤ-ਨੈਮਿੱਤਿਕ ਆਚਾਰ ਦੇ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਨਾਲ ਇਹ ਅਨੁਮਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਦੀਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਨਿੱਤ ਅਤੇ ਨੈਮਿੱਤਿਕ ਆਚਾਰ ਨਿਭਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਦੀਖਿਆ ਮੌਜੂਦ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 120

दीक्षावैकल्यविरहात्सद्यो मुक्तिस्तु जायते । तत्रापि गुरुभक्तस्य गतिर्भवति नान्यथा ॥ १२० ॥

ਜੇ ਦੀਖਿਆ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਘਾਟ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਤੁਰੰਤ ਮੁਕਤੀ ਉਪਜਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਉੱਥੇ ਵੀ ਸੱਚੀ ਗਤੀ ਕੇਵਲ ਗੁਰੂ-ਭਗਤ ਦੀ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਹੋਰਥਾਂ ਨਹੀਂ।

Verse 121

दीक्षया गुरुमूर्तिस्थः सर्वानुग्राहकः शिवः । दृष्टाद्यर्थतया यस्य गुरुभक्तिस्तु कृत्रिमा ॥ १२१ ॥

ਦੀਖਿਆ ਨਾਲ ਸਭ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸ਼ਿਵ ਗੁਰੂ ਦੇ ਹੀ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਗੁਰੂ-ਭਗਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਦਿੱਖੇ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰੀ ਲਾਭ ਲਈ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਕ੍ਰਿਤ੍ਰਿਮ ਹੈ।

Verse 122

कृतेऽपि विफलं तस्य प्रायश्चित्तं पदे पदे । कायेन मनसा वाचा गुरुभक्तिपरस्य च ॥ १२२ ॥

ਉਹ ਜੇਹੜੇ ਵੀ ਕਰਮ ਕਰੇ, ਉਹ ਵੀ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਜੋ ਗੁਰੂ-ਭਗਤੀ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਦੇਹ, ਮਨ ਅਤੇ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਹਰ ਕਦਮ ਤੇ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 123

प्रायश्चित्तं भवेन्नैव सिद्धिस्तस्य पदे पदे । गुरुभक्तियुते शिष्ये सर्वस्वविनिवेदके ॥ १२३ ॥

ਐਸੇ ਸ਼ਿਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ; ਉਸ ਨੂੰ ਹਰ ਕਦਮ ਤੇ ਸਿੱਧੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ—ਜੋ ਗੁਰੂ-ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਅਰਪਣ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹੋਵੇ।

Verse 124

मिथ्याप्रयुक्तमन्त्रस्तु प्रायश्चित्ती भवेद्गुरुः ॥ १२४ ॥

ਪਰ ਜੇ ਮੰਤਰ ਦਾ ਗਲਤ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।