Gaṇeśa Mantra-vidhi: Mahāgaṇapati Gāyatrī, Vakratuṇḍa Mantra, Nyāsa, Homa, Āvaraṇa-pūjā, and Caturthī Vrata
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨਾਰਦ ਨੂੰ ਗਣੇਸ਼-ਸਾਧਨਾ ਦੀ ਪੂਰੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਗਣੇਸ਼ ਮੰਤ੍ਰ, ਨਿਯੰਤਰਣ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਮੰਤ੍ਰ-ਰਚਨਾ ਅਤੇ 28 ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲੇ ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀ-ਛੰਦ-ਦੇਵਤਾ ਆਦਿ ਵਰਣਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਡੰਗ ਨਿਆਸ, ਭੂਰ-ਭੁਵਹ-ਸ੍ਵਹ ਵਿੱਚ ਭੁਵਨ ਨਿਆਸ ਅਤੇ ਅੰਕ-ਸੰਕੇਤਾਂ ਨਾਲ ਵਰਣ/ਪਦ ਨਿਆਸ ਦੀ ਸਪਸ਼ਟ ਸਥਾਪਨਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਮਹਾਗਣਪਤੀ ਗਾਇਤਰੀ (ਵਿਦ੍ਮਹੇ/ਧੀਮਹਿ/ਪ੍ਰਚੋਦਯਾਤ੍), ਧਿਆਨ-ਰੂਪ, ਜਪ ਗਿਣਤੀ ਅਤੇ ਅੱਠ ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਨਾਲ ਹੋਮ ਦੀ ਵਿਧੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਟਕੋਣ-ਤ੍ਰਿਕੋਣ-ਅੱਠ ਦਲ ਕਮਲ-ਭੂਪੁਰ ਵਾਲੇ ਯੰਤਰ/ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਪੀਠ-ਪੂਜਾ, ਆਵਰਣ ਦੇਵਤੇ-ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਹਚਰੀ ਸਮੇਤ ਗਣੇਸ਼ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਫੁੱਲ, ਸਮਿਧਾ, ਘੀ, ਸ਼ਹਿਦ ਆਦਿ ਅਰਪਣ ਅਨੁਸਾਰ ਫਲ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵੀ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਮਹੀਨਾਵਾਰ ਚਤੁਰਥੀ ਵਰਤ, ਗ੍ਰਹਿਣ ਪੂਜਾ, ਰੱਖਿਆ ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਵੱਖਰੇ ਵਕ੍ਰਤੁੰਡ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਤੇ ਆਵਰਣ-ਕ੍ਰਮ ਵੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਦੀਖਿਆ ਦੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ, ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ-ਸੰਤਾਨ-ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵਰਗੀਆਂ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ, ਗੋਪਨੀਯਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਅਤੇ ਭਕਤੀ-ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸਿੱਧੀ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਦੇ ਕੇ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
श्रीसनत्कुमार उवाच । अथ वक्ष्ये गणेशस्य मंत्रान्सर्वेष्टदायकान् । यान्समाराध्य विप्रेंद्र साधको भुक्तिमुक्तिमान् ॥ १ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੁਣ ਮੈਂ ਗਣੇਸ਼ ਦੇ ਉਹ ਮੰਤ੍ਰ ਦੱਸਾਂਗਾ ਜੋ ਸਭ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹਨ; ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੇਂਦ੍ਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਮਾਰਾਧਨਾ ਨਾਲ ਸਾਧਕ ਭੁਕਤੀ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੋਵੇਂ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 2
अव्ययो विष्णुवनिता शंभुस्त्री मीनकेतनः । स्मृतिर्मांसेंदुमन्वाढ्या सा पुनश्चंद्रशेखरा ॥ २ ॥
ਉਹ ਅਵ੍ਯਯ ਹੈ; ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਪ੍ਰਿਯਾ ਹੈ; ਸ਼ੰਭੂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਹੈ; ਮੀਨ-ਧਵਜ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਹੈ; ਪਵਿੱਤਰ ਸਿਮ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਸਾਕਾਰ ਰੂਪ ਹੈ; ਦੇਹ ਅਤੇ ਚੰਦਰ ਨਾਲ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ ਹੈ; ਅਤੇ ਫਿਰ ਚੰਦਰਸ਼ੇਖਰਾ ਹੈ।
Verse 3
ङेतो गणपतिस्तोयं भुजंगो वरदेति च । सर्वांते जनमुञ्चार्य ततो मे वशमानय ॥ ३ ॥
‘ਙੇਤੋ’, ‘ਗਣਪਤੀ’, ‘ਤੋਯੰ’, ‘ਭੁਜੰਗ’ ਅਤੇ ‘ਵਰਦ’—ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਉਚਾਰੋ; ਫਿਰ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਨਾਮ ਲੈ ਕੇ ‘ਉਸਨੂੰ ਮੇਰੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਲਿਆਓ’ ਕਹਿ ਕੇ ਜਪ ਕਰੋ।
Verse 4
वह्निः प्रियांतो मंत्रोऽयष्टाविंशतिवर्णवान् । गणकोऽस्य मुनिश्छंदो गायत्री वियुदादिका ॥ ४ ॥
ਇਹ ਮੰਤ੍ਰ ‘ਵਹ્નਿ’ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਆਰੰਭ ਹੋ ਕੇ ‘ਪ੍ਰਿਯਾ’ ਤੇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਠਾਈ ਵਰਣਾਂ ਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਰਿਸ਼ੀ ਗਣਕ, ਛੰਦ ਗਾਇਤ੍ਰੀ, ਅਤੇ ਦੇਵਤਾ ਵਿਯੁਤ-ਆਦਿਕ (ਬਿਜਲੀ-ਤੱਤ) ਹੈ।
Verse 5
गणेशो देवता बीजं षष्टशक्तिस्तदादिका । श्रीमन्महागणपतिप्रीतये विनियोगकः ॥ ५ ॥
ਇਸ ਦਾ ਦੇਵਤਾ ਗਣੇਸ਼ ਹੈ; ਬੀਜ ‘ਸ਼ਸ਼ਟੀ-ਸ਼ਕਤੀ’ ਸਮੇਤ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਸਮੇਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਨਿਯੋਗ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਮਹਾਗਣਪਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਹੈ।
Verse 6
ऋषिं शिरसि वक्रे तु छन्दश्च हृदि देवताम् । गुह्ये बीजं पदोः शक्तिं न्यसेत्साधकसत्तमः ॥ ६ ॥
ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸਾਧਕ ਨਿਆਸ ਕਰੇ—ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਸਿਰ ਤੇ, ਛੰਦ ਨੂੰ ਮੁਖ ਤੇ, ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ, ਬੀਜ ਨੂੰ ਗੁਹ੍ਯ-ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ।
Verse 7
षड्दीर्घाढ्येन बीजेन यं च बीजादिना पुनः । षङंगानि न्यसेदस्य जातियुक्तानि मंत्रवित् ॥ ७ ॥
ਮੰਤ੍ਰ-ਵਿਦ ਸਾਧਕ ਛੇ ਲੰਬੇ ਸੁਰਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਬੀਜ ਨਾਲ ਛਡੰਗ-ਨਿਆਸ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਫਿਰ ‘ਯੰ’ ਆਦਿ ਬੀਜ ਨਾਲ ਵੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਤੀ-ਯੁਕਤ ਛੇ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ।
Verse 8
शैवी षडंगमुद्राय न्यस्तव्या हि षडंगके । गामाद्यं चैव भूर्लोकं नाभ्यंतं पादयोर्न्यसेत् ॥ ८ ॥
ਛਡੰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਸ਼ੈਵੀ ਛਡੰਗ-ਮੁਦਰਾ ਦਾ ਨਿਆਸ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ‘ਗਾਮ੍’ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਭੂਰਲੋਕ ਦਾ ਨਿਆਸ ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਪੈਰਾਂ ਤੱਕ ਕਰੇ।
Verse 9
गीमाद्यं च भुवर्लोकं कंठांतं नाभितो न्यसेत् । स्वर्लोकं चैव गूमाद्यं कंठदिमस्तकावधि ॥ ९ ॥
‘ਗੀਮ੍’ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਭੁਵਰਲੋਕ ਦਾ ਨਿਆਸ ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਕੰਠ ਤੱਕ ਕਰੇ। ਅਤੇ ‘ਗੂਮ੍’ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਸਵਰਲੋਕ ਦਾ ਨਿਆਸ ਕੰਠ ਤੋਂ ਮੱਥੇ ਦੀ ਚੋਟੀ ਤੱਕ ਕਰੇ।
Verse 10
व्यापकं मूलमन्त्रेण न्यासोऽयं भुवनाभिधः । मूलमंत्रं समुञ्चार्य मातृकावर्णमीरयेत् ॥ १० ॥
ਮੂਲਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਇਹ ਵਿਆਪਕ ਨਿਆਸ ‘ਭੁਵਨ-ਨਿਆਸ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਮੂਲਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰ ਕੇ ਫਿਰ ਮਾਤ੍ਰਿਕਾ ਦੇ ਵਰਣਾਂ ਦਾ ਪਾਠ/ਜਪ ਕਰੇ।
Verse 11
तदंतेऽपि च मूलं स्यान्नमोंऽतं मातृकास्थले । क्षांतं विन्यस्य मूलेन व्यापकं रचयेत्सुधीः ॥ ११ ॥
ਉਸ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮੂਲ-ਬੀਜ ਦਾ ਨਿਆਸ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਮਾਤ੍ਰਿਕਾ-ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ‘ਨਮੋੰ’ ਅੰਤ ਦਾ ਵਿਨਿਆਸ ਕਰੇ। ‘ਕ੍ਸ਼ਾਂ’ ਨੂੰ ਮੂਲ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ, ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਵਿਆਪਕ ਨਿਆਸ ਰਚੇ।
Verse 12
वर्णन्या सोऽयमाख्यातः पदन्यासस्तथोच्यते । पञ्चत्रिबाणवह्नींदुचंद्राक्षिनिगमैः क्रमात् ॥ १२ ॥
ਇਹੀ ‘ਵਰਣ-ਨਿਆਸ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਹਨੂੰ ‘ਪਦ-ਨਿਆਸ’ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਪੰਜ, ਤਿੰਨ, ਬਾਣ, ਅੱਗ, ਇੰਦੂ, ਚੰਦਰ, ਨੇਤਰ ਅਤੇ ਨਿਗਮ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਅੰਕ-ਸੰਕੇਤਾਂ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 13
विभक्तैर्मूलगायत्र्या हृदंतैरष्टभिः पदैः । भालदेशे मुखे कण्ठे हृदि नाभ्यूरुजानुषु ॥ १३ ॥
ਮੂਲ ਗਾਇਤਰੀ ਦੇ ‘ਹ੍ਰਿਤ੍’ ਅੰਤ ਵਾਲੇ ਅੱਠ ਵੰਡੇ ਪਦਾਂ ਨਾਲ ਨਿਆਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਮੱਥੇ ਦੇ ਭਾਗ, ਮੁਖ, ਗਲ੍ਹ, ਹਿਰਦੇ, ਨਾਭੀ, ਰਾਨਾਂ ਅਤੇ ਘੁੱਟਣਾਂ ਉੱਤੇ।
Verse 14
पादयोश्चैव विन्यस्य मूलने व्यापकं चरेत् । वदेत्तत्पुरुषायांते विद्महेति पदं ततः ॥ १४ ॥
ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਨਿਆਸ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਮੂਲ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ-ਨਿਆਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਤਤਪੁਰੁਸ਼ ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ‘ਵਿਦ੍ਮਹੇ’ ਪਦ ਉਚਾਰੋ।
Verse 15
वक्रतुंडाय शब्दांते धीमहीति समीरयेत् । तन्नो दंतिः प्रचोवर्णा दयादिति वदेत्पुनः ॥ १५ ॥
‘ਵਕ੍ਰਤੁੰਡਾਯ’ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ‘ਧੀਮਹਿ’ ਉਚਾਰੋ। ਫਿਰ ਮੁੜ ਕਹੋ—‘ਤੰਨੋ ਦੰਤੀḥ ਪ੍ਰਚੋਵਰਣਾ ਦਯਾਤ੍’—ਅਰਥਾਤ ਉਹ ਦੰਤੀ, ਤੇਜਸਵੀ ਵਰਣ ਵਾਲਾ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸਾਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰੇ।
Verse 16
एषोक्ता मूलगायत्री सर्वसिद्धिप्रदायिनी । एवं न्यासविधिं कृत्वा ध्यायेदेवं हृदंबुजे ॥ १६ ॥
ਇਹ ਘੋਸ਼ਿਤ ਮੂਲ ਗਾਇਤਰੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਸਿੱਧੀਆਂ ਬਖ਼ਸ਼ਣ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਆਸ-ਵਿਧੀ ਕਰਕੇ, ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਧਿਆਨ ਕਰੇ।
Verse 17
उद्यन्मार्तण्डसदृशं लोकस्थित्यंतकारणम् । सशक्तिकं भूषितांगं दंत चक्राद्युदायुधम् ॥ १७ ॥
ਉਹ ਉਗਦੇ ਸੂਰਜ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਜਗਤ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਲੈ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਸਮੇਤ, ਦਿਵ੍ਯ ਭੂਸ਼ਣਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲਾ, ਦੰਤ, ਚੱਕਰ ਆਦਿ ਉੱਠੇ ਹੋਏ ਆਯੁਧ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਮੈਂ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 18
एवं ध्यात्वा चतुश्चत्वारिंशत्साहस्रसंयुतम् । चतुर्लक्षं जपेन्मंत्रं अष्टद्रव्यैर्दशांशतः ॥ १८ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਮੰਤਰ ਦਾ ਜਪ ਚਾਰ ਲੱਖ ਵਾਰ ਅਤੇ ਨਾਲ ਚੁਆਲੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸਮੇਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਸ ਗਿਣਤੀ ਦਾ ਦਸਵਾਂ ਹਿੱਸਾ, ਅੱਠ ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਨਾਲ ਹੋਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 19
जुहुयाद्विधिवन्मंत्री संस्कृते हव्यवाहने । इक्षवः सक्तवो मोचाफलानि चिपिटास्तिलाः ॥ १९ ॥
ਮੰਤਰ ਉਚਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪੁਰੋਹਿਤ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਸਕਾਰਿਤ ਹਵ੍ਯਵਾਹਨ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਹੋਮ ਕਰੇ—ਗੰਨਾ, ਸੱਤੂ, ਕੇਲੇ, ਚਿਵੜਾ ਅਤੇ ਤਿਲ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇਵੇ।
Verse 20
मोदका नारिकेलानि लाजा द्रव्याष्टकं स्मृतम् । पीठमाधारशक्त्यादिपरतत्वांतमर्चयेत् ॥ २० ॥
ਮੋਦਕ, ਨਾਰੀਅਲ ਅਤੇ ਲਾਜਾ (ਭੁੰਨੇ ਚੌਲ) ਅੱਠ ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਆਧਾਰ-ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਪਰਤੱਤਵ ਤੱਕ ਪੀਠ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 21
षट्कोणांतस्त्रिकोणं च बहिरष्टदलं लिखेत् । भूपुरं तद्बहिः कृत्वा गमेशं तत्र पूजयेत् ॥ २१ ॥
ਛਟਕੋਣ ਦੇ ਅੰਦਰ ਤ੍ਰਿਕੋਣ ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਅੱਠ ਪੰਖੁੜੀਆਂ ਵਾਲਾ ਕਮਲ ਬਣਾਓ। ਫਿਰ ਉਸ ਦੇ ਬਾਹਰ ਭੂਪੁਰ (ਚੌਕੋਰ ਘੇਰਾ) ਰਚ ਕੇ, ਉੱਥੇ ਗਮੇਸ਼ ਦੀ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਪੂਜਾ ਕਰੋ।
Verse 22
तीव्राख्या ज्वालिनी नंदा भोगदा कामरूपाणी । अग्रा तेजोवती सत्या नवमी विध्ननाशिनी ॥ २२ ॥
ਉਹ ਤੀਵ੍ਰਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਜ੍ਵਾਲਿਨੀ—ਦੀਪਤ ਜ੍ਵਾਲਾ; ਉਹ ਨੰਦਾ—ਆਨੰਦ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਉਹ ਭੋਗਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਰੂਪ ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਕਾਮਰੂਪিণੀ ਹੈ। ਉਹ ਅਗ੍ਰਾ, ਤੇਜੋਵਤੀ, ਸਤ੍ਯਸ੍ਵਰੂਪਾ, ਨਵਮੀ ਅਤੇ ਵਿਘਨਨਾਸ਼ਿਨੀ ਹੈ।
Verse 23
सर्वादिशक्तिकमलासनाय हृदयांतिकः । पीठमंत्रोऽयमेतेन दद्यादासनमुत्तमम् ॥ २३ ॥
ਇਹ ਪੀਠ-ਮੰਤ੍ਰ ਹੈ: ਸਰਵ ਆਦਿ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਕਮਲਾਸਨ ਪ੍ਰਭੂ—ਜੋ ਹਿਰਦੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਉੱਤਮ ਆਸਨ ਅਰਪਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 24
तत्रावाह्य गणाधीशं मध्ये सम्पूज्य यत्नतः । विकोणबाह्ये पूर्वादिचतुर्दिक्ष्वर्चयेत्क्रमात् ॥ २४ ॥
ਉੱਥੇ ਗਣਾਧੀਸ਼ ਗਣੇਸ਼ ਦਾ ਆਵਾਹਨ ਕਰਕੇ, ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਯਤਨ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਬਾਹਰੀ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਚਾਰੋਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਅਰਚਨਾ ਕਰੇ।
Verse 25
श्रियं श्रियः पतिं चैव गौरीं गौरी पतिं तथा । रतिं रतिपतिं पाश्चान्महीपूर्व च पोत्रिणम् ॥ २५ ॥
ਫਿਰ ਸ਼੍ਰੀ (ਲਕਸ਼ਮੀ) ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਪਤੀ (ਵਿਸ਼ਣੂ), ਗੌਰੀ ਅਤੇ ਗੌਰੀਪਤੀ (ਸ਼ਿਵ), ਰਤੀ ਅਤੇ ਰਤੀਪਤੀ (ਕਾਮਦੇਵ), ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਧਰਤੀ ਮਾਤਾ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਉੱਠਾਉਣ ਵਾਲੇ ਪੋਤ੍ਰੀ ਵਰਾਹ ਦਾ ਵੀ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਆਵਾਹਨ ਕਰੇ।
Verse 26
क्रमादिल्ववटाश्वत्थप्रियगूनामधोऽर्चयेत् । रमा पद्मद्वयकरा शंखचक्रधरो हरिः ॥ २६ ॥
ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਬਿਲਵ, ਵਟ, ਅਸ਼ਵੱਥ ਅਤੇ ਪ੍ਰਿਯਗੁ ਰੁੱਖਾਂ ਹੇਠ ਅਰਚਨਾ ਕਰੇ। ਉੱਥੇ ਰਮਾ ਨੂੰ ਦੋਵੇਂ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਦੋ ਕਮਲ ਧਾਰਣ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਹਰਿ ਨੂੰ ਸ਼ੰਖ-ਚੱਕਰ ਧਾਰਣ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਧਿਆਨ ਕਰੇ।
Verse 27
गौरी पाशांकुशधरा टंकशूलधरो हरः । रतिः पद्मकरा पुष्पबाणचापधरः स्मरः ॥ २७ ॥
ਗੌਰੀ ਪਾਸ਼ ਤੇ ਅੰਕੁਸ਼ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਹਰ (ਸ਼ਿਵ) ਟੰਕਾ ਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰਤੀ ਕਮਲ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਸਮਰ (ਕਾਮਦੇਵ) ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਬਾਣ ਅਤੇ ਧਨੁਸ਼ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 28
शूकव्रीह्यग्रहस्ता भूः पोत्री चक्रगदाधरः । देवाग्रे पूजयेल्लक्ष्मीसहितं तु विनायकम् ॥ २८ ॥
ਭੂਦੇਵੀ ਨੂੰ ਸ਼ੂਕ ਅਤੇ ਵ੍ਰੀਹੀ (ਧਾਨ) ਦੇ ਕਣਸੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਧਾਰਨ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਦਰਸਾਓ; ਪੋਤ੍ਰੀ (ਯੱਗ ਦੀ ਕੜਛੀ) ਵੀ ਵਿਖਾਓ; ਅਤੇ ਚੱਕਰ-ਗਦਾ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ (ਵਿਸ਼ਣੂ) ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੋ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਅੱਗੇ ਲਕਸ਼ਮੀ ਸਮੇਤ ਵਿਨਾਇਕ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ।
Verse 29
पूजयेत्षट्सु कोणेषु ह्यामोदाद्यान्प्रियायुतान् । आमोदं सिद्धिसंयुक्तमग्रतः परिपूजयेत् ॥ २९ ॥
ਛੇ ਕੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਆਮੋਦ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਿਆ ਸਹਚਰੀਆਂ ਸਮੇਤ ਪੂਜਾ ਕਰੋ। ਫਿਰ ਅੱਗੇ ਸਿੱਧੀ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਆਮੋਦ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪਰਿਪੂਜਾ ਕਰੋ।
Verse 30
प्रमोदं चाग्निकोणे तु समृद्धिसहितं यजेत् । ईशकोणे यजेत्कीर्तिसंयुतं सुमुखं तथा ॥ ३० ॥
ਅਗਨੀ ਕੋਣ (ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ) ਵਿੱਚ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰਮੋਦ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ। ਈਸ਼ਾਨ ਕੋਣ (ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ) ਵਿੱਚ ਕੀਰਤੀ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਸੁਮੁਖ ਦੀ ਵੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ।
Verse 31
वारुणे मदनावत्या संयुतं दुर्मुखं यजेत् । यजेन्नैर्ऋत्यकोणे तु विघ्नं मदद्रवायुतम् ॥ ३१ ॥
ਵਾਰੁਣ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਮਦਨਾਵਤੀ ਸਮੇਤ ਦੁਰਮੁਖ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ। ਨੈਰ੍ਰਿਤ ਕੋਣ (ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ) ਵਿੱਚ ਮਦਦ੍ਰਵਾ ਸਮੇਤ ਵਿਘਨ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ।
Verse 32
द्राविण्या विघ्नकर्तारं वायुकोणे समर्चयेत् । पाशांकुशाभयकरांस्तरुणार्कसमप्रभान् ॥ ३२ ॥
ਦ੍ਰਾਵਿਣੀ ਨਾਮਕ ਮੰਤ੍ਰ/ਅਰਪਣ ਨਾਲ ਵਾਯੂ-ਕੋਣ (ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ) ਵਿੱਚ ਵਿਘਨਹਰਤਾ ਦਾ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਪੂਜਨ ਕਰੇ। ਉਹ ਉਦਯ ਸੂਰਜ ਵਰਗਾ ਤੇਜਸਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਸ਼, ਅੰਕੁਸ਼ ਅਤੇ ਅਭਯ ਮੁਦਰਾ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 33
कपोलविगलद्दानगंधलुब्धा लिशोभितान् । षट्कोणोभयपार्श्वे तु शंखपद्मनिभौ क्रमात् ॥ ३३ ॥
ਗੱਲ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਵਹਿੰਦੇ ਦਾਨ-ਰਸ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਉੱਤੇ ਲੁਭੇ ਭੌਰਿਆਂ ਨਾਲ ਉਹ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੋਣ। ਅਤੇ ਛਟਕੋਣ ਦੇ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸ਼ੰਖ ਅਤੇ ਪਦਮ ਵਰਗੇ ਰੂਪ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ।
Verse 34
सहितौ निजशक्तिभ्यां ध्यात्वा पूर्ववदर्चयेत् । केशरेषु षडंगानि पत्रेष्वष्टौ तु मातरः ॥ ३४ ॥
ਆਪਣੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਸਮੇਤ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਕੇਸਰਾਂ ਉੱਤੇ ਛਡੰਗ ਨਿਆਸ ਕਰੇ ਅਤੇ ਪੰਖੁੜੀਆਂ ਉੱਤੇ ਅਸ਼ਟ-ਮਾਤ੍ਰਿਕਾਵਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰੇ।
Verse 35
इन्द्राद्यानपि वज्ज्रादीन्पूजयेद्धरणीगृहे । एवमाराध्य विघ्नेशं साधयेत्स्वमनोरथान् ॥ ३५ ॥
ਧਰਣੀ-ਗ੍ਰਿਹ (ਪਵਿੱਤਰ ਭੂਮੀ-ਸਥਾਨ) ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਅਤੇ ਵਜ੍ਰ ਆਦਿ ਦਿਵ੍ਯ ਆਯੁਧ-ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਘਨੇਸ਼ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਮਨੋਰਥ ਸਿੱਧ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 36
चतुश्चत्वारिंशताढ्यं चतुः शतमतंद्रितः । तर्पयेदंबुभिः शुद्धैर्गजास्यं दिनशः सुधीः ॥ ३६ ॥
ਸੁਝਵਾਨ ਸਾਧਕ ਹਰ ਰੋਜ਼, ਬਿਨਾ ਆਲਸ, ਸ਼ੁੱਧ ਜਲ ਨਾਲ ਗਜਾਸ੍ਯ (ਗਣੇਸ਼) ਨੂੰ ਤਰਪਣ ਕਰੇ—ਚੁਆਲੀਆਂ ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ, ਅਤੇ ਕੁੱਲ ਚਾਰ ਸੌ ਤਰਪਣ ਪੂਰੇ ਕਰੇ।
Verse 37
पद्मैस्तु वशयेद्भूपांस्तत्पत्नीश्चोत्पलैस्तथा । कुमुदैर्मंत्रिणोऽश्वत्थसमिद्भिर्वाडवाञ्शुभैः ॥ ३७ ॥
ਕਮਲ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨੀਲੇ ਉਤਪਲ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰਾਣੀਆਂ ਨੂੰ। ਕੁਮੁਦ ਨਾਲ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਅਸ਼ਵੱਥ ਦੀਆਂ ਸਮਿਧਾਂ ਨਾਲ ਕੁਲੀਨ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 38
उदुंम्बरोत्थैर्नृपतीन्वैश्यान्प्लक्षसमुद्भवैः । वटोद्भवैः समिद्भिश्च वशयेदंतिमान्बुधः ॥ ३८ ॥
ਉਦੁੰਬਰ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦੀਆਂ ਸਮਿਧਾਂ ਨਾਲ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਸਾਧਕ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰੇ; ਪਲਕਸ਼ ਤੋਂ ਬਣੀਆਂ ਸਮਿਧਾਂ ਨਾਲ ਵੈਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ; ਅਤੇ ਵਟ (ਬਰਗਦ) ਦੀਆਂ ਸਮਿਧਾਂ ਨਾਲ ਨੀਵੀਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਅਧੀਨ ਕਰੇ।
Verse 39
आज्येन श्रियमाप्नोति स्वर्णाप्तिर्मधुना भवेत् । गोदुग्धेन गवां लाभो दध्ना सर्वसमृद्धिमान् ॥ ३९ ॥
ਘਿਉ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰੀ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਸ਼ਹਿਦ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਨਾਲ ਸੋਨੇ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਗਾਂ ਦੇ ਦੁੱਧ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਨਾਲ ਗੋਧਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਦਹੀਂ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਨਾਲ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਰਪੂਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 40
अन्नाप्तिरन्नहोमेन समिद्भिर्वेतसां जलम् । वासांसि लभते हुत्वा कुसुंभकुसुमैः शुभैः ॥ ४० ॥
ਅੰਨ-ਹੋਮ ਨਾਲ ਅੰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਵੇਤਸ (ਵਿਲੋ) ਦੀਆਂ ਸਮਿਧਾਂ ਨਾਲ ਜਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਕੁਸੁੰਭ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਦੇ ਕੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 41
अथ सर्वेष्टदं वक्ष्ये चतुरावृत्तितर्पणम् । मूलेनादौ चतुर्वारं प्रत्येकं च प्रतर्पयेत् ॥ ४१ ॥
ਹੁਣ ਮੈਂ ਸਭ ਇੱਛਤ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਚਤੁਰਾਵ੍ਰਿੱਤੀ ਤਰਪਣ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਮੂਲ-ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਚਾਰ ਵਾਰ ਤਰਪਣ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਹਰ ਇਕ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰੇ।
Verse 42
पूर्वमंत्राक्षरैर्मंत्रैः स्वाहांतैश्च चतुश्चतुः । मूलमंत्रैश्चतुर्वारपूर्वकं संप्रतर्प्य च ॥ ४२ ॥
ਪਿਛਲੇ ਮੰਤਰ ਦੇ ਅੱਖਰਾਂ ਤੋਂ ਬਣੇ ‘ਸ੍ਵਾਹਾ’ ਅੰਤ ਵਾਲੇ ਮੰਤਰਾਂ ਨਾਲ ਹਰ ਇਕ ਨੂੰ ਚਾਰ-ਚਾਰ ਵਾਰ ਤਰਪਣ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਮੂਲ-ਮੰਤਰ ਨੂੰ ਚਾਰ ਜਪ ਪਹਿਲਾਂ ਕਰਕੇ ਮੁੜ ਤਰਪਣ ਕਰੇ।
Verse 43
मिथुनादींस्ततः पश्चात्पूर्ववत्संप्रतर्पयेत् । देवेन सहितां शक्तिं शक्त्या च सहितं तु तम् ॥ ४३ ॥
ਫਿਰ ਮਿਥੁਨ ਆਦਿ ਨੂੰ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਤਰਪਣ ਕਰੇ—ਦੇਵ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਉਸ ਦੇਵ ਨੂੰ ਵੀ।
Verse 44
एवंच षड्विंशतिधा मिथुनानि भवंति हि । स्वनामाद्यर्णबीजानि तानि सन्तर्पयेत्क्रमात् ॥ ४४ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿਥੁਨ ਸੱਚਮੁੱਚ ਛੱਬੀ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਵਰਣ-ਬੀਜਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਤਰਪਣ (ਪੋਸ਼ਣ-ਤ੍ਰਿਪਤੀ) ਕਰੇ।
Verse 45
भवेत्संभूय सचतुश्चत्वारिंशञ्चतुः शतम् । एवं संतप्य तत्पश्चात्पूर्ववत्सोपचारकैः ॥ ४५ ॥
ਸਭ ਮਿਲਾ ਕੇ ਇਹ ਇੱਕ ਸੌ ਚੁਆਲੀ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਸਕਾਰ/ਸੰਤਾਪਨ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਉਪਚਾਰਾਂ ਸਮੇਤ ਅੱਗੇ ਦੀ ਵਿਧੀ ਕਰੇ।
Verse 46
सर्वाभीष्टं च संप्रार्थ्य प्रणम्योद्वासयेत्सुधीः । भाद्रकृष्णचतुर्थ्यादिप्रतिमासमतंद्रितः ॥ ४६ ॥
ਸਾਰੇ ਅਭੀਸ਼ਟ ਫਲਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ, ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਸਾਧਕ ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਦ੍ਵਾਸਨ (ਸਮਾਪਤੀ/ਵਿਸਰਜਨ) ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਭਾਦ੍ਰਪਦ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਚਤੁਰਥੀ ਆਦਿ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ, ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਬਿਨਾ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਇਹ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਕਰੇ।
Verse 47
आरभ्यार्कोदयं मंत्री यावच्चंद्रोदयो भवेत् । तावन्नोपविशेद्भूमौ जितवाविस्थरमानसः ॥ ४७ ॥
ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਨ ਤੋਂ ਚੰਦ ਚੜ੍ਹਨ ਤੱਕ ਮੰਤ੍ਰ-ਸਾਧਕ ਨੰਗੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਨਾ ਬੈਠੇ; ਮਨ ਦੀ ਬਾਹਰੀ ਭਟਕਣਾ ਤੇ ਵਿਖਰਾਵ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਸਥਿਰਚਿੱਤ ਰਹੇ।
Verse 48
ततश्चंद्रोदये मन्त्री पूजयेद्गणनायकम् । पूर्वोक्तविधिना सम्यङ्नानापुष्पोपहारकैः ॥ ४८ ॥
ਫਿਰ ਚੰਦ ਚੜ੍ਹਨ ਵੇਲੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੇ ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ, ਨਾਨਾ ਫੁੱਲਾਂ ਤੇ ਭੇਟਾਂ ਨਾਲ ਮੰਤਰੀ (ਅਨੁਸ਼ਠਾਤਾ) ਗਣਨਾਇਕ (ਗਣੇਸ਼) ਦੀ ਯਥਾਵਿਧੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।
Verse 49
एकविंशतिसंख्याकान्मोदकांश्च निवेदयेत् । तदग्रे प्रजपेन्मन्त्रमष्टोत्तरसहस्रकम् ॥ ४९ ॥
ਇੱਕੀ ਮੋਦਕ ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਵਜੋਂ ਭੇਟ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਉਸ ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਅੱਠ ਵਾਰ ਜਪ ਕਰੇ।
Verse 50
ततः कर्पूरकाश्मीररक्तपुष्पैः सचन्दनैः । अर्ध्यं दद्यात्तु मूलांते ङेते गणपतिं ततः ॥ ५० ॥
ਫਿਰ ਕਪੂਰ, ਕੇਸਰ, ਲਾਲ ਫੁੱਲਾਂ ਅਤੇ ਚੰਦਨ ਸਮੇਤ ਮੂਲ-ਸਥਾਨ ਤੇ ਅਰਘ੍ਯ ਅਰਪਣ ਕਰੇ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਗਣਪਤੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।
Verse 51
इदमर्ध्यं कल्पयामि हृदंतोऽर्ध्यमनुर्मतः । स्तुत्वा नत्वा विसृज्याथ यजेच्चंद्रमसं पुनः ॥ ५१ ॥
“ਹਿਰਦੇ ਤੋਂ ਮੈਂ ਇਹ ਅਰਘ੍ਯ ਪਰੰਪਰਾ-ਅਨੁਮਤ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਤਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।” ਐਸਾ ਕਹਿ ਕੇ ਸਤੁਤੀ ਤੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਅਰਘ੍ਯ ਛੱਡ ਦੇਵੇ; ਫਿਰ ਮੁੜ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।
Verse 52
अर्ध्यं दद्याञ्चतुर्वारं पूजयित्वा गुरुं ततः । निवेदितेषु विप्राय दद्यादर्धांश्च मोदकान् ॥ ५२ ॥
ਗੁਰੂ ਦੀ ਵਿਧੀਵਤ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਚਾਰ ਵਾਰ ਅਰਘ੍ਯ ਅਰਪਣ ਕਰੇ। ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਨਿਵੇਦਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਮੋਦਕਾਂ ਦੇ ਅੱਧੇ-ਅੱਧੇ ਹਿੱਸੇ ਦੇਵੇ।
Verse 53
स्वयमर्द्धान्प्रभुंजीत ब्रह्मचारी जितेंद्रियः । एवं व्रतं यः कुरुते सम्यक्संवत्सरावधि ॥ ५३ ॥
ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਅਤੇ ਜਿਤੇਂਦ੍ਰੀ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਆਪ ਕੇਵਲ ਅੱਧੀ ਮਾਤਰਾ ਹੀ ਭੋਜਨ ਕਰੇ। ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੱਕ ਇਹ ਵਰਤ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਨਚਾਹਾ ਫਲ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 54
पुत्रान्पौत्रान्सुखं वित्तमारोग्यं लभते नरः । सूर्योदयादशक्तश्चेदस्तमारभ्य मंत्रवित् ॥ ५४ ॥
ਮਨੁੱਖ ਪੁੱਤਰ-ਪੌਤਰ, ਸੁਖ, ਧਨ ਅਤੇ ਆਰੋਗਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਵਿਦ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸੂਰਜ ਡੁੱਬਣ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੇ।
Verse 55
चंद्रोदयांतं पूर्वोक्तविधिना व्रतमाचरेत् । एवं कृतेऽपि पूर्वोक्तं फलमाप्नोति निश्चितम् ॥ ५५ ॥
ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੇ ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਚੰਦਰ ਉਦੇ ਤੱਕ ਵਰਤ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵੀ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਹਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 56
गणिशप्रतिमां दंतिदंतेन कपिनापि वा । गजभग्रेन निंबेन सितार्केंणाथवा पुनः ॥ ५६ ॥
ਗਣੇਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਹਾਥੀ ਦੇ ਦੰਦ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਕਪੀ (ਬਾਂਦਰ) ਦੁਆਰਾ ਵੀ; ਜਾਂ ਹਾਥੀ ਤੋਂ ਟੁੱਟੇ ਦੰਦ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਨਾਲ; ਜਾਂ ਨੀਮ ਦੀ ਲੱਕੜ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਫਿਰ ਚਿੱਟੀ ਅਰਕ-ਸ਼ਿਲਾ ਨਾਲ ਵੀ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ।
Verse 57
कृत्वा तस्यां समावाह्य प्राणस्थापनपूर्वकम् । अभ्यर्च्य विधिवन्मन्त्री राहुग्रस्ते निशाकरे ॥ ५७ ॥
ਉਹ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਾਣ-ਸਥਾਪਨਾ ਦੀ ਵਿਧੀ ਕਰਕੇ, ਮੰਤ੍ਰ-ਜਾਣੂ ਪੁਰੋਹਿਤ ਉਸ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਾ ਦਾ ਆਵਾਹਨ ਕਰੇ। ਰਾਹੂ-ਗ੍ਰਸਤ ਚੰਦਰ (ਗ੍ਰਹਿਣ ਵੇਲੇ) ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।
Verse 58
स्पृष्ट्रा चैव निरहारस्तां शिखायां समुद्वहन् । द्यूते विवादे समरे व्यवहारे जयं लभेत् ॥ ५८ ॥
ਉਸ ਨੂੰ ਛੂਹ ਕੇ, ਨਿਰਾਹਾਰ ਰਹਿ ਕੇ, ਅਤੇ ਉਸ ਸ਼ਿਖਾ ਨੂੰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਜੂਏ, ਝਗੜੇ, ਜੰਗ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਵਿਹਾਰ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 59
बीजं वराहो बिंद्धाढ्यौ मन्विंद्वान्नौ कलौ ततः । स्मृतिर्मांसेंदुमन्वाग्रा कर्णोच्छिष्टगणे वदेत् ॥ ५९ ॥
‘ਕਰਨੋਛਿਸ਼ਟ-ਗਣ’ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਲਈ ਇਹ ਕ੍ਰਮ ਉਚਾਰੋ— “ਬੀਜ, ਵਰਾਹ, ਬਿੰਧ ਤੇ ਆਢ੍ਯ, ਮਨੂ-ਇੰਦੂ-ਅੰਨ, ਫਿਰ ਕਲੀ; ਸਿਮ੍ਰਿਤੀ, ਮਾਂਸ, ਇੰਦੂ, ਮਨੂ, ਅਤੇ ਅਗ੍ਰ (ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ)।”
Verse 60
बकः सदीर्घपवनो महायक्षाय यं बलिः । बलिमंत्रोऽयमाख्यातो न चेद्वर्णोऽखिलेष्टदः ॥ ६० ॥
“ਬਕಃ ਸਦੀਰਘਪਵਨಃ”— ਇਹ ਮਹਾ-ਯਕਸ਼ ਲਈ ਅਰਪਿਤ ਬਲੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਬਲੀ-ਮੰਤ੍ਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਜੇ ਵਰਣ/ਉਚਾਰਣ ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਸਭ ਇੱਛਤ ਫਲ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ।
Verse 61
प्रणवो भुवनेशानीस्वबीजांते नवार्णकः । हस्तीति च पिशाचीति लिखेञ्चैवाग्रिंसुंदरी ॥ ६१ ॥
ਪ੍ਰਣਵ (ਓਂ) ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਅਤੇ ਭੁਵਨੇਸ਼ਾਨੀ ਦੇ ਸ੍ਵ-ਬੀਜ ਤੇ ਸਮਾਪਤ ਇਹ ਨਵ-ਅੱਖਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ “ਹਸਤੀ” ਅਤੇ “ਪਿਸਾਚੀ” ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ, ਅਤੇ “ਅਗ੍ਰਿੰ-ਸੁੰਦਰੀ” ਨਾਲ ਵੀ ਲਿਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 62
नवार्णोऽयं समुद्दिष्टो भजतां सर्वसिद्धिदः । पदैः सर्वेण मंत्रेण पञ्चांगानि प्रकल्पयेत् ॥ ६२ ॥
ਇਹ ਨਵਾਰ্ণ ਮੰਤ੍ਰ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਉਪਦੇਸ਼ਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਭਜਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਸਭ ਸਿੱਧੀਆਂ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ। ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪਦਾਂ ਨਾਲ ਇਸ ਦੇ ਪੰਚਾਂਗ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਬਣਾਏ ਜਾਣ।
Verse 63
अन्यत्सर्वं समानं स्यात्पूर्वमंत्रेण नारद । अथाभिधास्ये विधिवद्वक्रतुंडमनुत्तमम् ॥ ६३ ॥
ਹੇ ਨਾਰਦ, ਹੋਰ ਸਭ ਕੁਝ ਪੂਰਵ ਮੰਤ੍ਰ ਵਾਂਗ ਹੀ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅਨੁੱਤਮ ਵਕ੍ਰਤੁੰਡ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ।
Verse 64
तोयं विधिर्वह्नियुक्तकर्णेंद्वाढ्यो हरिस्तथा । सदीर्घो दारको वायुर्वर्मांतोऽयं रसार्णकः ॥ ६४ ॥
‘ਤੋਯ’ ਨੂੰ ‘ਵਿਧਿ’ (ਬ੍ਰਹਮਾ/ਨਿਯਮ) ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ‘ਵਹ્નਿ’ ਕਰਣ ਅਤੇ ਇੰਦੂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਵਿਭੂਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ‘ਹਰੀ’ ਵੀ ਤਦ੍ਰੂਪ। ‘ਵਾਯੂ’ ਦੀਰਘ ਹੈ, ‘ਦਾਰਕ’ ਬਾਲਕ ਹੈ। ਇਹ ‘ਵਰਮ’ ਅੰਤ ਵਾਲਾ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਰਸਾਰ্ণਕ’—ਰਸ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ—ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 65
भार्गवोऽस्य मुनिश्छन्दोऽनुष्टुब्देवो गणाधिपः । वक्रतुण्डाभिधो बीजं वं शक्तिः कवचं पुनः ॥ ६५ ॥
ਇਸ ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀ ਭਾਰਗਵ ਹਨ, ਛੰਦ ਅਨੁਸ਼ਟੁਪ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਵਤਾ ਗਣਾਧਿਪ (ਗਣੇਸ਼) ਹਨ। ‘ਵਕ੍ਰਤੁੰਡ’ ਇਸ ਦਾ ਬੀਜ ਹੈ, ‘ਵੰ’ ਇਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਇਹੀ ਇਸ ਦਾ ਕਵਚ ਹੈ।
Verse 66
तारदृन्मध्यगैर्मंत्रवर्णैश्चंद्रविभूषितैः । कृत्वा षडंगमन्त्रार्णान्भ्रूमध्ये च गले हृदि ॥ ६६ ॥
ਤਾਰ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿਣ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਾਲੇ, ਚੰਦਰ-ਤੱਤਵ ਨਾਲ ਵਿਭੂਸ਼ਿਤ ਮੰਤ੍ਰ-ਵਰਣਾਂ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਮੰਤ੍ਰ-ਅੱਖਰਾਂ ਦਾ ਛਡੰਗ ਨਿਆਸ ਕਰੋ; ਭ੍ਰੂਮੱਧ, ਗਲੇ ਅਤੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਓ।
Verse 67
नामौ लिंगे पदे न्यस्याखिलेन व्यापकं चरेत् । उद्यदर्कद्युतिं हस्तैः पाशांकुशवराभयान् ॥ ६७ ॥
ਲਿੰਗ ਤੇ ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਦੋਨਾਂ ਨਾਮਾਂ ਦਾ ਨਿਆਸ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ ਧਿਆਨ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰੇ। ਉਗਦੇ ਸੂਰਜ ਵਰਗੀ ਕਾਂਤੀ ਵਾਲੇ ਦੇਵ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ—ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਸ਼, ਅੰਕੁਸ਼, ਵਰ-ਮੁਦਰਾ ਅਤੇ ਅਭਯ-ਮੁਦਰਾ ਧਾਰਨ ਕੀਤੇ ਹੋਏ।
Verse 68
दधतं गजवक्त्रं च रक्तभूषांबरं भजेत् । ध्यात्वैवं प्रजपेत्तर्कलक्षं द्रव्यैर्दशांशतः ॥ ६८ ॥
ਗਜਮੁਖ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਲਾਲ ਗਹਿਣਿਆਂ ਤੇ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਦੇਵ ਦੀ ਭਗਤੀ-ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਲੱਖ ਜਪ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਯੋਗ ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਦਸਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਹਵਨ/ਆਹੁਤੀ ਵਜੋਂ ਅਰਪਣ ਕਰੇ।
Verse 69
अष्टभिर्जुहुयात्पीठे तीव्रादिसहितेऽर्चयेत् । मूर्तिं मूर्तेन संकल्प्य तस्यामावाह्य पूजयेत् ॥ ६९ ॥
ਪੀਠ ਉੱਤੇ ਅੱਠ ਵਾਰ ਆਹੁਤੀ ਦੇ ਕੇ, ਤੀਵ੍ਰ ਆਦਿ (ਮੰਤ੍ਰ/ਵਿਧੀ) ਸਮੇਤ ਅਰਚਨਾ ਕਰੇ। ਦੇਵ-ਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ਸਾਕਾਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੰਕਲਪ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਆਵਾਹਨ ਕਰਕੇ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।
Verse 70
षट्कोणेषु षडंगानि पत्रेष्वष्टौ तु शक्तयः । यजेद्विद्यां विधात्रीं च भोगदां विप्रघातिनीम् ॥ ७० ॥
ਛੇ ਕੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਛਡੰਗਾਂ ਦਾ ਵਿਨਿਆਸ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਕਮਲ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਉੱਤੇ ਅੱਠ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ। ਵਿਦਿਆ—ਵਿਧਾਤ੍ਰੀ—ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੇ, ਜੋ ਭੋਗ ਬਖ਼ਸ਼ਦੀ ਅਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁ-ਬਲ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ।
Verse 71
निधिप्रदीपां पापघ्नीं पुण्यां पश्चाच्छशिप्रभाम् । दलाग्रेषु वक्रतुंड एकदंष्ट्रमहोदरौ ॥ ७१ ॥
ਫਿਰ ਨਿਧਿਪ੍ਰਦੀਪਾ—ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਤੇ ਪੁੰਨ ਬਖ਼ਸ਼ਣ ਵਾਲੀ—ਦਾ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ਸ਼ਿਪ੍ਰਭਾ (ਚੰਦਰ-ਕਾਂਤੀ) ਦਾ ਧਿਆਨ/ਵਿਨਿਆਸ ਕਰੇ। ਪੱਤਿਆਂ ਦੇ ਅਗਲੇ ਸਿਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਵਕ੍ਰਤੁੰਡ, ਏਕਦੰਸ਼ਟ੍ਰ ਅਤੇ ਮਹੋਦਰ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰੇ।
Verse 72
गजास्यलंबोदरकौ विकटौ विध्नराट् तथा । धूम्रवर्णस्ततो बाह्ये लोकेशान्हेतिसंयुतान् ॥ ७२ ॥
ਉਹ ਗਜਾਸ੍ਯ, ਲੰਬੋਦਰ, ਵਿਕਟ ਅਤੇ ਵਿਘਨਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ‘ਵਿਧਨਰਾਟ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਬਾਹਰੀ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਉਹ ਧੂਮ੍ਰਵਰਣ, ਲੋਕਪਾਲਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਯੁਧਾਂ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 73
एवमावरणैरिष्ट्वा पञ्चभिर्गणनायकम् । साधंयेदखिलान्कामान्वक्रतुंड प्रंसादतः ॥ ७३ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਜ ‘ਆਵਰਣਾਂ’ ਨਾਲ ਗਣਨਾਇਕ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਵਕ੍ਰਤੂੰਡ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਭਗਤ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਸਿੱਧ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 74
लब्ध्वा गुरुमुखान्मंत्रं दीक्षासंस्कारपूर्वकम् । ब्रह्मचारी हविष्याशी सत्यवाक् च जितेंद्रियः ॥ ७४ ॥
ਗੁਰੂ ਦੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਦੀਖਿਆ-ਸੰਸਕਾਰ ਸਮੇਤ ਮੰਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਸਾਧਕ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਰਹੇ—ਹਵਿਸ਼੍ਯ ਆਹਾਰ ਕਰੇ, ਸੱਚ ਬੋਲੇ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤੇ।
Verse 75
जपेदर्कसहस्रं तु षण्मासं होमसंयुतम् । दारिद्य्रं तु पराभूय जायते धनदोपमः ॥ ७५ ॥
ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਹੋਮ ਸਮੇਤ ਅਰਕਸਹਸ੍ਰ ਦਾ ਜਪ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਗਰੀਬੀ ਨੂੰ ਹਰਾਕੇ ਸਾਧਕ ਧਨਦ (ਕੁਬੇਰ) ਵਰਗਾ ਧਨਵਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 76
चतुर्थ्यादि चतुर्थ्यंतं जपेदयुतमादरात् । अष्टोत्तरशतं नित्यं हुत्वा प्राग्वत्फलं लभेत् ॥ ७६ ॥
ਚੌਥੀ ਤੋਂ ਅਗਲੀ ਚੌਥੀ ਤੱਕ ਆਦਰ ਨਾਲ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਜਪ ਕਰੇ। ਅਤੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ 108 ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇ ਕੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਵਰਗਾ ਹੀ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇ।
Verse 77
पक्षयोरुभयोर्मंत्री चतुर्थ्यां जुहुयाच्छतम् । अपूपैर्वत्सरे स स्यात्समृद्धेः परमं पदम् ॥ ७७ ॥
ਸ਼ੁਕਲ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ—ਦੋਹਾਂ ਪੱਖਾਂ ਦੀ ਚਤੁਰਥੀ ਨੂੰ ਮੰਤ੍ਰ-ਸਾਧਕ ਅਪੂਪ (ਪੂਏ) ਨਾਲ ਸੌ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇਵੇ। ਇੱਕ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦਾ ਪਰਮ ਪਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 78
अङ्गारकचतुर्थ्यां तु देवमिष्ट्वा विधानतः । हविषा पा यसान्नेन नैवेद्यं परिकल्पयेत् ॥ ७८ ॥
ਅੰਗਾਰਕ ਚਤੁਰਥੀ ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਹਵਿਸ ਅਤੇ ਪਾਇਸ (ਖੀਰ) ਨਾਲ ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਤਿਆਰ ਕਰੇ।
Verse 79
ततो गुरुं समभ्यंर्त्य भोजयेद्विधिवत्सुधीः । निवेदितेन जुहुयात्सहरस्रं विधिवद्वसौ ॥ ७९ ॥
ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕੋਲ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਜਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਵੇ। ਅਤੇ ਅਰਪਿਤ ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਨਾਲ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਵਿਧਿਵਤ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇਵੇ।
Verse 80
एवं संवत्सरं कृत्वा महतीं श्रियमाप्नुयात् । अथान्यत्साधनं वक्ष्ये लोकानां हितकाम्यया ॥ ८० ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਕ ਸਾਲ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਹਾਨ ਸ਼੍ਰੀ (ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ) ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਲੋਕ-ਹਿਤ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਮੈਂ ਹੋਰ ਸਾਧਨ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।
Verse 81
इष्ट्वा गणेशं पृथुकैः पायसापूपमोदकः । नानाफलैस्ततोमंत्री हरिद्रामथ सैन्धवम् ॥ ८१ ॥
ਪ੍ਰਿਥੁਕ (ਚਿਵੜਾ), ਪਾਇਸ, ਅਪੂਪ, ਮੋਦਕ ਅਤੇ ਨਾਨਾ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਗਣੇਸ਼ ਜੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਮੰਤ੍ਰ-ਵਿਦ ਹਲਦੀ ਅਤੇ ਸੈੰਧਵ (ਸੇਂਧਾ ਨਮਕ) ਅਰਪਿਤ ਕਰੇ।
Verse 82
वचां निष्कार्द्धभागं च तदर्द्धं वा मनुं जपेत् । विशोध्य चूर्णं प्रसृतौ गवां मूत्रे विनिक्षिपेत् ॥ ८२ ॥
ਵਚਾ ਨੂੰ ਅੱਧ ਨਿਸ਼ਕ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਉਸ ਦੇ ਵੀ ਅੱਧ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਜਪ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਕੇ ਬਰੀਕ ਚੂਰਨ ਬਣਾਏ ਅਤੇ ਉਸ ਚੂਰਨ ਦੀ ਦੋ ਪ੍ਰਸ੍ਰਿਤੀ ਗੋਮੂਤਰ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦੇਵੇ।
Verse 83
सहस्रकृत्वो मनुना मंत्रयित्वा प्रयत्नतः । स्नातामृतुदिने शुद्धां शुक्लांबरधरां शुभाम् ॥ ८३ ॥
ਨਿਯਤ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਯਤਨ ਕਰਕੇ ਹਜ਼ਾਰ ਵਾਰ ਅਭਿਮੰਤ੍ਰਿਤ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਰਿਤੁ-ਦਿਨ ਸਨਾਨ ਕੀਤੀ, ਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਚਿੱਟੇ ਵਸਤ੍ਰ ਧਾਰਣ ਵਾਲੀ ਉਸ ਸ਼ੁਭ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ (ਤਿਆਰ/ਸਥਿਰ) ਕਰੇ।
Verse 84
देवस्य पुरतः स्थाप्य पाययेदौषधं सुधीः । सर्वलक्षणसंपन्नं वंध्यापि लभते सुतम् ॥ ८४ ॥
ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਬਿਠਾ ਕੇ, ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਮਨੁੱਖ ਉਹ ਔਖਧ ਪਿਲਾਵੇ। ਤਦ ਬਾਂਝ ਇਸਤਰੀ ਵੀ ਸਭ ਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣਾਂ ਵਾਲਾ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।
Verse 85
अथान्यत्संप्रवक्ष्यामि रहस्यं परमाद्भुतम् । गोचर्ममात्रां धरणीमुपलिप्य प्रयत्नतः ॥ ८५ ॥
ਹੁਣ ਮੈਂ ਹੋਰ ਇੱਕ ਪਰਮ ਅਦਭੁਤ ਭੇਦ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਯਤਨ ਨਾਲ ਗੋਚਰਮ ਜਿਤਨੀ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਲੇਪ ਕੇ ਤਿਆਰ ਕਰੇ।
Verse 86
विकीर्य धान्यप्रकरैस्तत्र संस्थापयेद्धटम् । शुद्धोदकेन संपूर्य तस्योपरि निधापयेत् ॥ ८६ ॥
ਉੱਥੇ ਅਨਾਜ ਦੇ ਢੇਰ ਖਿਲਾਰ ਕੇ, ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਘੜਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ। ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ, ਫਿਰ ਉਸ ਦੇ ਉੱਤੇ (ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਵਸਤੂ) ਰੱਖ ਦੇਵੇ।
Verse 87
कपिलाज्येन संपूर्णं शरावं नूतनं शुभम् । षडष्टाक्षरमंत्राभ्यां दीपमारोपयेच्छुभम् ॥ ८७ ॥
ਕਪਿਲਾ ਘਿਉ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਨਵਾਂ ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਸ਼ਰਾਵ ਲੈ ਕੇ, ਛੇ-ਅੱਖਰੀ ਅਤੇ ਅੱਠ-ਅੱਖਰੀ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਜਪ ਕਰਦਿਆਂ ਸ਼ੁਭ ਦੀਵਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ।
Verse 88
दीपे देवं समावाह्य गंधपुष्पादिभिर्यजेत् । स्नातां कुमारीमथवा कुमारं पूजयेत्सुधीः ॥ ८८ ॥
ਦੀਵੇ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਾ ਦਾ ਆਵਾਹਨ ਕਰਕੇ ਚੰਦਨ, ਫੁੱਲ ਆਦਿ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਨ੍ਹਾਈ ਹੋਈ ਕੁਮਾਰੀ ਜਾਂ ਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਭਾਵ ਨਾਲ ਸਤਿਕਾਰ ਦੇਵੇ।
Verse 89
दीपस्य पुरतः स्थाप्यध्यात्वा देवं जपेन्मनुम् । प्रदीपे स्थापिते पश्येद्द्विजरूपं गणेश्वरम् ॥ ८९ ॥
ਦੀਵੇ ਦੇ ਅੱਗੇ (ਪਵਿੱਤਰ ਵਸਤੂ) ਰੱਖ ਕੇ ਦੇਵ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਜਪ ਕਰੇ। ਦੀਵਾ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਣ ਤੇ ਦਵਿਜ-ਰੂਪ ਗਣੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰੇ।
Verse 90
पृष्टस्ततः संपदि वा नष्टं चैवाप्यनागतम् । सकलं प्रवदेदेवं कुमारी वा कुमारकः ॥ ९० ॥
ਫਿਰ ਜੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ, ਗੁੰਮ ਹੋਈ ਚੀਜ਼ ਜਾਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਕੁਮਾਰੀ ਜਾਂ ਕੁਮਾਰ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸ ਦੇਵੇ।
Verse 91
षडक्षरो हृदंतश्चेद्भवेदष्टाक्षरो मनुः । अन्येऽपि मंत्रा देवर्षे सन्ति तंत्रे गणेशितुः ॥ ९१ ॥
ਜੇ ਛੇ-ਅੱਖਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਅੰਤ ‘ਹ੍ਰਿਦ’ ਬੀਜ ਜੁੜ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਅੱਠ-ਅੱਖਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ, ਗਣੇਸ਼-ਤੰਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਮੰਤ੍ਰ ਵੀ ਹਨ।
Verse 92
किंत्वत्र यन्न साध्यं स्यात्र्रिषु लोकेषु साधकैः । अष्टविंशरसार्णाभ्यां तन्न पश्येदपि क्वचित् ॥ ९२ ॥
ਪਰ ਇੱਥੇ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧ ਸਾਧਕਾਂ ਲਈ ਕਿਹੜਾ ਲਕਸ਼ ਅਸਾਧ੍ਯ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਠਾਈ ‘ਰਸ’ ਅਤੇ ‘ਅਰਣ’ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਕਿਤੇ ਵੀ ਕੁਝ ਵੀ ਅਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।
Verse 93
एतद्गणेशमंत्राणां विधानं ते मयोदितम् । शठेभ्यः परशिष्येभ्यो वंचकेभ्योऽपि मा वद ॥ ९३ ॥
ਗਣੇਸ਼ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਇਹ ਵਿਧਾਨ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਕਪਟੀਆਂ, ਪਰ-ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਅਤੇ ਠੱਗਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਕਦੇ ਨਾ ਦੱਸੀਂ।
Verse 94
एवं यो भजते देवं गणेशंसर्वसिद्धिदम् । प्राप्येह सकलान्भोगनिंते मुक्तिपदं व्रजेत् ॥ ९४ ॥
ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰਵ-ਸਿੱਧੀਦਾਤਾ ਦੇਵ ਗਣੇਸ਼ ਦਾ ਭਜਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਸਭ ਭੋਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮੁਕਤੀ-ਪਦ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
Nyāsa is presented as the ritual “installation protocol” that aligns mantra, body, and cosmos: ṣaḍaṅga nyāsa stabilizes the mantra’s limbs, bhuvana-nyāsa maps Bhūr–Bhuvar–Svar onto the practitioner, and varṇa/pada-nyāsa installs phonemic and semantic power (mātṛkā) so that japa and homa operate as an integrated consecration rather than mere recitation.
It specifies a center-and-enclosure logic: a geometrically defined yantra (hexagon/triangle/lotus/bhūpura), pīṭha worship from Ādhāra-Śakti to Paratattva, directional placements, corner deities with consorts, mātṛkā and ṣaḍaṅga installations on petals/filaments, and lokapāla associations—hallmarks of layered protective “coverings” (āvaraṇas).
It openly promises siddhis (prosperity, influence, victory, fertility, protection) through calibrated offerings and vows, while framing Gaṇeśa-mantra worship as also yielding liberation when performed with proper initiation, restraint (brahmacarya), truthfulness, and disciplined observance—thus placing pragmatic results within a soteriological horizon.