Hanūmaccarita (The Account of Hanumān)

Verse 1

सनत्कुमार उवाच । अथापरं वायुसूनोश्चरितं पापनाशनम् । यदुक्तं स्वासु रामेण आनन्दवनवासिना ॥ १ ॥

ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੁਣ ਮੈਂ ਵਾਯੁਪੁੱਤਰ ਦਾ ਇਕ ਹੋਰ ਪਾਪਨਾਸ਼ਕ ਚਰਿਤ੍ਰ ਸੁਣਾਂਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਆਨੰਦਵਨ-ਵਾਸੀ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਵਜਨਾਂ ਵਿਚ ਕਿਹਾ ਸੀ ॥ ੧ ॥

Verse 2

सद्योजाते महाकल्पे श्रुतवीर्ये हनूमति । मम श्रीरामचन्द्रस्य भक्तिरस्तु सदैव हि ॥ २ ॥

ਇਸ ਨਵੇਂ ਆਰੰਭੇ ਮਹਾਕਲਪ ਵਿੱਚ, ਜਿਸ ਹਨੁਮਾਨ ਦੀ ਵੀਰਤਾ ਸਭ ਥਾਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਮੇਰੇ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮਚੰਦਰ ਪ੍ਰਤੀ ਭਗਤੀ ਸਦਾ ਲਈ ਟਿਕੀ ਰਹੇ ॥ ੨ ॥

Verse 3

श्रृणुष्व गदतो मत्तः कुमारस्य कुमारक । चरितं सर्वपापघ्नं श्रृण्वतां पठतां सदा ॥ ३ ॥

ਹੇ ਕੁਮਾਰਕ! ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣ; ਮੈਂ ਕੁਮਾਰ ਦਾ ਉਹ ਚਰਿਤ੍ਰ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਜੋ ਸਦਾ ਸੁਣਨ ਅਤੇ ਪਾਠ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਸਭ ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ॥ ੩ ॥

Verse 4

वांछाम्यहं सदा विप्र संगमं कीशरूपिणा । रहस्यं रहसि स्वस्य ममानन्दवनोत्तमे ॥ ४ ॥

ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ! ਮੈਂ ਸਦਾ ਉਸ ਕਪੀ-ਰੂਪਧਾਰੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਸੰਗਮ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਉੱਤਮ ਆਨੰਦਵਨ ਦੇ ਗੁਪਤ ਏਕਾਂਤ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਇਸ ਭੇਦ ਨੂੰ ਭੇਦ ਹੀ ਰੱਖਦਾ ਹਾਂ ॥ ੪ ॥

Verse 5

परीतेऽत्र सखायो मे सख्यश्च विगतज्वराः । क्रीडंति सर्वदा चात्र प्राकट्येऽपि रहस्यपि ॥ ५ ॥

ਇੱਥੇ ਮੇਰੇ ਸਾਥੀ ਤੇ ਸਖਾ—ਜ੍ਵਰ-ਦੁਖ ਤੋਂ ਰਹਿਤ—ਸਦਾ ਕ੍ਰੀੜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਭੇਦ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਭੀ ਸਦਾ ਹਾਜ਼ਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 6

कस्मिंश्चिदवतारे तु यद्वृत्तं च रहो मम । तदत्र प्रकटं तुभ्यं करोमि प्रीतमानसः ॥ ६ ॥

ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਅਵਤਾਰ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਜੋ ਕੁਝ ਗੁਪਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਮੈਂ ਹੁਣ ਪ੍ਰੇਮ-ਭਰੇ ਮਨ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਤੈਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 7

आविर्भूतोऽस्म्यहं पूर्वं राज्ञो दशरथक्षये । चतुर्यूहात्मकस्तकत्र तस्य भार्यात्रये मुने ॥ ७ ॥

ਪਹਿਲਾਂ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਯੱਗ ਸਮੇਂ, ਹੇ ਮੁਨੀ, ਮੈਂ ਚਤੁਰਵ੍ਯੂਹ-ਸਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਰਾਣੀਆਂ ਲਈ ਪ੍ਰਾਦੁਰਭੂਤ ਹੋਇਆ।

Verse 8

ततः कतिपयैरब्दैरागतो द्विजपुंगवः । विश्वामित्रोऽर्थयामास पितरं मम भूपतिम् ॥ ८ ॥

ਫਿਰ ਕੁਝ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਬਾਅਦ, ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਆਇਆ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਰਾਜੇ ਅੱਗੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ।

Verse 9

यक्षरक्षोविघातार्थं लक्ष्मणेन सहैव माम् । प्रेषयामास धर्मात्मा सिद्धाश्रममरम्यकम् ॥ ९ ॥

ਯੱਖਾਂ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ ਧਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਲਖ਼ਮਣ ਸਮੇਤ ਸੁਹਾਵਣੇ ਸਿੱਧਾਸ਼੍ਰਮ ਵੱਲ ਭੇਜਿਆ।

Verse 10

तत्र गत्वाश्रममृबेर्दूषयन्ती निशाचरौ । ध्वस्तौ सुबाहुमारीचौ प्रसन्नोऽभूत्तदा मुनिः ॥ १० ॥

ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਦੋ ਨਿਸ਼ਾਚਰ ਰਾਖਸ਼ ਮੁਨੀ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਨੂੰ ਅਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਪਰ ਸੁਬਾਹੁ ਅਤੇ ਮਾਰੀਚ ਦੇ ਨਾਸ ਹੋਣ ਨਾਲ ਉਸ ਵੇਲੇ ਮੁਨੀ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ।

Verse 11

अस्त्रग्रामं ददौ मह्यं मासं चावासयत्तथा । ततो गाधिसुतोधीमान् ज्ञात्वा भाव्यर्थमादरात् ॥ ११ ॥

ਉਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਪੂਰਾ ਸਮੂਹ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ ਅਤੇ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਉੱਥੇ ਹੀ ਵਸਾਇਆ। ਫਿਰ ਗਾਧੀ ਦਾ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਪੁੱਤਰ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਆਦਰ ਨਾਲ ਸਮਝ ਗਿਆ।

Verse 12

मिथिलामनयत्तत्र रौद्रं चादर्शयद्ध्वनुः । तस्य कन्यां पणीभूतां सीतां सुरसुतोपमाम् ॥ १२ ॥

ਉਹ (ਉਸ ਨੂੰ) ਮਿਥਿਲਾ ਲੈ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਧਨੁਸ਼ ਵਿਖਾਇਆ। ਫਿਰ ਆਪਣੀ ਧੀ ਸੀਤਾ—ਵਰ-ਪੁਰਸਕਾਰ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ, ਦੇਵ-ਕਨਿਆ ਸਮਾਨ—ਅਰਪਣ ਕੀਤੀ।

Verse 13

धनुर्विभज्य समिति लब्धवान्मानिनोऽस्य च । ततो मार्गे भृगुपतेर्दर्प्पमूढं चिरं स्मयन् ॥ १३ ॥

ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਧਨੁਸ਼ ਨੂੰ ਵੰਡ ਕੇ (ਤੋੜ ਕੇ) ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਅਹੰਕਾਰੀ ਨੂੰ ਵੀ ਜਿੱਤ ਲਿਆ। ਫਿਰ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਭ੍ਰਿਗੁਪਤੀ ਦਾ ਉਹ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਮਖੌਲ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ।

Verse 14

व्यषनीयागमं पश्चादयोध्यां स्वपितुः पुरीम् । ततो राज्ञाहमाज्ञाय प्रजाशीलनमानसः ॥ १४ ॥

ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਨਗਰੀ ਅਯੋਧਿਆ ਆਇਆ। ਫਿਰ ਰਾਜੇ ਦੀ ਆਗਿਆ ਜਾਣ ਕੇ ਮੇਰਾ ਮਨ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਸੁਚੱਜੇ ਸ਼ਾਸਨ ਵੱਲ ਲੱਗ ਗਿਆ।

Verse 15

यौवराज्ये स्वयं प्रीत्या सम्मंत्र्यात्पैर्विकल्पितः । तच्छुत्वा सुप्रिया भार्या कैकैयी भूपतिं मुने ॥ १५ ॥

ਰਾਜੇ ਨੇ ਆਪ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਕਰਕੇ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਦੇ ਯੁਵਰਾਜ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚੇ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਹੇ ਮੁਨੀ, ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਿਯ ਰਾਣੀ ਕੈਕਈ ਰਾਜੇ ਕੋਲ ਆਈ।

Verse 16

देवकार्यविधानार्थं विदूषितमतिर्जगौ । पुत्रो मे भरतो नाम यौवराज्येऽभिषिच्यताम् ॥ १६ ॥

ਦੇਵ-ਕਾਰਜ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਦੇ ਬਹਾਨੇ ਨਾਲ, ਜਿਸ ਦੀ ਮਤਿ ਮੈਲੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ— “ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਭਰਤ ਯੁਵਰਾਜ ਪਦ ਤੇ ਅਭਿਸ਼ਿਕਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।”

Verse 17

रामश्चतुर्दशसमा दंडकान्प्रविवास्यताम् । तदाकर्ण्या हमुद्युक्तोऽरण्यं भार्यानुजान्वितः ॥ १७ ॥

“ਰਾਮ ਨੂੰ ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਲਈ ਦੰਡਕ ਵਨ ਵਿੱਚ ਜਲਾਵਤਨੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਮੈਂ ਵੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾਵਾਂ ਸਮੇਤ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਿਆ।

Verse 18

गंतुं नृपतिनानुक्तोऽप्यगमं चित्रकूटकम् । तत्र नित्यं वन्यफलैर्मांसैश्चावर्तितक्रियः ॥ १८ ॥

ਰਾਜੇ ਨੇ ਜਾਣ ਲਈ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਸੀ, ਫਿਰ ਵੀ ਮੈਂ ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ ਮੈਂ ਰੋਜ਼ ਜੰਗਲੀ ਫਲਾਂ ਅਤੇ ਮਾਸ ਨਾਲ ਨਿਰਵਾਹ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਆਪਣੇ ਨਿੱਤ ਕਰਮ ਬਿਨਾ ਰੁਕਾਵਟ ਨਿਭਾਂਦਾ ਰਿਹਾ।

Verse 19

निवसन्नेव राज्ञस्तु निधनं चाप्यवागमम् । ततो भरतशत्रुघ्नौ भ्रातरौ मम मानदौ ॥ १९ ॥

ਉੱਥੇ ਹੀ ਵੱਸਦਿਆਂ ਮੈਨੂੰ ਰਾਜੇ ਦੇ ਦੇਹਾਂਤ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਵੀ ਮਿਲੀ। ਤਦ ਮੇਰੇ ਮਾਣਯੋਗ ਭਰਾ ਭਰਤ ਅਤੇ ਸ਼ਤਰੁਘਨ (ਅਗਲੇ ਪ੍ਰਸੰਗਾਂ ਵਿੱਚ) ਅੱਗੇ ਆਏ।

Verse 20

मांतृवर्गयुतौ दीनौ साचार्यामात्यनागरौ । व्यजिज्ञपतमागत्यपंचवट्यां निजाश्रमम् ॥ २० ॥

ਮਾਤ੍ਰੀ-ਵਰਗ ਸਮੇਤ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਦਇਆਣੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ, ਆਚਾਰਯ, ਮੰਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਨਗਰਵਾਸੀਆਂ ਨਾਲ ਪੰਚਵਟੀ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮ ਆਏ ਤੇ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਬੇਨਤੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ।

Verse 21

अकल्पयं भ्रातृभार्यासहितश्च त्रिवत्सरम् । ततस्त्रयोदशे वर्षे रावणो नाम राक्षसः ॥ २१ ॥

ਭਰਾ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਮੈਂ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਤੱਕ ਸਭ ਕੁਝ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਜਾਇਆ; ਫਿਰ ਤੇਰ੍ਹਵੇਂ ਸਾਲ ਰਾਵਣ ਨਾਮ ਦਾ ਰਾਖਸ਼ਸ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ।

Verse 22

मायया हृतवान्सीतां प्रियां मम परोक्षतः । ततोऽहं दीनवदन ऋष्यमूकं हि पर्वतम् ॥ २२ ॥

ਉਸ ਨੇ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਅਣਜਾਣੀ ਵਿੱਚ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰਿਯ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਹਰਨ ਕਰ ਲਿਆ; ਤਦ ਮੈਂ ਉਦਾਸ ਮੁਖ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ਯਮੂਕ ਪਹਾੜ ਵੱਲ ਗਿਆ।

Verse 23

भार्यामन्वेषयन्प्राप्तः सख्यं हर्यधिपेन च । अथ वालिनमाहत्य सुग्रीव स्तत्पदे कृतः ॥ २३ ॥

ਪਤਨੀ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦਿਆਂ ਉਸ ਨੇ ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਨਾਲ ਮਿੱਤਰਤਾ ਕੀਤੀ; ਫਿਰ ਵਾਲੀ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਸੁਗਰੀਵ ਨੂੰ ਉਸੇ ਪਦ ਤੇ ਬਿਠਾਇਆ ਗਿਆ।

Verse 24

सह वानरयूथैश्च साहाय्यं कृतवान्मम । विरुध्य रावणेनालं मम भक्तो विभीषणः ॥ २४ ॥

ਵਾਨਰ ਦਲਾਂ ਸਮੇਤ ਮੇਰਾ ਭਗਤ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਰਾਵਣ ਦਾ ਡਿੱਠਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਵੱਡੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰ ਗਿਆ।

Verse 25

आगतो ह्यभिषिच्याशुलंकेशो हि विकल्पितः । हत्वा तु रावणं संख्ये सपुत्रामात्यबांधवम् ॥ २५ ॥

ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਲੰਕਾ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਬਣ ਕੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕਿਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਯਥਾਵਿਧਿ ਸੰਕਲਪ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਨੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ, ਮੰਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਬੰਧੂਆਂ ਸਮੇਤ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।

Verse 26

सीतामादाय संशुद्ध्वामयोध्यां समुपागतः । ततः कालांतरे विप्रसुग्रीवश्च विभीषणः ॥ २६ ॥

ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਅਯੋਧਿਆ ਆ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ, ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਅਤੇ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਵੀ ਉੱਥੇ ਆ ਪਹੁੰਚੇ।

Verse 27

निमंत्रितौ पितुः श्राद्ध्वे षटेकुलाश्च द्विजोत्तमाः । अयोध्यायां समाजग्मुस्ते तु सर्वे निमंत्रिताः ॥ २७ ॥

ਪਿਤਾ ਦੇ ਸ਼ਰਾਧ ਲਈ ਸੱਦੇ ਗਏ, ਹਰ ਕੁਲ ਤੋਂ ਛੇ-ਛੇ ਉੱਤਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ; ਸਾਰੇ ਹੀ ਨਿਮੰਤਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਆਏ ਸਨ।

Verse 28

ऋते विभीषिणं तत्र चिंतयाने रघूत्तमे । शंभुर्ब्राह्मणरूपेण षट्कुलैश्च सहागतः ग ॥ २८ ॥

ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਉੱਥੇ ਰਘੂੱਤਮ (ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ) ਵਿਚਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿ ਸ਼ੰਭੂ (ਸ਼ਿਵ) ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਛੇ ਕੁਲਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਸਮੇਤ ਆ ਪਹੁੰਚੇ।

Verse 29

अथ पृष्टो मया शंभुर्विभीषणसमागमे । नीत्वा मां द्रविडे देशे मोचय द्विजबंधनात् ॥ २९ ॥

ਫਿਰ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਵੇਲੇ ਮੈਂ ਸ਼ੰਭੂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ—“ਮੈਨੂੰ ਦ੍ਰਾਵਿੜ ਦੇਸ਼ ਲੈ ਚੱਲੋ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੱਲੋਂ ਲਾਈ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੈਨੂੰ ਮੁਕਤ ਕਰੋ।”

Verse 30

मया निमंत्रिताः श्रद्धे ह्यगस्त्याद्या मुनीश्वराः । संभोजितास्तु प्रययुः स्वस्वमाश्रममंडलम् ॥ ३० ॥

ਹੇ ਸ਼੍ਰੱਧਾ! ਮੇਰੇ ਨਿਮੰਤਰਣ ਨਾਲ ਅਗਸਤ੍ਯ ਆਦਿ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ ਆਏ; ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਭੋਜਨ ਤੇ ਸਤਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਉਹ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਆਸ਼੍ਰਮ-ਮੰਡਲ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ।

Verse 31

ततः कालांतरे विप्रा देवा दैत्या नरेश्वराः । गौतमेन समाहूताः सर्वे यज्ञसभाजिताः ॥ ३१ ॥

ਫਿਰ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਵਿਪ੍ਰ, ਦੇਵ, ਦੈਤ੍ਯ ਅਤੇ ਨਰੇਸ਼ਵਰ—ਸਾਰੇ ਗੌਤਮ ਦੇ ਬੁਲਾਵੇ ਤੇ ਯੱਗ-ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਸਨਾਂ ਤੇ ਬੈਠ ਗਏ।

Verse 32

ते सर्वे स्फाटिकं लिंगं त्र्यंबकाद्रौ निवेशितम् । संपूज्य न्यवंसस्तत्र देवदैत्यनृपाग्रजाः ॥ ३२ ॥

ਦੇਵਾਂ, ਦੈਤਿਆਂ ਅਤੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਗੇਵਾਨ ਉਹ ਸਭ ਤ੍ਰਯੰਬਕ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਸਫਟਿਕ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰਕੇ; ਉਸ ਦੀ ਪੂਰੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਓਥੇ ਹੀ ਟਿਕ ਗਏ।

Verse 33

तस्मिन्समाजे वितते सर्वौर्लिंगे समर्चिते । गौतमोऽप्यथ मध्याह्ने पूजयामास शंकरम् ॥ ३३ ॥

ਜਦੋਂ ਉਹ ਮਹਾ-ਸਭਾ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਈ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਲਿੰਗਾਂ ਦੀ ਵਿਧੀਵਤ ਅਰਚਨਾ ਹੋ ਗਈ, ਤਦ ਗੌਤਮ ਨੇ ਵੀ ਦੁਪਹਿਰ ਵੇਲੇ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ।

Verse 34

सर्वे शुक्लांबरधरा भस्मोद्धूलितविग्रहाः । सितेन भस्मना कृत्वा सर्वस्थाने त्रिपुंड्रकम् ॥ ३४ ॥

ਸਾਰੇ ਚਿੱਟੇ ਵਸਤ੍ਰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ, ਦੇਹ ਉੱਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਭਸਮ ਲਗਾਉਣ; ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਚਿੱਟੀ ਭਸਮ ਨਾਲ ਨਿਯਤ ਅੰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ ਤਿਲਕ ਧਾਰਨ ਕਰਨ।

Verse 35

नत्वा तु भार्गवं सर्वे भूतशुद्धिं प्रचक्रमुः । हृत्पद्ममध्ये सुषिरं तत्रैव भूतपञ्चकम् ॥ ३५ ॥

ਭਾਰਗਵ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਸਭ ਨੇ ਭੂਤ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਆਰੰਭੀ। ਹਿਰਦੇ-ਕਮਲ ਦੇ ਮੱਧ ਸੁਖਮ ਗੁਹਾ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਓਥੇ ਹੀ ਪੰਜ ਭੂਤ ਟਿਕਾਏ।

Verse 36

तेषां मध्ये महाकाशमाकाशे निर्मलामलम् । तन्मध्ये च महेशानं ध्यायेद्दीप्तिमयं शुभम् ॥ ३६ ॥

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚ ਮਹਾਕਾਸ਼ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ—ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਜੋ ਨਿਰਮਲ ਤੇ ਨਿਸ਼ਕਲੰਕ ਹੈ। ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਦਿਪਤਿਮਾਨ, ਸ਼ੁਭ ਮਹੇਸ਼ਾਨ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ।

Verse 37

अज्ञानसंयुतं भूतं समलं कर्मसंगतः । तं देहमाकाशदीपे प्रदहेज्ज्ञानवह्निना ॥ ३७ ॥

ਅਗਿਆਨ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ, ਮੈਲਿਆ ਅਤੇ ਕਰਮ-ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਇਹ ਦੇਹਧਾਰੀ—ਆਕਾਸ਼-ਦੀਪ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ-ਅੱਗ ਨਾਲ ਸਾੜ ਦੇਵੇ।

Verse 38

आकाशस्यावृत्तिं चाहं दग्ध्वाकाशमथो दहेत् । दग्ध्वाकाशमथो वायुमग्निभूतं तथा दहेत् ॥ ३८ ॥

‘ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਆਵਰਨ ਨੂੰ ਸਾੜ ਕੇ, ਫਿਰ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਵੀ ਦਗਧ ਕਰਾਂ; ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਦਗਧ ਹੋਣ ਤੇ ਅੱਗ-ਰੂਪ ਹੋਏ ਵਾਯੂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਾੜ ਦਿਆਂ।’

Verse 39

अब्भूतं च ततो दग्ध्वा पृथिवीभूतमेव च । तदाश्रितान्गुणान्दग्ध्वा ततो देहं प्रदाहयेत् ॥ ३९ ॥

ਫਿਰ ਜਲ-ਤੱਤ ਨੂੰ ਸਾੜ ਕੇ ਅਤੇ ਧਰਤੀ-ਤੱਤ ਨੂੰ ਵੀ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜ ਕੇ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦੇਹ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਦਾਹ ਕਰੇ।

Verse 40

एवं प्रदग्ध्वा भूतार्दि देही तज्ज्ञानवह्निना । शिखामध्यस्थितं विष्णुमानंदरसनिर्भरम् ॥ ४० ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਗਿਆਨ-ਅੱਗ ਨਾਲ ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਕਲੇਸ਼ ਅਤੇ ਦੇਹ ਨੂੰ ਸਾੜ ਕੇ, ਦੇਹੀ ਸ਼ਿਖਾ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਆਨੰਦ-ਰਸ ਨਾਲ ਪਰਿਪੂਰਨ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 41

निष्पन्नचंद्रकिरणसंकाशकिरणं किरणं शिवम् । शिवांगोत्पन्नकिरणैरमृतद्रवसंयुतैः ॥ ४१ ॥

ਉਹ ਮੰਗਲਮਈ ਤੇਜ (ਸ਼ਿਵ) ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਚੰਦ੍ਰ-ਕਿਰਨਾਂ ਵਰਗਾ ਇਕ ਕਿਰਣ ਹੈ; ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਧਾਰਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 42

सुशीतला ततो ज्वाला प्रशांता चंद्ररश्मिवत् । प्रसारितसुधारुग्भिः सांद्रीभूतश्च संप्लवः । अनेन प्लावितं भूतग्रामं संचिंतयेत्परम् ॥ ४२ ॥

ਫਿਰ ਉਹ ਜਵਾਲਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਠੰਢੀ, ਚੰਦ੍ਰ-ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਂਗ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫੈਲਦੀਆਂ ਸੁਧਾ-ਧਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪਲਵ ਘਣਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ ਸਮੂਹ ਭੂਤ-ਗ੍ਰਾਮ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 43

इत्थं कृत्वा भूतशुद्धिं क्रियार्हो मर्त्यः शुद्धो जायते ह्येव सद्यः । पूजां कर्तुं जप्यकर्मापि पश्चादेवं ध्यायेद्ब्रह्महत्यादिशुद्ध्यै ॥ ४३ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੂਤ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਕਰਮ ਲਈ ਯੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਜਪ-ਕਰਮ ਕਰਨ ਲਈ, ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਆਦਿ ਪਾਪਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਵਾਸਤੇ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 44

एवं ध्यात्वा चद्रंदीप्तिप्रकाशं ध्यानेनारोप्याशु लिंगे शिवस्य । सदाशिवं दीपमध्ये विचिंत्य पञ्चाक्षरेणार्चनमव्ययं तु ॥ ४४ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੰਦ੍ਰ-ਦੀਪਤੀ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਲਿੰਗ ਉੱਤੇ ਆਰੋਪਿਤ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਦੀਵੇ ਦੀ ਲੌ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰਕੇ, ਪੰਜਾਖਰੀ ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰੇ।

Verse 45

आवाहनादीनुपचारांरतथापि कृत्वा स्नानं पूर्ववच्छंकरस्य । औदुंबरं राजतं स्वर्णपीठं वस्त्रादिच्छन्नं सर्वमेवेह पीठम् ॥ ४५ ॥

ਆਵਾਹਨ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਉਪਚਾਰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਕੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੇ ਨਿਯਮ ਮੁਤਾਬਕ ਸ਼ੰਕਰ ਦਾ ਸਨਾਨ ਕਰਵਾਓ। ਇੱਥੇ ਪੀਠ ਉਦੁੰਬਰ ਲੱਕੜ ਦਾ, ਜਾਂ ਚਾਂਦੀ ਦਾ, ਜਾਂ ਸੋਨੇ ਦਾ ਹੋਵੇ; ਅਤੇ ਉਹ ਵਸਤ੍ਰ ਆਦਿ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਢੱਕਿਆ ਰਹੇ।

Verse 46

अंते कृत्वा बुद्बुदाभ्यां च सृष्टिं पीठे पीठे नागमेकं पुरस्तात् । कुर्यात्पीठे चोर्द्ध्वके नागयुग्मं देवाभ्याशे दक्षिणे वामतश्च ॥ ४६ ॥

ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਬੁਲਬੁਲੇ ਵਰਗੀਆਂ ਦੋ ਆਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ‘ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ’ ਬਣਾਕੇ, ਹਰ ਪੀਠ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਨਾਗ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਉੱਪਰਲੇ ਪੀਠ ਉੱਤੇ ਵੀ ਦੇਵ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸੱਜੇ ਤੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਨਾਗਾਂ ਦਾ ਜੋੜ ਰੱਖੇ।

Verse 47

जपापुष्पं नागमध्ये निधाय मध्ये वस्त्रं द्वादशप्रातिगुण्ये । सुश्वेतेन तस्य मध्ये महेशं लिंगाकारं पीठयुक्तं प्रपूज्यम् ॥ ४७ ॥

ਨਾਗ-ਕੁੰਡਲੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਜਪਾ ਦਾ ਫੁੱਲ ਰੱਖ ਕੇ, ਉਸ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਬਾਰਾਂ ਵਾਰ ਮੋੜਿਆ ਹੋਇਆ ਵਸਤ੍ਰ ਟਿਕਾਓ। ਫਿਰ ਉਸ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਚਿੱਟੇ ਕਪੜੇ ਉੱਤੇ ਪੀਠ ਸਮੇਤ ਲਿੰਗ-ਰੂਪ ਮਹੇਸ਼ ਦਾ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਜਨ ਕਰੋ।

Verse 48

एवं कृत्वा साधकास्ते तु सर्वे दत्त्वा दत्त्वा पंचगंधाशष्टगंधम् । पुष्पैः पत्रैः श्रीतिलैरक्षतैश्च तिलोन्मिश्रैः केवलैश्चप्रपूज्य ॥ ४८ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਸਾਧਕ ਵਾਰ ਵਾਰ ਪੰਚਗੰਧ ਜਾਂ ਅਸ਼ਟਗੰਧ ਭੇਟ ਕਰਨ; ਅਤੇ ਫਿਰ ਫੁੱਲਾਂ, ਪੱਤਿਆਂ, ਸ਼੍ਰੀ-ਤਿਲ ਅਤੇ ਅਖ਼ਤ—ਤਿਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਜਾਂ ਕੇਵਲ ਤਿਲ ਨਾਲ ਵੀ—ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੂਜਾ ਕਰਨ।

Verse 49

धूपं दत्त्वा विधिवत्संप्रयुक्तं दीपं दत्त्वा चोक्तमेवोपहारम् । पूजाशेषं ते समाप्याथ सर्वे गीतं नृत्यं तत्र तत्रापि चक्रुः ॥ ४९ ॥

ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਧੂਪ ਭੇਟ ਕਰਕੇ, ਅਤੇ ਕਹੇ ਹੋਏ ਉਪਹਾਰਾਂ ਸਮੇਤ ਦੀਵਾ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੂਜਾ ਦੇ ਬਾਕੀ ਕਰਮ ਪੂਰੇ ਕੀਤੇ। ਫਿਰ ਸਭ ਨੇ ਓਥੇ ਹੀ ਗੀਤ ਅਤੇ ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ ਵੀ ਕੀਤਾ।

Verse 50

काले चास्मिन्सुव्रते गौतमस्य शिष्यः प्राप्तः शंकरात्मेति नाम्ना ॥ ५० ॥

ਹੇ ਸੁਵ੍ਰਤੇ! ਉਸ ਵੇਲੇ ਗੌਤਮ ਦਾ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ‘ਸ਼ੰਕਰਾਤਮਾ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ।

Verse 51

उन्मत्तवेषो दिग्वासा अनेकां वृत्तिमास्थितः । क्वचिद्द्विजातिप्रवरः क्वचिञ्चंडालसन्निभः ॥ ५१ ॥

ਉਹ ਉਨਮੱਤ ਜਿਹਾ ਵੇਸ ਧਾਰਦਾ, ਕਦੇ ਦਿਗੰਬਰ ਰਹਿੰਦਾ ਅਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਜੀਵਨ-ਵ੍ਰਿੱਤੀਆਂ ਅਪਣਾਂਦਾ; ਕਦੇ ਦਵਿਜਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵਰਗਾ, ਕਦੇ ਚੰਡਾਲ ਸਮਾਨ ਦਿਸਦਾ।

Verse 52

क्वचिच्छूद्रसमो योगी तापसः क्वचिदप्युत । गर्जत्युत्पतते चैव नृत्यति स्तौति गायति ॥ ५२ ॥

ਕਦੇ ਉਹ ਯੋਗੀ ਸ਼ੂਦਰ ਵਰਗਾ ਵਰਤਦਾ, ਕਦੇ ਤਾਪਸ ਦਾ ਵੇਸ ਧਾਰਦਾ; ਉਹ ਗੱਜਦਾ, ਉਛਲਦਾ, ਨੱਚਦਾ, ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਗਾਂਦਾ।

Verse 53

रोदिति श्रृणुतेऽत्युक्तं पतत्युत्तिष्ठति क्वचित् । शिवज्ञानैकसंपन्नः परमानंदनिर्भरः ॥ ५३ ॥

ਕਦੇ ਉਹ ਰੋਂਦਾ, ਬਾਰ ਬਾਰ ਕਹਿਣ ਤੇ ਵੀ ਨਾ ਸੁਣਦਾ; ਕਦੇ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ, ਕਦੇ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹਦਾ—ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਕੇਵਲ ਸ਼ਿਵ-ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ, ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ।

Verse 54

संप्राप्तो भोज्यवेलायां गौतमस्यांतिकं ययौ । बुभुजे गुरुणा साकं क्वचिदुच्छिष्टमेव च ॥ ५४ ॥

ਭੋਜਨ ਵੇਲੇ ਉਹ ਗੌਤਮ ਦੇ ਕੋਲ ਗਿਆ; ਗੁਰੂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਭੋਜਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕਦੇ ਕਦੇ ਗੁਰੂ ਦਾ ਉੱਛਿਸ਼ਟ ਵੀ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤਾ।

Verse 55

क्वचिल्लिहति तत्पात्रं तूष्णीमेवाभ्यगात्क्वचित् । हस्तं गृहीत्वैव गुरोः स्वयमेवाभुनक्क्वचित् ॥ ५५ ॥

ਕਦੇ ਉਹ ਉਸੇ ਪਾਤਰ ਨੂੰ ਚੱਟ ਲੈਂਦਾ, ਕਦੇ ਪੂਰੀ ਚੁੱਪ ਨਾਲ ਨੇੜੇ ਆਉਂਦਾ। ਕਦੇ ਗੁਰੂ ਦਾ ਹੱਥ ਫੜ ਕੇ ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਭੋਜਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ।

Verse 56

क्वचिद् गृहांतरे मूत्रं क्वचित्कर्दमलेपनम् । सर्वदा तं गुरुर्दृष्ट्वा करमालंब्य मंदिरम् ॥ ५६ ॥

ਇੱਕ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪਿਸ਼ਾਬ ਸੀ, ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਚਿਕੜ ਮਲਿਆ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ ਵੀ ਗੁਰੂ ਹਰ ਵਾਰ ਉਸਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਹੱਥ ਫੜ ਕੇ ਘਰ ਅੰਦਰ ਲੈ ਜਾਂਦੇ।

Verse 57

प्रविश्य स्वीयपीठे तमुपवेश्याप्यभोजयत् । स्वयं तदस्य पात्रेण बुभुजेगौतमो मुनिः ॥ ५७ ॥

ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਕੇ ਗੁਰੂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਸਨ ਤੇ ਬਿਠਾ ਕੇ ਭੋਜਨ ਕਰਵਾਇਆ; ਅਤੇ ਗੌਤਮ ਮੁਨੀ ਨੇ ਵੀ ਉਸੇ ਦੇ ਪਾਤਰ ਤੋਂ ਆਪ ਖਾਧਾ।

Verse 58

तस्य चित्तं परिज्ञातुं कदाचिदथ सुंदरी । अहल्या शिष्यमाहूय भुङ्क्ष्वेति प्राह तं मुदा । निर्दिष्टो गुरुपत्न्या तु बुभुजे सोऽविशेषतः ॥ ५८ ॥

ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਦੀ ਹਾਲਤ ਜਾਣਨ ਲਈ ਸੁੰਦਰ ਅਹਲਿਆ ਨੇ ਇਕ ਵਾਰ ਸ਼ਿਸ਼ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਕਿਹਾ—“ਭੋਜਨ ਕਰ।” ਗੁਰੂ-ਪਤਨੀ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਭੇਦ ਦੇ ਖਾ ਲਿਆ।

Verse 59

यथा पपौ हि पानीयं तथा वह्निमपि द्विजा । कंटकानन्नवद्भुक्त्वा यथापूर्वमतिष्ठत ॥ ५९ ॥

ਹੇ ਦਵਿਜੋ! ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਪਾਣੀ ਪੀਂਦਾ ਸੀ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਅੱਗ ਵੀ ਪੀ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਕੰਡਿਆਂ ਨੂੰ ਅੰਨ ਵਾਂਗ ਖਾ ਕੇ ਵੀ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਵਰਗਾ ਹੀ ਅਡੋਲ ਰਿਹਾ।

Verse 60

पुरो हि मुनिकन्याभिराहूतो भोजनाय च । दिनेदिने तत्प्रदत्तं लोष्टमंबु च गोमयम् ॥ ६० ॥

ਉਹ ਮੁਨੀ-ਕਨਿਆਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਭੋਜਨ ਲਈ ਸੱਦਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ; ਅਤੇ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਉਹੀ ਦਿੰਦੀਆਂ—ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਢੇਲੇ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਗੋਬਰ।

Verse 61

कर्दमं काष्ठदंडं च भुक्त्वा पीत्वाथ हर्षितः । एतादृशो मुनिरसौ चंडालसदृशाकृतिः ॥ ६१ ॥

ਉਸ ਨੇ ਕੀਚੜ ਅਤੇ ਲੱਕੜ ਦਾ ਡੰਡਾ ਵੀ ਖਾ ਲਿਆ, ਫਿਰ ਉਸਨੂੰ ਪੀ ਕੇ ਵੀ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਐਸਾ ਸੀ ਉਹ ਮੁਨੀ—ਜਿਸ ਦੀ ਸੂਰਤ ਚੰਡਾਲ ਵਰਗੀ ਸੀ।

Verse 62

सुजीर्णोपानहौ हस्ते गृहीत्वा प्रलपन्हसन् । अंत्यजोचितवेषश्च वृषपर्वाणमभ्यगात् ॥ ६२ ॥

ਬਹੁਤ ਘਿਸੇ ਹੋਏ ਜੁੱਤਿਆਂ ਦੀ ਜੋੜੀ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਫੜ ਕੇ, ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਾ ਹੱਸਦਾ, ਅਤੇ ਅੰਤਯਜ ਨੂੰ ਫਬਣ ਵਾਲਾ ਵੇਸ ਧਾਰ ਕੇ ਉਹ ਵ੍ਰਿਸ਼ਪਰਵਾ ਕੋਲ ਗਿਆ।

Verse 63

वृषपर्वेशयोर्मध्ये दिग्वासाः समतिष्टत । वृषपर्वा तमज्ञात्वा पीडयित्वा शिरोऽच्छिनत् ॥ ६३ ॥

ਵ੍ਰਿਸ਼ਪਰਵਾ ਅਤੇ ਈਸ਼ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਦਿਗੰਬਰ ਤਪਸਵੀ ਖੜਾ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ ਨਾ ਪਛਾਣ ਕੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਪਰਵਾ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਤੰਗ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦਾ ਸਿਰ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ।

Verse 64

हते तस्मिन्द्विजश्रेष्ठे जगदेतञ्चराचरम् । अतीव कलुषं ह्यासीत्तत्रस्था मुनयस्तथा ॥ ६४ ॥

ਉਸ ਦ੍ਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਨਾਲ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ—ਚਰ ਅਤੇ ਅਚਰ—ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਮੁਨੀ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋ ਗਏ।

Verse 65

गौतमस्य महाशोकः संजातः सुमहात्मनः । निर्ययौ चक्षुषो वारि शोकं संदर्शयन्निव ॥ ६५ ॥

ਮਹਾਤਮਾ ਗੌਤਮ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਸੋਗ ਉੱਠਿਆ; ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਹੰਝੂ ਵਹਿ ਪਏ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਆਪਣਾ ਦੁੱਖ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵਿਖਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ।

Verse 66

गौतमः सर्वदैत्तयानां सन्निधौ वाक्यमुक्तवान् । किमनेन कृते पापं येन च्छिन्नमिदं शिरः ॥ ६६ ॥

ਗੌਤਮ ਨੇ ਸਭ ਦੈਤਿਆਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ—“ਇਸ ਨੇ ਕਿਹੜਾ ਪਾਪ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਦਾ ਸਿਰ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ?”

Verse 67

मम प्राणाधिकस्येह सर्वदा शिवयोगिनः । ममापि मरणं सत्यं शिष्यच्छद्मा यतो गुरुः ॥ ६७ ॥

ਇਹ ਸ਼ਿਵ-ਯੋਗੀ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਪਿਆਰਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਵੀ ਮੇਰੀ ਮੌਤ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਗੁਰੂ ਨੇ ਸ਼ਿਸ਼ ਦਾ ਭੇਸ ਧਾਰ ਲਿਆ ਹੈ।

Verse 68

शैवानां धर्मयुक्तानां सर्वदा शिववर्तिनाम् । मरणं यत्र दृष्टं स्यात्तत्र नो मरणं ध्रुवम् ॥ ६८ ॥

ਜੋ ਸ਼ਿਵ-ਭਗਤ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਅਤੇ ਸਦਾ ਸ਼ਿਵ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹਨ—ਜਿੱਥੇ ਮੌਤ ਦਿਸਦੀ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਉੱਥੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਮੌਤ ਦਾ ਰਾਜ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਨਹੀਂ।

Verse 69

तच्छ्रुत्वा ह्यसुराचार्यः सुक्रः प्राह विदांवरः । एनं संजीवयिष्यामि भार्गवं शंकरप्रियम् ॥ ६९ ॥

ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਆਚਾਰਯ, ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਸ਼ੰਕਰ ਨੂੰ ਪਿਆਰੇ ਇਸ ਭਾਰਗਵ ਨੂੰ ਮੈਂ ਮੁੜ ਜੀਵਿਤ ਕਰਾਂਗਾ।”

Verse 70

किमर्थं म्रियते ब्रह्मन्पश्य मे तपसो बलम् । इति वादिनि विप्रेंद्रे गौतमोऽपि ममार ह ॥ ७० ॥

“ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਉਹ ਕਿਉਂ ਮਰੇ? ਮੇਰੇ ਤਪ ਦਾ ਬਲ ਵੇਖੋ!”—ਇਉਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਉਸ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵਿਪ੍ਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਗੌਤਮ ਮੁਨੀ ਵੀ ਉੱਥੇ ਹੀ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਗਏ।

Verse 71

तस्मिन्मृतेऽथ शुक्रोऽपि प्राणांस्तत्याज योगतः । तस्यैवं हतिमाज्ञाय प्रह्लादाद्या दितीश्वराः ॥ ७१ ॥

ਉਸ ਦੇ ਮਰ ਜਾਣ ਉਪਰੰਤ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਚਾਰਯ ਨੇ ਵੀ ਯੋਗ-ਬਲ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਦੀ ਹਤਿਆ ਹੋਈ ਜਾਣ ਕੇ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਆਦਿ ਦਿਤੀ-ਪੁੱਤਰ ਦੈਤ੍ਯ ਅਧਿਪਤੀਆਂ ਨੇ ਗੱਲ ਸਮਝ ਲਈ।

Verse 72

देवा नृपा द्विजाः सर्वे मृता आसंस्तदद्भुतम् । मृतमासीदथ बलं तस्य बाणस्य धीमतः ॥ ७२ ॥

ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ, ਰਾਜੇ ਅਤੇ ਸਭ ਦ੍ਵਿਜ ਮਰੇ ਪਏ ਸਨ—ਇਹ ਅਦਭੁਤ ਸੀ। ਫਿਰ ਉਸ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਦੇ ਬਾਣ ਦਾ ਬਲ ਵੀ ਮਾਨੋ ਮਰ ਕੇ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਆ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 73

अहल्या शोकसंतप्ता रुरोदोञ्चैः पुनःपुनः । गौतमेन महेशस्य पूजया पूजितो विभुः ॥ ७३ ॥

ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਸੜਦੀ ਅਹਲਿਆ ਮੁੜ ਮੁੜ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਰੋਈ। ਅਤੇ ਗੌਤਮ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਯਥਾਵਿਧਿ ਅਰਾਧਨਾ ਹੋਈ।

Verse 74

वीरभद्रो महायोगी सर्वं दृष्ट्वा चुकोप ह । अहो कष्टमहोकष्टं महेशा बहवो हताः ॥ ७४ ॥

ਮਹਾਯੋਗੀ ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਨੇ ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਖ ਕੇ ਕ੍ਰੋਧ ਕੀਤਾ। “ਹਾਏ, ਕਿੰਨਾ ਦੁੱਖ! ਮਹਾਦੁੱਖ! ਮਹੇਸ਼ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਗਣ ਮਾਰੇ ਗਏ ਹਨ!”

Verse 75

शिवं विज्ञापयिष्यामि तेनोक्तं करवाण्यथ । इति निश्चित्य गतवान्मंदराचलमव्ययम् ॥ ७५ ॥

“ਮੈਂ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਾਂਗਾ, ਫਿਰ ਉਹ ਜੋ ਆਖਣਗੇ ਉਹੀ ਕਰਾਂਗਾ।” ਇਹ ਨਿਸਚਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਮੰਦਰਾਚਲ ਨੂੰ ਗਿਆ।

Verse 76

नमस्कृत्वा विरूपाक्षं वृत्तसर्वमथोक्तवान् । ब्रह्माणं च हरिं तत्र स्थितौ प्राह शिवो वचः ॥ ७६ ॥

ਵਿਰੂਪਾਖ਼ਸ਼ (ਸ਼ਿਵ) ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਸਾਰਾ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਦੱਸਿਆ। ਉੱਥੇ ਖੜੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਹਰੀ (ਵਿਸ਼ਨੂ) ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੇ ਬਚਨ ਕਿਹਾ।

Verse 77

मद्भक्तैः साहसं कर्म कृतं ज्ञात्वा वरप्रदम् । गत्वा पश्यामि हे विष्णो सर्वं तत्कृतसाहसम् ॥ ७७ ॥

ਮੇਰੇ ਭਗਤਾਂ ਨੇ ਵਰ-ਦਾਇਕ ਇੱਕ ਦਲੇਰ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ—ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ, ਹੇ ਵਿਸ਼ਨੂ, ਮੈਂ ਜਾ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕੀਤੇ ਉਸ ਸਾਰੇ ਸਾਹਸ ਨੂੰ ਵੇਖਾਂਗਾ।

Verse 78

इत्युक्त्वा वृषमारुह्य वायुना धूतचामरः । नन्दिकेन सुवेषेण धृते छत्रेऽतिशोभने ॥ ७८ ॥

ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਬਲਦ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਬੈਠੇ; ਹਵਾ ਨਾਲ ਚੌਰ ਝੂਲ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਵੇਸ਼ ਵਾਲੇ ਨੰਦੀ ਨੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ੋਭਾਵਾਨ ਛਤਰ ਧਾਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।

Verse 79

सुश्वेते हेमदंडे च नान्ययोग्ये धृते विभो । महेशानुमतिं लब्ध्वा हरिर्नागांतके स्थितः ॥ ७९ ॥

ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਜੋ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਲਈ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਉਹ ਸੁਚਿੱਟਾ ਸੋਨੇ ਦਾ ਡੰਡਾ ਧਾਰ ਕੇ, ਮਹੇਸ਼ ਦੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਲੈ ਕੇ ਹਰੀ ਨਾਗਾਂਤਕ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹੇ।

Verse 80

आरक्तनीलच्छत्राभ्यां शुशुभे लक्ष्मकौस्तुभः । शिवानुमत्या ब्रह्मापि हंसारूढोऽभवत्तदा ॥ ८० ॥

ਲਾਲ ਤੇ ਨੀਲੇ ਛਤਰਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਲਕਸ਼ਮੀ ਅਤੇ ਕੌਸਤੁਭ ਮਣੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦਿਪਤਿਮਾਨ ਹੋਏ। ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਤਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੀ ਹੰਸ-ਵਾਹਨ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਬੈਠੇ।

Verse 81

इंद्रगोपप्रभाकारच्छत्राभ्यां शुशुभे विधिः । इन्द्रादिसर्वदेवाश्च स्वस्ववाहनसंयुताः ॥ ८१ ॥

ਇੰਦਰਗੋਪ ਦੀ ਚਮਕ ਵਰਗੇ ਦੋ ਛਤਰਾਂ ਹੇਠਾਂ ਵਿਧਾਤਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਬਹੁਤ ਸ਼ੋਭਦੇ ਸਨ। ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਵਾਹਨਾਂ ਸਮੇਤ ਹਾਜ਼ਰ ਸਨ।

Verse 82

अथ ते निर्ययुः सर्वे नानावाद्यानुमोदिताः । कोटिकोटिगणाकीर्णा गौतमस्याश्रमं गताः ॥ ८२ ॥

ਫਿਰ ਅਨੇਕਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਵਾਜਿਆਂ ਦੀ ਧੁਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਸਭ ਰਵਾਨਾ ਹੋਏ। ਕਰੋੜਾਂ-ਕਰੋੜਾਂ ਗਣਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਉਹ ਗੌਤਮ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ।

Verse 83

ब्रह्मविष्णु महेशाना दृष्ट्वा तत्परमाद्भुतम् । स्वभक्तं जीवयामास वामकोणनिरीक्षणात् ॥ ८३ ॥

ਉਹ ਪਰਮ ਅਦਭੁਤ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵੇਖ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਅਤੇ ਮਹੇਸ਼ ਨੇ ਖੱਬੀ ਅੱਖ ਦੇ ਕੋਨੇ ਦੀ ਕੇਵਲ ਇਕ ਤਿਰਛੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਭਗਤ ਨੂੰ ਜੀਉਂਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 84

शंकरो गौतमं प्राह तुष्टोऽहं ते वरं वृणु । तदाकर्ण्य वचस्तस्य गौतमः प्राह सादरम् ॥ ८४ ॥

ਸ਼ੰਕਰ ਨੇ ਗੌਤਮ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਮੈਂ ਤੈਥੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ—ਇੱਕ ਵਰ ਮੰਗ।” ਉਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਗੌਤਮ ਨੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 85

यदि प्रसन्नो देवेश यदि देयो वरो मम । त्वल्लिंगार्चनसामर्थ्यं नित्यमस्तु ममेश्वर ॥ ८५ ॥

ਹੇ ਦੇਵੇਸ਼! ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ, ਜੇ ਮੈਨੂੰ ਵਰ ਦੇਣਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਮੈਨੂੰ ਸਦਾ ਤੁਹਾਡੇ ਲਿੰਗ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇ।

Verse 86

वृतमेतन्मया देव त्रिनेत्र श्रृणु चापरम् । शिष्योऽयं मे महाभागो हेयादेयादिवर्जितः ॥ ८६ ॥

ਹੇ ਦੇਵ, ਹੇ ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰ! ਇਹ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਮੈਂ ਕਿਹਾ; ਹੁਣ ਹੋਰ ਵੀ ਸੁਣੋ। ਮੇਰਾ ਇਹ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਮਹਾਭਾਗ ਹੈ—ਹੇਯ‑ਆਦੇਯ ਆਦਿ ਦਵੰਦਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ।

Verse 87

प्रेक्षणीयं ममत्वेन न च पश्यति चक्षुषा । न घ्राणग्राह्यं देवेश न पातव्यं न चेतरत् ॥ ८७ ॥

ਇਹ ‘ਵੇਖਣਯੋਗ’ ਤਾਂ ਮਮਤਾ ਕਰਕੇ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਸੱਚਮੁੱਚ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ। ਹੇ ਦੇਵੇਸ਼, ਇਹ ਘ੍ਰਾਣ ਨਾਲ ਗ੍ਰਹਿਣ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਨਾ ਇਹ ਪੀਣਯੋਗ ਹੈ, ਨਾ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ਾ।

Verse 88

इति बुद्ध्व्या तथा कुर्वन्स हि योगी महायशः । उन्मत्तविकृताकारः शंकरात्मेति कीर्तितः ॥ ८८ ॥

ਇਉਂ ਸਮਝ ਕੇ ਉਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਉਹ ਮਹਾਯਸ਼ਸਵੀ ਯੋਗੀ—ਬਾਹਰੋਂ ਉਨਮੱਤ ਜਿਹਾ, ਵਿਲੱਖਣ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਦਿੱਸੇ ਤਾਂ ਵੀ—‘ਸ਼ੰਕਰਾਤਮਾ’, ਅਰਥਾਤ ਜਿਸ ਦੀ ਆਤਮਾ ਸ਼ੰਕਰ ਹੀ ਹੈ, ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 89

न कश्चित्तं प्रति द्वेषी न च तं हिंसयेदपि । एतन्मे दीयतां देव मृतानाममृतिस्तथा ॥ ८९ ॥

ਕੋਈ ਵੀ ਉਸ ਪ੍ਰਤੀ ਵੈਰ ਨਾ ਰੱਖੇ, ਅਤੇ ਕੋਈ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾ ਪਹੁੰਚਾਵੇ। ਹੇ ਦੇਵ, ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਵਰ ਦਿਓ; ਅਤੇ ਮਰੇ ਹੋਇਆਂ ਲਈ ਵੀ ਮੌਤ ਦੇ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਹੋਵੇ।

Verse 90

तच्छ्रुत्वोमापतिः प्रीतो निरीक्ष्य हरिमव्ययः । स्वांशेन वायुना देहमाविशज्जगदीश्वरः ॥ ९० ॥

ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਉਮਾਪਤੀ (ਸ਼ਿਵ) ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ; ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹਰਿ ਨੂੰ ਨਿਹਾਰ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਅੰਸ਼-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਵਾਯੂ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਰਾਹੀਂ ਜਗਦੀਸ਼ਵਰ ਉਸ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਏ।

Verse 91

हरिरूपः शंकरात्मा मारुतिः कपिसत्तमः । पर्यायैरुच्यतेऽधीशः साक्षाद्विष्णुः शिवः परः ॥ ९१ ॥

ਜਿਸ ਦਾ ਰੂਪ ਹਰਿ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਸ਼ੰਕਰ ਹੈ—ਉਹ ਮਾਰੁਤੀ, ਕਪੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਅਨੇਕ ਪਰਯਾਯ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਸਤੁਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਅਧੀਸ਼ ਸਾਖ਼ਾਤ ਵਿਸ਼ਣੂ ਹੈ, ਪਰਮ ਸ਼ਿਵ ਹੈ।

Verse 92

आकल्पतेषु प्रत्येकं कामरूपमुपाश्रितः । ममाज्ञाकारको रामभक्तः पूजितविग्रहः ॥ ९२ ॥

ਹਰ ਕਲਪ ਵਿੱਚ, ਮਨਚਾਹਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਉਹ ਮੇਰੀ ਆਗਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਰਾਮ-ਭਗਤ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਸਾਕਾਰ ਵਿਗ੍ਰਹ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹੈ।

Verse 93

अनंतकल्पमीशानः स्थास्यति प्रीतमानसः । त्वया कृतमिदं वेश्म विस्तृतं सुप्रतिष्टितम् ॥ ९३ ॥

ਪ੍ਰਸੰਨ ਮਨ ਨਾਲ ਈਸ਼ਾਨ ਅਨੰਤ ਕਲਪਾਂ ਤੱਕ ਇੱਥੇ ਵੱਸਣਗੇ। ਤੇਰੇ ਬਣਾਏ ਇਸ ਨਿਵਾਸ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਵੱਡਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਪੱਕੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈ।

Verse 94

नित्यं वै सर्वरूपेण तिष्ठामः क्षणमादरात् । समर्चिताः प्रयास्यामः स्वस्ववासं ततः परम् ॥ ९४ ॥

“ਅਸੀਂ ਨਿੱਤ ਹੀ ਸਭ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਹਾਜ਼ਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ; ਇਸ ਲਈ ਆਦਰ ਨਾਲ ਇਕ ਪਲ ਸਾਡੀ ਸਮਰਚਨਾ ਕਰੋ। ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੂਜੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅਸੀਂ ਫਿਰ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰਾਂਗੇ।”

Verse 95

अथाबभाषे विश्वेशं गौतमो मुनिपुंगवः । अयोग्यं प्रार्थयामीश ह्यर्थी दोषं न पश्यति ॥ ९५ ॥

ਤਦ ਮੁਨੀ-ਪੁੰਗਵ ਗੌਤਮ ਨੇ ਵਿਸ਼੍ਵੇਸ਼੍ਵਰ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ— “ਹੇ ਈਸ਼! ਮੈਂ ਅਯੋਗ ਵੀ ਮੰਗਦਾ ਹਾਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਲੋੜਵੰਦ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣਾ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ।”

Verse 96

ब्रह्माद्यलभ्यं देवेश दीयतां यदि रोचते । अथेशो विष्णुमालोक्य गृहीत्वा तत्करं करे ॥ ९६ ॥

“ਹੇ ਦੇਵੇਸ਼! ਜੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਚੰਗਾ ਲੱਗੇ ਤਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਅਲਭ੍ਯ ਉਹ ਦਾਨ ਕਰੋ।” ਤਦ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਵੱਲ ਤੱਕ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਹੱਥ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਫੜ ਲਿਆ।

Verse 97

प्रहसन्नंबुजाभाक्षमित्युवाच सदाशिवः । क्षामोदरोऽसि गोविंद देयं ते भोजनं किमु ॥ ९७ ॥

ਹੱਸਦਿਆਂ ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਨੇ ਕਮਲ-ਨੇਤ੍ਰ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਕਿਹਾ— “ਗੋਵਿੰਦ! ਤੇਰਾ ਉਦਰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ; ਤੈਨੂੰ ਕਿਹੜਾ ਭੋਜਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ?”

Verse 98

स्वयं प्रविश्य यदि वा स्वयं भुंक्ष्व स्वगेहवत् । गच्छ वा पार्वतीगेहं या कुक्षिं पूरयिष्यति ॥ ९८ ॥

ਤੂੰ ਆਪ ਅੰਦਰ ਜਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਾਂਗ ਆਪ ਹੀ ਭੋਜਨ ਕਰ ਲੈ; ਜਾਂ ਪਾਰਵਤੀ ਦੇ ਘਰ ਚਲਾ ਜਾ—ਉਹ ਤੇਰਾ ਉਦਰ ਭਰ ਦੇਵੇਗੀ।

Verse 99

इत्युक्त्वा तत्करालंबी ह्येकांतमगमद्विभुः । आदिश्य नंदिनं देवो द्वाराध्यक्षं यथोक्तवत् ॥ ९९ ॥

ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਸਰਬਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਉਸ ਦਾ ਹੱਥ ਫੜ ਕੇ ਇਕਾਂਤ ਥਾਂ ਨੂੰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਨੰਦਿਨ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਕਿਹਾ ਸੀ ਤਿਵੇਂ ਹੁਕਮ ਦੇ ਦਿੱਤਾ।

Verse 100

स गत्वा गौतमं वाथ ह्युक्तवान्विष्णुभाषणम् । संपादयान्नं देवेशा भोक्तुकामा वयं मुने ॥ १०० ॥

ਫਿਰ ਉਹ ਗੌਤਮ ਮੁਨੀ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ— “ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਅੰਨ ਤਿਆਰ ਕਰੋ; ਅਸੀਂ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਭੋਜਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ।”

Verse 101

इत्युक्त्वैकांतमगमद्वासुदेवेन शंकरः । मृदुशय्यां समारुह्य शयितौ देवतोत्तमौ ॥ १०१ ॥

ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਸ਼ੰਕਰ ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੇ ਨਾਲ ਇਕਾਂਤ ਥਾਂ ਗਿਆ। ਨਰਮ ਸ਼ੈਯਾ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਪਰਮ ਦੇਵ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ ਲਈ ਲੇਟ ਗਏ।

Verse 102

अन्योन्यं भाषणं कृत्वा प्रोत्तस्थतुरुभावपि । गत्वा तडागं गंभीरं स्रास्यंतौ देवसत्तमौ ॥ १०२ ॥

ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਉੱਠ ਖੜੇ ਹੋਏ। ਫਿਰ ਦੇਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਉਹ ਗਹਿਰੇ ਤਲਾਬ ਕੋਲ ਗਏ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਉਤਰਣ ਲੱਗੇ।

Verse 103

करांबुपातमन्योन्यं पृथक्कृत्वोभयत्र च । मुनयो राक्षसाश्चैव जलक्रीडां प्रचक्रिरे ॥ १०३ ॥

ਦੋ ਧਿਰਾਂ ਬਣਾਕੇ, ਦੋਵੇਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਇਕ ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਹਥੇਲੀਆਂ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਛਿੜਕਦੇ ਹੋਏ ਮੁਨੀ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ ਜਲ-ਕ੍ਰੀੜਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।

Verse 104

अथ विष्णुर्महेशश्च जलपानानि शीघ्रतः । चक्रतुः शंकरऋ पद्मकिंजल्कांजलिना हरेः ॥ १०४ ॥

ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਨੂ ਅਤੇ ਮਹੇਸ਼ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਜਲ-ਪਾਨ ਕੀਤਾ। ਅਤੇ ਸ਼ੰਕਰ ਨੇ ਹਰੀ ਦੀ ਸਾਨਿਧ ਵਿੱਚ ਕਮਲ ਦੇ ਰੇਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਅੰਜਲੀ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਪਿਆ।

Verse 105

अवाकिरन्मुखे तस्य पद्मोत्फुल्लविलोचने । नेत्रे केशरसंपातात्प्रमीलयत केशवः ॥ १०५ ॥

ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਮੁਖ ਉੱਤੇ (ਪਰਾਗ) ਵਰ੍ਹਾਇਆ; ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਿੜੇ ਕਮਲ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਕੇਸ਼ਵ ਨੇ ਪਰਾਗ ਪੈਣ ਕਰਕੇ ਅੱਖਾਂ ਮੂੰਦ ਲੀਆਂ।

Verse 106

अत्रांतरे हरेः स्कंधमारुरोह महेश्वरः । हर्युत्तमांगं बाहुभ्यां गृहीत्वा संन्यमज्जयत् ॥ १०६ ॥

ਇਸੇ ਵੇਲੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਹਰੀ ਦੇ ਮੋਢੇ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ; ਦੋਹਾਂ ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ ਹਰੀ ਦੇ ਉੱਤਮ ਸਿਰ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਦਬਾ ਦਿੱਤਾ।

Verse 107

उन्मज्जयित्वा च पुनः पुनश्चापि पुनःपुनः । पीडितः स हरिः सूक्ष्मं पातयामास शंकरम् ॥ १०७ ॥

ਉਸ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕ ਕੇ; ਤੰਗ ਆਏ ਹਰੀ ਨੇ ਸ਼ੰਕਰ ਨੂੰ ਸੁਖਮ, ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਡਿਗਾ ਦਿੱਤਾ।

Verse 108

अथ पादौ गृहीत्वा तं भ्रामयन्विचकर्ष ह । अताडयद्ध्वरेर्वक्षः पातयामास चाच्युतम् ॥ १०८ ॥

ਫਿਰ ਉਸ ਦੇ ਪੈਰ ਫੜ ਕੇ ਘੁਮਾ ਕੇ ਘਸੀਟਿਆ; ਧਵਰ ਦੇ ਸੀਨੇ ਉੱਤੇ ਵਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਅਚ੍ਯੁਤ ਨੂੰ ਵੀ ਡਿਗਾ ਦਿੱਤਾ।

Verse 109

अथोत्थितो हरिस्तोयमादायांजलिना ततः । शीर्षे चैवाकिरच्छंभुमथ शंभुरथो हरिः ॥ १०९ ॥

ਤਦ ਹਰੀ ਉੱਠਿਆ, ਅੰਜਲੀ ਵਿੱਚ ਜਲ ਲੈ ਕੇ ਸ਼ੰਭੂ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਢਾਲ ਦਿੱਤਾ; ਫਿਰ ਸ਼ੰਭੂ ਨੇ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਰੀ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਢਾਲਿਆ।

Verse 110

जलक्रीडैवमभवदथ चर्षिगणांतरे । जलक्रीडासंभ्रमेण विस्रस्तजटबंधनाः ॥ ११० ॥

ਤਦ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿਚ ਜਲ-ਕ੍ਰੀੜਾ ਹੋਈ। ਉਸ ਜਲ-ਵਿਹਾਰ ਦੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਜਟਾਵਾਂ ਦੇ ਗੰਢ ਖੁਲ੍ਹ ਕੇ ਵਿਖਰ ਗਏ।

Verse 111

अथ संभ्रमतां तेषामन्योन्यजटबंधनम् । इतरेतरबद्ध्वासु जटासु च मुनीश्वराः ॥ १११ ॥

ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਘਬਰਾਹਟ ਵਿੱਚ ਦੌੜੇ-ਭੱਜੇ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਜਟਾਵਾਂ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਉਲਝ ਗਈਆਂ। ਪਰਸਪਰ ਬੱਝੀਆਂ ਜਟਾਵਾਂ ਕਰਕੇ ਉਹ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ ਫਸ ਗਏ।

Verse 112

शक्तिमंतोऽशक्तिमत आकर्षंति च सव्यथम् । पातयंतोऽन्यतश्चापि क्त्रोशंतो रुदतस्तथा ॥ ११२ ॥

ਤਾਕਤਵਰ ਕਮਜ਼ੋਰਾਂ ਨੂੰ ਦਰਦ ਨਾਲ ਘਸੀਟਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਥਾਂ ਸੁੱਟ ਵੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਪੀੜਤ ਚੀਖਦੇ ਤੇ ਰੋਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 113

एवं प्रवृत्ते तुमुले संभूते तोयकर्मणि । आकाशे वानरेशस्तु ननर्त च ननाद च ॥ ११३ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਲ-ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਭਿਆਨਕ ਹੱਲਾ ਮਚਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਤਦ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਾਨਰਰਾਜ ਨੱਚਿਆ ਅਤੇ ਗੱਜਿਆ।

Verse 114

विपंचीं वादयन्वाद्यं ललितां गीतिमुज्जगौ । सुगीत्या ललिता यास्तु आगायत विधा दश ॥ ११४ ॥

ਉਹ ਵਿਪੰਚੀ ਵਾਜਾ ਵਜਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਕੋਮਲ ਤੇ ਮਧੁਰ ਗੀਤ ਗਾਉਣ ਲੱਗਾ। ਉਹ ਲਲਿਤ ਗੀਤ ਸੁਰੀਲੇ ਗਾਇਨ ਨਾਲ ਦਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 115

शुश्राव गीतिं मधुरां शंकरो लोकभावतः । स्वयं गातुं हि ललितं मंदंमंदं प्रचक्रमे ॥ ११५ ॥

ਮਿੱਠੀ ਧੁਨ ਸੁਣ ਕੇ ਸ਼ੰਕਰ ਲੋਕ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਆਪ ਹੀ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਨਜ਼ਾਕਤ ਨਾਲ ਗਾਉਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।

Verse 116

स्वयं गायति देवेशे विश्रामं गलदेशिकम् । स्वरं ध्रुवं समादाय सर्वलक्षणसंयुतम् ॥ ११६ ॥

ਉਹ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਪ ਗਾਂਦਾ ਹੈ, ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਠੀਕ ਥਾਂ ਤੇ ਠਹਿਰਾਉ ਰੱਖ ਕੇ, ਅਤੇ ਸਭ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਧ੍ਰੁਵ ਸੁਰ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ।

Verse 117

स्वधारामृतसंयुक्तं गानेनैवमपोनयन् । वासुदेवो मर्दलं च कराभ्यामप्यवादयत् ॥ ११७ ॥

ਆਪਣੀ ਅੰਤਰ-ਧਾਰਾ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਗਾਇਨ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਸਭ ਕਲੇਸ਼ ਦੂਰ ਕੀਤੇ; ਅਤੇ ਵਾਸੁਦੇਵ ਨੇ ਵੀ ਦੋਵੇਂ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਮਰਦਲ (ਮ੍ਰਿਦੰਗ) ਵਜਾਇਆ।

Verse 118

अम्बुजांगश्चतुर्वक्रस्तुंबुरुर्मुखरो बभौ । तानका गौतमाद्यास्तु गयको वायुजोऽभवत् ॥ ११८ ॥

ਅੰਬੁਜਾਂਗ ਚਤੁਰਵਕ੍ਰ ਬਣਿਆ, ਤੁੰਬੁਰੂ ਮੁਖਰ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਾਨਕਾ ਅਤੇ ਗੌਤਮ ਆਦਿ ਰਿਸ਼ੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਗਾਇਕ ਵਾਯੂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਬਣ ਕੇ ਜਨਮਿਆ।

Verse 119

गायके मधुरं गीतं हनूमति कपीश्वरे । म्लानमल्मानमभवत्कृशाः पुष्टास्तदाभवन् ॥ ११९ ॥

ਕਪੀਸ਼ਵਰ ਹਨੁਮਾਨ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਗਾਇਕ ਨੇ ਮਿੱਠਾ ਗੀਤ ਗਾਇਆ; ਤਦ ਮਲਿਨ ਮਨ ਵਾਲੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ ਲੋਕ ਵੀ ਤੰਦਰੁਸਤ ਹੋ ਗਏ।

Verse 120

स्वां स्वां गीतिमतः सर्वे तिरस्कृत्यैव मूर्च्छिता । तूष्णीभूतं समभवद्देवर्षिगणदानवम् ॥ १२० ॥

ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਗੀਤਾਂ ਦੇ ਨਿਪੁਣ ਸਭ ਜਣੇ ਜਿਵੇਂ ਤਿਰਸਕਾਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਮੂਰਛਿਤ ਹੋ ਗਏ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਧੁਨਾਂ ਢੱਕ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀਆਂ ਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਦੀ ਸਭਾ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਈ।

Verse 121

एकः स हनुमान् गाता श्रोतारः सर्व एव ते । मध्याह्नकाले वितते गायमाने हनूमति । स्वस्ववाह नमारुह्य निर्गताः सर्वदेवताः ॥ १२१ ॥

ਗਾਇਕ ਕੇਵਲ ਹਨੁਮਾਨ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਸਭ ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ। ਦੁਪਹਿਰ ਵੇਲੇ ਜਦੋਂ ਹਨੁਮਾਨ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਗਾਉਣ ਲੱਗਾ, ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਵਾਹਨਾਂ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਏ।

Verse 122

गानप्रियो महेशस्तु जग्राह प्लवगेश्वरम् । प्लवग त्वं मयाज्ञप्तो निःशंको वृषमारुह ॥ १२२ ॥

ਗੀਤ-ਪ੍ਰਿਯ ਮਹੇਸ਼ ਨੇ ਵਾਨਰ-ਨਰੇਸ਼ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਕਿਹਾ—“ਹੇ ਵਾਨਰ! ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਹੈ; ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਬਲਦ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ।”

Verse 123

मम चाभिमुखो भूत्वा गायस्वानेकगायनम् । अथाह कपिशार्दूलो भगवंतं महेश्वरम् ॥ १२३ ॥

“ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰ ਕੇ ਬਹੁ-ਪਦਾਂ ਵਾਲਾ ਗਾਨ ਗਾ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਕਪਿ-ਸ਼ਾਰਦੂਲ ਨੇ ਭਗਵਾਨ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਆ।

Verse 124

वृषभारोहसामर्थ्यं तव नान्यस्य विद्यते ष । तव वाहनमारुह्य पातकी स्यामहं विभो ॥ १२४ ॥

ਬਲਦ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਨ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਕੇਵਲ ਤੁਹਾਡੀ ਹੈ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਦੀ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਵਿਭੋ! ਤੁਹਾਡੇ ਵਾਹਨ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਮੈਂ ਪਾਪੀ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗਾ।

Verse 125

मामेवारुह देवेश विहंगः शिवधारणः । तव चाभिमुखँ गानं करिष्यामि विलोकय ॥ १२५ ॥

ਹੇ ਦੇਵੇਸ਼! ਕੇਵਲ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਹੀ ਆਰੂੜ੍ਹ ਹੋਵੋ; ਮੈਂ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪੰਛੀ ਹਾਂ। ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਮੁਖ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਸ্তুਤੀ-ਗਾਨ ਕਰਾਂਗਾ—ਵੇਖੋ।

Verse 126

अथेश्वरो हनूमंतमारुरोह यथा वृषम् । आरूढे शंकरे देवे हनुमत्कंधरां शिवः ॥ १२६ ॥

ਫਿਰ ਈਸ਼ਵਰ (ਸ਼ਿਵ) ਹਨੁਮਾਨ ਉੱਤੇ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਰੂੜ੍ਹ ਹੋਏ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਬਲਦ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਦੇਵ ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਹੀ ਸ਼ਿਵ ਹਨੁਮਾਨ ਦੇ ਮੋਢੇ ਉੱਤੇ ਬਿਰਾਜੇ।

Verse 127

छित्वा त्वचं परावृत्य सुखं गायति पूर्ववत् । श्रृण्वन्गीतिसुधां शंभुर्गौत मस्य गृहं ततः ॥ १२७ ॥

ਚਮੜੀ ਕੱਟ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਓੜ੍ਹ ਲਿਆ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਗਾਉਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉਸ ਗੀਤ ਦੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗੀ ਮਿਠਾਸ ਸੁਣ ਕੇ ਸ਼ੰਭੂ ਫਿਰ ਗੌਤਮ ਦੇ ਘਰ ਗਿਆ।

Verse 128

सर्वे चाप्यागतास्तत्र देवर्षिगणदानवाः । पूजिता गौतमेनाथ भोजनावसरे सति ॥ १२८ ॥

ਉੱਥੇ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਅਤੇ ਦਾਨਵ ਵੀ ਸਭ ਆ ਪਹੁੰਚੇ। ਹੇ ਨਾਥ! ਭੋਜਨ ਵੇਲੇ ਗੌਤਮ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਜਨ-ਸਤਕਾਰ ਕੀਤਾ।

Verse 129

यच्छुष्कं दारुसंभूतं गृहो पकरणादिकम् । प्ररूढमभवत्सर्वं गायमाने हनूमति ॥ १२९ ॥

ਘਰ ਵਿੱਚ ਸੁੱਕੀ ਲੱਕੜ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਸੀ—ਸਾਜ਼ੋ-ਸਾਮਾਨ ਤੇ ਉਪਕਰਣਾਂ ਸਮੇਤ—ਹਨੁਮਾਨ ਦੇ ਗਾਨ ਦੇ ਸਮੇਂ ਉਹ ਸਭ ਅੰਕੁਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਮੁੜ ਤਾਜ਼ਾ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 130

तस्मिन्गाने समस्तानां चित्रं दृष्टिरतिष्टत ॥ १३० ॥

ਉਹ ਗਾਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਸਭ ਦੀ ਨਿਗਾਹ ਅਦਭੁਤ ਵਿਸਮਯ ਵਿੱਚ ਜਮ ਗਈ।

Verse 131

द्विबाहुरीशस्य पदाभिवं दनः समस्तगात्राभरणोपपन्नः । प्रसन्नमूर्तिस्तरुणः सुमध्ये विन्यस्तमूर्द्ध्वांजलिभिः शिरोभिः ॥ १३१ ॥

ਉਹ ਦੋ-ਭੁਜਾ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ ਕੇ ਖੜਾ ਹੋ ਗਿਆ; ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ, ਨੌਜਵਾਨ, ਸੁੰਦਰ ਕਮਰ ਵਾਲਾ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਮੁਖ—ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਖੜਾ ਰਿਹਾ।

Verse 132

शिरः कराभ्यां परिगृह्य शंकरो हनूमतः पूर्वमुखं चकार । पद्मासनासीनहनूमतोंऽजलौ निधाय पादं त्वपरं मुखे च ॥ १३२ ॥

ਸ਼ੰਕਰ ਨੇ ਹਨੂਮਾਨ ਦਾ ਸਿਰ ਦੋਵੇਂ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਫੜ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਮੁਖ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਪਦਮਾਸਨ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਹਨੂਮਾਨ ਦੀਆਂ ਜੋੜੀਆਂ ਹਥੇਲੀਆਂ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਪੈਰ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਪੈਰ ਉਸ ਦੇ ਮੁਖ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ।

Verse 133

पादांगुलीभ्यामथ नासिकां विभुः स्नेहेन जग्राह च मन्दमन्दम् । स्कन्धे मुखे त्वंसतले च कण्ठे वक्षस्थले च स्तनमध्यमे हृदि ॥ १३३ ॥

ਫਿਰ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀਆਂ ਉਂਗਲੀਆਂ ਨਾਲ ਨੱਕ ਨੂੰ ਛੂਹਿਆ; ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਰਮੀ ਨਾਲ ਮੋਢਾ, ਮੁਖ, ਹੰਸਲੀ ਦਾ ਖੱਡ, ਗਲਾ, ਛਾਤੀ, ਛਾਤੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਅਤੇ ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਵੀ ਛੂਹਿਆ।

Verse 134

ततश्च कुक्षावथ नाभिमंडलं पादं द्वितीयं विदधाति चांजलौ । शिरो गृहीत्वाऽवनमय्य शंकरः पस्पर्श पृष्ठं चिबुकेन सोऽध्वनि ॥ १३४ ॥

ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਦੂਜਾ ਪੈਰ ਪੇਟ ਅਤੇ ਨਾਭੀ-ਮੰਡਲ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ। ਸ਼ੰਕਰ ਨੇ ਸਿਰ ਫੜ ਕੇ ਹੇਠਾਂ ਨਿਵਾਇਆ ਅਤੇ ਉਸੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਠੋਡੀ ਨਾਲ ਪਿੱਠ ਨੂੰ ਛੂਹਿਆ।

Verse 135

हारं च मुक्तापरिकल्पितं शिवो हनूमतः कंठगतं चकार ॥ १३५ ॥

ਤਦ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੇ ਮੋਤੀਆਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹਾਰ ਹਨੂਮਾਨ ਜੀ ਦੇ ਗਲ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੱਤਾ।

Verse 136

अथ विष्णुर्महेशानमिह वचनमुक्तवान् । हनूमता समो नास्ति कृत्स्नब्रह्माण्डमण्डले ॥ १३६ ॥

ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਮਹੇਸ਼ ਨੂੰ ਆਖਿਆ—ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ-ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਹਨੂਮਾਨ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ।

Verse 137

श्रुतिदेवाद्यगम्यं हि पदं तव कपिस्थितम् । सर्वोपनिषदव्यक्तं त्वत्पदं कपिसर्वयुक् ॥ १३७ ॥

ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਜੋ ਤੇਰਾ ਪਰਮ ਪਦ ਵੇਦਾਂ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਅਗਮ ਹੈ, ਉਹ ਕਪੀ-ਧਵਜਧਾਰੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈ। ਜੋ ਸਭ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਲਈ ਅਵ੍ਯਕਤ ਹੈ, ਉਹੀ ਤੇਰਾ ਪਦ—ਹੇ ਕਪੀ-ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ—ਸਭ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ।

Verse 138

यमादिसाधनैंर्योगैर्न क्षणं ते पदं स्थिरम् । महायोगिहृदंभोजे परं स्वस्थं हनूमति ॥ १३८ ॥

ਯਮ ਆਦਿ ਸਾਧਨਾਂ ਵਾਲੇ ਯੋਗਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਤੇਰਾ ਪਦ ਇਕ ਛਿਨ ਲਈ ਭੀ ਸਥਿਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ; ਪਰ ਮਹਾਯੋਗੀ ਹਨੂਮਾਨ ਦੇ ਹਿਰਦੇ-ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਪਰਮ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਨਾਲ ਸਦਾ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈਂ।

Verse 139

वर्षकोटिसहस्रं तु सहस्राब्दैरथान्वहम् । भक्त्या संपूजितोऽपीश पादो नो दर्शितस्त्वया ॥ १३९ ॥

ਹੇ ਈਸ਼! ਕਰੋੜਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਅਟੁੱਟ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਤੇਰੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ; ਫਿਰ ਵੀ ਤੂੰ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣਾ ਚਰਨ ਵੀ ਨਹੀਂ ਵਿਖਾਇਆ।

Verse 140

लोके वादो हि सुमहाञ्छंभुर्नारायणप्रियः । हरिप्रियस्तथा शंभुर्न तादृग्भाग्यमस्ति मे ॥ १४० ॥

ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਮਹਾਵਚਨ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ—ਸ਼ੰਭੂ ਨਾਰਾਇਣ ਦਾ ਪਿਆਰਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ੰਭੂ ਹੀ ਹਰੀ ਦਾ ਵੀ ਪਿਆਰਾ ਹੈ; ਪਰ ਐਸਾ ਭਾਗ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ।

Verse 141

तच्छ्रुत्वा वचनं शंभुर्विष्णोः प्राह मुदान्वितः । न त्वया सदृशो मह्यं प्रियोऽन्योऽस्ति हरे क्वचित् ॥ १४१ ॥

ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਸ਼ੰਭੂ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਬੋਲੇ—ਹੇ ਹਰੀ, ਤੇਰੇ ਵਰਗਾ ਮੈਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ।

Verse 142

पार्वती वा त्वया तुल्या वर्तते नैव भिद्यते । अथ देवाय महते गौतमः प्रणिपत्य च ॥ १४२ ॥

ਪਾਰਵਤੀ ਵੀ ਤੇਰੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ, ਕੋਈ ਭੇਦ ਨਹੀਂ। ਫਿਰ ਗੌਤਮ ਨੇ ਮਹਾਦੇਵ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ (ਕਿਹਾ)।

Verse 143

व्यजिज्ञपदमेयात्मज्देवैर्हि करुणानिधे । मध्याह्नोऽयं व्यतिक्रांतो भुक्तिवेलाखिलस्य च ॥ १४३ ॥

ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਕਰੁਣਾ-ਨਿਧਾਨ, ਅਦਿਤੀ-ਪੁੱਤਰ ਉਸ ਅਮੇਯ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ—ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਦੁਪਹਿਰ ਲੰਘ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਦੀ ਭੋਜਨ-ਵੇਲਾ ਵੀ ਟਲ ਗਈ ਹੈ।

Verse 144

अथाचम्य महादेवो विष्णुना सहितो विभुः । प्रविश्य गौतमगृहं भोजनायोपचक्रमे ॥ १४४ ॥

ਫਿਰ ਵਿਭੂ ਮਹਾਦੇਵ ਨੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਨਾਲ ਆਚਮਨ ਕਰਕੇ ਗੌਤਮ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।

Verse 145

रत्नांगुलीयैरथनूपुराभ्यां दुकूलबंधेन तडित्सुकांच्या । हारैरनेकैरथ कण्ठनिष्कयज्ञोपवीतोत्तरवाससी च ॥ १४५ ॥

ਉਹ ਰਤਨਾਂ ਜੜੀਆਂ ਅੰਗੂਠੀਆਂ ਤੇ ਨੂਪੁਰਾਂ ਨਾਲ, ਬਰੀਕ ਰੇਸ਼ਮੀ ਬੰਨ੍ਹ ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ ਵਰਗੀ ਚਮਕਦੀ ਕਾਂਚੀ ਨਾਲ, ਅਨੇਕ ਹਾਰਾਂ ਤੇ ਕੰਠ-ਨਿਸ਼ਕ ਨਾਲ, ਯਜ੍ਞੋਪਵੀਤ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਵਸਤ੍ਰ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਸਨ।

Verse 146

विलंबिचंचन्मणिकुंडलेन सुपुष्पधम्मिल्लवरेण चैव । पंचांगगंधस्य विलेपनेन बाह्वंगदैः कंकणकांगुलीयैः ॥ १४६ ॥

ਲਟਕਦੇ ਤੇ ਝੂਲਦੇ ਮਣੀ-ਕੁੰਡਲਾਂ ਨਾਲ, ਸੁੰਦਰ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਉੱਤਮ ਕੇਸ਼-ਗੁੱਛ ਨਾਲ, ਪੰਚਾਂਗ ਗੰਧ ਦੇ ਲੇਪ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਬਾਹੁਬੰਦ, ਕੰਗਣ ਤੇ ਅੰਗੂਠੀਆਂ ਨਾਲ ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਤੌਰ ਤੇ ਚਮਕਦੇ ਸਨ।

Verse 147

अथो विभूषितः शिवो निविष्ट उत्तमासने । स्वसंमुखं हरिं तथा न्यवेशयद्वरासने ॥ १४७ ॥

ਤਦ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਉੱਤਮ ਆਸਨ ਤੇ ਬੈਠੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸ਼੍ਰੀਹਰੀ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਆਸਨ ਤੇ ਬਿਠਾਇਆ।

Verse 148

देवश्रेष्ठौ हरीशौ तावन्योन्याभिमुखस्थितौ । सुवर्णभाजनस्थान्नं ददौ भक्त्या स गौतमः ॥ १४८ ॥

ਦੇਵ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹਰੀ ਅਤੇ ਈਸ਼ ਦੋਵੇਂ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸਨ; ਤਦ ਗੌਤਮ ਨੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸੋਨੇ ਦੇ ਬਰਤਨ ਵਿੱਚ ਪਰੋਸਿਆ ਅੰਨ ਅਰਪਣ ਕੀਤਾ।

Verse 149

त्रिंशत्प्रभेदान्भक्ष्यांस्तु पायसं च चतुर्विधम् । सुपक्वं पाकजातं च कल्पितं यच्छतद्वयम् ॥ १४९ ॥

ਭੱਖਣਯੋਗ ਪਦਾਰਥ ਤੀਹ ਭੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਪਾਯਸ ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ—ਸੁਪੱਕ, ਪਾਕਜਾਤ, ਅਤੇ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਕਲਪਿਤ—ਇਹ ਸਭ ਅਰਪਣ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।

Verse 150

अपक्कं मिश्रकं तद्वत्त्रिंशतं परिकल्पितम् । शतं शतं सुकन्दानां शाकानां च प्रकल्पितम् ॥ १५० ॥

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੱਚੇ ਮਿਲੇ-ਝੁਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਤੀਹ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਸੁਗੰਧਿਤ ਕੰਦਾਂ ਅਤੇ ਸਾਗ-ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਲਈ ਇਕ-ਇਕ ਸੌ ਮਾਤਰਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ।

Verse 151

पंचविंशतिधा सर्पिःसंस्कृतं व्यंजनं तथा । शर्कराद्यं तथा चूतमोचाखर्जूरदाडिमम् ॥ १५१ ॥

ਪੱਚੀ ਕਿਸਮਾਂ ਨਾਲ ਸੰਸਕਾਰਿਆ ਘਿਉ, ਅਤੇ ਸੁਆਦਲੇ ਵਿਅੰਜਨ; ਚੀਨੀ ਆਦਿ; ਨਾਲ ਹੀ ਆਮ, ਕੇਲਾ, ਖਜੂਰ ਅਤੇ ਅਨਾਰ।

Verse 152

द्राक्षेक्षुनागरंगं च मिष्टं पक्वं फलोत्करम् । प्रियालक्रंजम्बुफलं विकंकतफलं तथा ॥ १५२ ॥

ਅੰਗੂਰ, ਗੰਨਾ, ਨਾਗਰੰਗ, ਅਤੇ ਮਿੱਠੇ ਪੱਕੇ ਫਲਾਂ ਦਾ ਢੇਰ; ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਿਆਲ, ਕ੍ਰੰਜੰਬੂ, ਜੰਬੂ ਅਤੇ ਵਿਕੰਕਤ ਦੇ ਫਲ ਵੀ (ਅਰਪਣਯੋਗ)।

Verse 153

एवमादीनि चान्यानि द्रव्याणीशे समर्प्य च । दत्त्वापोशानकं विप्रो भुंजध्वमिति चाब्रवीत् ॥ १५३ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪਦਾਰਥ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਆਚਮਨ ਕਰਵਾ ਕੇ ਕਿਹਾ—“ਹੁਣ ਪ੍ਰਸਾਦ ਛਕੋ।”

Verse 154

भुंजानैषु च सर्वेषु व्यजनं सूक्ष्मविस्तृतम् । गौतमः स्वयमादाय शिवविष्णू अवीजयत् ॥ १५४ ॥

ਜਦੋਂ ਸਭ ਭੋਜਨ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਗੌਤਮ ਨੇ ਆਪ ਨਾਜ਼ੁਕ ਤੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਪੱਖਾ ਚੁੱਕ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਝੱਲਿਆ।

Verse 155

परिहासमथो कर्तुमियेष परमेश्वरः । पश्य विष्णो हनूमन्तं कथं भुंक्ते स वानरः ॥ १५५ ॥

ਤਦ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਪਰਿਹਾਸ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਕਿਹਾ— “ਹੇ ਵਿਸ਼ਨੂ, ਹਨੂਮਾਨ ਨੂੰ ਵੇਖੋ; ਇਹ ਵਾਨਰ ਕਿਵੇਂ ਭੋਜਨ ਕਰਦਾ ਹੈ!”

Verse 156

वानरं पश्यति हरौ मण्डकं विष्णुभाजने । चक्षेप मुनिसंषेषु पश्यत्स्वपि महेश्वरः ॥ १५६ ॥

ਹਰੀ ਦੇ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਵਾਨਰ ਨੇ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਪੂਜਾ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੇਡਕ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ; ਮੁਨੀ-ਸਭਾ ਦੇ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਇਹ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਹੀ ਕੀਤਾ।

Verse 157

हनूमते दत्तवांश्च स्वोच्छिष्टं पायसादिकम् । त्वदुच्छिष्टभोज्यं तु तवैव वचनाद्विभो ॥ १५७ ॥

ਉਸ ਨੇ ਹਨੂਮਾਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਭੋਜਨ ਦਾ ਉੱਛਿਸ਼ਟ—ਖੀਰ ਆਦਿ—ਵੀ ਦਿੱਤਾ; ਪਰ ਹੇ ਵਿਭੋ, ਤੁਹਾਡੇ ਉੱਛਿਸ਼ਟ ਦਾ ਭੋਜਨ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਤੁਹਾਡੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਹੀ ਸੀ।

Verse 158

अनर्हं मम नैवेद्यं पत्रं पुष्पं फलादिकम् । मह्यं निवेद्य सकलं कूप एव विनिःक्षिपेत् ॥ १५८ ॥

ਮੇਰੇ ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਵਿੱਚ ਜੇ ਪੱਤਾ, ਫੁੱਲ, ਫਲ ਆਦਿ ਕੁਝ ਅਯੋਗ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਸਭ ਕੁਝ ਕੂਏਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪਾ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 159

अभुक्ते त्वर्द्वंचो नूनं भुक्ते चापि कृपा तव । बाणलिंगे स्वयंभूते चन्द्रकांते हृदि स्थिते ॥ १५९ ॥

ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ, ਜੇ ਨਾ ਖਾਧਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਤੁਹਾਡਾ ਛਲ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੇ ਖਾਧਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਤੁਹਾਡੀ ਕਿਰਪਾ ਹੈ—ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ, ਸਵਯੰਭੂ ਬਾਣਲਿੰਗ, ਚੰਦਰਕਾਂਤ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ।

Verse 160

चांद्रायण समं ज्ञेयं शम्भोर्नैवेद्यभक्षणम् । भुक्तिवेलेयमधुना तद्वैरस्यं कथांतरात् ॥ १६० ॥

ਸ਼ੰਭੂ (ਸ਼ਿਵ) ਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਦਾ ਭੋਗ ਕਰਨਾ ਚਾਂਦ੍ਰਾਯਣ ਵਰਤ ਦੇ ਸਮਾਨ ਜਾਣੋ। ਪਰ ਹੁਣ ਭੋਜਨ ਦਾ ਵੇਲਾ ਹੈ; ਉਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਦੀ ਕੜਵਾਹਟ ਅੱਗੇ ਹੋਰ ਕਥਾ ਵਿੱਚ ਦੱਸੀ ਜਾਵੇਗੀ।

Verse 161

भुक्त्वा तु कथयिष्यामि निर्विशंकं विभुंक्ष्व तत् । अथासौ जलसंस्कारं कृतवान् गौतमो मुनिः ॥ १६१ ॥

“ਖਾ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੈਂ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਬਿਨਾ ਸ਼ੰਕਾ ਦੇ ਉਹ ਭੋਗ ਕਰ।” ਫਿਰ ਮੁਨੀ ਗੌਤਮ ਨੇ ਜਲ-ਸੰਸਕਾਰ ਦੀ ਵਿਧੀ ਕੀਤੀ।

Verse 162

आरक्तसुस्निगन्धसुसूक्ष्मगात्राननेकधाधौतसुशोभितांगान् । तडागतोयैः कतबीजघर्षितैर्विशौधितैस्तैः करकानपूरयत् ॥ १६२ ॥

ਉਸ ਨੇ ਤਲਾਬ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਕਟਕ ਬੀਜਾਂ ਨਾਲ ਘਿਸ ਕੇ, ਕਈ ਵਾਰ ਧੋ ਕੇ, ਸੁਗੰਧਿਤ, ਸੁਖਮ ਅਤੇ ਹਲਕਾ ਲਾਲੀਮਾਂ ਵਾਲਾ ਕਰਕੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੁੱਧ ਕੀਤਾ; ਉਸੇ ਜਲ ਨਾਲ ਜਲ-ਘੜੇ ਭਰੇ, ਤਾਂ ਪਾਤਰ ਚਮਕ ਉਠੇ।

Verse 163

नद्याः सैकतवेदिकां नवतरां संछाद्य सूक्ष्मांबरैःशुद्ध्वैः श्वेततरैरथोपरि घटांस्तोयेन पूर्णान्क्षिपेत् । लिप्त्वा नालकजातिमास्तपुटकं तत्कौलकं कारिकाचूर्णं चन्दनचन्द्ररश्मिविशदां मालां पुटांतं क्षिपेत् । यामस्यापि पुनश्च वारिवसनेनाशोध्य कुम्भेन तञ्चंद्प्रन्थिमथो निधाय बकुलं क्षिप्त्वा तथा पाटलम् ॥ १६३ ॥

ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਨਵੀਂ ਰੇਤ ਦੀ ਵੇਦਿਕਾ ਬਣਾ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸ਼ੁੱਧ, ਚਿੱਟੇ ਬਰੀਕ ਕਪੜਿਆਂ ਨਾਲ ਢੱਕੋ; ਫਿਰ ਉਸ ਉੱਤੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰੇ ਘੜੇ ਰੱਖੋ। ਤਦ ਨਾਲਕ ਜਾਤੀ ਦੀ ਸੁਗੰਧੀ ਵਸਤੂ, ਉਸ ਦਾ ਕੌਲਕ ਲੇਪ ਅਤੇ ਕਾਰਿਕਾ ਚੂਰਨ ਲਗਾ ਕੇ ਸਜਾਓ; ਚੰਦਨ ਅਤੇ ਚੰਦ੍ਰ-ਕਿਰਨਾਂ ਵਰਗੀ ਨਿਰਮਲ ਚਮਕਦਾਰ ਮਾਲਾ ਉਸ ਘੇਰੇ ਅੰਦਰ ਰੱਖੋ। ਇੱਕ ਯਾਮ ਪਿੱਛੋਂ ਫਿਰ ਪਾਣੀ ਤੇ ਕਪੜੇ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਕੇ, ਜਲ-ਕੁੰਭ ਨਾਲ ਚੰਦਰ-ਪ੍ਰੰਥੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੋ; ਫਿਰ ਬਕੁਲ ਅਤੇ ਪਾਟਲ ਦੇ ਫੁੱਲ ਅਰਪੋ।

Verse 164

शेफालीस्तबकमथो जलं च तत्रविन्यस्य प्रथमत एव तोयशुद्धिम् । कृत्वाथो मृदुतरं सूक्ष्मवस्त्रखण्डेनावेष्टेत्सृणिकमुखं च सूक्ष्मचन्द्रम् ॥ १६४ ॥

ਉੱਥੇ ਸ਼ੇਫਾਲੀ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦਾ ਗੁੱਛਾ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਰੱਖ ਕੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਲ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰੋ। ਫਿਰ ਬਹੁਤ ਨਰਮ ਬਰੀਕ ਕਪੜੇ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਨਾਲ (ਉਪਕਰਨ ਨੂੰ) ਲਪੇਟੋ ਅਤੇ ਸ੍ਰੁਣਿਕਾ ਦਾ ਮੂੰਹ ਤੇ ਸੁਖਮ ‘ਚੰਦਰ’ ਵੀ ਢੱਕ ਦਿਓ।

Verse 165

अनातपप्रदेशे तु निधाय करकानथ । मन्दवातसमोपेते सूक्ष्मव्यजनवीजेते ॥ १६५ ॥

ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਧੁੱਪ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਥਾਂ ਰੱਖ ਕੇ, ਜਿੱਥੇ ਹੌਲੀ ਹਵਾ ਹੋਵੇ, ਬਹੁਤ ਬਰੀਕ ਤੇ ਕੋਮਲ ਪੱਖੇ ਨਾਲ ਧੀਰੇ ਧੀਰੇ ਪੱਖਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 166

सिंचेच्छीतैर्जलैश्चापि वासितैः सृणिकामपि । संस्कृताः स्वायतास्तत्र नरा नार्योऽथवा नृपाः ॥ १६६ ॥

ਠੰਢੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਸੁਗੰਧਿਤ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਵੀ ਛਿੜਕਾਅ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਨਾਲ ਹੀ ਖੁਸ਼ਬੂਦਾਰ ਲੇਪ ਵੀ ਲਗਾਉਣਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਸਕਾਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉੱਥੇ ਮਰਦ, ਔਰਤਾਂ ਜਾਂ ਰਾਜੇ ਵੀ ਸੰਯਮੀ ਤੇ ਸ਼ਿਸ਼ਟ ਬਣਦੇ ਹਨ।

Verse 167

तत्कन्या वा क्षालितांगा धौतपादास्सुवाससः । मधुर्पिगमनिर्यासमसांद्रमगुरूद्भवम् ॥ १६७ ॥

ਤਦ ਉਹ ਕੁੜੀ/ਇਸਤਰੀ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਅੰਗ ਧੋਵੇ, ਪੈਰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰੇ ਅਤੇ ਸਾਫ਼ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨੇ; ਫਿਰ ਅਗਰੂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹਲਕਾ, ਮਿੱਠੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਵਾਲਾ ਰਾਲ-ਸਾਰ ਪਰਫ਼ਿਊਮ ਲਗਾਏ।

Verse 168

बाहुमूले च कंठे च विलिप्यासांद्रमेव च । मस्तके जापकं न्यस्य पंचगंधविलेपनम् ॥ १६८ ॥

ਬਾਂਹ ਦੇ ਮੂਲ ਤੇ ਅਤੇ ਗਲੇ ਉੱਤੇ ਗਾੜ੍ਹਾ ਲੇਪ ਲਗਾਓ; ਅਤੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਜਾਪਕ (ਜਪਮਾਲਾ/ਜਪ-ਡੋਰੀ) ਰੱਖ ਕੇ ਪੰਚਗੰਧ ਨਾਲ ਅੰਗ-ਲੇਪਨ ਕਰੋ।

Verse 169

पुष्पनद्ध्वसुकेशास्तु ताः शुभाः स्युः सुनिर्मलाः । एवमेवार्चिता नार्य आप्तकुंकुमविग्रहाः ॥ १६९ ॥

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਜੁਲਫ਼ਾਂ ਸੁਚੱਜੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਹੋਣ ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਗੂੰਥੀਆਂ ਹੋਣ, ਉਹ ਇਸਤਰੀਆਂ ਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਨਿਰਮਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਪੂਜਿਤ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੇ ਅੰਗ ਸੁਚੱਜੇ ਕੁੰਕੁਮ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਦੇ ਹਨ।

Verse 170

युवत्यश्चारुसर्वांग्यो नितरां भूषणैरपि । एतादृग्वनिताभिर्वा नरैर्वा दापयेज्जलम् ॥ १७० ॥

ਸੁੰਦਰ ਸਰਵਾਂਗੀ, ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸੁਸੱਜਿਤ ਜਵਾਨ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ, ਜਾਂ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯੋਗ ਪੁਰਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਜਲ-ਦਾਨ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਵੇ।

Verse 171

तेऽपि प्रादानसमये सूक्ष्मवस्त्राल्पवेष्टनम् । अथवामकरे न्यस्य करकं प्रेक्ष्य तत्र हि ॥ १७१ ॥

ਉਹ ਵੀ ਦਾਨ ਦੇ ਵੇਲੇ ਪਤਲਾ ਵਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਵੇਸ਼ਟਨ ਧਾਰਨ ਕਰਨ; ਜਾਂ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਜਲ-ਪਾਤ੍ਰ ਰੱਖ ਕੇ ਉਸੇ ਪਾਤ੍ਰ ਵੱਲ ਨਿਗਾਹ ਕਰਕੇ ਵਿਧੀ ਕਰਣ।

Verse 172

दोरिकान्यस्तमुन्मुच्य ततस्तोयं प्रदापयेत् । एवं स कारयामास गौतमो भगवान्मुनिः ॥ १७२ ॥

ਡੋਰੀ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ/ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਬੰਧਨ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ, ਫਿਰ ਜਲ ਅਰਪਣ ਕਰਾਇਆ ਜਾਵੇ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਗਵਾਨ ਗੌਤਮ ਮੁਨੀ ਨੇ ਕਰਵਾਇਆ।

Verse 173

महेशादिषु सर्वेषु भुक्तवत्सु महात्मसु । प्रक्षालितांघ्रिहस्तेषु गंधोद्वर्तितपाणिषु ॥ १७३ ॥

ਮਹੇਸ਼ ਆਦਿ ਸਭ ਮਹਾਤਮਾ ਜਦੋਂ ਭੋਜਨ ਕਰ ਚੁੱਕੇ, ਪੈਰ ਤੇ ਹੱਥ ਧੋ ਲਏ, ਅਤੇ ਸੁਗੰਧਿਤ ਉਬਟਨ ਨਾਲ ਹੱਥ ਮਲ ਲਏ, ਤਦੋਂ—

Verse 174

उञ्चासनसमासीने देवदेवे महेश्वरे । अथ नीचसमासीनादेवाः सर्षिगणास्तथा ॥ १७४ ॥

ਜਦੋਂ ਦੇਵਦੇਵ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਉੱਚੇ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਸਨ, ਤਦੋਂ ਦੇਵਗਣ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਿਗਣ ਸਮੇਤ ਸਭ ਨੀਵੇਂ ਆਸਨਾਂ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਗਏ।

Verse 175

मणिपात्रेषु संवेष्ट्थ पूगखंडान्सुधूपितान् । अकोणान्वर्तुलान्स्थूलानसूक्ष्मानकृशानपि ॥ १७५ ॥

ਮਣੀ ਵਰਗੇ ਪਾਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਗੰਧਿਤ ਸੁਪਾਰੀ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਪੇਟ ਕੇ ਰੱਖੋ। ਉਹ ਬਿਨਾ ਨੁਕੀਲੇ ਕੋਣਾਂ ਦੇ, ਗੋਲ, ਮੋਟੇ, ਨਾ ਬਹੁਤ ਬਰੀਕ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਬਹੁਤ ਪਤਲੇ ਹੋਣ॥ ੧੭੫ ॥

Verse 176

श्वेतपत्राणि संशोध्य क्षिप्त्वा कर्पूरखंडकम् । चूर्णं च शंकरायाथ निवेदयति गौतमे ॥ १७६ ॥

ਚਿੱਟੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਕੇ ਉੱਤੇ ਕਪੂਰ ਦਾ ਇੱਕ ਟੁਕੜਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਹੇ ਗੌਤਮ, ਉਹ ਉਹੀ ਚੂਰਨ ਸ਼ੰਕਰ ਨੂੰ ਨਿਵੇਦਨ ਕਰਦਾ ਹੈ॥ ੧੭੬ ॥

Verse 177

गृहाण देव तांबूलमित्युक्तवचने मुनौ । कपे गृहाण तांबूलं प्रयच्छ मम खंडकान् ॥ १७७ ॥

ਜਦੋਂ ਮੁਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਹੇ ਦੇਵ, ਇਹ ਤਾਮਬੂਲ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰੋ”—ਤਾਂ ਬਾਂਦਰ ਬੋਲਿਆ—“ਹੇ ਮੁਨੀ, ਤੁਸੀਂ ਤਾਮਬੂਲ ਲਵੋ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਖੰਡਕ ਮੈਨੂੰ ਦੇ ਦਿਓ”॥ ੧੭੭ ॥

Verse 178

उवाच वानरो नास्ति मम शुद्धिर्महेश्वर । अनेकफलभोक्तॄत्वाद्वानरस्तु कथं शुचिः ॥ १७८ ॥

ਬਾਂਦਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਹੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਨਹੀਂ। ਅਨੇਕਾਂ ਫਲ ਖਾਣ ਵਾਲਾ ਬਾਂਦਰ ਕਿਵੇਂ ਸ਼ੁਚਿ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?”॥ ੧੭੮ ॥

Verse 179

तच्छ्रुत्वा तु विरूपाक्षाः प्राह वानरसत्तमम् । मद्वाक्यादखिलं शुद्ध्येन्मद्वाक्यादमृतं विषम् ॥ १७९ ॥

ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਵਿਰੂਪਾਖ਼ਸ਼ ਨੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਬਾਂਦਰ ਨੂੰ ਕਿਹਾ—“ਮੇਰੇ ਬਚਨ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਮੇਰੇ ਬਚਨ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ ਵੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ”॥ ੧੭੯ ॥

Verse 180

मद्वाक्यादखिला वेदा मद्वाक्याद्देवतादयः । मद्वांक्याद्ध्वर्मविज्ञानं मद्वाक्यान्मोक्ष उच्यते ॥ १८० ॥

ਮੇਰੇ ਬਚਨ ਤੋਂ ਹੀ ਸਾਰੇ ਵੇਦ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਮੇਰੇ ਬਚਨ ਤੋਂ ਹੀ ਦੇਵਤਾ ਆਦਿ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਮੇਰੇ ਬਚਨ ਤੋਂ ਧਰਮ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਬਚਨ ਤੋਂ ਹੀ ਮੋਖ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 181

पुराणान्यागमाश्चैव स्मृतयो मम वाक्यतः । अतो गृहाण तांबूलं मम देहि सुखंडकान् ॥ १८१ ॥

ਪੁਰਾਣ, ਆਗਮ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿਤੀਆਂ—ਇਹ ਸਭ ਮੇਰੇ ਬਚਨ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਨਾਲ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਤਾਂਬੂਲ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਮਿੱਠੇ ਖੰਡਕ (ਸੁਖੰਡਕ) ਦੇ।

Verse 182

हरिर्वामकरेणाधात्तांबूलं पूगखंडकम् । ततः पत्राणि संगृह्य तस्मै खंडान्समर्पयत् ॥ १८२ ॥

ਹਰੀ ਨੇ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਤਾਂਬੂਲ ਅਤੇ ਪੂਗਖੰਡ (ਸੁਪਾਰੀ ਦਾ ਟੁਕੜਾ) ਲਿਆ। ਫਿਰ ਪੱਤੇ ਇਕੱਠੇ ਕਰਕੇ ਉਹ ਖੰਡ ਉਸ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰ ਦਿੱਤੇ।

Verse 183

कर्पूरमग्रतो दत्तं गृहीत्वाभक्षयच्छिवः । देवे तु कृततांबूले पार्वती मंदराचलात् ॥ १८३ ॥

ਅੱਗੇ ਕਪੂਰ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ; ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਉਹ ਲੈ ਕੇ ਭੋਗ ਕੀਤਾ। ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਦੇਵ ਨੇ ਤਾਂਬੂਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ, ਤਦੋਂ ਪਾਰਵਤੀ ਮੰਦਰਾਚਲ ਤੋਂ (ਉਹ) ਲੈ ਆਈ।

Verse 184

जयाविजययोर्हस्तं गृहीत्वायान्मुनेर्गृहम् । देवपादौ ततो नत्वा विनम्रवदनाभवत् ॥ १८४ ॥

ਜਯ ਅਤੇ ਵਿਜਯ ਦਾ ਹੱਥ ਫੜ ਕੇ ਉਹ ਮੁਨੀ ਦੇ ਘਰ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਦੇਵ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਉਹ ਨਿਮਰ ਮੁਖ ਨਾਲ ਸ਼ਰਧਾ ਵਿੱਚ ਨਤ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 185

उन्नमय्य मुखि तस्या इदमाह त्रिलोचनः । त्वदर्थं देवदेवेशि अपराधः कृतो मया ॥ १८५ ॥

ਉਸਦਾ ਮੁਖ ਉੱਚਾ ਕਰਕੇ ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਹੇ ਦੇਵਦੇਵੇਸ਼ਵਰੀ, ਤੇਰੇ ਹੀ ਨਿਮਿੱਤ ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਅਪਰਾਧ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।”

Verse 186

यत्त्वां विहाय भुक्तं हि तथान्यच्छृणु सुंदरि । यत्त्वां स्वमंदिरे त्यक्त्वा महदेनो मया कृतम् ॥ १८६ ॥

ਤੈਨੂੰ ਅਣਡਿੱਠਾ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਭੋਜਨ ਕੀਤਾ— ਹੋਰ ਵੀ ਸੁਣ, ਹੇ ਸੁੰਦਰੀ। ਤੈਨੂੰ ਤੇਰੇ ਆਪਣੇ ਮੰਦਰ-ਘਰ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਕੇ ਮੈਂ ਵੱਡਾ ਪਾਪ ਕੀਤਾ ਹੈ।

Verse 187

क्षंतुमर्हसि देवेशि त्यक्तकोपा विलोकय । न बभाषेऽप्येवमुक्ता सारुंधत्या विनिर्ययौ ॥ १८७ ॥

ਹੇ ਦੇਵੇਸ਼ਵਰੀ, ਤੂੰ ਮਾਫ਼ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹੈਂ; ਕ੍ਰੋਧ ਛੱਡ ਕੇ ਕਿਰਪਾ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰ। ਇਉਂ ਕਹਿਣ ਤੇ ਵੀ ਉਹ ਨਾ ਬੋਲੀ ਅਤੇ ਅਰੁੰਧਤੀ ਨਾਲ ਚਲੀ ਗਈ।

Verse 188

निर्गच्छंतीं मुनिर्ज्ञात्वा दंडवत्प्रणनाम ह । अथोवाच शिवा तं चगौतम त्वं किमिच्छसि ॥ १८८ ॥

ਉਹ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਮੁਨੀ ਨੇ ਦੰਡਵਤ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ। ਤਦ ਸ਼ਿਵਾ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਕਿਹਾ— “ਗੌਤਮ, ਤੂੰ ਕੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ?”

Verse 189

अथाह गौतमो देवीं पार्वतीं प्रेक्ष्य सस्मिताम् । कृतकृत्यो भवेयं वै भुक्तायां मद्गृहे त्वयि ॥ १८९ ॥

ਤਦ ਗੌਤਮ ਨੇ ਹੌਲੀ ਮੁਸਕਾਨ ਵਾਲੀ ਦੇਵੀ ਪਾਰਵਤੀ ਵੱਲ ਤੱਕ ਕੇ ਕਿਹਾ— “ਜਦ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਘਰ ਭੋਜਨ ਕਰੋਗੇ, ਤਦ ਹੀ ਮੈਂ ਕ੍ਰਿਤਕ੍ਰਿਤ੍ਯ ਹੋਵਾਂਗਾ।”

Verse 190

ततः प्राह शिवा विप्रं गौतमं रचितांजलिम् । भोक्ष्यामि त्वद्गृहे विप्र शंकरानुमतेन वै ॥ १९० ॥

ਤਦੋਂ ਸ਼ਿਵਾ (ਪਾਰਵਤੀ) ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਖੜ੍ਹੇ ਗੌਤਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਆਖਿਆ— “ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ! ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਘਰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਂਗੀ।”

Verse 191

अथ गत्वा शिवं विंशे लब्धानुज्ञस्त्वरागतः । भोजयामास गिरिजां देवीं चारुंधतीं तथा ॥ १९१ ॥

ਫਿਰ ਉਹ ਵੀਹਵੇਂ (ਕਾਲ/ਵਰ੍ਹੇ) ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਕੋਲ ਗਿਆ, ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ ਤੁਰੰਤ ਵਾਪਸ ਆਇਆ; ਅਤੇ ਦੇਵੀ ਗਿਰਿਜਾ ਤੇ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਅਰੁੰਧਤੀ ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਭੋਜਨ ਕਰਵਾਇਆ।

Verse 192

भुक्त्वाथ पार्वती सर्वगंधपुष्पाद्यलंकृता । सहानु चरकन्याभिः सहस्राभिर्हरं ययौ ॥ १९२ ॥

ਭੋਜਨ ਕਰ ਕੇ ਪਾਰਵਤੀ ਸਭ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸੁਗੰਧਿਤ ਫੁੱਲਾਂ ਆਦਿ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਹਜ਼ਾਰ ਸੇਵਿਕਾ ਕੁੜੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹਰ (ਸ਼ਿਵ) ਕੋਲ ਗਈ।

Verse 193

अथाह र्शकरो देवी गच्छ गौतममंदिरम् । संध्योपास्तिमहं कृत्वा ह्यागमिष्ये तवांतिकम् ॥ १९३ ॥

ਤਦੋਂ ਰਿਸ਼ਕਰ ਨੇ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ— “ਤੂੰ ਗੌਤਮ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਨੂੰ ਜਾ। ਮੈਂ ਸੰਧਿਆ-ਉਪਾਸਨਾ ਕਰ ਕੇ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਆਵਾਂਗਾ।”

Verse 194

इत्युक्त्वा प्रययौ देवी गौतमस्यैव मदिरम् । संध्यावदनकामास्तु सर्व एव विनिर्गताः ॥ १९४ ॥

ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਦੇਵੀ ਗੌਤਮ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵੱਲ ਚਲੀ ਗਈ; ਅਤੇ ਸੰਧਿਆ-ਵੰਦਨ ਕਰਨ ਦੇ ਇੱਛੁਕ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਵੀ ਉਸ ਵੇਲੇ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਗਏ।

Verse 195

कृतसंध्यास्तडागे तु महेशाद्याश्च कृत्स्नशः । अथोत्तरमुखः शंभुर्न्यास कृत्वा जजाप ह ॥ १९५ ॥

ਤਲਾਬ ਉੱਤੇ ਸੰਧਿਆ-ਕਰਮ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ ਮਹੇਸ਼ ਆਦਿ ਸਭ ਨੇ ਯਥਾਵਿਧੀ ਸਭ ਕੁਝ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ ਸ਼ੰਭੂ ਨੇ ਨਿਆਸ ਕਰ ਜਪ ਆਰੰਭ ਕੀਤਾ॥

Verse 196

अथ विष्णुर्महातेजा महेशमिदमब्रवीत् । सर्वैर्नमस्यते यस्तु सर्वैरेव समर्च्यते ॥ १९६ ॥

ਤਦ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਮਹੇਸ਼ ਨੂੰ ਇਹ ਆਖਿਆ—ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਭ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਸਭ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ॥

Verse 197

हूयतं सर्वयज्ञेषु स भवान्किम् जपिष्यति । रचितांजलयः सर्वे त्वामेवैकमुपासिते ॥ १९७ ॥

ਜਦ ਸਭ ਯੱਗਾਂ ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀਆਂ ਅਰਪਣ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਤਦ ਤੁਸੀਂ ਕਿਹੜਾ ਮੰਤ੍ਰ ਜਪੋਗੇ? ਅਸੀਂ ਸਭ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਕੇਵਲ ਤੁਹਾਡੀ ਹੀ ਇਕਾਂਤ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਾਂ॥

Verse 198

स भवान्देवदेवेशः कस्मै विरचितांजलिः । नमस्कारादिपुण्यानां फलदस्त्वं महेश्वरर ॥ १९८ ॥

ਹੇ ਦੇਵਦੇਵੇਸ਼! ਤੁਸੀਂ ਕਿਸ ਨੂੰ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ? ਹੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ! ਨਮਸਕਾਰ ਆਦਿ ਪੁੰਨ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਹੋ॥

Verse 199

तव कः फलदो वंद्यः को वा त्वत्तोऽधिको वद । तच्छ्रुत्वा शंकरः प्राह देवदेवं जनार्दनम् ॥ १९९ ॥

ਦੱਸੋ—ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਫਲ ਦੇਣ ਯੋਗ ਵੰਦਨੀਯ ਕੌਣ ਹੈ, ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕੌਣ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਸ਼ੰਕਰ ਨੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਜਨਾਰਦਨ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤਾ॥

Verse 200

ध्याये न किंचिद्गोविंदनमस्ये ह न किंचन । किंतु नास्तिकजंतूनां प्रवृत्त्यर्थमिदं मया ॥ २०० ॥

ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਨਾਂ ਹੀ ਕਿਸੇ ਸਵਾਰਥ ਲਈ ਗੋਵਿੰਦ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਇਹ ਤਾਂ ਨਾਸਤਿਕ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਸਤਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਵੱਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਹੀ ਮੈਂ ਕੀਤਾ ਹੈ॥੨੦੦॥