Mantraśodhana, Dīkṣā-krama, Guru-Pādukā, Ajapā-Haṃsa, and Ṣaṭcakra-Kuṇḍalinī Sādhana

Verse 1

सनत्कुमार उवाच । परीक्ष्य शिष्यं तु गुरुर्मंत्रशोधनमाचरेत् । प्राक्प्रत्यग्दक्षिणोदक्चपंचसूत्राणि पातयेत् ॥ १ ॥

ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਦੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਖ ਕਰਕੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਮੰਤ੍ਰ-ਸ਼ੋਧਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਪੂਰਬ, ਪੱਛਮ, ਦੱਖਣ ਤੇ ਉੱਤਰ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਪਵਿੱਤਰ ਸੂਤਰਾਂ ਦਾ ਵਿਨਿਆਸ ਕਰਵਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 2

चतुष्टयं चतुष्कानां स्यादेवं नृपकोष्ठके । तत्राद्यप्रथमे त्वाद्यं द्वितीयाद्ये द्वितीयकम् ॥ २ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨ੍ਰਿਪ-ਕੋਸ਼ਠਕ (ਰਾਜ-ਤਾਲਿਕਾ) ਵਿੱਚ ਚਾਰ-ਚਾਰ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਤੋਂ ਇੱਕ ਚਤੁਸ਼ਟਯ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਪਹਿਲੇ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ, ਦੂਜੇ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਦੂਜਾ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 3

तृतीयाद्ये तृतीयं स्याञ्चतुर्थाद्ये तुरीयकम् । तत्तदाग्नेयकोष्ठेषु तत्तत्पंचममक्षरम् ॥ ३ ॥

ਤੀਜੇ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਤੀਜਾ, ਅਤੇ ਚੌਥੇ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਚੌਥਾ ਲਿਆ ਜਾਵੇ; ਅਤੇ ਹਰ ਸੰਬੰਧਿਤ ਆਗਨੇਯ-ਕੋਸ਼ਠ (ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਖੰਡ) ਵਿੱਚ ਉਸ ਸਮੂਹ ਦਾ ਪੰਜਵਾਂ ਅੱਖਰ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ।

Verse 4

विलिख्य क्रमतो धीमान्मनुं संशोधयेत्ततः । नामाद्यक्षरमारभ्य यावन्मन्त्रादि वर्णकम् ॥ ४ ॥

ਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਲਿਖ ਕੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਸਾਧਕ ਫਿਰ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਤੇ ਸੰਸ਼ੋਧਨ ਕਰੇ; ਨਾਮ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅੱਖਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਆਦਿ-ਭਾਗ ਸਮੇਤ ਹਰ ਵਰਣ ਤੱਕ ਜਾਂਚ ਕਰੇ।

Verse 5

चतुष्के यत्र नामार्णस्तत्स्यात्सिद्धिचतुष्ककम् । प्रादक्षिण्यात्तद्द्वितीयं साध्याख्यं परिकीर्तितम् ॥ ५ ॥

ਜਿਸ ਚਤੁਸ਼ਕ ਵਿੱਚ ਨਾਮ ਦੇ ਅੱਖਰ ਟਿਕੇ ਹੋਣ, ਉਹ ‘ਸਿੱਧੀ-ਚਤੁਸ਼ਕ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣ (ਦੱਖਣਾਵਰਤ) ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਲੈਣ ਨਾਲ ਜੋ ਦੂਜਾ ਚਤੁਸ਼ਕ ਬਣੇ, ਉਹ ‘ਸਾਧ੍ਯ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।

Verse 6

तृतीयं पुंसि सिद्धाख्यं तुरीयमरिसंज्ञकम् । द्वयोर्वर्णावेककोष्ठे सिद्धसिद्धेति तन्मतम् ॥ ६ ॥

ਪੁਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਤੀਜਾ ‘ਸਿੱਧ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਚੌਥਾ ‘ਅਰੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਦੋ ਅੱਖਰ ਇੱਕੋ ਕੋਠੇ ਵਿੱਚ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਸਿੱਧ–ਸਿੱਧ’ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 7

तद्द्वितीये तु मंत्रार्णे सिद्धसाध्यः प्रकीर्तितः । तृतीये तत्सुसिद्धः स्यात्सिद्धारिस्तञ्चतुर्थके ॥ ७ ॥

ਪਰ ਮੰਤਰਾਰਣ ਦੇ ਦੂਜੇ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ‘ਸਿੱਧ-ਸਾਧ੍ਯ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਤੀਜੇ ਵਿੱਚ ਇਹ ‘ਸੁਸਿੱਧ’ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਚੌਥੇ ਵਿੱਚ ‘ਸਿੱਧਾਰੀ’ (ਸਿੱਧੀ ਦਾ ਰੋਕਣ ਵਾਲਾ) ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 8

नामार्णान्यचतुष्कात्तु द्वितीये मंत्रवर्णके । चतुष्के चेत्तदा पूर्वं यत्र नामाक्षरं स्थितम् ॥ ८ ॥

ਜੇ ਨਾਮ ਦੇ ਅੱਖਰ ਚੌਕੜੀ ਵਿੱਚ ਨਾ ਆਉਣ, ਤਾਂ ਮੰਤਰ-ਵਰਨਾਂ ਦੀ ਦੂਜੀ ਚੌਕੜੀ ਵਿੱਚ—ਜੇ ਚੌਕੜੀ ਲਾਗੂ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇ—ਜਿੱਥੇ ਨਾਮਾਖ਼ਰ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਪਹਿਲਾਂ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 9

तत्र तत्कोष्ठमारभ्य गणयेत्पूर्ववत्क्रमात् । साध्यसिद्धः साध्यसाध्यस्तत्सुसिद्धश्च तद्रिप्रुः ॥ ९ ॥

ਉੱਥੇ ਉਸ ਕੋਠੇ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਗਿਣਤੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ‘ਸਾਧ੍ਯ-ਸਿੱਧ’, ‘ਸਾਧ੍ਯ-ਸਾਧ੍ਯ’, ‘ਤਤ੍-ਸੁਸਿੱਧ’ ਅਤੇ ‘ਤਦ੍ਰਿਪ੍ਰੁ’ (ਵਿਘਨਕਾਰੀ) ਫਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।

Verse 10

तृतीये चेञ्चतुष्के तु यदि स्यान्मंत्रवर्णकः । तदा पूर्वोक्तरीत्या तु क्रमाद्देयं मनीषिभिः ॥ १० ॥

ਜੇ ਤੀਜੀ ਚੌਕੜੀ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਮੰਤਰ-ਵਰਨਕ ਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੀ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਣਾ/ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 11

सुसिद्धसिद्धस्तत्साध्यस्तत्सुसिद्धश्च तदृषिः । तुरीये चेञ्चतुष्के तु तदैवं गणयेत्सुधीः ॥ ११ ॥

‘ਸੁ-ਸਿੱਧ-ਸਿੱਧ’, ‘ਤਤ੍-ਸਾਧ੍ਯ’, ‘ਤਤ੍-ਸੁ-ਸਿੱਧ’—ਅਤੇ ਉਹੀ ਰਿਸ਼ੀ; ਚੌਥੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ, ਚਤੁਸ਼ਕ ਸਮੂਹ ਅੰਦਰ, ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਇਸ ਨੂੰ ਇਉਂ ਹੀ ਯਥਾਵਤ ਗਿਣੇ।

Verse 12

अरिसिद्धोऽरिसाध्यश्च तत्सुसिद्धश्च तद्रिपुः । रिद्धसिद्धो यथोक्तेन द्विगुणात्सिद्धिसाध्यकः ॥ १२ ॥

ਇੱਕ ‘ਅਰਿ-ਸਿੱਧ’ ਤੇ ਦੂਜਾ ‘ਅਰਿ-ਸਾਧ੍ਯ’; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਤਤ੍-ਸੁ-ਸਿੱਧ’ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ‘ਰਿਪੁ’ ਵੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਕਹੇ ਅਨੁਸਾਰ ‘਋ੱਧ-ਸਿੱਧ’ ਦੋਹਰੇ ਮਾਪ ਨਾਲ ਸਿੱਧੀ ਸਾਧਦਾ ਹੈ।

Verse 13

सिद्धः सुसिद्धोर्द्धतयात्सिद्धारिर्हंति गोत्रजान् । द्विगुणात्साध्यसिद्धस्तु साध्यसाध्यो विलंबतः ॥ १३ ॥

‘ਸਿੱਧ’ ਸੁ-ਸਿੱਧ ਦੀ ਉੱਚੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਹੀ ਗੋਤ੍ਰਜਨਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ‘ਸਿੱਧਾਰੀ’ ਹੈ। ਦੋਹਰੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ‘ਸਾਧ੍ਯ-ਸਿੱਧ’ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਪਰ ‘ਸਾਧ੍ਯ-ਸਾਧ੍ਯ’ ਨੂੰ ਫਲ ਦੇਰ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

Verse 14

साध्यः सुसिद्धो द्विगुणात्साध्यारिर्हंति बांधवान् । सुसिद्धसिद्धोर्द्धतया तत्साध्यो द्विगुणाज्जपात् ॥ १४ ॥

‘ਸਾਧ੍ਯ’ ਦੋਹਰੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ‘ਸੁ-ਸਿੱਧ’ ਬਣਦਾ ਹੈ; ‘ਸਾਧ੍ਯਾਰੀ’ ਸਾਕ-ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ‘ਸੁ-ਸਿੱਧ-ਸਿੱਧ’ ਦੀ ਉੱਚੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਉਹੀ ‘ਤਤ੍-ਸਾਧ੍ਯ’ ਦੋਹਰੇ ਜਪ ਨਾਲ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 15

तत्सुसिद्धप्राप्तिमात्रात्सुसिद्धारिः कुटुंबहृत् । अरिसिद्धस्तु पुत्रघ्नोऽरिसाध्यः कन्यकापहः ॥ १५ ॥

ਉਸ ‘ਤਤ੍-ਸੁ-ਸਿੱਧ’ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ‘ਸੁ-ਸਿੱਧਾਰੀ’ ਘਰ-ਕੁਟੰਬ ਦਾ ਹਰਨਹਾਰ ਬਣਦਾ ਹੈ। ‘ਅਰਿ-ਸਿੱਧ’ ਪੁੱਤਰਘਾਤੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਅਰਿ-ਸਾਧ੍ਯ’ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਅਪਹਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 16

तत्सुसिद्धः कलत्रघ्नः साधकघ्नोरेऽप्यरिः स्मृतः । अन्येऽप्यत्र प्रकारा हि संति वै बहवो मुने ॥ १६ ॥

ਉਹ ਵਿਨਿਯੋਗ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੱਧ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਉਹ ਪਤਨੀ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਸਾਧਕ ਦਾ ਵੀ ਵੈਰੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੇ ਮੁਨੀ, ਇੱਥੇ ਅਜੇਹੇ ਹੋਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਕਾਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਹਨ।

Verse 17

सर्वेषु मुख्योऽयं तेऽत्र कथितो कथहाभिधः । एवं संशोध्य मंत्रं तु शुद्धे काले स्थले तथा ॥ १७ ॥

ਸਭ ਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹੀ ਮੁੱਖ ਹੈ; ‘ਕਥਹਾ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਇਹ ਇੱਥੇ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਪਰਖ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਥਾਂ ਤੇ ਹੀ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 18

दीक्षयेञ्च गुरुः शिष्यं तद्विधानमुदीर्यते । नित्यकृत्यं विधायाथ प्रणम्य गुरुपादुकाम् ॥ १८ ॥

ਗੁਰੂ ਸ਼ਿਸ਼ ਨੂੰ ਦੀਖਿਆ ਦੇਵੇ; ਉਸ ਦੀਖਿਆ ਦੀ ਵਿਧੀ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਉਚਾਰੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਨਿੱਤ ਕਰਤੱਬ ਕਰਵਾ ਕੇ, ਗੁਰੂ ਦੀਆਂ ਪਾਦੁਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 19

प्रार्थयेत्सद्गुरुं भक्त्याभीष्टार्थमादृतः । संपूज्य वस्त्रालंकारगोहिरण्यधरादिभिः ॥ १९ ॥

ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਆਦਰ ਨਾਲ, ਮਨਚਾਹੇ ਫਲ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਸਤਿਗੁਰੂ ਅੱਗੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਪਹਿਲਾਂ ਵਸਤ੍ਰ, ਅਲੰਕਾਰ, ਗਾਂ, ਸੋਨਾ, ਧਰਤੀ ਆਦਿ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ।

Verse 20

कृत्वा स्वस्ति विधानं तु मंडलादि च तुष्टिमान् । गुरुः शिष्येण सहितः शुचिर्यागगृहं विशेत् ॥ २० ॥

ਸਵਸਤਿ-ਵਿਧਾਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਮੰਡਲ ਆਦਿ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਪੂਰੀ ਕਰਕੇ, ਤ੍ਰਿਪਤ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਗੁਰੂ ਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਯਾਗ-ਗ੍ਰਿਹ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰੇ।

Verse 21

सामान्यार्घोदकेनाथ संप्रोक्ष्य द्वारमस्त्रतः । दिव्यानुत्सारयेद्विघ्नान्नभस्थानर्च्य वारिणा ॥ २१ ॥

ਹੇ ਨਾਥ! ਸਧਾਰਣ ਅਰਘ੍ਯ-ਜਲ ਨਾਲ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦਾ ਪ੍ਰੋਖਣ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਅਸਤ੍ਰ-ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ ਕਰਕੇ ਦਿਵ੍ਯ ਵਿਘਨਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਜਲ-ਅਰਚਨਾ ਨਾਲ ਆਕਾਸ਼-ਸਥ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰੇ।

Verse 22

पार्ष्णिघातैस्त्रिभिर्भौमांस्ततः कर्म समाचरेत् । वर्णकैः सर्वतोभद्रे यथोक्तपरिकल्पिते ॥ २२ ॥

ਫਿਰ ਐਡੀ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਠੋਕ ਕੇ, ਸ਼ਾਸਤ੍ਰੋਕਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵਰਣਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਏ ‘ਸਰਵਤੋਭਦ੍ਰ’ ਮੰਡਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕਰਮ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰੇ।

Verse 23

वह्निमण्डलमभ्यर्च्य तत्कलाः परिपूज्य च । अस्त्रप्रक्षालितं कुंभं यथाशक्ति विनिर्मितम् ॥ २३ ॥

ਅੱਗ ਦੇ ਮੰਡਲ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਲਾਵਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਅਸਤ੍ਰ-ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਸ਼ਾਲਿਤ (ਸ਼ੁੱਧ) ਕੁੰਭ ਨੂੰ ਯਥਾ-ਸ਼ਕਤੀ ਤਿਆਰ ਕਰੇ।

Verse 24

तत्र संस्थाप्य विधिवत्तत्र भानोः कलां यजेत् । विलोममातृकामूलमुच्चरन् शुद्धवारिणा ॥ २४ ॥

ਉਥੇ ਕੁੰਭ ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਕਲਾ/ਕਿਰਣ-ਭਾਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਜਲ ਨਾਲ ਮਾਤ੍ਰਿਕਾ-ਮੂਲ (ਵਰਣ-ਬੀਜ) ਨੂੰ ਉਲਟੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਉਚਾਰੇ।

Verse 25

आपूर्य कुंभं तत्रार्चेत्सोमस्य विधिवत्कलाः । धूम्रार्चिरूष्मा ज्वलिनी ज्वालिनी विस्फुलिंगिनी ॥ २५ ॥

ਕੁੰਭ ਨੂੰ ਭਰ ਕੇ, ਉਥੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸੋਮ ਦੀਆਂ ਕਲਾਵਾਂ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰੇ—ਧੂਮ੍ਰਾਰਚਿ, ਊਸ਼ਮਾ, ਜ੍ਵਲਿਨੀ, ਜ੍ਵਾਲਿਨੀ ਅਤੇ ਵਿਸ੍ਫੁਲਿੰਗਿਨੀ।

Verse 26

सुश्रीः सुरूपा कपिला हव्यकव्यवहा तथा । वह्नेर्दश कलाः प्रोक्ताः प्रोच्यंतेऽथ रवेः कलाः ॥ २६ ॥

ਸੁਸ਼੍ਰੀ, ਸੁਰੂਪਾ, ਕਪਿਲਾ ਅਤੇ ਹਵ੍ਯਕਵ੍ਯਵਹਾ—ਇਹ ਅਗਨੀਦੇਵ ਦੀਆਂ ਦਸ ਕਲਾਵਾਂ ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਹੁਣ ਅੱਗੇ ਰਵੀ (ਸੂਰਜ) ਦੀਆਂ ਕਲਾਵਾਂ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 27

तपिनी तापिनी धूम्रा मरीचिज्वालिनी रुचिः । सुषुम्णा भोगदा विश्वा बोधिनी धारिणी क्षमा ॥ २७ ॥

ਉਹ ਤਪਿਨੀ, ਤਾਪਿਨੀ, ਧੂਮ੍ਰਾ, ਮਰੀਚਿ-ਜ੍ਵਾਲਿਨੀ ਅਤੇ ਰੁਚਿ ਹੈ; ਉਹ ਸੁਸ਼ੁਮਣਾ, ਭੋਗ ਦੇਣ ਵਾਲੀ, ਸਰਬਵਿਆਪੀ, ਬੋਧ ਜਗਾਉਣ ਵਾਲੀ, ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਖ਼ੁਦ ਖ਼ਿਮਾ-ਸਰੂਪ ਹੈ।

Verse 28

अथेंदोश्च कला ज्ञेया ह्यमृता मानदा पुनः । पूषा तुष्टिश्च पुष्टिश्च रतिश्च धृतिसंज्ञिकाः ॥ २८ ॥

ਹੁਣ ਇੰਦੂ (ਚੰਦਰਮਾ) ਦੀਆਂ ਕਲਾਵਾਂ ਜਾਣਣ ਯੋਗ ਹਨ—ਅਮ੍ਰਿਤਾ, ਮਾਨਦਾ; ਫਿਰ ਪੂਸ਼ਾ, ਤੁਸ਼ਟੀ, ਪੁਸ਼ਟੀ, ਰਤੀ ਅਤੇ ਧ੍ਰਿਤੀ ਨਾਮ ਵਾਲੀਆਂ ਕਲਾਵਾਂ।

Verse 29

शशिनी चंद्रिका कांतिर्ज्योत्स्ना श्रीः प्रीतिरंगदा । पूर्णापूर्णामृता चेति प्रोक्ताश्चंद्रमसः कलाः ॥ २९ ॥

ਸ਼ਸ਼ਿਨੀ, ਚੰਦ੍ਰਿਕਾ, ਕਾਂਤੀ, ਜ੍ਯੋਤ੍ਸਨਾ, ਸ਼੍ਰੀ, ਪ੍ਰੀਤੀ, ਅੰਗਦਾ, ਪੂਰਨਾਂ, ਅਪੂਰਨਾਂ ਅਤੇ ਅਮ੍ਰਿਤਾ—ਇਹ ਚੰਦਰਮਾ ਦੀਆਂ ਕਲਾਵਾਂ ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।

Verse 30

वस्त्रयुग्मेन संवेष्ट्य तस्मिन्सर्वैषधीः क्षिपेत् । नवरत्नानि निक्षिप्य विन्यसेत्पञ्चपल्लवान् ॥ ३० ॥

ਦੋ ਕਪੜਿਆਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਲਪੇਟ ਕੇ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਪਾ ਦੇਣ। ਫਿਰ ਨਵਰਤਨ ਰੱਖ ਕੇ, ਪੰਜ ਪੱਲਵ (ਪਵਿੱਤਰ ਤਾਜ਼ੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ) ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਜਾਉਣ।

Verse 31

पनसाम्रवटाश्वत्थबकुलेति च तान् विदुः । मुक्तामाणिक्यवैडूर्यगोमेदान्वज्रविद्रुमौ ॥ ३१ ॥

ਉਹ ਪਨਸ, ਆਮ੍ਰ, ਵਟ, ਅਸ਼ਵਤ्थ ਅਤੇ ਬਕੁਲ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਮੋਤੀ, ਮਾਣਿਕ, ਵੈਡੂਰਯ (ਬਿੱਲੀ-ਅੱਖ), ਗੋਮੇਦ, ਵਜ੍ਰ (ਹੀਰਾ) ਤੇ ਵਿਦ੍ਰੁਮ (ਮੂੰਗਾ) ਵੀ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 32

पद्मरागं मरकतं नीलं चेति यथाक्रम् । एवं रत्नानि निक्षिप्य तत्रावाह्येष्टदेवताम् ॥ ३२ ॥

ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪਦਮਰਾਗ (ਲਾਲ ਮਾਣਿਕ), ਮਰਕਤ (ਪੰਨਾ) ਅਤੇ ਨੀਲਮ ਰੱਖੋ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਤਨ ਟਿਕਾ ਕੇ ਉੱਥੇ ਆਪਣੀ ਇਸ਼ਟ-ਦੇਵਤਾ ਦਾ ਆਵਾਹਨ ਕਰੋ।

Verse 33

संपूज्य विधिवन्मंत्री ततः शिष्यं स्वलंकृतम् । वेद्यां संवेश्य संप्रोक्ष्य प्रोक्षणीस्थेन वारिणा ॥ ३३ ॥

ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਰੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਕਰਤਾ ਫਿਰ ਸੁਸਜਿਆ ਸ਼ਿਸ਼ ਨੂੰ ਵੇਦੀ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾਏ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਖਣੀ ਪਾਤਰ ਦੇ ਜਲ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਛਿੜਕਾਅ ਕਰੇ।

Verse 34

भूतशुद्ध्यादिकं कृत्वा तच्छरीरे विधानतः । न्यासजालेन संशोध्य मूर्ध्नि विन्यस्य पल्लवान् ॥ ३४ ॥

ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਭੂਤ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਆਦਿ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਦੇਹ ਨੂੰ ਨਿਆਸ-ਜਾਲ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਤਾਜ਼ੇ ਪੱਲਵ ਰੱਖੇ।

Verse 35

अष्टोत्तरशतेनाथ मूलमंत्रेण मंत्रितैः । अभिषिंचेत्प्रियं शिष्यं जपन्मूलमनुं हृदि ॥ ३५ ॥

ਮੂਲ ਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸੌ ਅੱਠ ਵਾਰ ਜਪ ਕੇ ਮੰਤ੍ਰਿਤ ਕੀਤੇ ਜਲ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਪ੍ਰਿਯ ਸ਼ਿਸ਼ ਦਾ ਅਭਿਸੇਕ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਮੂਲ-ਅਣੂ ਦਾ ਜਪ ਕਰਦਾ ਰਹੇ।

Verse 36

शिष्टोदकेन वाचम्य परिधायांबरं शिशुः । गुरुं प्रणम्य विधिवत्संविशेत्पुरतः शुचिः ॥ ३६ ॥

ਸ਼ੁੱਧ ਜਲ ਨਾਲ ਆਚਮਨ ਕਰਕੇ, ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨ ਕੇ, ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਨਿਯਮਵਾਨ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਬੈਠ ਜਾਵੇ।

Verse 37

अथ शिष्यस्य शिरसि हस्तं दत्वा गुरुस्ततः । जपेदष्टोत्तरशतं देयमन्त्रं विधानतः ॥ ३७ ॥

ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਹੱਥ ਰੱਖ ਕੇ, ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਦੇਣਯੋਗ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਇੱਕ ਸੌ ਅੱਠ ਵਾਰ ਜਪ ਕਰੇ।

Verse 38

समोऽस्त्वित्यक्षरान्दद्यात्ततः शिष्योऽर्चयेद्गुरुम् । ततः सचन्दनं हस्तं दत्वा शिष्यस्य मस्तके ॥ ३८ ॥

‘ਸਮੋ’ਸਤੁ’ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਅੱਖਰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਗੁਰੂ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰੇ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਚੰਦਨ ਲਪੇਟਿਆ ਹੱਥ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਦੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਵਿਧੀ ਪੂਰੀ ਕਰੇ।

Verse 39

तत्कर्णे प्रवदेद्विद्यामष्टवारं समाहितः । संप्राप्तविद्यः शिष्योऽपि निपतेद्गुरुपादयोः ॥ ३९ ॥

ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਇਕਾਗ੍ਰ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਦੇ ਕੰਨ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵਿਦਿਆ ਅੱਠ ਵਾਰ ਉਚਾਰਨ ਕਰੇ। ਵਿਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਵੀ ਗੁਰੂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਦੰਡਵਤ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰੇ।

Verse 40

उत्तिष्ठ वत्स मुक्तोऽसि सम्यगाचारवान्भव । कीर्तिश्रीकांतिपुत्रायुर्बलारोग्य सदास्तु ते ॥ ४० ॥

ਉੱਠੋ ਵਤ্স, ਤੂੰ ਮੁਕਤ ਹੈਂ; ਸਮ੍ਯਕ ਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹੁ। ਤੇਰੇ ਲਈ ਸਦਾ ਕੀਰਤੀ, ਸ਼੍ਰੀ, ਕਾਂਤੀ, ਪੁੱਤਰ-ਲਾਭ, ਦੀਰਘ ਆਯੁ, ਬਲ ਅਤੇ ਆਰੋਗ੍ਯ ਹੋਵੇ।

Verse 41

ततः शिष्यः समुत्थाय गन्धाद्यैर्गुरुमर्चयेत् । दद्याञ्च दक्षिणां तस्मै वित्तशाठ्यविवर्जितः ॥ ४१ ॥

ਤਦਨੰਤ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਉੱਠ ਕੇ ਚੰਦਨ ਆਦਿ ਸੁਗੰਧਿਤ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰੇ। ਅਤੇ ਧਨ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਛਲ ਨਾ ਰੱਖਦਿਆਂ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ-ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਵੀ ਭੇਟ ਕਰੇ॥

Verse 42

संप्राप्यैवं गुरोर्मंत्रं तदारभ्य धनादिभिः । देहपुत्रकलत्रैश्च गुरुसेवापरो भवेत् ॥ ४२ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ ਤੋਂ ਮੰਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਧਨ-ਸਾਧਨਾਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ, ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਗੁਰੂ-ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣ ਹੋ ਜਾਵੇ॥

Verse 43

स्वेष्टदेवं यजेन्मध्ये दत्वा पुष्पांजलिं ततः । अग्निनैर्ऋतिवागीशान् क्रमेण परिपूजयेत् ॥ ४३ ॥

ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਇਸ਼ਟਦੇਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਅੰਜਲੀ ਭੇਟ ਕਰਕੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਅਗਨੀ, ਨੈ਋ਤੀ ਅਤੇ ਵਾਗੀਸ਼ (ਵਾਣੀ ਦੇ ਸਵਾਮੀ) ਦੀ ਵੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ॥

Verse 44

यदा मध्ये यजेद्विष्णुं बाह्यादिषु विनायकम् । रविं शिवां शिवं चैव यदा मध्ये तु शङ्करम् ॥ ४४ ॥

ਜਦੋਂ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ, ਤਦ ਬਾਹਰੀ ਪਾਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਨਾਇਕ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਵੀ (ਸੂਰਜ), ਸ਼ਿਵਾ (ਦੇਵੀ) ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਵੀ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਹੋਵੇ, ਤਦ ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਉਚਿਤ ਵਿਨਿਆਸ ਕਰੇ॥

Verse 45

रविं गणेशमंबां च हरिं चाथ यदा शिवाम् । ईशं विघ्नार्कगोविंदान्मध्ये चेद्गणनायकम् ॥ ४५ ॥

ਰਵੀ (ਸੂਰਜ), ਗਣੇਸ਼, ਅੰਬਾ, ਹਰੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸ਼ਿਵਾ—ਇਹ ਨਾਂ ਜਪਦਿਆਂ ਜੇ ‘ਵਿਘਨ’, ‘ਅਰਕ’ ਅਤੇ ‘ਗੋਵਿੰਦ’ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ‘ਈਸ਼’ ਦਾ ਨਾਂ ਆਵੇ, ਤਾਂ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਗਣਨਾਇਕ (ਗਣੇਸ਼) ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ॥

Verse 46

शिवं शिवां रविं विष्णुं रवौ मध्यगते पुनः । गणेषं विष्णुमंबां च शिवं चेति यथाक्रमम् ॥ ४६ ॥

ਸ਼ਿਵ, ਸ਼ਿਵਾ, ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਆਹਵਾਨ ਕਰ; ਅਤੇ ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਗਣੇਸ਼, ਵਿਸ਼ਨੂ, ਅੰਬਾ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ।

Verse 47

एवं नित्य समभ्यर्च्य देवपञ्चकमादृतः । ब्राह्मे मुहूर्त्ते ह्युत्थाय कृत्वाचावश्यकं बुधः ॥ ४७ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਆਦਰ ਨਾਲ ਪੰਜ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮ ਮੁਹੂਰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਠੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਨਿੱਤ ਦੇ ਲਾਜ਼ਮੀ ਕਰਮ ਕਰੇ।

Verse 48

अशंकितो वा शय्यायां स्वकीयशिरसि स्मरेत् । सहस्रदलशुक्लाब्जकणिकास्थेंदुमण्डले ॥ ४८ ॥

ਜਾਂ ਪਲੰਗ ਉੱਤੇ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਲੇਟਿਆ ਰਹੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਿਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਚੰਦਰ ਮੰਡਲ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ, ਜੋ ਹਜ਼ਾਰ ਪੰਖੁੜੀਆਂ ਵਾਲੇ ਚਿੱਟੇ ਕਮਲ ਦੇ ਕੇਸਰ-ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੈ।

Verse 49

अकथादित्रिकोणस्थं वराभयकरं गुरुम् । द्विनेत्रं द्विभुजं शुक्लगंधमाल्यानुलेपनम् ॥ ४९ ॥

‘ਅਕਥਾ’ ਆਦਿ ਤ੍ਰਿਕੋਣ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ, ਵਰ ਅਤੇ ਅਭਯ ਮੁਦਰਾ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਗੁਰੂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ; ਉਹ ਦੋ ਨੇਤਰਾਂ ਤੇ ਦੋ ਭੁਜਾਂ ਵਾਲੇ, ਚਿੱਟੀ ਸੁਗੰਧ, ਮਾਲਾ ਅਤੇ ਅਨੁਲੇਪਨ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹਨ।

Verse 50

वामे शक्त्या युतं ध्यात्वा मानसैरुपचारकैः । आराध्य पादुकामन्त्रं दशधा प्रजपेत्सुधीः ॥ ५० ॥

ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਦੇਵ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਮਨੋ-ਉਪਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਸਾਧਕ ਪਾਦੁਕਾ-ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਦਸ ਵਾਰ ਜਪ ਕਰੇ।

Verse 51

वा माया श्रीर्भगेंद्वाढ्या वियद्धंसखकाग्नयः । हसक्षमलवार्यग्निवामकर्णेंदुयुग्मरुत् ॥ ५१ ॥

ਇਹ ਬੀਜ-ਅੱਖਰ ਸਮੂਹ ਹਨ— ‘ਵਾ’, ‘ਮਾਇਆ’, ‘ਸ਼੍ਰੀਃ’ ਅਤੇ ‘ਭਗ’ (ਚੰਦਰ-ਨਾਦ ਨਾਲ ਯੁਕਤ); ਫਿਰ ‘ਵਿਯਤ੍’, ‘ਹੰਸ’, ‘ਖ’, ‘ਕਾ’ ਅਤੇ ‘ਅਗਨਿ’। ਅੱਗੇ ‘ਹ-ਸ’, ‘ਕ੍ਸ਼’, ‘ਮਲ’, ‘ਵਾਰੀ’, ‘ਅਗਨਿ’, ‘ਖੱਬੇ ਕੰਨ’ ਦਾ ਨਾਦ, ਜੋੜੇ ‘ਚੰਦਰ’-ਨਾਦ ਅਤੇ ‘ਮਰੁਤ੍’ (ਪ੍ਰਾਣ-ਵਾਯੂ) ਵੀ।

Verse 52

ततो भृग्वाकाशखाग्निभगेंद्वाढ्याः परंतिमः । सहक्षमलतोयाग्निचंद्रशांतियुतो मरुत् ॥ ५२ ॥

ਤਦੋਂ ਮਰੁਤ੍-ਤੱਤ ਦਾ ਪਰਮ ਵਰਣਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ— ਇਹ ਭ੍ਰਿਗੁ, ਆਕਾਸ਼, ਖ (ਅੰਤਰਿਕਸ਼), ਅਗਨਿ, ਭਗ ਅਤੇ ਇੰਦੁ (ਚੰਦਰ) ਨਾਲ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਹੈ; ਅਤੇ ਸਹਨ, ਸ਼ੁੱਧਤਾ, ਜਲ, ਅਗਨਿ, ਚੰਦਰ-ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੇ ਸ਼ਮਨ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ।

Verse 53

ततः श्रीश्चामुकांते तु नन्दनाथामुकी पुनः । देव्यंबांते श्रीपांदुकां पूजयामि हृदंतिमे ॥ ५३ ॥

ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੈਂ ਚਾਮੁਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀ (ਲਕਸ਼ਮੀ) ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਫਿਰ ਆਮੁਕੀ ਵਿੱਚ ਨੰਦਨਾਥ ਦੀ; ਅਤੇ ਦੇਵ੍ਯੰਬਾਂਤ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀਪਾਂਡੁਕਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ— ਇਹ ਮੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਅਤਿ ਅੰਤਰੰਗ ਪ੍ਰਿਯ ਹਨ।

Verse 54

अयं श्रीपादुकामंत्रः सर्वसिद्धिप्रदो नृणाम् । गुह्येति च समर्प्याथ मन्त्रैरेतैर्नमेत्सुधीः ॥ ५४ ॥

ਇਹ ਸ਼੍ਰੀਪਾਦੁਕਾ ਮੰਤ੍ਰ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਸਿੱਧੀਆਂ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ‘ਗੁਹ੍ਯ’ (ਅਤਿ ਗੁਪਤ) ਕਹਿ ਕੇ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਸੁਬੁੱਧੀ ਇਹਨਾਂ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰੇ।

Verse 55

अखण्डमंडलाकारं व्याप्तं येन चराचरम् । तत्पदं दर्शितं येन तस्मै श्रीगुरवे नमः ॥ ५५ ॥

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਚਰ-ਅਚਰ ਜਗਤ ਅਖੰਡ, ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ ਮੰਡਲ-ਸਰੂਪ ਵਜੋਂ ਵਿਆਪਤ ਜਾਣਿਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਹ ਪਰਮ ਪਦ ਦਿਖਾਇਆ— ਉਹਨਾਂ ਸ਼੍ਰੀਗੁਰੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।

Verse 56

अज्ञानतिमिरांधस्य ज्ञानाञ्जनशलाकया । चक्षुरुन्मीलितं येन तस्मै श्रीगुरवे नमः ॥ ५६ ॥

ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਅੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ ਜੀਵ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗਿਆਨ-ਰੂਪੀ ਅੰਜਨ ਦੀ ਸ਼ਲਾਕਾ ਨਾਲ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਉਹਨਾਂ ਸ਼੍ਰੀਗੁਰੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।

Verse 57

नमोऽस्तु गुरवे तस्मा इष्टदेवस्वरूपिणे । यस्य वागमृतं हंति विषं संसारसंज्ञकम् ॥ ५७ ॥

ਉਸ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਜੋ ਇਸ਼ਟਦੇਵ ਦਾ ਹੀ ਸਰੂਪ ਹੈ; ਜਿਸ ਦੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਮਈ ਬਾਣੀ ‘ਸੰਸਾਰ’ ਨਾਮਕ ਵਿਸ਼ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

Verse 58

इति नत्वा पठेत्स्तोत्रं सद्यः प्रत्ययकारकम् । ॐ नमस्ते नाथ भगवान् शिवाय गुरुरूपिणे ॥ ५८ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਤੁਰੰਤ ਨਿਸ਼ਚਾ ਬਖ਼ਸ਼ਣ ਵਾਲਾ ਇਹ ਸਤੋਤਰ ਪੜ੍ਹੇ— “ਓਂ, ਹੇ ਨਾਥ! ਹੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ! ਗੁਰੂ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।”

Verse 59

विद्यावतारसंसिद्ध्यै स्वीकृतानेकविग्रह । नवाय तनरूपाय परमार्थैकरूपिणे ॥ ५९ ॥

ਵਿਦਿਆ-ਅਵਤਾਰ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਜੋ ਅਨੇਕ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਨਿੱਤ-ਨਵੀਂ, ਸੁਖਮ ਤਨ ਵਾਲੇ, ਪਰਮਾਰਥ ਦੇ ਏਕ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।

Verse 60

सर्वाज्ञानतमोभेदभानवे चिद्धनाय ते । स्वतंत्राय दयाक्लृप्तविग्रहाय शिवात्मने ॥ ६० ॥

ਸਾਰੇ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਚੀਰਣ ਵਾਲੇ ਸੂਰਜ-ਸਰੂਪ, ਚਿੱਦ-ਧਨ, ਪੂਰਨ ਸੁਤੰਤਰ, ਦਇਆ ਕਰਕੇ ਧਾਰਿਆ ਰੂਪ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ, ਸ਼ਿਵ-ਆਤਮਾ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।

Verse 61

परत्र त्राय भक्तानां भव्यानां भावरूपिणे । विवेकिनां विवेकाय विमर्शाय विमर्शिनाम् ॥ ६१ ॥

ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਉਹ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ; ਮੰਗਲਮਈ ਭਾਵ-ਸਰੂਪ ਪ੍ਰਭੂ ਸੱਜਣਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪਾਲੇ। ਵਿਵੇਕੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਵੇਕ ਬਖ਼ਸ਼ੇ ਅਤੇ ਮਨਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਗਹਿਰਾ ਵਿਚਾਰ-ਵਿਮਰਸ਼ ਦੇਵੇ।

Verse 62

प्रकाशानां प्रकाशाय ज्ञानिनां ज्ञानरूपिणे । पुरस्तात्पार्श्वयोः पृष्टे नमस्तुभ्यमुपर्यधः ॥ ६२ ॥

ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ—ਤੂੰ ਸਭ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੈਂ, ਅਤੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਲਈ ਗਿਆਨ-ਸਰੂਪ ਹੈਂ। ਤੂੰ ਅੱਗੇ, ਪਾਸਿਆਂ, ਪਿੱਛੇ, ਉੱਪਰ ਅਤੇ ਹੇਠਾਂ—ਸਰਬਤ੍ਰ ਵਿਅਾਪਕ ਹੈਂ।

Verse 63

सदा सञ्चित्स्वरूपेण विधेहि भवदासनम् । त्वत्प्रसादादहं देव कृताकृत्योऽस्मि सर्वतः ॥ ६३ ॥

ਹੇ ਦੇਵ! ਸ਼ੁੱਧ ਸਤ-ਚਿਤ-ਸਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਸਨ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਸਦਾ ਟਿਕਾ ਦੇ। ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਪ੍ਰਭੂ, ਮੈਂ ਸਰਬਥਾ ਕ੍ਰਿਤਕ੍ਰਿਤ੍ਯ ਹਾਂ—ਹੁਣ ਕੁਝ ਵੀ ਬਾਕੀ ਨਹੀਂ।

Verse 64

मायामृत्युमहापाशाद्विमुक्तोऽस्मि शिवोऽस्मि वः । इति स्तुत्वा ततः सर्व गुरवे विनिवेदयेत् ॥ ६४ ॥

“ਮੈਂ ਮਾਇਆ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਮਹਾਂ-ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਸ਼ਿਵ—ਮੰਗਲਮਈ—ਹਾਂ।” ਇਉਂ ਸਤੁਤੀ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਸਭ ਕੁਝ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰੇ।

Verse 65

प्रातः प्रभृति सायांतं सांयादिप्रातरंततः । यत्करोमि जगन्नाथ तदस्तु तव पूजनम् ॥ ६५ ॥

ਸਵੇਰ ਤੋਂ ਸ਼ਾਮ ਤੱਕ, ਅਤੇ ਸ਼ਾਮ ਤੋਂ ਫਿਰ ਸਵੇਰ ਤੱਕ—ਹੇ ਜਗੰਨਾਥ! ਮੈਂ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਕਰਾਂ, ਉਹ ਸਭ ਤੇਰੀ ਪੂਜਾ ਬਣ ਜਾਵੇ।

Verse 66

ततश्च गुरुपादाब्जगलितामृतधारया । क्षालितं निजमात्मानं निर्मलं भावयेत्सुधीः ॥ ६६ ॥

ਤਦ ਗੁਰੂ ਦੇ ਚਰਨ-ਕਮਲਾਂ ਤੋਂ ਵਹਿੰਦੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਧਾਰ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਧੋਇਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਰਮਲ ਸਮਝ ਕੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਭਗਤ ਧਿਆਨ ਕਰੇ।

Verse 67

मूलादिब्रह्मरंध्रांतं मूलविद्यां विभावयेत् । मूलाधारादधो भागे वर्तुलं वायुमंडलम् ॥ ६७ ॥

ਮੂਲ ਆਦਿ ਕੇਂਦਰ ਤੋਂ ਬ੍ਰਹਮਰੰਧ੍ਰ ਤੱਕ ਮੂਲ-ਵਿਦਿਆ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ। ਅਤੇ ਮੂਲਾਧਾਰ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਦੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਗੋਲਾਕਾਰ ਵਾਯੂ-ਮੰਡਲ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰੇ।

Verse 68

तत्रस्थवायुबीजोत्थवायुना च तदूर्द्ध्वकम् । त्रिकोणं मंडलं वह्नेस्तत्रस्थवह्निबीजतः ॥ ६८ ॥

ਉੱਥੇ ਸਥਿਤ ਵਾਯੂ-ਬੀਜ ਤੋਂ ਉੱਠੇ ਵਾਯੂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕੇ। ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਸਥਿਤ ਵਹਿਨੀ-ਬੀਜ ਤੋਂ ਅਗਨੀ ਦਾ ਤ੍ਰਿਕੋਣ ਮੰਡਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 69

उत्पन्नेनाग्निना मूलाधारावस्थितविग्रहाम् । प्रसुप्तभुजगाकारां स्वयंभूलिंगवेष्टिनीम् ॥ ६९ ॥

ਉਤਪੰਨ ਅਗਨੀ ਨਾਲ ਮੂਲਾਧਾਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਉਸ ਦੇ ਸਰੂਪ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ—ਜੋ ਸੁੱਤੇ ਸੱਪ ਵਰਗਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਵਯੰਭੂ ਲਿੰਗ ਨੂੰ ਲਪੇਟੇ ਹੋਏ ਹੈ।

Verse 70

विसतंतुनिभां कोटिविद्युदाभां तनीयसीम् । कुलकुंडलिनीं ध्यात्वा कूर्चेनोत्थापयेञ्च ताम् ॥ ७० ॥

ਕਮਲ ਦੇ ਰੇਸ਼ੇ ਵਾਂਗ ਸੁਖਮ, ਕਰੋੜਾਂ ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾਰ, ਬਹੁਤ ਹੀ ਤਨੁ ਕੁਲ-ਕੁੰਡਲਿਨੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ‘ਕੂರ್ಚ’ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕੇ।

Verse 71

सुषुम्णावर्त्मनातां च षट्चक्रक्रमभेदिनीम् । गुरुपदिष्टविधिना ब्रह्मरंध्रं नयेत्सुधीः ॥ ७१ ॥

ਸੁਸ਼ੁਮਣਾ ਦੇ ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਚਲ ਕੇ ਅਤੇ ਛੇ ਚਕਰਾਂ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਭੇਦ ਕੇ, ਗੁਰੂ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ਿਤ ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਸਾਧਕ ਉਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਰੰਧ੍ਰ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਵੇ।

Verse 72

तत्रस्थामृतसंमग्नीकृत्यात्मानं विभावयेत् । तत्प्रभापटलव्याप्तैविमलं चिन्मयं परम् ॥ ७२ ॥

ਉੱਥੇ ਮਨ ਨੂੰ ਟਿਕਾ ਕੇ, ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਆਨੰਦ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਮੰਨ ਕੇ ਧਿਆਨ ਕਰੇ। ਉਸ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭਾ ਦੇ ਆਵਰਨ ਨਾਲ ਵਿਆਪਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਨਿਰਮਲ, ਚਿਨਮਯ, ਪਰਾਤਪਰ ਤੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 73

पुनस्तां स्वस्थलं नीत्वा हृदिदेवं विचिंतयन् । दृष्ट्वा च मानसैर्द्रव्यैः प्रार्थयेन्मनुनामुना ॥ ७३ ॥

ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁੜ ਠੀਕ ਤੇ ਸਥਿਰ ਥਾਂ ਤੇ ਲਿਆ ਕੇ, ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਦੇਵ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਿਆਂ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਕਲਪੇ ਹੋਏ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨਾਲ ਅਰਪਣ ਕਰ ਕੇ, ਇਸ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰੇ।

Verse 74

त्रैलोक्यचैत न्यमयादिदेव श्रीनाथ विष्णो भवदाज्ञयैव । प्रातः समुत्थाय तव प्रियार्थं संसारयात्रां त्वनुवर्तयिष्ये ॥ ७४ ॥

ਹੇ ਤ੍ਰੈਲੋਕ ਦੇ ਚੇਤਨ-ਸਰੂਪ ਆਦਿ ਦੇਵ! ਹੇ ਸ਼੍ਰੀਨਾਥ ਵਿਸ਼ਨੂ! ਤੇਰੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਹੀ ਮੈਂ ਸਵੇਰੇ ਉੱਠ ਕੇ, ਜੋ ਤੈਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ ਹੈ ਉਸ ਲਈ, ਸੰਸਾਰ-ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਅਨੁਸਰਦਾ ਰਹਾਂਗਾ।

Verse 75

विष्णोरिति स्थले विप्र कार्य ऊहोऽन्यदैवते । ततः कुर्यात्सर्वसिद्ध्यै त्वजपाया निवेदनम् ॥ ७५ ॥

ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ! ਜਿੱਥੇ ‘ਵਿਸ਼ਨੋਃ’ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੋਵੇ, ਜੇ ਉਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤਾ ਲਈ ਲਾਗੂ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਯੋਗ ਉੂਹ (ਬਦਲਾਵ) ਕਰੇ। ਫਿਰ ਸਰਵ-ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਅਜਪਾ ਨੂੰ ਨਿਵੇਦਨ (ਅਰਪਣ) ਕਰੇ।

Verse 76

षट्शतानि दिवा रात्रौ सहस्राण्येकविंशतिः । अजपाख्यां तु गायत्रीं जीवो जपति सर्वदा ॥ ७६ ॥

ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਛੇ ਸੌ ਅਤੇ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਇਕੀ ਹਜ਼ਾਰ (ਸਾਹ) ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵ ‘ਅਜਪਾ’ ਨਾਮ ਦੀ ਗਾਇਤਰੀ ਦਾ ਸਦਾ, ਬਿਨਾ ਜਤਨ, ਨਿਰੰਤਰ ਜਪ ਕਰਦਾ ਹੈ॥

Verse 77

ऋषिर्हंसस्तथाव्यक्तगायत्रीछंद ईरितम् । देवता परमो हंसश्चाद्यंते बीजशक्तिकम् ॥ ७७ ॥

ਇਸ ਦਾ ਰਿਸ਼ੀ ‘ਹੰਸ’ ਹੈ ਅਤੇ ਛੰਦ ‘ਅਵ੍ਯਕਤ-ਗਾਇਤਰੀ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਦੇਵਤਾ ‘ਪਰਮ ਹੰਸ’ ਹਨ; ਅਤੇ ਬੀਜ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਆਰੰਭ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਨਿਆਸ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ॥

Verse 78

ततः षडंगं कुर्वीत सूर्यः सोमोनिरंजनः । निराभासश्च धर्मश्च ज्ञानं चेति तथा पुनः ॥ ७८ ॥

ਫਿਰ ਛਡੰਗ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਕਰੇ—ਸੂਰਜ, ਸੋਮ, ਨਿਰੰਜਨ, ਨਿਰਾਭਾਸ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਫਿਰ ਗਿਆਨ॥

Verse 79

क्रमादेतान्हंसपूर्वानात्मनेपदपश्चिमान् । जातयुक्तान्साधकेंद्र षडंगेषु नियोजयेत् ॥ ७९ ॥

ਹੇ ਸਾਧਕਾਂ ਦੇ ਅਗੇਵਾਨ! ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ—‘ਹੰਸ’ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਆਤਮਨੇਪਦ-ਸਮੂਹ ਤੇ ਸਮਾਪਤ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਾਤੀ ਸਮੇਤ ਛਡੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰ।

Verse 80

हकारः सूर्यसंकाशतेजाः संगच्छते बहिः । सकारस्तादृशश्चैव प्रवेशे ध्यानमीरितम् ॥ ८० ॥

‘ਹ’ਕਾਰ ਸੂਰਜ ਵਰਗਾ ਤੇਜਸਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਚਲਦਾ ਹੈ। ‘ਸ’ਕਾਰ ਵੀ ਓਹੋ ਜਿਹਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਵੇਲੇ ਉਸੇ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ॥

Verse 81

एवं ध्यात्वार्पयेद्धीमान्वह्न्यर्केषु विभागशः । मूलाधारे वादिसांतबीजयुक्ते चतुर्दले ॥ ८१ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਸਾਧਕ ਵੰਡ ਅਨੁਸਾਰ ਅਗਨੀ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਮੰਤ੍ਰ-ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਨਿਆਸ ਕਰੇ। ਅਤੇ ਮੂਲਾਧਾਰ ਦੇ ਚਾਰ-ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਲੇ ਕਮਲ ਵਿੱਚ ‘ਵ’ ਤੋਂ ‘ਸ’ ਤੱਕ ਦੇ ਬੀਜ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਨਿਆਸ ਅਰਪੇ॥

Verse 82

बंधूकाभे स्वशक्त्या तु सहितापास्वगाय च । पाशांकुशसुधापात्रमोदकोल्लासपाणये ॥ ८२ ॥

ਬੰਧੂਕ ਫੁੱਲ ਵਰਗੇ ਤੇਜਸਵੀ, ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਸਮੇਤ ਅਤੇ ਪਾਸੇ ਸੇਵਕਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਸ਼, ਅੰਕੁਸ਼, ਸੁਧਾ-ਪਾਤਰ ਅਤੇ ਮੋਦਕ ਸ਼ੋਭਦੇ ਹਨ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ॥

Verse 83

षट्शतं तु गणेशाय वागधीशाय चार्पयेत् । स्वाधिष्ठाने विद्रुमाभे वादिलांतार्णसंयुते ॥ ८३ ॥

ਵਾਣੀ ਦੇ ਅਧੀਸ਼ ਗਣੇਸ਼ ਨੂੰ ਛੇ ਸੌ (ਜਪ/ਆਹੁਤੀ) ਅਰਪਣ ਕਰੇ। ਸਵਾਧਿਸ਼ਠਾਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਾਲ-ਰੰਗ, ‘ਵ’ ਤੋਂ ‘ਲ’ ਤੱਕ ਦੇ ਅੰਤਰ ਅੱਖਰ-ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਕਰੇ॥

Verse 84

वामांगशक्तियुक्ताय विद्याधिपतये तथा । स्रुवाक्षमालालसितबाहवे पद्मजन्मने ॥ ८४ ॥

ਖੱਬੇ ਅੰਗ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਭੁਜਾਵਾਂ ਸ੍ਰੁਵ ਅਤੇ ਅੱਖ-ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਪਦਮ-ਜਨਮ ਹਨ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਮਃ॥

Verse 85

ब्रह्मणे षट्सहस्रं तु हंसारूढाय चार्पयेत् । विद्युल्लसितमेघाभे डादिफांतार्णपत्रके ॥ ८५ ॥

ਹੰਸ ਉੱਤੇ ਆਰੂੜ੍ਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਛੇ ਹਜ਼ਾਰ (ਜਪ/ਆਹੁਤੀ) ਅਰਪਣ ਕਰੇ। ਬਿਜਲੀ ਨਾਲ ਚਮਕਦੇ ਬੱਦਲ ਵਰਗੇ, ‘ਡ’ ਤੋਂ ‘ਫ’ ਤੱਕ ਦੇ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਪੱਤਰਕ (ਯੰਤਰ/ਤਾਵੀਜ਼) ਉੱਤੇ ਇਹ ਸਮਰਪਣ ਕਰੇ॥

Verse 86

मणिपूरे शंखचक्रगदापंकजधारिणे । सश्रिये षट्सहस्रं च विष्णवे विनिवेदयेत् ॥ ८६ ॥

ਮਣਿਪੂਰ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਖ, ਚੱਕਰ, ਗਦਾ ਤੇ ਕਮਲ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਸ਼੍ਰੀਲਕਸ਼ਮੀ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੂੰ ਛੇ ਹਜ਼ਾਰ ਅਰਪਣ ਕਰੇ।

Verse 87

अनाहतेऽर्कपत्रे च कादिठांतार्णसंयुते । शुक्ले शूलाभयवरसधाकलशधारिणे ॥ ८७ ॥

ਅਨਾਹਤ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ-ਸਮ ਪੱਤੇ ਉੱਤੇ, ‘ਕ’ ਤੋਂ ‘ਠ’ ਤੱਕ ਦੇ ਬੀਜ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਸ਼ੁੱਧ ਚਿੱਟੇ ਪ੍ਰਭਾ ਵਾਲੇ ਦੇਵ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ—ਜੋ ਸ਼ੂਲ, ਅਭਯ ਤੇ ਵਰ ਮੁਦਰਾ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਕਲਸ਼ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 88

वामांगे शक्तियुक्ताय विद्याधिपतये सुधीः । वृषारूढाय रुद्राय षट्सहस्रं निवेदयेत् ॥ ८८ ॥

ਵਿਵੇਕੀ ਸਾਧਕ ਵਾਮ ਅੰਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ, ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ-ਆਰੂੜ੍ਹ ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਛੇ ਹਜ਼ਾਰ ਅਰਪਣ ਕਰੇ।

Verse 89

विशुद्धे षोडशदले स्वराढ्ये शुक्लवर्णके । महाज्योतिप्रकाशायेन्द्रियाधिपतये ततः ॥ ८९ ॥

ਫਿਰ ਵਿਸ਼ੁੱਧ ਚੱਕਰ ਦੇ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਲੇ, ਸੁਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਚਿੱਟੇ ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਮਹਾਜ੍ਯੋਤੀ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ।

Verse 90

सहस्रमर्पयेत्प्राणशक्त्या युक्तेश्चराय च । आज्ञाचक्रे हक्षयुक्ते द्विदिलेऽब्जे सहस्रकम् ॥ ९० ॥

ਪ੍ਰਾਣ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਯੁਕਤੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਜਪ/ਅਰਪਣ ਕਰੇ; ਅਤੇ ‘ਹ’ ‘ਕ੍ਸ਼’ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਆਜ್ಞਾ ਚੱਕਰ ਦੇ ਦੋ-ਪੱਤਿਆਂ ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਅਰਪਣ ਕਰੇ।

Verse 91

सदाशिवाय गुरवे पराशक्तियुताय वै । सहस्रारे महापद्मे नादबिन्दुद्वयान्विते ॥ ९१ ॥

ਸਦਾਸ਼ਿਵ-ਸਰੂਪ, ਪਰਾਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਗੁਰੂਦੇਵ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ, ਜੋ ਸਹਸਰਾਰ ਦੇ ਮਹਾਪਦਮ ਵਿੱਚ ਨਾਦ ਅਤੇ ਬਿੰਦੂ ਦੇ ਦ੍ਵੈ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਵਿਰਾਜਦੇ ਹਨ।

Verse 92

विलसन्मातृकावर्णे वराभयकराय च । प्ररमाद्ये च गुरवे सहस्रं विनिवेदयेत् ॥ ९२ ॥

ਜੋ ਮਾਤ੍ਰਿਕਾ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਵਰ ਅਤੇ ਅਭੈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਆਦਿ ਅਤੇ ਸਰਵੋਤਮ ਹਨ—ਉਹਨਾਂ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਸਹਸ੍ਰ (ਜਪ/ਆਹੁਤੀ) ਭੇਟ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 93

चुलुकेंऽबु पुनर्द्धृत्वा स्वभावादेव सिध्यतः । एकविंशतिसाहस्रप्रमितस्य जपस्य च ॥ ९३ ॥

ਫਿਰ ਇੱਕ ਚੁਲੁਕ ਜਲ ਲੈ ਕੇ ਇਹ ਕਰਮ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਨਾਲ ਹੀ ਸਿੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਕੀ ਹਜ਼ਾਰ ਮਾਪ ਵਾਲਾ ਜਪ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 94

षट्शताधिकसंख्या स्यादजपाया विभागशः । संकल्पेन मोक्षदाता विष्णुर्मे प्रीयतामिति ॥ ९४ ॥

ਵੰਡ ਅਨੁਸਾਰ ਅਜਪਾ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਛੇ ਸੌ ਤੋਂ ਕੁਝ ਵੱਧ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। “ਮੋਖਸ਼ਦਾਤਾ ਵਿਸ਼ਨੂ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਣ” ਇਸ ਸੰਕਲਪ ਨਾਲ ਇਸ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 95

अस्याः संकल्पमात्रेण महापापैः प्रमुच्यते । ब्रह्मैवाहं न संसारी नित्यमुक्तो न शोकभाक् ॥ ९५ ॥

ਇਸ (ਤੱਤ) ਦੇ ਕੇਵਲ ਸੰਕਲਪ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਹੀ ਮਹਾਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। (ਬੋਧ:) “ਮੈਂ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਸੰਸਾਰੀ ਨਹੀਂ; ਮੈਂ ਨਿਤ੍ਯ ਮੁਕਤ ਹਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ੋਕ ਦਾ ਭਾਗੀ ਨਹੀਂ।”

Verse 96

सञ्चिदानंदरूपोऽहमात्मानमिति भावयेत् । ततः समाचरेद्देहकृत्यं देवार्चनं तथा ॥ ९६ ॥

“ਮੈਂ ਸੱਚਿਦਾਨੰਦ-ਸਰੂਪ ਆਤਮਾ ਹਾਂ”—ਇਹ ਭਾਵ ਨਿੱਤ ਧਾਰੇ। ਫਿਰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦੇਹ-ਕਰਤੱਬ ਅਤੇ ਦੇਵ-ਪੂਜਾ ਵੀ ਕਰੇ।

Verse 97

तद्धिधानं प्रवक्ष्यामि सदाचारस्य लक्षणम् ॥ ९७ ॥

ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਹ ਵਿਧਾਨ ਦੱਸਾਂਗਾ—ਜੋ ਸਦਾਚਾਰ ਦੇ ਲੱਛਣ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ।