The Exposition of the Maheśa Mantra (Mahēśa-mantra-prakāśana)

Verse 1

सनत्कुमार उवाच । अथ वक्ष्ये महेशस्य मन्त्रं सर्वार्थसाधकम् । यं समाराध्य मनुजो भुक्तिं मुक्तिं च विंदति ॥ १ ॥

ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੁਣ ਮੈਂ ਮਹੇਸ਼ ਦਾ ਉਹ ਸਰਵਾਰਥ-ਸਾਧਕ ਮੰਤ੍ਰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ; ਜਿਸ ਦੀ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੋਖ—ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ॥ ੧ ॥

Verse 2

हृदयं सबकः सूक्ष्मो लांतोऽनन्तान्वितो मरुत् । पंचाक्षरो मनुः प्रोक्तस्ताराद्योऽयं षडक्षरः ॥ २ ॥

‘ਹਿਰਦਯ’ ਮੰਤ੍ਰ ‘ਸਬਕ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸੁਭਾਵ ਵਿੱਚ ਸੁਖਮ ਹੈ; ‘ਮਰੁਤ’ ਮੰਤ੍ਰ ‘ਅਨੰਤ’ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ‘ਲਾਂ’ ਅੱਖਰ ਤੇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ‘ਮਨੁ’ ਪੰਜ ਅੱਖਰਾਂ ਦਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ (ਹੋਰ) ਮੰਤ੍ਰ ‘ਤਾਰਾ’ ਅਰਥਾਤ ‘ਓਂ’ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਛੇ ਅੱਖਰਾਂ ਦਾ ਹੈ ॥ ੨ ॥

Verse 3

वामदेवी मुनीश्छन्दः पंक्तिरीशोऽस्य देवता । षड्भिर्वर्णैः षडङ्गानि कुर्यान्मंत्रेण देशिकः ॥ ३ ॥

ਇਸ ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀ ਵਾਮਦੇਵੀ ਹਨ, ਛੰਦ ਮੁਨੀਸ਼ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤ੍ਰੀ ਦੇਵਤਾ ਪੰਕਤੀ-ਈਸ਼ ਹੈ। ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਛੇ ਵਰਣਾਂ ਨਾਲ ਦੀਖ਼ਿਤ ਦੇਸ਼ਿਕ ਨੂੰ ਸ਼ਡੰਗ-ਨਿਆਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ॥ ੩ ॥

Verse 4

मंत्रवर्णादिकान्न्यस्येन्मंत्रमूर्तिर्यथाक्रमम् । तर्जनीमध्ययोरंत्यानामिकांगुष्ठके पुनः ॥ ४ ॥

ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਵਰਣ ਆਦਿ ਦਾ ਯਥਾਕ੍ਰਮ ਨਿਆਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਮੰਤ੍ਰ-ਮੂਰਤੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੋਵੇ। ਫਿਰ ਮੁੜ (ਨਿਆਸ) ਤਰਜਨੀ ਅਤੇ ਮੱਧਮਾ ਉੱਤੇ, ਅਤੇ ਅਨਾਮਿਕਾ ਤੇ ਅੰਗੂਠੇ ਉੱਤੇ ਕਰੇ ॥ ੪ ॥

Verse 5

ताः स्युस्तत्पुरुषाघोरभववामेशसंज्ञिकाः । वक्त्रहृत्पादगुह्येषु निजमूर्द्धनि ताः पुनः ॥ ५ ॥

ਇਹ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ‘ਤਤਪੁਰੁਸ਼’, ‘ਅਘੋਰ’, ‘ਭਵ’ ਅਤੇ ‘ਵਾਮੇਸ਼’ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਿਆਸ ਮੂੰਹ, ਹਿਰਦੇ, ਪੈਰਾਂ ਅਤੇ ਗੁਹ੍ਯ-ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਮਸਤਕ ਉੱਤੇ ਵੀ ਟਿਕਾਏ।

Verse 6

प्राग्याम्यवारुणोदीच्यमध्यवक्त्रेषु पंचसु । मन्त्रांगानिन्यसेत्पश्चाज्जातियुक्तानि षट् क्रमात् ॥ ६ ॥

ਫਿਰ ਪੂਰਬ, ਦੱਖਣ, ਪੱਛਮ, ਉੱਤਰ ਅਤੇ ਮੱਧ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜ ਮੁਖਾਂ ਉੱਤੇ ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਦਾ ਨਿਆਸ ਕਰੇ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਜਾਤੀ’ ਸਮੇਤ ਉਹ ਛੇ ਭਾਗ ਵੀ ਵਿਨਿਆਸ ਕਰੇ।

Verse 7

कुर्वीत गोलकन्यासं रक्षायै तदनन्तरम् । हृदि वक्त्रेंऽसयोरूर्वोः कंठे नाभौ द्विपार्श्वयोः ॥ ७ ॥

ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ‘ਗੋਲਕ-ਨਿਆਸ’ ਕਰੇ। ਇਸ ਨੂੰ ਹਿਰਦੇ, ਮੁਖ, ਦੋਵੇਂ ਮੋਢਿਆਂ, ਦੋਵੇਂ ਜੰਘਾਂ, ਕੰਠ, ਨਾਭੀ ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਨਿਆਸ ਕਰੇ।

Verse 8

पृष्ठे हृदि तथा मूर्ध्नि वदने नेत्रयोर्नसोः । दोःपत्संधिषु साग्रेषु विन्यसेत्तदनन्तरम् ॥ ८ ॥

ਫਿਰ ਤੁਰੰਤ ਪਿੱਠ, ਹਿਰਦੇ ਅਤੇ ਸਿਰ ਦੇ ਸ਼ਿਖਰ ਉੱਤੇ ਨਿਆਸ ਕਰੇ; ਮੁਖ, ਅੱਖਾਂ ਅਤੇ ਨੱਕ ਉੱਤੇ ਵੀ; ਅਤੇ ਬਾਂਹਾਂ ਤੇ ਲੱਤਾਂ ਦੇ ਜੋੜਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਗਲੇ ਭਾਗਾਂ ਸਮੇਤ, ਵਿਨਿਆਸ ਕਰੇ।

Verse 9

शिरोवदनहृत्कुक्षिसोरुपादद्वये पुनः । हृदि वक्त्रांबुजे टंकमृगा भयवरेष्वथ ॥ ९ ॥

ਫਿਰ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਜੋੜੇ, ਜੰਘਾਂ, ਪੇਟ, ਹਿਰਦਾ, ਮੁਖ ਅਤੇ ਸਿਰ ਵਿੱਚ (ਨਿਆਸ/ਭਾਵਨਾ ਕਰੇ)। ਤਦ ਹਿਰਦੇ ਅਤੇ ਮੁਖ-ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਅੰਕੁਸ਼, ਮ੍ਰਿਗ, ਅਭਯ-ਮੁਦਰਾ ਅਤੇ ਵਰ-ਮੁਦਰਾ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ।

Verse 10

वक्त्रांसहृत्सपादोरुजठरेषु क्रमान्न्यसेत् । मूलमन्त्रस्य षड वर्णान्यथावद्देशिकोत्तमः ॥ १० ॥

ਉੱਤਮ ਦੇਸ਼ਿਕ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਮੂਲ-ਮੰਤਰ ਦੇ ਛੇ ਅੱਖਰਾਂ ਦਾ ਨਿਆਸ ਮੂੰਹ, ਮੋਢਿਆਂ, ਹਿਰਦੇ, ਪੈਰਾਂ, ਜੰਘਾਂ ਅਤੇ ਉਦਰ ਉੱਤੇ ਕਰੇ।

Verse 11

मूर्ध्नि भालोदरांसेषु हृदये ताः पुनर्न्यसेत् । पश्चादनेन मन्त्रेण कुर्वीत व्यापकं सुधीः ॥ ११ ॥

ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਨਿਆਸ ਸਿਰ ਦੇ ਮੱਥੇ, ਲਲਾਟ, ਉਦਰ, ਮੋਢਿਆਂ ਅਤੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਕਰੇ; ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਵਿਆਪਕ ਨਿਆਸ ਕਰੇ।

Verse 12

नमोस्त्वनंतरूपाय ज्योतिर्लिंगामृतात्मने । चतुर्मूर्तिवपुश्छायाभासितांगाय शंभवे ॥ १२ ॥

ਅਨੰਤ ਰੂਪ ਵਾਲੇ, ਜੋਤਿਰਲਿੰਗ-ਅਮ੍ਰਿਤ-ਆਤਮਾ, ਚਤੁਰਮੂਰਤੀ ਦੇਹ ਦੀ ਛਾਂ-ਪ੍ਰਭਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੇ ਸ਼ੰਭੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ।

Verse 13

एवं न्यस्तशरीरोऽसौ चिन्तयेत्पार्वतीपतिम् । ध्यायेन्नित्यं महेशानं रौप्यपर्वतसन्निभम् ॥ १३ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਨਿਆਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਪਾਰਵਤੀਪਤੀ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰੇ; ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਪਹਾੜ ਵਰਗੇ ਦਿਪਤ ਮਹੇਸ਼ਾਨ ਦਾ ਨਿੱਤ ਧਿਆਨ ਕਰੇ।

Verse 14

चारुचंद्रावतंसं च रत्नाकल्पोज्ज्वलांगकम् । परश्वधवराभीतिमृगहस्तं शुभाननम् ॥ १४ ॥

ਜਿਸ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਸੁੰਦਰ ਚੰਦਰਕਲਾ ਦਾ ਅਲੰਕਾਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਗ ਰਤਨਾਂ ਦੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਚਮਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਸ਼ੂ, ਵਰ-ਮੁਦਰਾ, ਅਭਯ-ਮੁਦਰਾ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਗ ਹੈ—ਉਸ ਦਾ ਮੁਖ ਸ਼ੁਭ ਹੈ।

Verse 15

पद्मासीनं समंतात्तु स्तुतं सुमनसां गणैः । व्याघ्रकृत्तिं वसानं च विश्वाद्यं विश्वरूपकम् ॥ १५ ॥

ਕਮਲ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ, ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਸ਼ੁੱਧ-ਚਿੱਤ ਜਨਾਂ ਦੇ ਗਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਤੁਤ, ਬਾਘ-ਚਰਮ ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲਾ—ਉਹੀ ਜਗਤ ਦਾ ਆਦਿ ਅਤੇ ਵਿਸ਼੍ਵ-ਰੂਪ ਪਰਮੇਸ਼੍ਵਰ ਹੈ।

Verse 16

त्रिनेत्रं पंचवक्त्रं च सर्वभीतिहरं शिवम् । तत्त्वलक्षं जपेन्मंत्रं दीक्षितः शैववर्त्मना ॥ १६ ॥

ਸ਼ੈਵ ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਦੀਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸਾਧਕ, ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰ ਅਤੇ ਪੰਚਵਕਤ੍ਰ, ਸਭ ਡਰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਿਆਂ ਤੱਤਵ-ਲੱਛਣ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਜਪ ਕਰੇ।

Verse 17

तावत्संख्यसहस्राणि जुहुयात्पायसैः शुभैः । ततः सिद्धो भवेन्मन्त्रः साधकाऽभीष्टसिद्धिदः ॥ १७ ॥

ਉਸੇ ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਆਹੁਤੀਆਂ ਸ਼ੁਭ ਪਾਇਸ ਨਾਲ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਦੇਵੇ; ਫਿਰ ਮੰਤ੍ਰ ਸਿੱਧ ਹੋ ਕੇ ਸਾਧਕ ਨੂੰ ਇੱਛਿਤ ਸਿੱਧੀਆਂ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ।

Verse 18

देवं संपूजयेत्पीठे वामादिनवशक्तिके । वामा ज्येष्ठा तथा रौद्री काली कलपदादिका ॥ १८ ॥

ਵਾਮਾ ਆਦਿ ਨੌਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਪੀਠ ਉੱਤੇ ਦੇਵ ਦਾ ਸਮ੍ਯਕ ਪੂਜਨ ਕਰੇ—ਵਾਮਾ, ਜ੍ਯੇਸ਼ਠਾ, ਰੌਦ੍ਰੀ, ਕਾਲੀ, ਕਲਪਦਾ ਆਦਿ।

Verse 19

विकारिण्याह्वया प्रोक्ता बलाद्या विकरिण्यथ । बलप्रमथनी पश्चात्सर्वभूतदमन्यथ ॥ १९ ॥

ਇੱਕ ਸ਼ਕਤੀ ‘ਵਿਕਾਰਿਣੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ; ਫਿਰ ‘ਬਲਾ’ ਅਤੇ ‘ਵਿਕਰਿਣੀ’; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ‘ਬਲਪ੍ਰਮਥਨੀ’ ਅਤੇ ਫਿਰ ‘ਸਰਵਭੂਤਦਮਨੀ’ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 20

मनोन्मनीति संप्रोक्ताः शैवपीठस्य शक्तयः । नमो भगवते पश्चात्सकलादि वदेत्ततः ॥ २० ॥

‘ਮਨੋਨ੍ਮਨੀ’ ਆਦਿ ਸ਼ੈਵ ਪੀਠ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ‘ਨਮੋ ਭਗਵਤੇ’ ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰ ਕੇ ਫਿਰ ‘ਸਕਲ’ ਆਦਿ ਕ੍ਰਮ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰੇ॥੨੦॥

Verse 21

गुणात्मशक्तिभक्ताय ततोऽनंताय तत्परम् । योगपीठात्मने भूयो नमस्तारादिको मनुः ॥ २१ ॥

ਗੁਣਾਤਮਕ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਭਗਤ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਫਿਰ ਅਨੰਤ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਅਤੇ ਉਸ ਪਰਮ ਤੱਤ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਮੁੜ ਯੋਗ-ਪੀਠ-ਸਰੂਪ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ‘ਤਾਰਾ’ ਆਦਿ ਮੰਤ੍ਰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਅਰਪਣ ਕਰਦੇ ਹਨ॥੨੧॥

Verse 22

अमुना मनुना दद्यादासनं गिरिजापतेः । मूर्तिं मूलेन संकल्प्य तत्रावाह्य यजेच्छिवम् ॥ २२ ॥

ਇਸੇ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਗਿਰਿਜਾਪਤੀ (ਸ਼ਿਵ) ਨੂੰ ਆਸਨ ਅਰਪਣ ਕਰੇ। ਮੂਲ-ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਮੂਰਤੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਓਥੇ ਆਵਾਹਨ ਕਰ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ॥੨੨॥

Verse 23

कर्णिकायां यजेन्मूर्तिरीशमीशानदिग्गजम् । शुद्धस्फटिकसंकाशं दिक्षु तत्पुरुषादिका ॥ २३ ॥

ਕਮਲ ਦੀ ਕਰਨਿਕਾ ਵਿੱਚ ਈਸ਼-ਸਰੂਪ ਮੂਰਤੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ, ਈਸ਼ਾਨ ਦਿਸ਼ਾ ਦੇ ਦਿੱਗਜ ਸਮੇਤ। ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਸਫਟਿਕ ਵਰਗਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਧਿਆਏ; ਅਤੇ ਹੋਰ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਤਤਪੁਰੁਸ਼’ ਆਦਿ ਰੂਪ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ॥੨੩॥

Verse 24

पीतांजनश्वेतरक्ताः प्रधानसदृशायुधाः । चतुर्वक्त्रसमायुक्ता यथावत्ताः प्रपूजयेत् ॥ २४ ॥

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੀਲੇ, ਚਿੱਟੇ ਅਤੇ ਲਾਲ ਰੰਗਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਮੁੱਖ ਦੇਵਤਾ ਵਰਗੇ ਆਯੁਧ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਅਤੇ ਚਾਰ ਮੁਖਾਂ ਵਾਲੇ ਜਾਣ ਕੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰੇ॥੨੪॥

Verse 25

कोणेष्वर्चेन्निवृत्त्याद्यास्तेजोरूपाः कलाः क्रमात् । अङ्गानि केसरस्थानि विघ्नेशान्पन्नगान्यजेत् ॥ २५ ॥

ਮੰਡਲ/ਵੇਦੀ ਦੇ ਕੋਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ ਆਦਿ ਤੇਜੋਮਈ ਕਲਾਵਾਂ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਜਨ ਕਰੇ। ਕੇਸਰ-ਸਥਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਰੱਖੇ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਵੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਵਿਘਨੇਸ਼ ਤੇ ਨਾਗਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।

Verse 26

अनंतं सुखनामानं शिवोत्तममनंतरम् । एकनेत्रमेकरुद्रं त्रिमूर्तिं तदनंतरम् ॥ २६ ॥

ਉਹ ਅਨੰਤ ਹੈ, ਸੁਖ-ਨਾਮਸਰੂਪ ਹੈ; ਪਰਮ ਸ਼ਿਵ, ਜਿਸ ਦਾ ਅੰਤ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਏਕਨੇਤਰ, ਏਕ ਰੁਦ੍ਰ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਮੂਰਤੀ ਵੀ ਹੈ; ਅੱਗੇ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਬੇਅੰਤ ਹੈ।

Verse 27

पश्चाच्छीकंठनामानं शिखंडिनमिति क्रमात् । रक्तपीतसितारक्तकृष्णरक्तांजनासितान् ॥ २७ ॥

ਫਿਰ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਸ਼੍ਰੀਕੰਠ’ ਨਾਮ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ‘ਸ਼ਿਖੰਡੀ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਉਹ ਲਾਲ, ਪੀਲਾ, ਚਿੱਟਾ, ਲਾਲ, ਕਾਲਾ, ਲਾਲ, ਅੰਜਨ-ਸ਼ਿਆਮ ਅਤੇ ਕਾਲਾ ਰੂਪ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 28

किरीटार्पितबालेंदून्पद्मस्थान्भूषणान्वितान् । त्रिनेत्राञ्छूलवज्रास्त्रचापहस्तान्मनोरमान् ॥ २८ ॥

ਮਨੋਹਰ ਦੇਵਤੇ ਦਿਸੇ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁਕੁਟਾਂ ਉੱਤੇ ਬਾਲਚੰਦਰ ਟਿਕਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਕਮਲਾਸਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਸਨ, ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ, ਤ੍ਰਿਨੇਤਰ, ਅਤੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੂਲ, ਵਜ੍ਰਾਸਤਰ ਤੇ ਧਨੁਸ਼ ਧਾਰਨ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਸਨ।

Verse 29

उत्तरादि यजेत्पश्चाद्रुद्रं चंडेश्वरं पुनः । ततो नंदिमहाकालौ गणेशं वृषभं पुनः ॥ २९ ॥

ਉੱਤਰ ਆਦਿ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਪੂਜਨ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਰੁਦ੍ਰ ਅਤੇ ਮੁੜ ਚੰਡੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨੰਦੀ ਅਤੇ ਮਹਾਕਾਲ, ਫਿਰ ਗਣੇਸ਼ ਅਤੇ ਮੁੜ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।

Verse 30

अथ भृंगिं रिटिं स्कंदमेतान्पद्मासनस्थितान् । स्वर्णतोयारुणश्याममुक्तेंदुसितपाटलान् ॥ ३० ॥

ਤਦਨੰਤਰ ਭ੍ਰਿੰਗੀ, ਰਿਟੀ ਅਤੇ ਸਕੰਦ ਨੂੰ ਕਮਲ-ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ/ਚਿਤ੍ਰਿਤ ਕਰੇ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਾਂਤੀ ਸੁਵਰਨ-ਜਲ ਵਰਗੀ, ਅਰੁਣ, ਸ਼ਿਆਮ-ਨੀਲ, ਅਤੇ ਮੋਤੀ ਵਰਗੀ, ਚੰਦ੍ਰ-ਸ਼ੁੱਧ ਸਫੈਦ ਤੇ ਪਾਟਲ ਰੰਗੀ ਹੈ।

Verse 31

इंद्रादयस्ततः पूज्या वज्राद्यायुधसंयुताः । इत्थं संपूजयेद्देवं सहस्रं नित्यशो जपेत् ॥ ३१ ॥

ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ—ਵਜ੍ਰ ਆਦਿ ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ—ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਨਿੱਤ ਹਜ਼ਾਰ ਵਾਰ ਜਪ ਕਰੇ।

Verse 32

सर्वपापविनिर्मुक्तः प्राप्नुयाद्वांछितं श्रियम् । द्विसहस्रं जपन् रोगान्मुच्यते नात्र संशयः ॥ ३२ ॥

ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਸਾਧਕ ਇੱਛਿਤ ਸ਼੍ਰੀ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਜਪ ਕਰਨ ਨਾਲ ਰੋਗਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਛੁਟਕਾਰਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 33

त्रिसन्मंत्रं जपन्मंत्रं दीर्घमायुरवाप्नुयात् । सहस्रवृद्धया प्रजपन्सर्वकामानवाप्नुयात् ॥ ३३ ॥

ਮੰਤਰ ਦਾ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਸ਼ੁੱਧ ਜਪ ਕਰਨ ਨਾਲ ਦੀਰਘ ਆਯੁ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਹਜ਼ਾਰ ਗੁਣਾ ਵਾਧੇ ਨਾਲ ਜਪ ਕਰਨ ਤੇ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 34

आज्यान्वितैस्तिलैः शुद्धैर्जुहुयाल्लक्षमादरात् । उत्पातजनितान् क्लेशान्नाशयेन्नात्र संशयः ॥ ३४ ॥

ਘਿਉ ਨਾਲ ਮਿਲੇ ਸ਼ੁੱਧ ਤਿਲਾਂ ਨਾਲ ਆਦਰ ਸਹਿਤ ਇੱਕ ਲੱਖ ਆਹੁਤੀਆਂ ਹਵਨ ਵਿੱਚ ਦੇਵੇ। ਇਸ ਨਾਲ ਉਤਪਾਤਾਂ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਕਲੇਸ਼ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 35

शतलक्षं जपन्साक्षाच्छिवो भवति मानवः । षडक्षरः शक्तिरुद्धः कथितोऽष्टाक्षरो मनुः ॥ ३५ ॥

ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਲੱਖ ਵਾਰ ਜਪਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਸ਼ਿਵਤੁੱਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਛਡਾਖ਼ਰ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਬੱਝੀ ਹੋਈ ਸ਼ਕਤੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਅਸ਼ਟਾਖ਼ਰ ਨੂੰ ‘ਮਨੁ’ ਅਰਥਾਤ ਮੰਤਰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 36

ऋषिश्छन्दः पुरा प्रोक्तो देवता स्यादुमापतिः । अंगानि पूर्वमुक्तानि सौम्यमीशं विचिंतयेत् ॥ ३६ ॥

ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਛੰਦ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ; ਇੱਥੇ ਦੇਵਤਾ ਉਮਾਪਤੀ (ਸ਼ਿਵ) ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਕਹੇ ਅੰਗਾਂ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰਕੇ ਸੌਮ੍ਯ ਤੇ ਮੰਗਲਮਈ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 37

बंधूकाभं त्रिनेत्रं च शशिखंडधरं विभुम् । स्मेरास्यं स्वकरैः शूलं कंपालं वरदाभये ॥ ३७ ॥

ਮੈਂ ਉਸ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ—ਜੋ ਬੰਧੂਕ ਫੁੱਲ ਵਰਗਾ ਅਰੁਣ ਵਰਣ, ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰਧਾਰੀ, ਮੱਥੇ ਚੰਦਰਕਲਾ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਮੰਦ ਹਾਸੇ ਵਾਲੇ ਮੁਖ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ, ਕਪਾਲ-ਪਾਤਰ ਅਤੇ ਵਰਦ ਤੇ ਅਭਯ ਮੁਦਰਾ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 38

वहंतं चारुभूपाढ्यं वामोरुस्थाद्रिकन्यया । भुजेनाश्लिष्टदेहं तं चिंतयेन्मनसा हृदि ॥ ३८ ॥

ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਮਨ ਨਾਲ ਉਸ ਸੁੰਦਰ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਰਾਜਸੀ ਸ਼ੋਭਾ ਨਾਲ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਹੈ; ਜਿਸ ਦੇ ਖੱਬੇ ਊਰੂ ਉੱਤੇ ਪਹਾੜ-ਜਨਮੀ ਦੇਵੀ ਬੈਠੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਬਾਂਹ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਦੇਹ ਨੂੰ ਆਲਿੰਗਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।

Verse 39

मनुलक्षं जपेन्मंत्रं तत्सहस्रं यथाविधि । जुहुयान्मान्मधुससिक्तैरारग्वधसमिद्वरैः ॥ ३९ ॥

ਮੰਤਰ ਦਾ ਇੱਕ ਲੱਖ ਜਪ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇਣੀਆਂ—ਸ਼ਹਿਦ ਨਾਲ ਭਿੱਜੀਆਂ ਉੱਤਮ ਆਰਗਵਧ ਸਮਿਧਾਂ ਨਾਲ ਹੋਮ ਕਰਨਾ।

Verse 40

प्राक्प्रोक्ते पूजयेत्पीठे गंधपुष्पैरुमापतिम् । अंगावृतैर्बहिः पूज्या हृल्लेखाद्या यथापुरा ॥ ४० ॥

ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੇ ਪੀਠ ਉੱਤੇ ਗੰਧ‑ਫੁੱਲਾਂ ਆਦਿ ਨਾਲ ਉਮਾਪਤੀ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਹ੍ਰਿੱਲੇਖਾ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ‑ਆਪਣੇ ਅੰਗਾਵਰਣ ਸਮੇਤ, ਪਹਿਲਾਂ ਕਹੇ ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਜੇ।

Verse 41

मध्यप्राग्दक्षिणोदीच्यपश्चिमेषु विधानतः । यजेत्पूर्वादिपत्रेषु वृषभाद्याननुक्रमात् ॥ ४१ ॥

ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਮੱਧ, ਪੂਰਬ, ਦੱਖਣ, ਉੱਤਰ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਦੇ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਅਤੇ ਪੂਰਬ ਆਦਿ ਪੰਖੁੜੀਆਂ ਉੱਤੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਹੋਰ ਰਾਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰੇ।

Verse 42

शूलटंकाक्षवलयकमंडलुलसत्करम् । रक्ताकारं त्रिनयनं चंडेशमथ पूजयेत् ॥ ४२ ॥

ਫਿਰ ਸ਼ੂਲ, ਟੰਕ, ਅੱਖਮਾਲਾ, ਵਲਯ ਅਤੇ ਕਮੰਡਲੂ ਨਾਲ ਚਮਕਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਾਲੇ, ਲਾਲ ਵਰਣ, ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰ ਚੰਡੇਸ਼ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।

Verse 43

चक्रशंखाभयाभीष्टकरां मरकतप्रभाम् । दुर्गां प्रपूजयेत्सौम्यां त्रिनेत्रां चारुभूषणाम् ॥ ४३ ॥

ਚਕਰ, ਸ਼ੰਖ, ਅਭਯ ਅਤੇ ਇੱਛਿਤ ਵਰ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਪੰਨੇ ਵਰਗੀ ਕਾਂਤੀ ਵਾਲੀ, ਸੌਮ੍ਯ, ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰੀ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਦੁਰਗਾ ਦੇਵੀ ਦੀ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।

Verse 44

कल्पशाखांतरे घंटां दधानं द्वादशेक्षणम् । बालार्काभं शिशुं कांतंषण्मुखं पूजयेत्ततः ॥ ४४ ॥

ਫਿਰ ਕਲਪ-ਵਿਧਾਨ ਦੀ ਵਿਚਲੀ ਸ਼ਾਖਾ ਵਿੱਚ, ਘੰਟੀ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਬਾਰਾਂ ਨੇਤਰਾਂ ਵਾਲੇ, ਉਗਦੇ ਸੂਰਜ ਵਰਗੀ ਕਾਂਤੀ ਵਾਲੇ, ਸ਼ਿਸ਼ੁ-ਰੂਪ, ਕਾਂਤ ਅਤੇ ਛੇ ਮੁਖਾਂ ਵਾਲੇ ਦੇਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।

Verse 45

नंदितं च यजेत्सौम्यां । रत्नभूषणमंडितम् परश्वधवराभीतिटंकिनं श्यामविग्रहम् ॥ ४५ ॥

ਸੌਮ੍ਯ ‘ਨੰਦਿਤ’ ਰੂਪ ਦੀ ਭੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ—ਜੋ ਰਤਨਾਂ ਦੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ, ਪਰਸ਼ੂ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਵਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਭਯ ਮੁਦਰਾ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਛੋਟੀ ਘੰਟੀ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਿਆਮ ਵਰਣ ਦੇਹ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 46

पाशांकुशवराभीष्टधारिणं कुंकुमप्रभम् । विघ्ननायकमभ्यर्चेच्चंद्रार्द्धकृतशेखरम् ॥ ४६ ॥

ਪਾਸ਼ ਤੇ ਅੰਕੁਸ਼ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਵਰ ਅਤੇ ਅਭੀਸ਼ਟ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੇ, ਕੁੰਕੁਮ ਵਰਗੀ ਕਾਂਤੀ ਨਾਲ ਦਿਪਤ, ਵਿਘਨਨਾਇਕ ਗਣੇਸ਼—ਜਿਸ ਦੇ ਸ਼ਿਰੋਭੂਸ਼ਣ ਵਿੱਚ ਅਰਧਚੰਦਰ ਹੈ—ਉਸ ਦੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਅਰਚਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 47

श्यामं रक्तोत्पलकरं वामांकन्यस्ततत्करम् । द्विनेत्रं रक्तवस्त्राढ्यं सेनापतिमथार्चयेत् ॥ ४७ ॥

ਫਿਰ ਸੈਨਾਪਤੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ—ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਿਆਮ ਵਰਣ, ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲਾਲ ਕਮਲ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਖੱਬਾ ਹੱਥ ਖੱਬੀ ਰਾਨ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ, ਦੋ ਨੇਤਰਾਂ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਲਾਲ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਕਰੇ।

Verse 48

ततोऽष्टमातरः पूज्या ब्राह्याद्याः प्रोक्तलक्षणाः । इंद्रादिकान्लोकपालान्स्वस्वदिक्षु समर्चयेत् ॥ ४८ ॥

ਫਿਰ ਬ੍ਰਾਹਮੀ ਆਦਿ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ, ਉਹ ਅਸ਼ਟਮਾਤ੍ਰਿਕਾਵਾਂ ਪੂਜਣ ਯੋਗ ਹਨ। ਨਾਲ ਹੀ ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਲੋਕਪਾਲਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੀ-ਆਪਣੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਮਰਚਿਤ ਕਰੇ।

Verse 49

वज्रादीनि तदस्त्राणि तद्बहिः क्रमतोऽर्चयेत् । एवं यो भजते मन्त्री देवं शंभुमुमापतिम् ॥ ४९ ॥

ਫਿਰ ਵਜ੍ਰ ਆਦਿ ਉਸ ਦੇ ਆਯੁਧਾਂ ਦੀ, ਉਸ ਅੰਦਰਲੇ ਪਰਿਕਰਮਾ-ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ, ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੰਤ੍ਰ-ਵਿਦ ਸਾਧਕ ਉਮਾ-ਪਤੀ ਦੇਵ ਸ਼ੰਭੂ ਦਾ ਭਜਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 50

स भवेत्सर्वलोकानां सौभाग्यश्रेयसां पदम् । सांतसद्यांतसंयुक्तो बिन्दुभूषितमस्तकः ॥ ५० ॥

ਉਹ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਸੁਭਾਗ ਅਤੇ ਸੱਚੇ ਸ਼੍ਰੇਯ ਦਾ ਧਾਮ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਯੋਗ ਆਦਿ-ਅੰਤ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਅਤੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਬਿੰਦੂ-ਤਿਲਕ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 51

प्रासादाख्यो मनुः प्रोक्तो भजतां सर्वसिद्धिदः । षड्दीर्घयुक्तबीजेन षडंगविधिरीरितः ॥ ५१ ॥

‘ਪ੍ਰਾਸਾਦ’ ਨਾਮ ਦਾ ਇਹ ਮੰਤ੍ਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਭਜਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਸਭ ਸਿੱਧੀਆਂ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ। ਛੇ ਦੀਰਘ ਸੁਰਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਬੀਜ ਨਾਲ ਛਡੰਗ-ਵਿਧੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 52

षडर्णवत्तु मुन्याद्याः प्रोक्ताश्चास्यापि नारद । ईशानाद्या न्यसेन्मूर्तीरंगुष्ठादिषु देशिकः ॥ ५२ ॥

ਹੇ ਨਾਰਦ! ਇੱਥੇ ਵੀ ਛਡਰਣ ਵਿਧਾਨ ਵਾਂਗ ਮੁਨੀ ਆਦਿ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਤੇ ਦੇਸ਼ਿਕ ਆਚਾਰਯ ਨੂੰ ਅੰਗੂਠੇ ਆਦਿ ਉਂਗਲਾਂ ਉੱਤੇ ਈਸ਼ਾਨ ਆਦਿ ਦਿਵ੍ਯ ਮੂਰਤੀਆਂ ਦਾ ਨਿਆਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 53

ईशानाख्यं तत्पुरुषमघोरं तदनंतरम् । वामदेवाह्वयं सद्योजातबीजं क्रमाद्विदुः ॥ ५३ ॥

ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਜਾਣਦੇ ਹਨ—ਪਹਿਲਾਂ ‘ਈਸ਼ਾਨ’, ਫਿਰ ‘ਤਤਪੁਰੁਸ਼’, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ‘ਅਘੋਰ’, ਫਿਰ ‘ਵਾਮਦੇਵ’ ਨਾਮ ਵਾਲਾ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ‘ਸਦ੍ਯੋਜਾਤ’ ਦਾ ਬੀਜ-ਮੰਤ੍ਰ।

Verse 54

उकाराद्यैः पञ्चह्रस्वौर्विलोमान्संयुतं च यत् । तत्तदंगुलिभिर्भूयस्तत्तदिकान्न्यसेत् ॥ ५४ ॥

‘ਉ’ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਪੰਜ ਹ੍ਰਸਵ ਸੁਰਾਂ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਉਲਟੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਜੋ ਸੰਯੋਗ ਨਾਲ ਅੱਖਰ ਬਣਦੇ ਹਨ ਉਹ ਵੀ ਲੈ ਕੇ—ਫਿਰ ਸੰਬੰਧਿਤ ਉਂਗਲਾਂ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਨਿਆਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 55

शिरोवदनहृद्गुह्यपाददेशे यथाक्रमात् । उर्द्धप्राग्दक्षिणोदीच्यपश्चिमेषु मुखेषु च ॥ ५५ ॥

ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸਿਰ, ਮੁਖ, ਹਿਰਦਾ, ਗੁਹ੍ਯ-ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ—ਊਰਧ੍ਵ, ਪੂਰਬ, ਦੱਖਣ, ਉੱਤਰ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਮੁਖ ਸਥਿਤ ਹਨ।

Verse 56

ततः प्रविन्यसेद्विद्वानष्टत्रिंशत्कलास्तनौ । ईशानाद्या ऋचः सम्यगंगुलीषु यथाक्रमात् ॥ ५६ ॥

ਫਿਰ ਵਿਦਵਾਨ ਸਾਧਕ ਦੇਹ ਉੱਤੇ ਅਠੱਤੀ ਕਲਾਵਾਂ ਦਾ ਯਥਾਵਤ ਨਿਆਸ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਈਸ਼ਾਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਰਿਚਾ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਉਂਗਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਟਿਕਾਏ।

Verse 57

अंगुष्ठादिकनिष्ठांतं न्यसेद्देशिकसत्तमः । मूर्द्धास्यहृदयांभोजगुह्यपादे तु ताः पुनः ॥ ५७ ॥

ਸਰਵੋਤਮ ਦੇਸ਼ਿਕ ਅੰਗੂਠੇ ਤੋਂ ਕਨਿੱਠੀ ਤੱਕ ਨਿਆਸ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਉਹੀ (ਮੰਤ੍ਰ-ਸ਼ਕਤੀਆਂ) ਸਿਰ, ਮੁਖ, ਹਿਰਦੇ-ਕਮਲ, ਗੁਹ੍ਯ-ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਮੁੜ ਟਿਕਾਏ।

Verse 58

वक्त्रे मूर्धादिषु न्यस्य भूयोऽङ्गानि प्रकल्पयेत् । तारपंचकमुच्चार्य सर्वज्ञाय हृदीरितम् ॥ ५८ ॥

ਮੁਖ, ਸਿਰ ਆਦਿ ਉੱਤੇ ਨਿਆਸ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਅੰਗ-ਨਿਆਸਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰੇ। ਪੰਜਤਾਰ ਉਚਾਰ ਕੇ ਸਰਵਜ੍ਞ ਪ੍ਰਭੂ ਲਈ ਹਿਰਦੇ ਤੋਂ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਜਪ ਕਰੇ।

Verse 59

अमृते तेजो मालिनि तृप्तायेति पदं पुनः । तदंते ब्रह्मशिरसे शिरोगं ज्वलितं ततः ॥ ५९ ॥

ਫਿਰ ‘ਅਮ੍ਰਿਤੇ, ਤੇਜਹ, ਮਾਲਿਨੀ, ਤ੍ਰਿਪਤਾਯ’ ਇਹ ਪਦ ਉਚਾਰੋ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਸ਼ਿਰਸ-ਰੂਪ ਸ਼ਿਰੋਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਟਿਕਾਉ; ਤਦ ਉਹ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 60

शिखिं शिखाय परतोऽनादिबोधाय तच्छिखा । वज्रिणे वज्रहस्ताय स्वतंत्राय तनुच्छदम् ॥ ६० ॥

ਸ਼ਿਖਾਧਾਰੀ, ਸ਼ਿਖਾ-ਯੁਕਤ ਪਰਾਤਪਰ, ਅਨਾਦਿ ਬੋਧ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਿਖਾ-ਰੂਪ ਤੇਜਸਵੀ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਵਜ੍ਰਧਾਰੀ, ਵਜ੍ਰਹਸਤ, ਸੁਤੰਤਰ ਸਵਾਮੀ, ਦੇਹ-ਧਾਰਣ ਦਾ ਆਵਰਨ ਤੇ ਆਧਾਰ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ।

Verse 61

सौं सौं हौमिति संभाष्य परतो तों गुह्यशक्तये । नेत्रमुक्तं श्लीपशुं हुं फडंते नेत्रं शक्तये ॥ ६१ ॥

“ਸੌਂ ਸੌਂ ਹੌਂ” ਇਹ ਬੀਜ ਅੱਖਰ ਉਚਾਰ ਕੇ, ਫਿਰ ਗੁਹ੍ਯ-ਸ਼ਕਤੀ ਲਈ “ਤੋਂ” ਦਾ ਵਿਨਿਆਸ ਕਰੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨੇਤ੍ਰ-ਸ਼ਕਤੀ ਲਈ “ਹੁੰ ਫਟ্” ਅੰਤ ਵਾਲਾ ਨੇਤ੍ਰ-ਮੰਤ੍ਰ ਵਰਤ ਕੇ ਨੇਤ੍ਰ-ਊਰਜਾ ਨੂੰ ਮੁਕਤ/ਸਕ੍ਰਿਯ ਕਰੇ।

Verse 62

अस्त्रमुक्तं षडंगानि कुर्यादेवं समाहितः । पूर्वदक्षिणपश्चात्प्राक्सौम्यमध्येषु पंचसु ॥ ६२ ॥

ਅਸਤ੍ਰ-ਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਵਿਮੋਚਿਤ ਕਰਕੇ, ਸਾਧਕ ਸਮਾਹਿਤ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਛਡੰਗ (ਛੇ ਸਹਾਇਕ ਕਰਮ) ਕਰੇ। ਇਹ ਪੰਜ ਥਾਵਾਂ—ਪੂਰਬ, ਦੱਖਣ, ਪੱਛਮ, ਉੱਤਰ ਅਤੇ ਮੱਧ—ਵਿੱਚ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰੇ।

Verse 63

वक्त्रेषु पंच विन्यस्येदीशानस्य कलाः क्रमात् । ईशानः सर्वविद्यानां शशिनी प्रथमा कला ॥ ६३ ॥

ਪੰਜ ਮੁਖਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਕਲਾਵਾਂ ਦਾ ਵਿਨਿਆਸ ਕਰਕੇ, ਈਸ਼ਾਨ ਦੀਆਂ ਕਲਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ। ਈਸ਼ਾਨ ਸਭ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਹਨ, ਅਤੇ ‘ਸ਼ਸ਼ਿਨੀ’ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਕਲਾ ਹੈ।

Verse 64

ईश्वरः सर्वभूतानां मंगला तदनंतरम् । ब्रह्माधिपतिः शब्दांते ब्रह्मणोऽधिपतिः पुनः ॥ ६४ ॥

ਉਹ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਈਸ਼ਵਰ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਮੰਗਲਾ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ‘ਬ੍ਰਹਮਾਧਿਪਤੀ’; ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਹ ‘ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਵੀ ਅਧਿਪਤੀ’ ਹੈ।

Verse 65

ब्रह्मेष्टदा तृतीयास्याच्छिवो मे अस्तु तत्परा । मरीचिः कथिता विप्र चतुर्थी च सदाशिवे ॥ ६५ ॥

‘ਬ੍ਰਹਮੇਸ਼ਟਦਾ’ ਨੂੰ ਤੀਜੇ ਵਿਨਿਆਸ ਵਜੋਂ ਰੱਖੋ; ਮੇਰਾ ਸ਼ਿਵ ਉਸੇ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਤਤਪਰ ਰਹੇ। ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ, ਇਸ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਮਰੀਚਿ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਚੌਥਾ ਵਿਨਿਆਸ ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਵਿੱਚ ਹੈ।

Verse 66

अंशुमालिन्यथ परा प्रणवाद्या नमोन्विताः । पूर्वपश्चिमयाम्योदग्वक्त्रेषु तदनंतरम् ॥ ६६ ॥

ਫਿਰ ‘ਅੰਸ਼ੁਮਾਲਿਨੀ’ ਆਦਿ ਪਰਾ (ਮੰਤ੍ਰ-ਧਾਰਾ), ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਣਵ ‘ਓਂ’ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ‘ਨਮಃ’ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਅਗਲੀ ਧਾਰਾ—ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਬ, ਪੱਛਮ, ਦੱਖਣ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਮੁਖਾਂ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਵਿਨਿਆਸ ਕਰੋ।

Verse 67

चतस्रो विन्यसेन्मंत्री पुरुषस्य कलाः क्रमात् । आद्या तत्पुरुषायेति विद्महे शांतिरीरिता ॥ ६७ ॥

ਮੰਤ੍ਰ-ਜਾਣੂ ਸਾਧਕ ਪੁਰੁਸ਼ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਕਲਾਵਾਂ ਦਾ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਵਿਨਿਆਸ ਕਰੇ। ਪਹਿਲੀ—‘ਤਤਪੁਰੁਸ਼ਾਯ ਇਤਿ ਵਿਦ੍ਮਹੇ’—ਇਹ ਪਾਠ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ-ਸੂਤਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 68

महादेवाय शब्दांते धीमहि स्यात्ततः परम् । विद्या द्वितीया कथिता तन्नो रुद्रः पदं ततः ॥ ६८ ॥

ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਅੰਤ ‘ਮਹਾਦੇਵਾਯ’ ਕਹਿ ਕੇ ‘ਧੀਮਹਿ’—ਅਸੀਂ ਧਿਆਨ ਕਰੀਏ; ਇਸ ਤੋਂ ਪਰਮ ਪਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦੂਜੀ ਵਿਦਿਆ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ; ਫਿਰ ‘ਤੰਨੋ ਰੁਦ੍ਰਃ’—ਰੁਦ੍ਰ ਸਾਨੂੰ ਉਹ ਪਦ ਬਖ਼ਸ਼ੇ।

Verse 69

प्रतिष्ठा कथिता पश्चात्तृतीया स्यात्प्रचोदयात् । निवृत्तिस्तत्परा सर्वा प्रणवाद्या नमोन्विता ॥ ६९ ॥

ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੋ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤੀਜਾ ਪਾਠ ‘ਪ੍ਰਚੋਦਯਾਤ੍’ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ। ਸਾਰੀ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ ਉਸ ਪਰਮ ਵਿੱਚ ਹੀ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਹੈ; ਇਹ ਪ੍ਰਣਵ ‘ਓਂ’ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ‘ਨਮಃ’ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ।

Verse 70

हृदि चांसद्वये नाभिकुक्षौ पृष्ठेऽथ वक्षसि । अथोरसि कला न्यस्येदष्टौ मंत्री यथाविधि ॥ ७० ॥

ਫਿਰ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ, ਦੋਵੇਂ ਮੋਢਿਆਂ ਉੱਤੇ, ਨਾਭੀ ਅਤੇ ਉਦਰ ਵਿੱਚ, ਪਿੱਠ ਤੇ ਅਤੇ ਛਾਤੀ ਉੱਤੇ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਹ ਵਿੱਚ—ਮੰਤਰ-ਵਿਦ ਸਾਧਕ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅੱਠ ਕਲਾਵਾਂ ਦਾ ਨਿਆਸ ਕਰੇ।

Verse 71

अघोरेभ्यस्तथा पूर्वमीरिता प्रथमा कला । अथ घोरेभ्य इत्यंते मोहास्यात्तदनंतरम् ॥ ७१ ॥

ਪਹਿਲਾਂ ‘ਅਘੋਰੇਭ੍ਯਃ’ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਪਹਿਲੀ ਕਲਾ ਦੱਸੀ ਗਈ। ਫਿਰ ‘ਘੋਰੇਭ੍ਯਃ’ ਉੱਤੇ ਅੰਤ ਹੋਣ ਤੇ, ਉਸ ਦੇ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਮੋਹ ਉੱਠਦਾ ਹੈ।

Verse 72

अघोरांते क्षमा पश्चात्तृतीया परिकीर्तिता । घोरतरेभ्यो निद्रा स्यात्सर्वेभ्यः सर्वतत्परा ॥ ७२ ॥

ਅਘੋਰਾ ਦੇ ਅੰਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ‘ਖ਼ਮਾ’ ਤੀਜੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਹੋਰ ਵੀ ਘੋਰ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ‘ਨਿਦਰਾ’ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣ ਅਤੇ ਸਭ ਉੱਤੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤ੍ਰੀ ਹੈ।

Verse 73

व्याधिस्तु पंचमी प्रोक्ता शर्वेभ्यस्तदनंतरम् । मृत्युर्निगदिता षष्ठी नमस्ते अस्तु तत्परम् ॥ ७३ ॥

‘ਵਿਆਧਿ’ ਪੰਜਵੀਂ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ। ‘ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੂ’ ਛੇਵੀਂ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਉਸ ਪਰਮ ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੋਵੇ।

Verse 74

क्षुधा स्यात्सप्तमी रुद्ररूपेभ्यः कथिता तृषा । अष्टमी कथिता एताध्रुवाद्या नमसान्विताः ॥ ७४ ॥

ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਸੱਤਵੀਂ ‘ਕ੍ਸ਼ੁਧਾ’ (ਭੁੱਖ) ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਠਵੀਂ ‘ਤ੍ਰਿਸ਼ਾ’ (ਤ੍ਰਿਹ) ਘੋਸ਼ਿਤ ਹੈ। ਧ੍ਰੁਵਾ ਆਦਿ ਇਹ ਸਭ ‘ਨਮಃ’ ਦੇ ਨਾਲ ਨਮਸਕਾਰ-ਯੁਕਤ ਕਰਕੇ ਜਪਣਯੋਗ ਹਨ।

Verse 75

गुह्ययुग्मोरुयुग्मेषु जानुजंघास्फिजोः पुनः । कट्यां पार्श्वद्वये वामकला न्यस्येत्त्रयोदश ॥ ७५ ॥

ਗੁਹ੍ਯ-ਯੁਗਮ ਅਤੇ ਊਰੂ-ਯੁਗਮ ਉੱਤੇ, ਫਿਰ ਜਾਨੂ, ਜੰਘਾ ਅਤੇ ਸ੍ਫਿਜ਼ (ਨਿਤੰਬ) ਉੱਤੇ; ਅਤੇ ਕਟੀ ਤੇ ਦੋਵੇਂ ਪਾਰਸ਼ਵਾਂ ਉੱਤੇ ਵਾਮ-ਕਲਾ ਦਾ ਨਿਆਸ ਕਰੇ—ਇਹ ਤੇਰਵਾਂ ਨਿਆਸ ਹੈ।

Verse 76

प्रथमा वामदेवाय नमोंते स्याद्रुजा कला । स्याज्ज्येष्ठाय नमो रक्षा द्वितीया परिकीर्तिता ॥ ७६ ॥

ਪਹਿਲਾ ਮੰਤ੍ਰ—“ਵਾਮਦੇਵਾਯ ਨਮੋऽਸਤੁ”; ਇਹ ਰੋਗ-ਨਾਸ਼ਕ ਕਲਾ ਹੈ। ਦੂਜਾ—“ਜ੍ਯੇਸ਼ਠਾਯ ਨਮಃ”; ਇਹ ਰੱਖਿਆ-ਰੂਪ ਕਲਾ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 77

कलकामा पंचमी स्यात्ततो विकरणाय च । नमः संयमनी षष्ठी कथिता तदनन्तरम् ॥ ७७ ॥

ਪੰਜਵੀਂ “ਕਲਕਾਮਾ” ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ “ਵਿਕਰਣਾਯ” ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਛੇਵੀਂ “ਨਮಃ ਸਂਯਮਨੀ” ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 78

बलक्रिया सप्तमीष्टा कला विकरणाय च । नमो वृद्धिस्त्वष्टमी स्याद्बलांते च स्थिरा कला ॥ ७८ ॥

ਸੱਤਵੀਂ ਕਲਾ “ਬਲਕ੍ਰਿਆ” ਪ੍ਰਿਯ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅੱਠਵੀਂ “ਨਮੋ ਵ੍ਰਿੱਧਿ” ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਬਲ ਦੀ ਚਰਮ ਸੀਮਾ ਉੱਤੇ “ਸਥਿਰਾ” ਕਲਾ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

Verse 79

पश्चात्प्रमथनायांते नमो रात्रिरुदीरिता । सर्वभूतदमनाय नमोंते भ्रामणी कला ॥ ७९ ॥

ਫਿਰ, ਪ੍ਰਮਥਨ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ “ਨਮੋ ਰਾਤ੍ਰਿਃ” ਉਚਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਦਮਨ ਲਈ “ਨਮੋऽਸਤੁ”—ਇਹ ਭ੍ਰਾਮਣੀ ਕਲਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ।

Verse 80

नमोंते मोहिनी प्रोक्ता मन्त्रज्ञैर्द्वादशी कला । मनोन्मन्यै नमः पश्चाज्ज्वरा प्रोक्ता त्रयोदशी ॥ ८० ॥

ਹੇ ਦੇਵੀ! ਤੈਨੂੰ ‘ਮੋਹਿਨੀ’ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਮਸਕਾਰ—ਮੰਤ੍ਰ-ਜਾਣੂਆਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਕਲਾ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ‘ਮਨੋਨ੍ਮਨੀ’ ਨੂੰ ਨਮਹ; ਅਤੇ ‘ਜ੍ਵਰਾ’ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੀ ਕਲਾ ਘੋਸ਼ਿਤ ਹੈ।

Verse 81

प्रणवाद्याश्चतुर्थ्यंता नमोंतास्तु प्रकीर्तिताः । पाददोस्तननासासु मूर्ध्नि बाहुयुगे न्यसेत् ॥ ८१ ॥

ਮੰਤ੍ਰ ‘ਪ੍ਰਣਵ’ (ਓਂ) ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਚਤੁਰਥੀ ਵਿਭਕਤੀ ਤੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ‘ਨਮੋऽਸਤੁ/ਨਮਹ’ ਨਾਲ ਪੂਰੇ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਿਆਸ ਪੈਰਾਂ, ਹੱਥਾਂ, ਛਾਤੀ, ਨਾਸਿਕਾ, ਮੱਥੇ ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਬਾਂਹਾਂ ਉੱਤੇ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 82

सद्योजातभवाः सम्यगष्टौ मन्त्राः कलाः क्रमात् । सद्योजातं प्रपद्यामि सिद्धिः स्यात्प्रथमा कला ॥ ८२ ॥

ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸਦ੍ਯੋਜਾਤ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਅੱਠ ਮੰਤ੍ਰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਲਾਵਾਂ ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ‘ਮੈਂ ਸਦ੍ਯੋਜਾਤ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ’; ਪਹਿਲੀ ਕਲਾ ‘ਸਿੱਧੀ’ ਆਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 83

सद्योजाताय वै भूयो नमः स्याद् वृद्धिरीरिता । भवेद्युतिस्तृतीया स्यादभवे तदनन्दरम् ॥ ८३ ॥

ਫਿਰ ‘ਸਦ੍ਯੋਜਾਤਾਯ ਨਮਹ’—ਇਸ ਨੂੰ ‘ਵ੍ਰਿੱਧੀ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਤੀਜਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ‘ਯੁਤੀ’ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੇ ਉਹ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਤੁਰੰਤ ਅਗਲਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 84

लक्ष्मी चतुर्थी कथिता ततो नातिभवेपदम् । मेधा स्यात्पञ्चमी प्रोक्ता कलाभूयो भवस्व माम् ॥ ८४ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਲਕਸ਼ਮੀ-ਚਤੁਰਥੀ’ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੋਇਆ; ਇਸ ਨਾਲ ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਵਿੱਚ ਪਤਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ‘ਮੇਧਾ-ਪੰਚਮੀ’ ਵੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ—ਮੇਰੇ ਲਈ ਤੂੰ ਹੋਰ ਵਧੇਰੇ ਕਲਾ, ਸਮਰਥਾ ਅਤੇ ਸਿੱਧੀ ਨਾਲ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਹੋਵੇਂ।

Verse 85

प्राज्ञा समीरिता षष्ठी भवांते स्यात्प्रभा कला । उद्भवाय नमः पश्चात्सुधा स्यादष्टमी कला ॥ ८५ ॥

‘ਪ੍ਰਾਜ্ঞਾ’ ਛੇਵੀਂ ਕਲਾ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ; ਪਿਛਲੀ ਕਲਾ ਦੇ ਅੰਤ ‘ਪ੍ਰਭਾ’ ਨਾਮ ਦੀ ਕਲਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ “ਉਦਭਵਾਯ ਨਮਃ” ਦਾ ਨਮਸਕਾਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ‘ਸੁਧਾ’ ਅੱਠਵੀਂ ਕਲਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ॥

Verse 86

प्रणवाद्याश्चतुर्थ्यंता कलाः सर्वा नमोन्विताः । अष्टात्रिंशत्कलाः प्रोक्ताः पंच ब्रह्मपदादिकाः ॥ ८६ ॥

ਪ੍ਰਣਵ (ਓਂ) ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਚਤੁਰਥੀ ਤੱਕ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਕਲਾਵਾਂ ‘ਨਮੋ’ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਜਪਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਅਠੱਤੀ ਕਲਾਵਾਂ ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਪੰਜ ਬ੍ਰਹਮਪਦਾਂ ਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ॥

Verse 87

इति विन्यस्तदेहोऽसौ भवेद्गंगाधरः स्वयम् । ततः समाहितो भूत्वा ध्यायेदेवं सदाशिवम् ॥ ८७ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦੇਹ ਨੂੰ ਵਿਨਿਆਸ ਕਰਕੇ ਸਾਧਕ ਆਪ ਹੀ ਗੰਗਾਧਰ (ਸ਼ਿਵ) ਸਰੂਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਮਨ ਨੂੰ ਸਮਾਹਿਤ ਕਰਕੇ, ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ॥

Verse 88

सितपीतासितश्वेतजपाभैः पंचभिर्मुखैः । अक्षैर्युतं ग्लौमुकुटं कोटिपूर्णेंदुसंप्रभम् ॥ ८८ ॥

ਉਸ ਦੇ ਪੰਜ ਮੁਖ ਹਨ—ਚਿੱਟੇ, ਪੀਲੇ, ਨੀਲ-ਸ਼ਿਆਮ, ਚਮਕਦਾਰ ਚਿੱਟੇ ਅਤੇ ਜਪਾ-ਫੁੱਲ ਵਰਗੀ ਅਰੁਣ ਆਭਾ ਨਾਲ ਦਿਪਤ। ਉਹ ਅੱਖ-ਮਾਲਾ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਗਲੌ’ ਮੁਕੁਟ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਕਾਂਤੀ ਕਰੋੜਾਂ ਪੂਰਨ ਚੰਦ੍ਰਾਂ ਵਰਗੀ ਹੈ॥

Verse 89

शूलं टंकं कृपाणं च वज्राग्न्यहिपतीन्करैः । दधानंभूषणोद्दीप्तं घण्टापाशवराभयान् ॥ ८९ ॥

ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੂਲ, ਟੰਕ (ਕੁਹਾੜਾ), ਕ੍ਰਿਪਾਣ, ਅਤੇ ਵਜ੍ਰ, ਅੱਗ ਤੇ ਅਹਿਪਤੀ (ਨਾਗਰਾਜ) ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਦਿਪਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਘੰਟੀ, ਪਾਸ਼, ਵਰ-ਮੁਦਰਾ ਅਤੇ ਅਭਯ-ਮੁਦਰਾ ਵੀ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ॥

Verse 90

एवं ध्यात्वा जपेन्मंत्रं पञ्चलक्षं मधुप्लुतैः । प्रसूनैः करवीरोत्थैर्जुहुयात्तद्दशांशतः ॥ ९० ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਮੰਤਰ ਦਾ ਪੰਜ ਲੱਖ ਵਾਰ ਜਪ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਦ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇ ਕਰਵੀਰ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਦਸਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਹਵਨ ਕਰੇ।

Verse 91

पूर्वोदिते यजेत्पीठे मूर्तिं मूलेन कल्पयेत् । आवाह्य पूजयेत्तस्यां मूर्तावावरणैः सह ॥ ९१ ॥

ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੇ ਸ਼ੁਭ ਸਮੇਂ ਪੀਠ ਉੱਤੇ ਯਜਨ ਕਰੇ; ਮੂਲ-ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਮੂਰਤੀ ਦੀ ਕਲਪਨਾ/ਸਥਾਪਨਾ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਦੇਵਤਾ ਦਾ ਆਵਾਹਨ ਕਰਕੇ ਉਸ ਮੂਰਤੀ ਦੀ ਆਵਰਣਾਂ ਸਮੇਤ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।

Verse 92

शक्तिं डमरुकाभीतिवरान्संदधतं करैः । ईशानं त्रीक्षणं शुभ्रमैशान्यां दिशि पूजयेत् ॥ ९२ ॥

ਸ਼ਕਤੀ, ਡਮਰੂ, ਅਭਯ ਮੁਦਰਾ ਅਤੇ ਵਰਦ ਹੱਥ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਤ੍ਰਿਨੇਤਰ, ਉਜਲਾ ਈਸ਼ਾਨ ਦੀ ਐਸ਼ਾਨ੍ਯ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।

Verse 93

परश्वेणवराभीतीर्दधानं विद्युदुज्ज्वलम् । चतुर्मुखं तत्पुरुषं त्रिनेत्रं पूर्वतोऽर्चयेत् ॥ ९३ ॥

ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ, ਪਰਸ਼ੂ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ, ਵਰਦ ਤੇ ਅਭਯ ਮੁਦਰਾਵਾਂ ਵਾਲਾ, ਬਿਜਲੀ ਵਰਗਾ ਉਜਲਾ, ਚਤੁਰਮੁਖ ਤ੍ਰਿਨੇਤਰ ਤਤਪੁਰੁਸ਼ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰੇ।

Verse 94

अक्षस्रजं वेदपाशौ ऋषिं डमरुकं ततः । खट्वांगं निशितं शूलं कपालं बिभ्रतं करैः ॥ ९४ ॥

ਫਿਰ (ਉਸ ਨੂੰ) ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਖਮਾਲਾ, ਵੇਦ-ਪਾਸ਼, ਰਿਸ਼ੀ-ਚਿੰਨ੍ਹ, ਡਮਰੂ; ਅਤੇ ਖਟਵਾਂਗ, ਤਿੱਖਾ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਤੇ ਕਪਾਲ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਧਿਆਨ ਕਰੇ।

Verse 95

अंजनाभं चतुर्वक्त्रं भीमदंतं भयावहम् । अघोरं त्रीक्षणं याम्ये पूजयेन्मंत्रवित्तमः ॥ ९५ ॥

ਦੱਖਣ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਪਰਮ ਗਿਆਨੀ ਅੰਜਨ ਵਰਗਾ ਸ਼ਿਆਮ, ਚਤੁਰਮੁਖ, ਭਿਆਨਕ ਦੰਦਾਂ ਵਾਲਾ, ਭਯ ਉਤਪੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪਰ ਤੱਤਵਤಃ ਅਘੋਰ, ਤ੍ਰਿਨੇਤਰ ਦੇਵ ਦੀ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।

Verse 96

कुंकुमाभचतुर्वक्त्रं वामदेवं त्रिलोचनम् । हरिणाक्षगुणाभीतिवरहस्तं चतुर्मुखम् ॥ ९६ ॥

ਕੁੰਕੁਮ ਵਰਗੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਚਤੁਰਮੁਖ, ਸ਼ੁਭ ਵਾਮਦੇਵ, ਤ੍ਰਿਨੇਤਰ; ਹਰিণ-ਨੇਤਰ, ਗੁਣ, ਅਭਯ ਅਤੇ ਵਰਦਾਨ ਦੀਆਂ ਮੁਦਰਾਵਾਂ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਉਸ ਚਤੁਰਮੁਖ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।

Verse 97

बालेंदुशेखरोल्लासिमुकुटं पश्चिमे यजेत् । कर्पूरेंदुनिभं सौम्यं सद्योजातं त्रिलोचनम् ॥ ९७ ॥

ਪੱਛਮ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਉਸ ਰੂਪ ਦਾ ਯਜਨ ਕਰੇ ਜਿਸ ਦੇ ਮੁਕੁਟ ਉੱਤੇ ਬਾਲਚੰਦ੍ਰ ਚਮਕਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਸੌਮ੍ਯ, ਤ੍ਰਿਨੇਤਰ, ਸਦ੍ਯੋਜਾਤ ਅਤੇ ਕਪੂਰ ਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਰਗਾ ਉਜਲਾ ਹੈ।

Verse 98

वराभयाक्षवलयकुठारान्दधतं करैः । विलासिनं स्मेरवक्त्रं सौम्ये सम्यक्समर्चयेत् ॥ ९८ ॥

ਸੌਮ੍ਯ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਉਸ ਮਨੋਹਰ, ਮੁਸਕਰਾਉਂਦੇ ਮੁਖ ਵਾਲੇ ਦੇਵ ਦੀ ਠੀਕ ਰੀਤ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰੇ, ਜੋ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਦਾਨ-ਮੁਦਰਾ, ਅਭਯ-ਮੁਦਰਾ, ਅੱਖਮਾਲਾ, ਕੰਗਣ ਅਤੇ ਕੁਠਾਰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 99

कोणेष्वर्चेन्निवृत्त्याद्यास्तेजोरूपाः कलाः क्रमात् । विघ्नेश्वराननन्ताद्यान्पत्रेषु परितो यजेत् ॥ ९९ ॥

ਕੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ ਆਦਿ ਤੇਜੋਮਈ ਕਲਾਵਾਂ ਦੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਅਰਚਨਾ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਪੱਤਿਆਂ (ਪੰਖੁੜੀਆਂ) ਉੱਤੇ ਵਿਘਨੇਸ਼ਵਰ ਅਤੇ ਅਨੰਤ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਯਜਨ ਕਰੇ।

Verse 100

उमादिकास्ततो बाह्ये शक्राद्यानायुधैः सह । इति संपूज्य देवेशं भक्त्या परमया युतः ॥ १०० ॥

ਫਿਰ ਬਾਹਰ ਉਮਾ ਆਦਿ ਦੇਵਗਣ, ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਦੇਵਤੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਦਿਵ੍ਯ ਆਯੁਧਾਂ ਸਮੇਤ ਦੇਵੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਸੰਪੂਜਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ; ਅਤੇ ਉਹ ਪਰਮ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਪੂਜਾ ਨੂੰ ਸਮ੍ਯਕ ਪੂਰਾ ਕਰਦਾ ਗਿਆ।

Verse 101

प्रणीयेन्नृत्यगीताद्यैः स्तोत्रमैर्त्रीं मनोहरैः । तारो मायावियद्बिंदुमनुस्वरसमन्वितः ॥ १०१ ॥

ਇਹ ਕਰਮ ਨਾਚ, ਗੀਤ ਆਦਿ ਨਾਲ, ਮੈਤ੍ਰੀ ਜਗਾਉਣ ਵਾਲੇ ਮਨੋਹਰ ਸਤੋਤਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ‘ਤਾਰ’ (ਓਂ) ਅੱਖਰ ਨੂੰ ਮਾਇਆ, ਵਿਯਤ ਅਤੇ ਬਿੰਦੂ ਸਮੇਤ, ਅਨੁਸਵਾਰ ਨਾਦ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 102

पञ्चाक्षरसमायुक्तो वसुवर्णो मनुर्मतः । पंचाक्षरोक्तवत्कुर्यादंगन्यासादिकं बुधः ॥ १०२ ॥

ਪੰਜ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਅਤੇ ‘ਵਸੁ-ਵਰਨ’ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਜੋ ਮੰਤ੍ਰ ਹੈ, ਉਹੀ ਵਿਹਿਤ ਮੰਤ੍ਰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਸਾਧਕ ਨੂੰ ਪੰਜਾਕਸ਼ਰ ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਅੰਗਨਿਆਸ ਆਦਿ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 103

सिंदूराभं लसद्रत्नमुकुटं चन्द्रमौलिनम् । दिव्यभूषांगरागं च नागयज्ञोपवीतिनम् ॥ १०३ ॥

ਉਹ ਸਿੰਦੂਰ ਵਰਗੇ ਅਰੁਣ ਵਰਣ ਦਾ ਸੀ; ਚਮਕਦਾਰ ਰਤਨ-ਜੜਿਤ ਮੁਕੁਟਧਾਰੀ ਅਤੇ ਚੰਦਰਮੌਲੀ; ਦਿਵ੍ਯ ਗਹਿਣਿਆਂ ਤੇ ਸੁਗੰਧਿਤ ਅੰਗਰਾਗ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ; ਅਤੇ ਨਾਗ ਨੂੰ ਯਜ੍ਞੋਪਵੀਤ ਵਾਂਗ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸੀ।

Verse 104

वामोरुस्थप्रियोरोजन्यस्तहस्तं च बिभ्रतम् । वेदटंकेष्मभयं ध्यायेत्सर्वेश्वरं शिवम् ॥ १०४ ॥

ਸਰਵੇਸ਼ਵਰ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਨਿਰਭਯ ਹੈ; ਖੱਬੀ ਰਾਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠੀ ਪ੍ਰਿਯਾ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਹੱਥ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 105

अष्टलक्षं जपेन्मंत्रं तत्सहस्रं घृतान्वितैः । पायसैर्जुहुयात्पीठेमूर्तिं संकल्प्य मूलतः ॥ १०५ ॥

ਅੱਠ ਲੱਖ ਵਾਰ ਮੰਤ੍ਰ ਜਪੇ; ਫਿਰ ਘਿਉ ਮਿਲੇ ਪਾਇਸ ਨਾਲ ਹਜ਼ਾਰ ਆਹੁਤੀਆਂ ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ ਅਰਪਣ ਕਰੇ। ਪੀਠ ਉੱਤੇ ਮੂਲ ਸੰਕਲਪ ਨਾਲ ਦੇਵ-ਮੂਰਤੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਕੇ ਹਵਨ ਕਰੇ।

Verse 106

अंगैरावरणं पूर्वमनंताद्यैरनन्तरम् । उमादिभिः समुद्दिष्टं तृतीयं लोकनायकैः ॥ १०६ ॥

ਪਹਿਲਾ ਆਵਰਨ ਅੰਗਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੈ; ਫਿਰ ਅਨੰਤ ਆਦਿ ਵੱਲੋਂ ਵਰਣਿਤ ਆਵਰਨ ਹੈ। ਤੀਜਾ ਉਮਾ ਆਦਿ ਨੇ ਦਰਸਾਇਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਲੋਕ-ਨਾਇਕਾਂ ਨੇ ਉਚਾਰਿਆ ਹੈ।

Verse 107

चतुर्थं पंचमं तेषामायुधैः परिकीर्तितम् । एवं प्रतिदिनं देवं पूजयेत्साधकोत्तमः ॥ १०७ ॥

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਚੌਥਾ ਅਤੇ ਪੰਜਵਾਂ (ਵਿਨਿਆਸ) ਦਿਵ੍ਯ ਆਯੁਧਾਂ ਨਾਲ ਕਥਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸਾਧਕ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।

Verse 108

पुत्रपौत्रादिगां लक्ष्मीं संप्राप्यह्यत्र मोदते । तारः स्थिरा सकर्णेंदुर्भघृगुः सर्गसमन्वितः ॥ १०८ ॥

ਇੱਥੇ ਪੁੱਤਰ-ਪੌਤਰ ਆਦਿ ਰੂਪ ਲਕਸ਼ਮੀ (ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ) ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। (ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ) ਤਾਰਾ, ਸਥਿਰਾ, ਸਕਰਣੇਂਦੁ, ਭਾਗ੍ਰਿਗੁ ਅਤੇ ਸਰਗ—ਆਪਣੀਆਂ ਵਰਗ-ਵੰਡਾਂ ਸਮੇਤ—ਉਚਾਰੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 109

अक्षरात्मा निगदितो मंत्रो मृत्युञ्जयात्मकः । ऋषइः कहोलो देव्यादिगायत्री छन्द ईरितम् ॥ १०९ ॥

ਇਹ ਮੰਤ੍ਰ ਅਕਸ਼ਰਾਤਮਾ—ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਅਕਸ਼ਰ ਨੂੰ ਹੀ ਸਾਰ—ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁੰਜਯ-ਸਰੂਪ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਰਿਸ਼ੀ ਕਹੋਲ ਹੈ ਅਤੇ ਛੰਦ ‘ਦੇਵ੍ਯਾਦਿ-ਗਾਇਤ੍ਰੀ’ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 110

मृत्युञ्जयो महादेवो देवतास्य समीरितः । भृगुणा दीर्घयुक्तेन षडंगानि समाचरेत् ॥ ११० ॥

ਇਸ ਮੰਤ੍ਰ-ਕਰਮ ਦੀ ਦੇਵਤਾ ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁੰਜਯ ਮਹਾਦੇਵ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਭ੍ਰਿਗੁ-ਦੀਰਘ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਾ ਕੇ ਛੇ ਅੰਗ (ਸ਼ਡੰਗ) ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਕਰੇ।

Verse 111

चंद्रार्कहुतभुङ्नेत्रं स्मितास्यं युग्मपद्मगम् । मुद्रापाशैणाक्षसूत्रलसत्पाणिं शशिप्रभम् ॥ १११ ॥

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨੇਤਰ ਚੰਦਰਮਾ, ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਹੁਤਭੁਕ (ਅਗਨੀ) ਹਨ; ਮੁਖ ਤੇ ਮੰਦ ਹਾਸ ਹੈ; ਉਹ ਜੋੜੇ ਕਮਲਾਂ ਉੱਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹਨ। ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁਦਰਾ, ਪਾਸ਼, ਹਰਣ ਅਤੇ ਅੱਖਸੂਤਰ ਚਮਕਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਚੰਦ੍ਰ-ਪ੍ਰਭਾ ਨਾਲ ਦਿਪਤ ਹਨ।

Verse 112

भालेंदुविगलंत्पीयूषप्लुतांगमलंकृतम् । हाराद्यैर्निजकांत्या तु ध्यायेद्विश्वविमोहनम् ॥ ११२ ॥

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੱਥੇ ਦੇ ਚੰਦਰ ਤੋਂ ਟਪਕਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਅੰਗ ਭਿੱਜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਜੋ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹਨ—ਹਾਰ ਆਦਿ ਗਹਿਣੇ ਆਪਣੀ ਹੀ ਕਾਂਤੀ ਨਾਲ ਚਮਕਦੇ ਹਨ—ਉਸ ਵਿਸ਼ਵ-ਵਿਮੋਹਨ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ।

Verse 113

गुणलक्षं जपेन्मंत्रं तद्दशांशं हुनेत्सुधीः । अमृताशकलैः शुद्धदुग्धाज्यसमभिप्लुतैः ॥ ११३ ॥

ਸੁਧੀ ਸਾਧਕ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ‘ਗੁਣ-ਲੱਖ’ ਜਪ ਕਰੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਦਸਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਦਾ ਹੋਮ ਕਰੇ—ਅੰਮ੍ਰਿਤਾਸ਼ਕ ਦੇ ਟੁਕੜਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਦੁੱਧ ਤੇ ਘਿਉ ਨਾਲ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਿਗੋ ਕੇ।

Verse 114

शैवे संपूजयेत्पीठे मूर्तिं संकल्पमूलतः । अंगावरणमाराध्यपश्चाल्लोकेश्वरान्यजेत् ॥ ११४ ॥

ਸ਼ੈਵ ਪੀਠ ਉੱਤੇ ਸੰਕਲਪ ਨੂੰ ਮੂਲ ਬਣਾ ਕੇ ਮੂਰਤੀ ਦੀ ਪੂਰੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਅੰਗ-ਆਵਰਨ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰ ਕੇ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਲੋਕೇಶਵਰਾਂ ਦਾ ਪੂਜਨ ਕਰੇ।

Verse 115

तदस्त्राणि ततो बाह्ये पूजयेत्साधकोत्तमः । जपपूजादिभिः सिद्धे मंत्रेऽस्मिन्मुनिसत्तम ॥ ११५ ॥

ਤਦਨੰਤਰ ਸਾਧਕਾਂ ਵਿਚੋਂ ਉੱਤਮ ਸਾਧਕ ਮੁੱਖ ਪੂਜਾ-ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਉਹਨਾਂ ਅਸਤ੍ਰ-ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਜਪ, ਪੂਜਾ ਆਦਿ ਨਾਲ ਇਹ ਮੰਤ੍ਰ ਸਿੱਧ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਕਰਮ ਫਲਦਾਇਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 116

कुर्यात्प्रयोगान्कल्योक्तानभीष्टफलसिद्धये । दुग्धसिक्तैः सुधाखंडैर्हुत्वा प्रत्यहमादरात् ॥ ११६ ॥

ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰੋਕਤ ਸ਼ੁਭ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇ ਮਿਸ਼ਰੀ ਦੇ ਟੁਕੜਿਆਂ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਉਹ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਆਦਰ ਨਾਲ ਦੇਵੇ।

Verse 117

सहस्रमासपर्यंतं लभेदायुर्धनं सुतान् । सुधावटतितान्पूर्वा पयः सर्पिः पयो हविः ॥ ११७ ॥

ਹਜ਼ਾਰ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੱਕ ਆਯੁ, ਧਨ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪੂਰਵ ਵਿਧੀ ਵਿੱਚ ਦੁੱਧ, ਘਿਉ, ਫਿਰ ਦੁੱਧ ਅਤੇ ਹਵਿਸ ਦੀਆਂ ਆਹੁਤੀਆਂ, ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਸਮ ਵਟ-ਸੁਧਾ/ਵਟ-ਰਸ ਦਾ ਵੀ ਉਲੇਖ ਹੈ।

Verse 118

सप्त द्रव्याणि वारेषु क्रमाद्दशशतं हुनेत् । सप्ताधिकान् द्विजान्नित्यं भोजयेन्मधुरान्वितम् ॥ ११८ ॥

ਹਫ਼ਤੇ ਦੇ ਵਾਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਸੱਤ ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਨਾਲ ਨਿਯਮਤ ਤੌਰ ਤੇ ਹਜ਼ਾਰ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਤੇ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸੱਤ ਜਾਂ ਵੱਧ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਮਿੱਠੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਸਮੇਤ ਭੋਜਨ ਕਰਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 119

ऋत्विग्भ्यो दक्षिणां दद्यादरुणां गां पयस्विनीम् । गुरुं संप्रीणयेत्पश्चाद्धनाद्यैर्देवताधिया ॥ ११९ ॥

ਰਿਤਵਿਜਾਂ ਨੂੰ ਦੱਖਿਣਾ ਦੇਵੇ—ਲਾਲੀਮਾਂ ਵਾਲੀ, ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਗਾਂ। ਫਿਰ ਦੇਵਤਾ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਧਨ ਆਦਿ ਭੇਟ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰੇ।

Verse 120

अनेन विधिना साध्यः कृत्याद्रोहज्वंरादिभिः । विमुक्तः सुचिरं जीवेच्छरदां शतमञ्जसा ॥ १२० ॥

ਇਸ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕ੍ਰਿਤਿਆ, ਸ਼ਤ੍ਰੂ-ਪ੍ਰਯੋਗ, ਜ਼ਵਰ ਆਦਿ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਸਾਧਕ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲੰਮਾ ਜੀਵਨ ਜੀ ਕੇ ਸੌ ਸ਼ਰਦਾਂ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 121

अभिचारे ज्वरे स्तंभघोरोन्मादे शिरोगदे । असाध्यरोगे क्ष्वेडार्तौ मोहे दाहे महाभये ॥ १२१ ॥

ਅਭਿਚਾਰ, ਜ਼ਵਰ, ਸਤੰਭ, ਭਿਆਨਕ ਉਨਮਾਦ, ਸਿਰ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ, ਅਸਾਧ ਰੋਗ, ਵਿਸ਼ੀਲੇ ਡੰਸ/ਵਿਸ਼-ਪੀੜਾ, ਮੋਹ, ਦਾਹ ਅਤੇ ਮਹਾਂਭਯ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ (ਇਹ ਪ੍ਰਯੋਗ) ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 122

होमोऽयं शांतिदः प्रोक्तः सर्वाभयप्रदायकः । द्रव्यैरेतैः प्रजुहुयात्त्रिजन्मसु यथाविधि ॥ १२२ ॥

ਇਹ ਹੋਮ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਹਰ ਡਰ ਤੋਂ ਅਭਯ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਨਾਲ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਤਿੰਨ ਜਨਮਾਂ ਤੱਕ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 123

भोजयेन्मधुरैर्भोज्यैर्ब्राह्मणान्वेदपारगान् । दीर्घमायुरवाप्नोति वांछितां विंदति श्रियम् ॥ १२३ ॥

ਮਿੱਠੇ ਤੇ ਮਨਭਾਉਂਦੇ ਭੋਜਨ ਨਾਲ ਵੇਦ-ਪਾਰੰਗਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਵਾਉਣ ਨਾਲ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨਚਾਹੀ ਸ਼੍ਰੀ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 124

एकादशाहुतीर्नित्यं दूर्वाभिर्जुहुयाद् बुधः । अपमृत्युजिदेव स्यादायुरारोग्यवर्द्धनम् ॥ १२४ ॥

ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਨੂੰ ਨਿੱਤ ਦੂರ್ವਾ ਘਾਹ ਨਾਲ ਗਿਆਰਾਂ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਉਹ ਅਕਾਲ ਮੌਤ ਨੂੰ ਜਿੱਤਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਮਰ ਤੇ ਆਰੋਗਤਾ ਵਧਦੀ ਹੈ।

Verse 125

त्रिजन्मसु सुधावल्लीकाश्मीरीबकुलोद्भवैः । समिद्वरैः कृतो होमः सर्वमृत्युगदापहः ॥ १२५ ॥

ਤਿੰਨ ਜਨਮਾਂ ਤੱਕ ਲਗਾਤਾਰ ਸੁਧਾਵੱਲੀ, ਕਾਸ਼ਮੀਰੀ ਅਤੇ ਬਕੁਲ-ਵ੍ਰਿੱਖ ਤੋਂ ਬਣੀਆਂ ਉੱਤਮ ਸਮਿਧਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਹੋਮ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਮਰਨਾਂਤਕ ਡਰ ਅਤੇ ਰੋਗਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 126

सिद्धार्थैर्विहितो होमो महाज्वरविनाशनः । अपामार्गसमिद्धोमः सर्वामयनिषूदनः ॥ १२६ ॥

ਸਿੱਧਾਰਥ (ਚਿੱਟੀ ਸਰੋਂ) ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਹੋਮ ਮਹਾਜ਼ਵਰ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਅਪਾਮਾਰਗ ਦੀਆਂ ਸਮਿਧਾਂ ਨਾਲ ਜਗਾਇਆ ਹੋਮ ਸਭ ਰੋਗਾਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰਕ ਹੈ।

Verse 127

दक्षिणामूर्तये पूर्वं तुभ्यं पदमनंतरम् । वटमूलपदस्यांते प्रवदेच्च निवासिने ॥ १२७ ॥

ਪਹਿਲਾਂ ‘ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾਮੂਰਤਯੇ’ ਸ਼ਬਦ ਉਚਾਰੋ; ਫਿਰ ਤੁਰੰਤ ‘ਤੁਭ੍ਯੰ’ ਕਹੋ। ਫਿਰ ‘ਵਟਮੂਲ’ ਵਾਲੇ ਪਦ ਦੇ ਅੰਤ ‘ਨਿਵਾਸਿਨੇ’ ਕਹਿ ਕੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰੋ।

Verse 128

ध्यानैकनिरतांगाय पश्चाद् ब्रूयान्नमः पदम् । रुद्राय शंभवे तारशक्तिरुद्धोऽयमीरितः ॥ १२८ ॥

ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਗ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੀਨ ਹੋਣ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ‘ਨਮਃ’ ਸ਼ਬਦ ਉਚਾਰਿਆ ਜਾਵੇ। ‘ਰੁਦ੍ਰਾਯ, ਸ਼ੰਭਵੇ’—ਇਹ ਤਾਰਾ-ਸ਼ਕਤੀ (ਓਂ-ਸ਼ਕਤੀ) ਨਾਲ ਬੱਝਿਆ ‘ਉੱਧ’ ਮੰਤ੍ਰ ਘੋਸ਼ਿਤ ਹੈ।

Verse 129

षट्त्रिंशदक्षरो मंत्रः सर्वकामफलप्रदः । मुनिः शुकः समुद्दिष्टश्छंदोऽनुष्टुप्प्रकीर्तितम् ॥ १२९ ॥

ਇਹ ਛੱਤੀ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲਾ ਮੰਤ੍ਰ ਹੈ ਜੋ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦਾ ਫਲ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਰਿਸ਼ੀ ਸ਼ੁਕ ਮੁਨੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਛੰਦ ਅਨੁਸ਼ਟੁਪ ਘੋਸ਼ਿਤ ਹੈ।

Verse 130

देवता दक्षिणामूर्तिर्नाम्ना शंभुरुदीरितः । तारशक्तियुक्तैः पूर्वं ह्रीमाद्यंतैश्च मंत्रजैः ॥ १३० ॥

ਅਧਿਦੇਵਤਾ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾਮੂਰਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਸ਼ੰਭੂ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਰਾ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਅਤੇ ‘ਹ੍ਰੀਂ’ ਨਾਲ ਆਰੰਭ ਤੇ ‘ਹ੍ਰੀਂ’ ਨਾਲ ਹੀ ਸਮਾਪਤ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਸੂਤਰਾਂ ਦਾ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 131

षट्षष्ठाष्टेषु वह्न्यर्णैर्हृदयाद्यंगकल्पनम् । मूर्ध्नि भाले दृशोः श्रोत्रे गंडयुग्मे सनासिके ॥ १३१ ॥

ਛੇ-ਛੇ ਅਤੇ ਅੱਠ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਵਾਲੇ ਵਹ્નਿ-ਅਰਣ (ਅਗਨੀ ਅੱਖਰਾਂ) ਨਾਲ ਹਿਰਦੇ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਕਰਕੇ ਅੰਗ-ਨਿਆਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਸਿਰ, ਮੱਥਾ, ਦੋਵੇਂ ਅੱਖਾਂ, ਦੋਵੇਂ ਕੰਨ, ਦੋਵੇਂ ਗੱਲ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਨੱਕ ਸਮੇਤ ਉਥੇ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰੇ।

Verse 132

आस्यदोःसंधिषु गले स्तनहृन्नाभिमंडले । कट्यां गुह्ये पुनः पादसंधिष्वर्णान्न्यसेन्मनोः ॥ १३२ ॥

ਮੂੰਹ ਅਤੇ ਬਾਂਹਾਂ ਦੇ ਜੋੜਾਂ ਉੱਤੇ, ਗਲੇ ਵਿੱਚ, ਛਾਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ, ਹਿਰਦੇ ਅਤੇ ਨਾਭੀ-ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਮੰਤ੍ਰ-ਵਰਣਾਂ ਦਾ ਨਿਆਸ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਕਮਰ ਵਿੱਚ, ਗੁਹ੍ਯ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਮੁੜ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਜੋੜਾਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਮੰਤ੍ਰਾਕਸ਼ਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ।

Verse 133

व्यापकं तारशक्तिभ्यां कुर्याद्देहे ततः परम् । हिमाचलतटे रम्ये सिद्धिकिन्नरसेविते ॥ १३३ ॥

ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤਾਰਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਦੋ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਉਸ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਹਿਮਾਲੇ ਦੇ ਸੁਹਾਵਨੇ ਤਟ ਉੱਤੇ—ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਧ ਅਤੇ ਕਿੰਨਰ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ—(ਸਾਧਨਾ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਏ)।

Verse 134

विविधद्रुमशाखाभिः सर्वतो वारितातपे । सुपुष्पितैर्लताजालैराश्लिष्टकुसुमद्रुमे ॥ १३४ ॥

ਉੱਥੇ ਅਨੇਕਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਨੇ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਨੂੰ ਰੋਕ ਰੱਖਿਆ ਸੀ। ਅਤੇ ਘਣੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਲਤਾਵਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਨਾਲ ਲਪੇਟੇ ਹੋਏ ਪੁਸ਼ਪਿਤ ਦਰੱਖ਼ਤ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਸਨ।

Verse 135

शिलाविवरनिर्गच्छन्निर्झरानिलशीतले । गायद्देवांगनासंघे नृत्यद्बर्हि कदम्बके ॥ १३५ ॥

ਚੱਟਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਦਰਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲਦੇ ਝਰਨਿਆਂ ਦੀ ਠੰਢੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਠੰਢੇ ਉਸ ਥਾਂ ਤੇ ਦੇਵ-ਅੰਗਨਾਵਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਗੀਤ ਗਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਦੰਬ ਵਣ ਵਿੱਚ ਮੋਰ ਨੱਚਦੇ ਹਨ।

Verse 136

कूजत्कोकिलसंघेन मुखरीकृतदिङ्मुखे । परस्परविनिर्मुक्तमात्सर्यमृगसेविते ॥ १३६ ॥

ਕੂਕਦੀਆਂ ਕੋਇਲਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਨਾਲ ਚੌਹਾਂ ਪਾਸੇ ਗੂੰਜ ਉਠਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਹਿਰਨ ਆਪਸੀ ਈਰਖਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਨਿਡਰ ਫਿਰਦੇ ਹਨ।

Verse 137

जलजैः स्थलजैः पुष्पैरामोदिभिरलंकृते । आद्यैः शुकाद्यैर्मुनिभिरजस्रसुखसेविते ॥ १३७ ॥

ਜਲਜ ਤੇ ਥਲਜ ਸੁਗੰਧੀ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਥਾਂ ਸਜੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਅਤੇ ਆਦਿ ਮੁਨੀ—ਸ਼ੁਕ ਆਦਿ—ਨਿਰੰਤਰ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਵੱਸਦੇ ਸਨ।

Verse 138

पुरंदरमुखैर्देवैः सांगनाद्यैर्विलोकिते । वटवृक्षं महोच्छ्रायं पद्मरागफलोज्ज्लम् ॥ १३८ ॥

ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਉੱਚਾ ਵਟ-ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਖੜਾ ਸੀ, ਪਦਮਰਾਗ ਵਰਗੇ ਫਲਾਂ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਦਿਪਤ; ਪੁਰੰਦਰ (ਇੰਦਰ) ਆਦਿ ਦੇਵ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਤੇ ਸੇਵਕਾਂ ਸਮੇਤ ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਹਾਰਦੇ ਸਨ।

Verse 139

गारुत्मतमयैः पत्रैर्निबिडैरुपशोभितम् । नवरत्नमयाकल्पैर्लंबमानैरलंकृतम् ॥ १३९ ॥

ਉਹ ਦਰਖ਼ਤ ਗਾਰੁਤਮਤ (ਪੰਨਾ) ਵਰਗੇ ਘਣੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਸੀ ਅਤੇ ਨੌਂ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਬਣੇ ਲਟਕਦੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ ਸੀ।

Verse 140

संसारतापविच्छेदकुशलच्छायमद्भुतम् । तस्य मूले सुसंक्लृप्तरत्नसिंहासने शुभे ॥ १४० ॥

ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਰੁੱਖ ਅਦਭੁਤ ਸੀ; ਉਸ ਦੀ ਉੱਤਮ ਛਾਂ ਸੰਸਾਰ-ਤਾਪ ਨੂੰ ਕੱਟਣ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਮੂਲ ਵਿੱਚ ਸੁਚੱਜੇ ਰੂਪ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਸ਼ੁਭ ਰਤਨ-ਸਿੰਘਾਸਨ ਵਿਹਾਜਮਾਨ ਸੀ॥

Verse 141

आसीनमसिताकल्पं शरच्चंद्रनिभाननम् । कैलासाद्रिनिभं त्र्यक्षं चंद्रांकितकपर्दकम् ॥ १४१ ॥

ਉਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਸਨਸਥ ਵੇਖਿਆ—ਸ਼ਿਆਮ ਵਰਣ, ਸ਼ਰਦ-ਚੰਦ੍ਰ ਵਰਗਾ ਮੁਖ; ਕੈਲਾਸ ਪਹਾੜ ਵਰਗੇ ਦਿਪਤ, ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰ, ਅਤੇ ਜਟਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਚੰਦ੍ਰ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ॥

Verse 142

नासाग्रालोकनपरं वीरासनसमास्थितम् । भद्राटके कुरंगाढ्यजानुस्थकरपल्लवम् ॥ १४२ ॥

ਉਹ ਵੀਰਾਸਨ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਬੈਠੇ, ਨਾਸਾਗ੍ਰ ਵੱਲ ਤੱਕਣ ਵਿੱਚ ਲੀਨ; ਭਦ੍ਰ ਆਸਨ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ, ਘੁੱਟਣਾਂ ਉੱਤੇ ਕੋਮਲ ਪੱਲਵ ਵਰਗੇ ਹੱਥ ਰੱਖ ਕੇ ਧਿਆਨਮਗਨ ਸਨ॥

Verse 143

कक्षाबद्धभुजंगं च सुप्रसन्नं हरं स्मरेत् । अयुतद्वयसंयुक्तगुणलक्षं जपेन्मनुम् ॥ १४३ ॥

ਬਾਂਹ ਉੱਤੇ ਬੱਝੇ ਸੱਪ ਸਮੇਤ ਪਰਮ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਰ (ਸ਼ਿਵ) ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਗੁਣ-ਲੱਛਣਾਂ ਵਾਲੇ ਉਸ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਵੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਵਾਰ ਜਪ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ॥

Verse 144

तद्दशांशं तिलैः शुद्धैर्जुहुयात्क्षीरसंयुतैः । पंचाक्षरोदिते पीठे तद्विधानेन पूजयेत् ॥ १४४ ॥

ਉਸ ਦਾ ਦਸਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਸ਼ੁੱਧ ਤਿਲਾਂ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਹੋਮ ਕਰੇ। ਅਤੇ ਪੰਜਾਖਰ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਪੀਠ ਉੱਤੇ ਉਸੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਜਾ ਕਰੇ॥

Verse 145

भिक्षाहारो जपेन्मासं मनुमेनं जितेंद्रियः । नित्यं सहस्रमष्टार्द्धं परां विंदति वाक्छ्रियम् ॥ १४५ ॥

ਭਿੱਖਿਆ-ਆਹਾਰ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਨਿਭਾ ਕੇ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ, ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਇਹ ਮੰਤਰ ਜਪਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਨਿੱਤ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਅੱਠ ਵਾਰ ਜਪਣ ਨਾਲ ਪਰਮ ਵਾਕ-ਸ਼੍ਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 146

त्रिवारं जप्तमेतेन पयस्तु मनुना पिबेत् । दक्षिणामूर्तिंसंध्यानाच्छास्त्रव्याख्यानकृद्भवेत् ॥ १४६ ॥

ਇਸ ਮੰਤਰ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਜਪ ਕੇ, ਮੰਤਰ ਉਚਾਰਦੇ ਹੋਏ ਦੁੱਧ ਪੀਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸੰਧਿਆ-ਉਪਾਸਨਾ ਵਿੱਚ ਦਕਸ਼ਿਣਾਮੂਰਤੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸ਼ਾਸਤਰ-ਵਿਆਖਿਆ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

Verse 147

प्रणवो हृदयं पश्चाद्वदेद्भगवतेपदम् । ङेयुतं दक्षिणामूर्तिं मह्यंमेधामुदीरयेत् ॥ १४७ ॥

ਪਹਿਲਾਂ ਹਿਰਦੇ-ਬੀਜ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਣਵ ‘ਓਂ’ ਉਚਾਰੋ, ਫਿਰ ‘ਭਗਵਤੇ’ ਸ਼ਬਦ ਕਹੋ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਙਕਾਰ ਸਮੇਤ ਦਕਸ਼ਿਣਾਮੂਰਤੀ ਦਾ ਆਹਵਾਨ ਕਰਕੇ ਕਹੋ— ‘ਮੈਨੂੰ ਮੇਧਾ ਬਖ਼ਸ਼ੋ’।

Verse 148

प्रयच्छ ठद्वयांतोऽयं द्वाविंशत्यक्षरो मनुः । मुनिश्चतुर्मुखश्छंदो गायत्री देवतोदिता ॥ १४८ ॥

ਇਹ ਮੰਤਰ ‘ਪ੍ਰਯੱਛ’ ਕਹਿ ਕੇ ‘ਠ’ ਦੇ ਦੋ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਬਾਈ ਅੱਖਰਾਂ ਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਰਿਸ਼ੀ ਚਤੁਰਮੁਖ (ਬ੍ਰਹਮਾ), ਛੰਦ ਗਾਇਤਰੀ ਅਤੇ ਦੇਵਤਾ ਘੋਸ਼ਿਤ ਹਨ।

Verse 149

ताररुद्धैः स्वरैर्दीर्घैः षड्भिरंगानि कल्पयेत् । पदैर्मंत्रभवैर्वापिध्यानाद्यं पूर्ववन्मतम् ॥ १४९ ॥

ਤਾਰ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਸੰਯਮਿਤ ਛੇ ਲੰਬੇ ਸੁਰਾਂ ਨਾਲ ਸਾਧਨਾ ਦੇ ਛੇ ਅੰਗ ਵਿਉਂਤਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਜਾਂ ਮੰਤਰ-ਜਨਿਤ ਪਦਾਂ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਆਦਿ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 150

लोहितोग्र्यासनः सद्यो बिंदुमान्प्रथमं ततः । द्वितीयं वह्निबीजस्था दीर्घा शांतीन्दुभूषिता ॥ १५० ॥

ਲੋਹਿਤ ਅਤੇ ਉਗ੍ਰ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਤੁਰੰਤ ਬਿੰਦੂ-ਯੁਕਤ ਪਹਿਲਾ ਰੂਪ ਉਚਾਰੋ। ਫਿਰ ਅਗਨੀ-ਬੀਜ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਦੂਜੇ ਦਾ ਜਪ ਕਰੋ—ਉਹ ਦੀਰਘ, ਸ਼ਾਂਤੀ-ਚਿੰਨ ਨਾਲ ਅੰਕਿਤ ਅਤੇ ਚੰਦ੍ਰ-ਚਿੰਨ ਨਾਲ ਭੂਸ਼ਿਤ ਹੈ।

Verse 151

तृतीया लांगलीशार्णमंत्रो बीजत्रयान्वितः । नीलकंठात्मकः प्रोक्तो विषद्वयहरः परः ॥ १५१ ॥

ਤੀਜਾ ‘ਲਾਂਗਲੀਸ਼ਾਰਣ ਮੰਤ੍ਰ’ ਹੈ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਬੀਜ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ। ਇਹ ਨੀਲਕੰਠ-ਸਰੂਪ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਦੋਹਾਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਵਿਸ਼ ਨੂੰ ਪਰਮ ਤੌਰ ਤੇ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 152

हरद्वयं वह्निजाया हृदयं परिकीर्तितम् । कपर्द्दिने पदयुगं शिरोमंत्र उदाहृतः ॥ १५२ ॥

‘ਹਰ-ਦ੍ਵਯ’ ਨੂੰ ਅਗਨੀ-ਜਾਇਆ ਦਾ ਹ੍ਰਿਦਯ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ‘ਕਪર્દਿਨ’ ਨੂੰ ਯੁਗਲ ਪੈਰ (ਦੋ ਚਰਨ) ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਸ਼ਿਰੋਮੰਤ੍ਰ’ ਨੂੰ ਸਿਰ ਦਾ ਮੰਤ੍ਰ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 153

नीलकंठाय ठद्वंद्वं शिखामंत्रोऽयमीरितः । कालकूटपदस्यांते विषभक्षणङेयुतम् ॥ १५३ ॥

ਨੀਲਕੰਠ ਲਈ ‘ਠ-ਦ੍ਵੰਦ੍ਵ’ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ—ਇਹੀ ਸ਼ਿਖਾ-ਮੰਤ੍ਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ‘ਕਾਲਕੂਟ’ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ‘ਵਿਸ਼-ਭਕਸ਼ਣ’ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਪਦ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਜਾਣੋ।

Verse 154

हुं फट् कवचमुद्दिष्टं नीलकंठिन इत्यतः । स्वाहांतमस्त्रमेतानि पंचागानि मनोर्विदुः ॥ १५४ ॥

‘ਹੁੰ ਫਟ’ ਨੂੰ ਕਵਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ‘ਨੀਲਕੰਠਿਨੀ’ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ‘ਸ੍ਵਾਹਾ’ ਅੰਤ ਨੂੰ ਅਸਤ੍ਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਦਵਾਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਪੰਜ ਅੰਗ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।

Verse 155

मूर्ध्नि कंठे हृदंभोजे क्रमाद्वीजत्रयं न्यसेत् । बालार्कायुतवर्चस्कं जटाजूटेंदुशोभितम् ॥ १५५ ॥

ਮੱਥੇ, ਗਲੇ ਅਤੇ ਹਿਰਦੇ-ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਦ੍ਵਿਜਤ੍ਰਯ ਦਾ ਨਿਆਸ ਕਰੇ। ਅਨੇਕ ਉਗਦੇ ਸੂਰਜਾਂ ਵਰਗੀ ਕਾਂਤੀ ਅਤੇ ਜਟਾਜੂਟ ਉੱਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਰੂਪ ਧਿਆਵੇ॥

Verse 156

नागाभूषं जपवटीं शूलं ब्रह्यकपालकम् । खट्वांगं दधतं दोर्भिस्त्रिनेत्रं चिंतयेद्धरम् ॥ १५६ ॥

ਨਾਗ-ਭੂਸ਼ਣਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ, ਜਪਮਾਲਾ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ, ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ, ਬ੍ਰਹਮਾ-ਕਪਾਲ ਅਤੇ ਖਟਵਾਂਗ ਬਾਹਾਂ ਵਿੱਚ ਧਾਰੇ—ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰ, ਭਯੰਕਰ ਪ੍ਰਤਾਪੀ ਹਰ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ।

Verse 157

लक्षत्रयं जपेन्मंत्रं तद्दशांशं ससर्पिषा । हविषा जुहुयात्सम्यक्संस्कृते हव्यवाहने ॥ १५७ ॥

ਮੰਤਰ ਦਾ ਤਿੰਨ ਲੱਖ ਜਪ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਉਸ ਦੇ ਦਸਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਘੀ ਸਮੇਤ ਹਵਿ ਨਾਲ, ਸੁਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਹਵ੍ਯਵਾਹਨ ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਆਹੁਤੀ ਦੇਵੇ।

Verse 158

शैवं पीठे यजेद्देवं नीलकंठं समाहितः । मृत्युं जयविधानेन विषद्वयविनाशनम् ॥ १५८ ॥

ਇਕਾਗ੍ਰ ਮਨ ਨਾਲ ਸ਼ੈਵ ਪੀਠ ਉੱਤੇ ਨੀਲਕੰਠ ਦੇਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁੰਜਯ-ਵਿਧਾਨ ਦੁਆਰਾ ਇਹ ਦੋਹਾਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਵਿਸ਼ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 159

अग्निः संवर्तकादित्यरानिलौ षष्टिबिंदुमान् । चिंतामणिरिति ख्यातं बीजं सर्वसमृद्धिदम् ॥ १५९ ॥

ਅਗਨੀ, ਸੰਵਰਤਕ, ਆਦਿਤ੍ਯ, ਰਾ ਅਤੇ ਅਨਿਲ—ਸੱਠ ਬਿੰਦੂਆਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਇਹ ਬੀਜ ‘ਚਿੰਤਾਮਣੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ; ਇਹ ਸਭ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਤੇ ਸਿੱਧੀ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ।

Verse 160

कश्यपो मुनिराख्यातश्छंदोऽनुष्टुबुदाहृतम् । अर्द्धनारीश्वरः प्रोक्तो देवता जगतां पतिः ॥ १६० ॥

ਇਸ ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀ ਮੁਨੀ ਕਸ਼੍ਯਪ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਛੰਦ ਅਨੁਸ਼ਟੁਪ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਦੇਵਤਾ ਜਗਤਪਤੀ ਅਰਧਨਾਰੀਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰੋਕਤ ਹਨ॥੧੬੦॥

Verse 161

रेफादिव्यंजनैः षड्भिः कुर्यादंगानि षट् क्रमात् । त्रिनेत्रं नीलमणिभं शूलपाशं कपालकम् ॥ १६१ ॥

‘ਰ’ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਛੇ ਵਿਅੰਜਨਾਂ ਨਾਲ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਛਡੰਗ-ਨਿਆਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰ, ਨੀਲਮਣੀ ਵਰਗਾ ਦਿਪਤ, ਸ਼ੂਲ-ਪਾਸ਼ ਅਤੇ ਕਪਾਲ ਧਾਰਣ ਵਾਲੇ ਦੇਵ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੋ॥੧੬੧॥

Verse 162

रक्तोत्पलं च हस्ताब्जैर्दधतं चारुभूषणम् । बालेंदुबद्धमुकुटमर्द्धनारीश्वरं स्मरेत् ॥ १६२ ॥

ਕਮਲ ਵਰਗੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਰਕਤ ਉਤਪਲ ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਸੁੰਦਰ ਭੂਸ਼ਣਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਬਾਲਚੰਦ੍ਰ ਨਾਲ ਬੱਝਿਆ ਮੁਕੁਟ ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਰਧਨਾਰੀਸ਼ਵਰ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰੋ॥੧੬੨॥

Verse 163

एकलक्षं जपेन्मंत्रं त्रिशतं मधुराप्लुतैः । तिलैर्हुनेद्यजेत्पीठे शैवेंगावरणैः सह ॥ १६३ ॥

ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਇੱਕ ਲੱਖ ਜਪ ਕਰੋ; ਫਿਰ ਸ਼ਹਿਦ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇ ਹੋਏ ਹਵ੍ਯ ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਸੌ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦਿਓ। ਤਿਲ ਨਾਲ ਹੋਮ ਕਰਕੇ, ਸ਼ੈਵ ਅੰਗ-ਆਵਰਨ ਸਮੇਤ ਪੀਠ ਉੱਤੇ ਪੂਜਾ ਕਰੋ॥੧੬੩॥

Verse 164

वृषाद्यैर्मातृभिः पश्चाल्लोकपालैस्तदायुधैः । प्रासादाद्यं जपेन्मंत्रमयुतं रोगशांतये ॥ १६४ ॥

ਵ੍ਰਿਸ਼ਾ ਆਦਿ ਮਾਤ੍ਰਿਕਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ, ਅਤੇ ਲੋਕਪਾਲਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਆਯੁਧਾਂ ਸਮੇਤ ਰੱਖ ਕੇ, ‘ਪ੍ਰਾਸਾਦ’ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਜਪ ਰੋਗ-ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਕਰੋ॥੧੬੪॥

Verse 165

स्वाहावृत्तमिदं बीजं विगलत्परमामृतम् । चन्द्रबिंबस्थितं मूर्ध्नि ध्यातं क्ष्वेडगदापहम् ॥ १६५ ॥

“ਸ੍ਵਾਹਾ” ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਇਹ ਬੀਜ ਅੱਖਰ ਪਰਮ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਟਪਕਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਿਰ ਦੇ ਸ਼ਿਖਰ ਉੱਤੇ ਚੰਦਰ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਕ੍ਸ਼ਵੇਡ (ਵਿਸ਼-ਦੋਸ਼) ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਦੂਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 166

प्रतिलोमस्वराढ्या च बीजं वह्निगृहे स्थितम् । रेफादिव्यंजनोल्लासिषट्कोणाभिवृतं बहिः ॥ १६६ ॥

ਉਲਟ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ ਸੁਰਾਂ ਨਾਲ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਉਹ ਬੀਜ ਅਗਨੀ-ਗ੍ਰਿਹ (ਅਗਨੀ ਸਥਾਨ) ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਓ। ਬਾਹਰੋਂ ‘ਰ’ (ਰੇਫ) ਆਦਿ ਵਿਅੰਜਨਾਂ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਛੇ-ਕੋਣੀ ਆਕਾਰ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਘੇਰੋ।

Verse 167

भूतार्तस्य स्मृतं मूर्ध्नि भूतमाशु विनाशयेत् । पीडितांगे स्मृतं तत्तत्पीडां शमयति ध्रुवम् ॥ १६७ ॥

ਭੂਤ-ਪੀੜਤ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਇਸ ਦਾ ਸਿਮਰਨ (ਜਪ) ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਹ ਭੂਤ ਜਲਦੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੁਖਦੇ ਅੰਗ ਉੱਤੇ ਸਿਮਰਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਹੀ ਖਾਸ ਪੀੜਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 168

प्रणवो हृदयं पश्चान् ङेंतः पशुपतिः पुनः । तारो नमो भूतपदं ततोऽधिपतये ध्रुवम् ॥ १६८ ॥

ਪਹਿਲਾਂ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਣਵ ‘ਓਂ’ ਦਾ ਨਿਆਸ ਕਰੋ; ਫਿਰ ‘ਙੇਂ’ ਅੰਤ ਵਾਲਾ ਪਦ ਜੋੜੋ। ਮੁੜ ‘ਪਸ਼ੁਪਤੀ’ ਉਚਾਰੋ। ਫਿਰ ਤਾਰਕ ‘ਓਂ’, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ‘ਨਮੋ’, ਫਿਰ ‘ਭੂਤ’ ਪਦ; ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ‘ਅਧਿਪਤਯੇ’ ਕਹੋ।

Verse 169

नमोरुद्राय युगलं खङ्गरावण शब्दतः । विहरद्वितयं पश्चान्नरीनृत्ययुगं पृथक् ॥ १६९ ॥

‘ਨਮੋ ਰੁਦ੍ਰਾਯ’ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਯੁਗਲ ਨੂੰ ਤਲਵਾਰਾਂ ਦੀ ਝੰਕਾਰ ਵਰਗੀ ਧੁਨ ਨਾਲ ਉਚਾਰੋ। ਫਿਰ ‘ਵਿਹਰਦ’ ਦੇ ਦੋ ਅੰਗ ਕਹੋ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੱਖਰੇ ਤੌਰ ‘ਨਾਰੀ-ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ’ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਯੁਗਲ ਦਾ ਜਪ ਕਰੋ।

Verse 170

श्मशानभस्माचितांते शरण्याय ततः परम् । घंटाकपालमालादिधरायेति पदं पुनः ॥ १७० ॥

ਫਿਰ ‘ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਦੀ ਭਸਮ ਨਾਲ ਲਿਪਤ ਦੇਹ ਵਾਲੇ ਸ਼ਰਨ੍ਯ ਪ੍ਰਭੂ’ ਲਈ ਮੰਤ੍ਰ-ਪਦ ਜਪੋ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੁੜ ‘ਘੰਟੀ, ਕਪਾਲ, ਮਾਲਾ ਆਦਿ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ’ ਲਈ ਪਦ ਉਚਾਰੋ।

Verse 171

व्याघ्रचर्मपदस्यांते परिधानाय तत्परम् । शशांककृतशब्दांते शेखराय ततः परम् ॥ १७१ ॥

‘ਵਿਆਘ੍ਰਚਰਮ’ ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ‘ਪਰਿਧਾਨਾਯ’ (ਪਹਿਨਣ ਯੋਗ ਵਸਤ੍ਰ) ਪਦ ਸਮਝੋ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਸ਼ਸ਼ਾਂਕਕ੍ਰਿਤ’ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ‘ਸ਼ੇਖਰਾਯ’ (ਸਿਰ ਦਾ ਭੂਸ਼ਣ) ਪਦ ਸਮਝੋ।

Verse 172

कृष्णसर्पपदात्पश्चाद्वदेद्यज्ञोपवीतिने । बलयुग्मं चलायुग्ममनिवर्तकपालिने ॥ १७२ ॥

‘ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਸਰਪ’ ਪਦ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰ ਕੇ, ਯਜ੍ਞੋਪਵੀਤਧਾਰੀ ਅੱਗੇ ਕਹੇ—‘ਬਲਯੁਗਮ, ਚਲਯੁਗਮ—ਹੇ ਅਨਿਵਰਤਕਪਾਲਿਨ!’

Verse 173

हनुयुग्मं ततो भूतांस्त्रासयद्वितयं पुनः । भूयो मंडलमध्ये स्यात्कटयुग्मं ततः परम् ॥ १७३ ॥

ਫਿਰ ਜਬੜਿਆਂ ਦਾ ਜੋੜ ਬਣਾਓ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੁੜ ਡਰ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੋ ਭੂਤਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰੋ। ਅੱਗੇ ਮੰਡਲ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਕਟੀ (ਕੁੱਲ੍ਹਿਆਂ) ਦਾ ਜੋੜ ਹੋਵੇ।

Verse 174

रुद्रांकुशेन शमय प्रवेशययुगं ततः । आवेशययुगं पश्चाञ्चंडासिपदमीरयेत् ॥ १७४ ॥

ਫਿਰ ਰੁਦ੍ਰਾਂਕੁਸ਼ ਨਾਲ ‘ਸ਼ਮਯ’ ਅਤੇ ‘ਪ੍ਰਵੇਸ਼ਯ’—ਇਹ ਦੋ ਮੰਤ੍ਰ-ਪਦ ਜਪੋ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ‘ਆਵੇਸ਼ਯ’ ਦੇ ਯੁਗਮ ਦਾ ਜਪ ਕਰਕੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ‘ਚੰਡਾਸਿ’ ਮੰਤ੍ਰ-ਪਦ ਉਚਾਰੋ।

Verse 175

धाराधिपतिरुद्रोऽयं ज्ञापयत्यग्निसुंदरी । खड्गरावणमंत्रोऽयं सप्तत्यूर्द्धशताक्षरः ॥ १७५ ॥

ਇਹ ਮੰਤਰ ‘ਧਾਰਾਵਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਰੁਦ੍ਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ; ਅਗਨਿਸੁੰਦਰੀ ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਖੜਗ-ਰਾਵਣ ਮੰਤਰ ਹੈ, ਜੋ ਇਕ ਸੌ ਸੱਤਰ ਅੱਖਰਾਂ ਦਾ ਹੈ॥

Verse 176

भूताधिपतये स्वाहा पूजामन्त्रोऽयमीरितः । सिद्धमंत्रोऽयमुदितो जपादेव प्रसिद्ध्यति ॥ १७६ ॥

‘ਭੂਤਾਧਿਪਤਏ ਸ੍ਵਾਹਾ’—ਇਹ ਪੂਜਾ-ਮੰਤਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਸਿੱਧ ਮੰਤਰ ਉਪਦੇਸ਼ਿਤ ਹੈ; ਕੇਵਲ ਜਪ ਨਾਲ ਹੀ ਸਿੱਧੀ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ॥

Verse 177

अयुतद्वितयात्पश्चाद्भूतादिग्रहणे क्षमः । माया स्फुरद्वयं भूयः प्रस्फुरद्वितयं पुनः ॥ १७७ ॥

ਦੋ ‘ਅਯੁਤ’ (ਵੀਹ ਹਜ਼ਾਰ) ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਤੱਤ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਭੂਤ ਆਦਿ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈ। ਫਿਰ ਮਾਇਆ ਦੋ ਸਫੁਰਣਾਂ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਮੁੜ ਦੋ ਹੋਰ ਸਫੁਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸਤਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ॥

Verse 178

घातयद्वितयं वर्मफडंतः समुदीरितः । एकपंचाशदर्णोऽयमघोरास्त्रं महामनुः ॥ १७८ ॥

ਜੇ ‘ਘਾਤਯ’ ਦੋ ਵਾਰ ਉਚਾਰ ਕੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ‘ਵਰਮ-ਫਟ੍’ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਕਾਵਨ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲਾ ਇਹ ਮਹਾਮੰਤਰ ‘ਅਘੋਰਾਸਤ੍ਰ’ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ॥

Verse 179

अघोरोऽस्य नुनिः प्रोक्तस्त्रिवृच्छंदं उदाहृतम् । अघोररुद्रः संदिष्टो देवता मन्त्रनायकः ॥ १७९ ॥

ਇਸ ਮੰਤਰ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀ ‘ਅਘੋਰ’ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ; ਛੰਦ ‘ਤ੍ਰਿਵ੍ਰਿਕ’ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਦੇਵਤਾ—ਮੰਤਰ ਦੇ ਨਾਇਕ—‘ਅਘੋਰ ਰੁਦ੍ਰ’ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹਨ॥

Verse 180

हृदयं पंचभिः प्रोक्तं शिरः षड्भिरुदाहृतम् । शिखा दशभिराख्याता नवभिः कवचं मतम् ॥ १८० ॥

ਹਿਰਦੇ ਦਾ ਮੰਤ੍ਰ ਪੰਜ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਿਰ ਦਾ ਮੰਤ੍ਰ ਛੇ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲਾ। ਸ਼ਿਖਾ ਮੰਤ੍ਰ ਦਸ ਅੱਖਰਾਂ ਦਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਕਵਚ ਮੰਤ੍ਰ ਨੌਂ ਅੱਖਰਾਂ ਦਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 181

वसुवर्णैः स्मृतं नेत्रं दशार्णैरस्त्रमीरितम् । मूर्ध्नि नेत्रास्यकंठेषु हृन्नाभ्यामूरुषु क्रमात् ॥ १८१ ॥

ਨੇਤ੍ਰ ਮੰਤ੍ਰ ਅੱਠ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲਾ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਸਤ੍ਰ ਮੰਤ੍ਰ ਦਸ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਮੱਥੇ; ਅੱਖਾਂ, ਮੂੰਹ ਤੇ ਗਲੇ; ਦਿਲ ਤੇ ਨਾਭੀ; ਅਤੇ ਜੰਘਾਂ/ਊਰੂਆਂ ਉੱਤੇ ਨਿਆਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 182

जानुजंघापदद्वंद्वे रुद्रभिन्नाक्षरैर्न्यसेत् । पञ्चषट्काष्टवेदांगद्विव्द्यब्धिरसलोचनैः ॥ १८२ ॥

ਘੁੱਟਣਾਂ, ਜੰਘਾਂ ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਰੁਦ੍ਰ-ਭਿੰਨ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਨਿਆਸ ਕਰੇ—ਪੰਜ, ਛੇ, ਅੱਠ, ਵੇਦਾਂਗ, ਦੋ, ਸਮੁੰਦਰ, ਰਸ ਅਤੇ ਨੇਤਰ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੰਕਾਂ ਨਾਲ ਦਰਸਾਏ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ।

Verse 183

श्यामं त्रिनेत्रं सपार्ढ्यं रक्तवस्त्रांगरांगकम् । नानाशस्त्रधरं ध्यायेनदघोराख्यं सदाशिवम् ॥ १८३ ॥

ਸ਼ਿਆਮ ਵਰਣ, ਤ੍ਰਿਨੇਤਰ, ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ, ਅੰਗਰਾਗ ਨਾਲ ਲਿਪਤ ਅਤੇ ਲਾਲ ਵਸਤ੍ਰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਨਾਨਾ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ‘ਅਘੋਰ’ ਨਾਮਕ ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ।

Verse 184

भूतवेतालकादीनां क्षयोऽयं निग्रहे मनुः । तारो वांतो धरासंस्थो वामनेत्रेंदुभूषितः ॥ १८४ ॥

ਭੂਤ, ਵੇਤਾਲ ਆਦਿ ਦੇ ਨਿਗ੍ਰਹ ਲਈ ਇਹ ਮੰਤ੍ਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਰਿਸ਼ੀ ਮਨੁ ਹੈ, ਦੇਵਤਾ/ਸਰੂਪ ‘ਤਾਰ’ ਹੈ, ਵਿਨਿਯੋਗ ‘ਧਰਾਸੰਸਥ’ ਹੈ, ਅਤੇ ਲੱਛਣ ਖੱਬੀ ਅੱਖ ਉੱਤੇ ਚੰਦਰ-ਭੂਸ਼ਣ ਹੈ।

Verse 185

पाशी बकः कर्णनेत्रवर्मास्त्रांतः षडक्षरः । मनुः पाशुपतास्त्राख्यो ग्रहक्षुद्रनिवारणः ॥ १८५ ॥

ਇਹ ਮੰਤ੍ਰ ਹਨ—‘ਪਾਸ਼ੀ’, ‘ਬਕ’, ‘ਕਰਨ-ਨੇਤ੍ਰ-ਵਰਮਾਸਤ੍ਰਾਂਤ’; ਅਤੇ ਛਡਅਕਸ਼ਰ ਮੰਤ੍ਰ; ਤੇ ‘ਪਾਸ਼ੁਪਤਾਸਤ੍ਰ’ ਨਾਮਕ ਮੰਤ੍ਰ—ਇਹ ਸਭ ਗ੍ਰਹਾਂ ਤੋਂ ਉਪਜੀਆਂ ਪੀੜਾਂ ਅਤੇ ਛੋਟੀਆਂ ਦੁਸ਼ਟ ਬਾਧਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਹਨ।

Verse 186

षड्भिर्वर्णैः षडंगानि हुंफडंतैः सजातिभिः । मध्याह्नार्कप्रभं भीमं त्र्यक्षं पन्नगभूषणम् ॥ १८६ ॥

ਛਡਅਕਸ਼ਰ ਨਾਲ ਛਡਅੰਗ-ਨਿਆਸ ਕਰੇ, ‘ਹੁੰ’ ‘ਫਟ’ ਆਦਿ ਬੀਜ-ਧੁਨੀਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਹਚਰ ਅੱਖਰਾਂ ਸਮੇਤ; ਫਿਰ ਦੁਪਹਿਰ ਦੇ ਸੂਰਜ ਵਰਗੇ ਤੇਜ ਵਾਲੇ, ਭਿਆਨਕ, ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰ ਅਤੇ ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਦੇਵ ਧਿਆਨ ਕਰੇ।

Verse 187

नानाशस्त्रं चतुर्वक्त्रं स्मरेत्पशुपतिं हरम् । वर्णलक्षं जपेन्मन्त्रं जुहुयात्तद्दशांशतः ॥ १८७ ॥

ਅਨੇਕ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਚਤੁਰਮੁਖ ਪਸ਼ੁਪਤੀ-ਹਰ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰੇ। ਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਲੱਖ ਵਰਣ-ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਜਪੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਦਸਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹਵਨ ਕਰੇ।

Verse 188

गव्येन सर्पिषा मन्त्रो संस्कृते हव्यवाहने । शैवे पीठे यजेदंगमातृलोकेश्वरायुधैः ॥ १८८ ॥

ਗਾਂ ਦੇ ਘਿਉ ਨਾਲ, ਸੰਸਕਾਰਿਤ ਹਵ੍ਯਵਾਹਨ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਮੰਤ੍ਰ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਦੇਵੇ। ਸ਼ੈਵ ਪੀਠ ਵਿੱਚ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅੰਗ-ਦੇਵਤਾ, ਮਾਤ੍ਰਿਕਾ-ਗਣ, ਲੋਕੈਸ਼ਵਰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਯੁਧਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੀਕ ਮੰਨ ਕੇ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।

Verse 189

अनेन मन्त्रितं तोयं भूतग्रस्तमुखे क्षिपेत् । सद्यः स मुंचति क्रंदान्महामंत्रप्रभावतः ॥ १८९ ॥

ਇਸ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਅਭਿਮੰਤ੍ਰਿਤ ਪਾਣੀ ਭੂਤ-ਗ੍ਰਸਤ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਛਿੜਕੇ। ਇਸ ਮਹਾਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਆਪਣਾ ਆਰਤ ਕਰੰਦਨ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 190

अनेन मन्त्रितान्बाणान्विसृजेद्युधि यो नरः । जयेत्क्षणेन निखिलाञ्छत्रून्पार्थ इवापरः ॥ १९० ॥

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਅਭਿਮੰਤ੍ਰਿਤ ਤੀਰ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਛੱਡਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਭ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਮਾਨੋ ਦੂਜਾ ਪਾਰਥ (ਅਰਜੁਨ) ਹੋਵੇ।

Verse 191

वर्णान्तिमो बिन्दुयुतः क्षेत्रपालाय हृन्मनुः ॥ १९१ ॥

ਵਰਨਮਾਲਾ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਅੱਖਰ ਨਾਲ ਬਿੰਦੂ ਜੋੜ ਕੇ ਜੋ ਹਿਰਦਾ-ਮੰਤਰ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਖੇਤਰਪਾਲ ਲਈ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੈ।

Verse 192

ताराद्यो वसुवर्णोऽयं क्षेत्रपालस्य कीर्तितः । षड्दीर्घयुक्तबीजेन षडंगं न्यस्य चिन्तयेत् ॥ १९२ ॥

‘ਤਾਰਾ’ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਸੁਵਰਨ ਵਰਣ ਦੀ ਕਾਂਤੀ ਵਾਲਾ ਇਹ ਮੰਤਰ ਖੇਤਰਪਾਲ ਦਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਛੇ ਦੀਰਘ ਸੁਰਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਬੀਜ ਨਾਲ ਛਡੰਗ-ਨਿਆਸ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਦੇਵ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ।

Verse 193

नीलाचलाभं दिग्वस्त्रं सर्पभूषं त्रिलोचनम् । पिंगोर्ध्वकेशान्दधतं कपालं च गदां स्मरेत् ॥ १९३ ॥

ਨੀਲਾਚਲ ਵਰਗੀ ਨੀਲ ਕਾਂਤੀ ਵਾਲਾ, ਦਿਗਵਸਤ੍ਰ (ਆਕਾਸ਼-ਵਸਤ੍ਰ) ਧਾਰੀ, ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਭੂਸ਼ਣ ਨਾਲ ਸਜਿਆ, ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰ, ਪਿੰਗਲ ਉੱਪਰ ਉਠੇ ਕੇਸਾਂ ਵਾਲਾ, ਕਪਾਲ ਅਤੇ ਗਦਾ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸ਼ੰਭੂ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰੇ।

Verse 194

लक्षमेकं जपेन्मन्त्रं जुहुयात्तद्दशांशतः । चरुणा घृतसिक्तेन ततः क्षेत्रे समर्चयेत् ॥ १९४ ॥

ਮੰਤਰ ਦਾ ਇੱਕ ਲੱਖ ਜਪ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਉਸ ਦੇ ਦਸਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਘਿਉ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇ ਚਰੂ ਨਾਲ ਹਵਨ ਕਰੇ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਖੇਤਰ/ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਸਮਰਚਨ ਕਰੇ।

Verse 195

धर्मादिकल्पिते पीठे सांगावरणमादरात् । तस्मै सपरिवाराय बलिमेतेन निर्हरेत् ॥ १९५ ॥

ਧਰਮ-ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਜਾਏ ਪੀਠ ਉੱਤੇ ਸਾਂਗ-ਆਵਰਨ ਸਮੇਤ ਬਲੀ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਅਰਪਣ ਕਰੇ। ਇਸੇ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਸਪਰਿਵਾਰ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਬਲੀ ਨਿਵੇਦਨ ਕਰੇ।

Verse 196

पूर्वमेहिद्वयं पश्चाद्विद्विषं पुरुषं द्वयम् । भञ्जयद्वितयं भूयो नर्तयद्वितयं पुनः ॥ १९६ ॥

ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਜੋੜੇ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਬੁਲਾਓ; ਫਿਰ ਵੈਰੀ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਜੋੜੇ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਲਿਆਓ। ਫਿਰ ਉਸ ਜੋੜੇ ਨੂੰ ਮੁੜ ਭੰਜੋ, ਅਤੇ ਫਿਰੋਂ ਉਸ ਜੋੜੇ ਨੂੰ ਨਚਾਓ।

Verse 197

ततो विघ्नपदद्वन्द्वं महाभैरव तत्परम् । क्षेत्रपालबलिं गृह्णद्वयं पावकसुन्दरी ॥ १९७ ॥

ਫਿਰ ਵਿਘਨਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਵਿੱਚ ਤਤਪਰ ਹੇ ਮਹਾਭੈਰਵ! ਹੇ ਪਾਵਕਸੁੰਦਰੀ! ਖੇਤਰਪਾਲ ਲਈ ਨਿਯਤ ਬਲੀ-ਦੁਇ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ।

Verse 198

बलिमन्त्रोऽयमाख्यातः सर्वकामफलप्रदः । सोपदेशं बृहत्पिण्डे कृत्वा रात्रिषु साधकः ॥ १९८ ॥

ਇਹ ਬਲੀ-ਮੰਤ੍ਰ ਉਪਦੇਸ਼ਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਦਾ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ-ਉਪਦੇਸ਼ ਸਮੇਤ ਵੱਡੇ ਪਿੰਡ ਉੱਤੇ ਇਹ ਕਰਕੇ ਸਾਧਕ ਰਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਧਨਾ ਕਰੇ।

Verse 199

स्मृत्वा यथोक्तं क्षेत्रेशँ तस्य हस्ते बलिं हरेत् । बलिनानेन सन्तुष्टः क्षेत्रपालः प्रयच्छति ॥ १९९ ॥

ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਖੇਤਰੈਸ਼ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਬਲੀ ਰੱਖੋ। ਇਸ ਬਲੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਖੇਤਰਪਾਲ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ।

Verse 200

कांतिं मेधां बलायोग्यं तेजः पुष्टिं यशः श्रियम् । उद्धरेद्बटुकं ङेंतमापदुद्धारणं तथा ॥ २०० ॥

ਇਹ (ਮੰਤਰ) ਕਾਂਤੀ, ਮੇਧਾ, ਬਲ ਲਈ ਯੋਗਤਾ, ਤੇਜ, ਪੁਸ਼ਟੀ, ਯਸ਼ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਆਫ਼ਤ ਵੇਲੇ ‘ਙੇਂਤਮ੍’ ਦੇ ਉਚਾਰਣ ਨਾਲ ਬਟੁਕ (ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ) ਨੂੰ ਦੁੱਖ-ਸੰਕਟ ਤੋਂ ਉਧਾਰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਆਪਦ-ਉਧਾਰ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹੈ।