The Exposition of the Krishna Mantra (Kṛṣṇa-mantra-prakāśa): Nyāsa, Dhyāna, Worship, Yantra, and Prayoga

Verse 1

सूत उवाच । श्रुत्वा तु नारदो विप्राः कुमारवचनं मुनिः । यत्पप्रच्छ पुनस्तच्च युष्मभ्यं प्रवदाम्यहम् ॥ १ ॥

ਸੂਤ ਜੀ ਬੋਲੇ—ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੋ! ਕੁਮਾਰਾਂ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਮੁਨੀ ਨਾਰਦ ਨੇ ਜੋ ਕੁਝ ਫਿਰ ਪੁੱਛਿਆ, ਉਹੀ ਮੈਂ ਹੁਣ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੁਣਾਂਦਾ ਹਾਂ।

Verse 2

कार्तवीर्यस्य कवचं तथा हनुमतोऽपि च । चरितं च महत्पुण्यं श्रुत्वा भूयोऽब्रवीद्वचः ॥ २ ॥

ਕਾਰਤਵੀਰਯ ਦਾ ਕਵਚ, ਅਤੇ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਦਾ ਕਵਚ, ਤੇ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਦੀ ਮਹਾਂ ਪੁੰਨਮਈ ਕਥਾ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਫਿਰ ਇਹ ਬਚਨ ਬੋਲੇ।

Verse 3

नारद उवाच । साधु साधु मुनिश्रेष्ठ त्वयातिकरुणात्मना । श्रावितं चरितं पुण्यं शिवस्य च हनूमतः ॥ ३ ॥

ਨਾਰਦ ਜੀ ਬੋਲੇ—ਸਾਧੁ, ਸਾਧੁ! ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਅਤਿ ਕਰੁਣਾਮਈ ਹਿਰਦੇ ਨਾਲ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਅਤੇ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ, ਪੁੰਨ-ਦਾਇਕ ਕਥਾ ਸੁਣਾਈ।

Verse 4

तन्त्रस्यांस्य क्रमप्राप्तं कथनीयं च यत्त्वया । तत्प्रब्रूहि महाभाग किं पृष्ट्वान्यद्विदांवर ॥ ४ ॥

ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ! ਇਸ ਤੰਤਰ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਹਿਣਾ ਯੋਗ ਹੈ, ਉਹ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰੋ। ਹੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲੋਂ ਹੋਰ ਕੀ ਪੁੱਛਾਂ?

Verse 5

सनत्कुमार उवाच । अथ वक्ष्ये कृष्णमंत्रान्भुक्तिमुक्तिफलप्रदान् । ब्रह्माद्या यान्समाराध्य सृष्ट्यादिकरणे क्षमाः ॥ ५ ॥

ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਜੀ ਬੋਲੇ—ਹੁਣ ਮੈਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਾਂਗਾ, ਜੋ ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੋਖ—ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਫਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਮ੍ਯਕ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਦੇਵ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਆਦਿ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਰਥ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 6

कामः कृष्णपदं ङतं गोविंदं च तथाविधम् । गोपीजनपदं पश्चाद्वल्लभायाग्निसुंदरी ॥ ६ ॥

ਕਾਮਦੇਵ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੋਵਿੰਦ ਦੇ ਕੋਲ ਵੀ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਅਗਨਿਸੁੰਦਰੀ ਦੇਵੀ ਗੋਪੀਆਂ ਦੀ ਬਸਤੀ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਵੱਲਭਾ ਦੀ ਪ੍ਰਿਆ (ਸੰਗਿਨੀ) ਬਣੀ।

Verse 7

अष्टादशार्णो मंत्रोऽयं दुर्गाधिष्ठातृदैवतः । नारदोऽस्य मुनिश्छंदो गायत्री देवता पुनः ॥ ७ ॥

ਇਹ ਅਠਾਰਾਂ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲਾ ਮੰਤ੍ਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤ੍ਰੀ ਦੇਵਤਾ ਦੁਰਗਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਋ਸ਼ੀ ਨਾਰਦ ਹਨ, ਛੰਦ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੇਵਤਾ ਵੀ ਮੁੜ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਹੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 8

श्रीकृष्णः परमात्मा च कामो बीजं प्रकीर्तितम् । स्वाहा शक्तिर्नियोगस्तु चतुर्वर्गप्रसिद्धये ॥ ८ ॥

ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹਨ; ‘ਕਾਮ’ ਨੂੰ ਬੀਜ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ‘ਸਵਾਹਾ’ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਿਯੋਗ ਧਰਮ-ਅਰਥ-ਕਾਮ-ਮੋਖ਼ਸ਼ ਦੇ ਚਤੁਰਵਰਗ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਹੈ।

Verse 9

ऋषिं शिरसि वक्त्रे तु छंदश्च हृदि देवताम् । गुह्ये बीजं पदोः शक्तिं न्यसेत्साधकसत्तमः ॥ ९ ॥

ਸਰਵੋਤਮ ਸਾਧਕ ਨਿਆਸ ਕਰੇ—਋ਸ਼ੀ ਨੂੰ ਸਿਰ ਉੱਤੇ, ਛੰਦ ਨੂੰ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ, ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ, ਬੀਜ ਨੂੰ ਗੁਹ੍ਯ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਚਰਨਾਂ ਉੱਤੇ ਟਿਕਾਏ।

Verse 10

युगेवदाब्धि निगमैर्द्वाभ्यां वर्णैर्मनूद्भवैः । पंचांगानि प्रविन्यस्य तत्त्वन्यासं समाचरेत् ॥ १० ॥

ਵੇਦ-ਨਿਗਮ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਮਨੂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਦੋ ਵਰਣਾਂ ਸਮੇਤ ਪਹਿਲਾਂ ਪੰਚਾਂਗ ਨਿਆਸ ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਤੱਤਵ-ਨਿਆਸ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰੇ।

Verse 11

हृदंतिमादिकांतार्णमपराद्यानि चात्मने । मत्यंतानि च तत्वानि जीवाद्यानि न्यसेत्क्रमात् ॥ ११ ॥

ਹਿਰਦੇ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਕਰਕੇ ਅੰਦਰਲੇ ਅੰਤ (ਮੂਰਧਾ) ਤੱਕ, ਆਤਮ-ਹਿਤ ਲਈ ਉੱਚ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਨਿਆਸ ਕਰੇ। ਅਤੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਵ ਆਦਿ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਵੀ ਮਰਤ੍ਯ-ਦੇਹ ਪੱਧਰ ਤੱਕ ਨਿਆਸ ਕਰੇ।

Verse 12

जीवं प्राणं मतिमहंकारं मनस्तथैव च । शब्दं स्पर्शं रूपरसौ गंधं श्रोत्रं त्वचं तथा ॥ १२ ॥

ਜੀਵ, ਪ੍ਰਾਣ, ਮਤੀ (ਬੁੱਧੀ), ਅਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਮਨ; ਸ਼ਬਦ, ਸਪਰਸ਼, ਰੂਪ, ਰਸ ਅਤੇ ਗੰਧ; ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰ (ਕੰਨ) ਤੇ ਤ੍ਵਚਾ—ਇਹ ਤੱਤ ਗਿਣੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 13

नेत्रं च रसनांघ्राणं वाचं पाणिं पदेंद्रियम् । पायुं शिश्नमथाकाशं वायुं वह्निं जलं महीम् ॥ १३ ॥

ਨੇਤਰ; ਜੀਭ ਅਤੇ ਘ੍ਰਾਣ; ਵਾਕ; ਹੱਥ; ਪੈਰ ਦਾ ਇੰਦ੍ਰਿਯ; ਪਾਯੂ; ਉਪਸਥ; ਅਤੇ ਫਿਰ ਆਕਾਸ਼, ਵਾਯੂ, ਅਗਨੀ, ਜਲ, ਧਰਤੀ—ਇਹ ਵੀ ਤੱਤ ਹਨ।

Verse 14

जीवं प्राणं च सर्वागे मत्यादित्रितयं हृदि । मूर्द्धास्यहृद्गुह्य पादेष्वथ शब्दादिकान्न्यसेत् ॥ १४ ॥

ਜੀਵ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਦਾ ਨਿਆਸ ਸਭ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰ ਥਾਂ ਕਰੇ; ਮਤੀ ਆਦਿ ਤ੍ਰਯ ਦਾ ਨਿਆਸ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਸ਼ਬਦ ਆਦਿ ਦਾ ਨਿਆਸ ਮੂਰਧਾ, ਮੁਖ, ਹਿਰਦਾ, ਗੁਹ੍ਯ-ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕਰੇ।

Verse 15

कर्णादिस्वस्वस्थानेषु श्रोत्रादीनींद्रियाणि च । तथा वागादींद्रियाणि स्वस्वस्थानषु विन्यसेत् ॥ १५ ॥

ਕੰਨ ਆਦਿ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰ ਆਦਿ ਗਿਆਨ-ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਨਿਆਸ ਕਰੇ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਾਕ ਆਦਿ ਕਰਮ-ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਨਿਆਸ ਕਰੇ।

Verse 16

मूद्धस्यहृद्गुह्यपादेष्वाकाशादीन्न्यसेत्ततः । हृत्पुंडरीकमर्केन्दुह्निबिंबान्यनुक्रमात् ॥ १६ ॥

ਤਦੋਂ ਬਾਅਦ ਸਾਧਕ ਮੱਥੇ, ਹਿਰਦੇ, ਗੁਹ੍ਯ-ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆਕਾਸ਼ ਆਦਿ ਭੂਤ-ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਯਥਾਕ੍ਰਮ ਨਿਆਸ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਹਿਰਦੇ-ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਸੂਰਜ, ਚੰਦਰ ਅਤੇ ਅਗਨੀ ਦੇ ਤੇਜੋਮਯ ਮੰਡਲਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ॥੧੬॥

Verse 17

द्विषट्ह्यष्टदशकलाव्याप्तानि च तथा मतः । भूताष्टां गाक्षिपदगैर्वर्णैः प्रग्विन्न्यसेद्धृदि ॥ १७ ॥

ਇਹ ਵੀ ਅਠਾਰਾਂ ਕਲਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ‘ਗ’ ਆਦਿ ਵਰਣਾਂ ਅਤੇ ‘ਅਕ੍ਸ਼ਿ’ ਤੇ ‘ਪਦ’ ਗਣਾਂ ਨਾਲ ਦਰਸਾਏ ਅੱਖਰਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਵ-ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਅਸ਼ਟ-ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਨਿਆਸ ਕਰੇ॥੧੭॥

Verse 18

अथाकाशादिस्थलेषु वासुदेवादिकांस्ततः । वासुदेवः संकर्षणः प्रद्युम्नश्चानिरुद्धकः ॥ १८ ॥

ਫਿਰ ਆਕਾਸ਼ ਆਦਿ ਤੱਤਵ-ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਸੁਦੇਵ ਆਦਿ ਦਿਵ੍ਯ ਰੂਪਾਂ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰੇ—ਵਾਸੁਦੇਵ, ਸੰਕਰਸ਼ਣ, ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ ਅਤੇ ਅਨਿਰੁੱਧ॥੧੮॥

Verse 19

नारायणश्च क्रमशः परमेष्ठ्यादिभिर्युताः । परमेष्ठिपुमांच्छौ चविश्वनिवृत्तिसर्वकाः ॥ १९ ॥

ਅਤੇ ਨਾਰਾਇਣ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ‘ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ’ ਆਦਿ ਪਦਾਂ ਸਮੇਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ’ ਅਤੇ ‘ਪੁਮਾਨ’ ਆਦਿ ਨਾਮ—ਇਹ ਸਭ ਵਿਸ਼੍ਵ-ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ (ਪ੍ਰਪੰਚ-ਲਯ) ਦੇ ਸੂਚਕ ਅਤੇ ਸਰਵਾਤਮਕ ਪਰਮ-ਤੱਤਵ ਦੇ ਵਾਚਕ ਹਨ॥੧੯॥

Verse 20

श्वेतानिलाग्न्यंबुभूमिवर्णैः प्राग्वत्प्रविन्यसेत् । स्वबीजाद्यं कोपतत्वं नृसिंहं व्यापकेन च ॥ २० ॥

ਸ਼ਵੇਤ, ਅਨਿਲ, ਅਗਨੀ, ਅੰਬੁ ਅਤੇ ਭੂਮੀ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਰਣਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਅੱਖਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਨਿਆਸ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਬੀਜ-ਅੱਖਰ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਕਰਕੇ, ਵਿਆਪਕ ਰੂਪ ਸਮੇਤ, ਕੋਪ-ਤੱਤਵ ਵਿੱਚ ਨ੍ਰਿਸਿੰਹ ਦਾ ਨਿਆਸ ਕਰੇ॥੨੦॥

Verse 21

प्राग्वद्विन्यस्य सर्वाङ्गे तत्त्वन्यासोऽयमीरितः । मकाराद्या आद्यवर्णाः सर्वे स्युश्चंद्रभूषिताः ॥ २१ ॥

ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਵਿਨਿਆਸ ਕਰਕੇ, ਇਸ ਨੂੰ ਤੱਤਵ-ਨਿਆਸ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ‘ਮ’ਕਾਰ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਆਦਿ ਅੱਖਰ ਸਭ ਚੰਦਰ-ਭੂਸ਼ਣ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਮੰਨੇ ਜਾਣ।

Verse 22

वासुदेवादिका ज्ञेया ङेंताः साधकसत्तमैः । प्राणायामं ततः कृत्वा पूरकुम्भकरेचकैः ॥ २२ ॥

ਸਾਧਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਜਨ ‘ਵਾਸੁਦੇਵ’ ਆਦਿ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਅੱਖਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਕ ਸਮੂਹ ਜਾਣਨ। ਫਿਰ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਕਰਕੇ ਪੂਰਕ, ਕੁੰਭਕ ਅਤੇ ਰੇਚਕ ਕਰੇ।

Verse 23

चतुर्भिः षड्भर्द्वाभ्यां च मूलमंत्रेण मंत्रवित् । केचिदाहुरिहाचार्याः प्राणायामोत्तरं पुनः ॥ २३ ॥

ਮੰਤ੍ਰ-ਵਿਦ ਸਾਧਕ ਮੂਲ-ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਚਾਰ ਵਾਰ, ਜਾਂ ਛੇ ਵਾਰ, ਜਾਂ ਦੋ ਵਾਰ ਜਪ ਕਰੇ। ਕੁਝ ਆਚਾਰਯ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਫਿਰ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।

Verse 24

पीठन्यासं विधायाथ न्यासानन्यान्समाचरेत् । दशतत्त्वादि विन्यस्य वक्ष्यमाणविधानतः ॥ २४ ॥

ਪਹਿਲਾਂ ਪੀਠ-ਨਿਆਸ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਹੋਰ ਨਿਆਸਾਂ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰੇ। ਦਸ-ਤੱਤਵ ਆਦਿ ਦਾ ਵਿਨਿਆਸ ਅੱਗੇ ਦੱਸੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਕਰੇ।

Verse 25

मूर्तिपंजरनामानं पूर्वोक्तं विन्यसेद्बुधः । सर्वांगे व्यापकं कृत्वा किरीटमनुना सुधीः ॥ २५ ॥

ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਸਾਧਕ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸਿਆ ‘ਮੂਰਤੀ-ਪੰਜਰ’ ਨਾਮਕ ਨਿਆਸ ਕਰੇ। ਇਸ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ‘ਕਿਰੀਟ’ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਮੁਦ੍ਰਿਤ ਕਰੇ।

Verse 26

ततस्तारपुटं मंत्रं व्यापय्य करयोस्त्रिशः । पंचांगुलीषु करयोः पंचांगं विन्यसेत्ततः ॥ २६ ॥

ਤਦਨੰਤ ‘ਤਾਰ-ਪੁਟ’ ਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਦੋਵੇਂ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾ ਕੇ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਸਭ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਦੋਵੇਂ ਹੱਥਾਂ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਉਂਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪੰਚਾਂਗ-ਨਿਆਸ ਕਰੇ।

Verse 27

त्रिशो मूलेन मूर्द्धादिपादांतं व्यापकं न्यसेत् । सकृद्व्यापय्य तारेण मंत्रन्यासं ततश्चरेत् ॥ २७ ॥

ਮੂਲ-ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਸਿਰ ਦੇ ਸ਼ਿਖਰ ਤੋਂ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਵਿਆਪਕ ਨਿਆਸ ਕਰੇ। ਫਿਰ ‘ਤਾਰਾ’ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੇਹ ਨੂੰ ਵਿਆਪਕ ਕਰ ਕੇ, ਅਗੋਂ ਮੰਤ੍ਰ-ਨਿਆਸ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰੇ।

Verse 28

शिरोललाटे भ्रूमध्ये कर्णयोश्चक्षुषोस्तथा । घ्राणयोर्वदने कंठे हृदि नाभौ तथा पुनः ॥ २८ ॥

ਸਿਰ, ਮੱਥੇ, ਭੌਂਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਕੰਨਾਂ ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ; ਨੱਕ ਦੇ ਰੰਧਰਾਂ, ਮੂੰਹ, ਗਲੇ, ਹਿਰਦੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਨਾਭੀ ਵਿੱਚ—(ਮੰਤ੍ਰ) ਨਿਆਸ ਕਰੇ।

Verse 29

कट्यां लिंगे जानुनोश्च पादयोर्विन्यसेत्क्रमात् । हृदंतान्मंत्रवर्णांश्च ततो मूर्ध्नि ध्रुवं न्यसेत् ॥ २९ ॥

ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕਮਰ, ਲਿੰਗ, ਦੋਵੇਂ ਘੁੱਟਣਾਂ ਅਤੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ (ਮੰਤ੍ਰ) ਨਿਆਸ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਹਿਰਦੇ ਤੱਕ ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਅੱਖਰਾਂ ਦਾ ਨਿਆਸ ਕਰ ਕੇ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਧ੍ਰੁਵ-ਨਿਆਸ ਟਿਕਾਏ।

Verse 30

पुनर्नयनयोरास्ये हृदि गुह्ये च पादयोः । विन्यसेद्धृदयांतानि मनोः पंचपदानि च ॥ ३० ॥

ਫਿਰ ਦੋਵੇਂ ਅੱਖਾਂ, ਮੂੰਹ, ਹਿਰਦਾ, ਗੁਹ੍ਯ-ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ—‘ਹਿਰਦਯ’ ਤੱਕ ਸਮਾਪਤ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਪੰਜ ਪਦਾਂ ਦਾ ਨਿਆਸ ਕਰੇ।

Verse 31

भूयो मुन्यादिकं न्यस्य पंचांगं पूर्ववन्न्यसेत् । अथ वक्ष्ये महागुह्यं सर्वन्यासोत्तमोत्तमम् ॥ ३१ ॥

ਫਿਰ ਮੁਨੀ (਋ਸ਼ਿ) ਆਦਿ ਦਾ ਨਿਆਸ ਕਰਕੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਪੰਚਾਂਗ-ਨਿਆਸ ਕਰੇ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਮਹਾਗੁਹ੍ਯ—ਸਾਰੇ ਨਿਆਸਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪਰਮੋਤਮ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਨਿਆਸ—ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 32

यस्य विज्ञानमात्रेण जीवन्मुक्तो भवेन्नरः । अणिमाद्यष्टसिद्धीनामीश्वरः स्यान्न संशयः ॥ ३२ ॥

ਜਿਸ ਦੇ ਕੇਵਲ ਵਿਗਿਆਨ (ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਬੋਧ) ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਜੀਵਨ-ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਅਣਿਮਾ ਆਦਿ ਅੱਠ ਸਿੱਧੀਆਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਬਣਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 33

यस्याराधनतो मंत्री कृष्णसंनिध्यतां व्रजेत् । ताराद्याभिर्व्याहृतिभिः संपुटं विन्यसेन्मनुम् ॥ ३३ ॥

ਜਿਸ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਨਾਲ ਮੰਤ੍ਰ-ਸਾਧਕ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਸਾਨ্নਿਧ੍ਯ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪ੍ਰਣਵ (ਤਾਰਾ) ਆਦਿ ਅਤੇ ਵ੍ਯਾਹ੍ਰਿਤੀਆਂ ਨਾਲ ‘ਸੰਪੁਟ’ ਬਣਾ ਕੇ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਵਿਨਿਆਸ ਕਰੇ।

Verse 34

मंत्रेण पुटितांश्चापि प्रणवाद्यांस्ततो न्यसेत् । गायत्र्या पुटुतं मंत्रं विन्यसेन्मातृकास्थले ॥ ३४ ॥

ਫਿਰ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਪੁਟਿਤ (ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ) ਪ੍ਰਣਵ ਆਦਿ ਅੱਖਰਾਂ ਦਾ ਵੀ ਨਿਆਸ ਕਰੇ। ਅਤੇ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਨਾਲ ਪੁਟਿਤ ਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਮਾਤ੍ਰਿਕਾ-ਸਥਾਨ (ਅੱਖਰ-ਪੀਠ) ਵਿੱਚ ਵਿਨਿਆਸ ਕਰੇ।

Verse 35

मंत्रेण पुटितां तां च गायत्रीं विन्यसेत्क्रमात् । मातृकापुटितं मूलं विन्यसेत्साधकोत्तमः ॥ ३५ ॥

ਫਿਰ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਪੁਟਿਤ ਉਸ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਨਿਆਸ ਕਰੇ। ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਸਾਧਕ ਮਾਤ੍ਰਿਕਾ ਨਾਲ ਪੁਟਿਤ ਮੂਲ-ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਵੀ ਨਿਆਸ ਕਰੇ।

Verse 36

मूलेन पुटितां चैव मातृकां विन्यसेत्क्रमात् । तृचं न मातृकावर्णान्पूर्वं तत्तत्स्थले सुधीः ॥ ३६ ॥

ਫਿਰ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਸਾਧਕ ਮੂਲ-ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਆਵ੍ਰਿਤ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੇ ਮਾਤ੍ਰਿਕਾ ਵਰਣਾਂ ਦਾ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਨਿਆਸ ਕਰੇ। ਤਿੰਨ ਰਿਚਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾ ਰਖੇ; ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਤ੍ਰਿਕਾ ਅੱਖਰ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕਰੇ।

Verse 37

विन्यसेन्न्यासषट्कं च षोढा न्यासोऽयमीरितः । अनेन न्यासवर्येण साक्षात्कृष्णसमो भवेत् ॥ ३७ ॥

ਛੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਨਿਆਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਹੀ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲਾ ਨਿਆਸ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਉੱਤਮ ਨਿਆਸ ਨਾਲ ਸਾਧਕ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਸਮ (ਸੰਨਿਧੀ ਤੇ ਸਮਰੱਥਾ ਵਿੱਚ) ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 38

न्यासेन पुटितं दृष्ट्वा सिद्धगंधर्वकिन्नराः । देवा अपि नमंत्येनं किंपुनर्मानवा भुवि ॥ ३८ ॥

ਨਿਆਸ ਨਾਲ ਅਭਿਸ਼ਿਕਤ ਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੋਏ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਸਿੱਧ, ਗੰਧਰਵ ਅਤੇ ਕਿੰਨਰ ਵੀ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਦੇਵਤਾ ਵੀ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਫਿਰ ਧਰਤੀ ਦੇ ਮਨੁੱਖ ਤਾਂ ਕਿੰਨਾ ਵੱਧ!

Verse 39

सुदर्शनस्य मंत्रेण कुर्याद्दिग्बंधनं ततः । देवं ध्यायन्स्वहृदये सर्वाभीष्टप्रदायकम् ॥ ३९ ॥

ਫਿਰ ਸੁਦਰਸ਼ਨ-ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਦਿਗਬੰਧਨ (ਦਿਸ਼ਾ-ਰੱਖਿਆ) ਕਰੇ। ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਸਰਵ-ਅਭੀਸ਼ਟ ਪ੍ਰਦਾਇਕ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਿਆਂ ਅੱਗੇ ਵਧੇ।

Verse 40

उत्फुल्लकुसुमव्रातनम्रशाखैर्वरद्रुमैः । सस्मेयमंजरीवृंदवल्लरीवेष्टितैः शुभैः ॥ ४० ॥

ਉਹ ਥਾਂ ਵਰਦ-ਵ੍ਰਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਿਤ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਿੜੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਗੁੱਛਿਆਂ ਦੇ ਭਾਰ ਨਾਲ ਝੁਕੀਆਂ ਸਨ; ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਲਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਮੁਸਕਾਨ ਵਰਗੀਆਂ ਮੰਜਰੀਆਂ ਦੇ ਗੁੱਛੇ ਸਜੇ ਸਨ।

Verse 41

गलत्परागधूलिभिः सुरभीकृतदिङ्मुखः । स्मरेच्छिशिरितं वृंदावनं मंत्रीसमाहितः ॥ ४१ ॥

ਉੱਡਦੀ ਪਰਾਗ-ਧੂੜ ਨਾਲ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਮੁਖ ਸੁਗੰਧਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਮੰਤ੍ਰ-ਸਾਧਕ ਮਨ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕਾਗ੍ਰ ਕਰਕੇ, ਸਿਮਰਨ ਨਾਲ ਸ਼ੀਤਲ ਹੋਏ ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ।

Verse 42

उन्मीलन्नवकंजालिविगलन्मधुसंचयैः । लुब्धांतः करणैर्गुंजद्द्विरेफपटलैः शुभम् ॥ ४२ ॥

ਨਵੇਂ ਕਮਲਾਂ ਦੇ ਗੁੱਛੇ ਖਿੜ ਕੇ ਮਧੁ ਦੇ ਭੰਡਾਰ ਝਲਕਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਰਸ-ਲੋਭ ਨਾਲ ਖਿੱਚੇ ਅੰਦਰਲੇ ਭਾਵਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਗੂੰਜਦੀਆਂ ਮੱਖੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਬਹੁਤ ਸ਼ੁਭ ਸੀ।

Verse 43

मरालपरभृत्कीरकपोतनिकरैर्मुहुः । मुखरीकृतमानृत्यन्मायूरकुलमंजुलम् ॥ ४३ ॥

ਹੰਸ, ਕੋਇਲ, ਤੋਤਾ ਅਤੇ ਕਬੂਤਰਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਵਾਰ ਵਾਰ ਉਸ ਨੂੰ ਗੂੰਜਦਾਰ ਕਰਦੇ; ਅਤੇ ਨੱਚਦੇ ਮੋਰਾਂ ਦੇ ਮਨੋਹਰ ਟੋਲੇ ਆਪਣੀ ਕੂਕ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਰਸਭਰਿਆ ਬਣਾਉਂਦੇ।

Verse 44

कालिंद्या लोलकल्लोलविप्रुषैर्मंदवाहिभिः । उन्निद्रांबुरुहव्रातरजोभिर्धूसरैः शिवैः ॥ ४४ ॥

ਕਾਲਿੰਦੀ (ਯਮੁਨਾ) ਦੀਆਂ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਲਹਿਰਾਂ ਦੀ ਬੂੰਦਾਬਾਂਦੀ ਨਰਮ ਹਵਾਵਾਂ ਨਾਲ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਖਿੜੇ ਕਮਲਾਂ ਦੇ ਪਰਾਗ ਨਾਲ ਧੁੰਦਲੀ ਹੋਈ ਉਹ ਹਵਾ ਮੰਗਲਮਈ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤਿਕਾਰਕ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 45

प्रदीपित स्मरैर्गोष्ठसुंदरीमृदुवाससाम् । विलोलनपरैः संसेवितं वा तैर्निरंतरम् ॥ ४५ ॥

ਜਾਂ ਫਿਰ ਕਾਮ-ਰਸ ਨਾਲ ਪ੍ਰਦੀਪਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਗੋਸ਼ਠ ਦੀਆਂ ਸੁੰਦਰ ਗੋਪੀਆਂ ਨਾਲ—ਨਰਮ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੀਆਂ, ਖੇਡ-ਵਿਲਾਸ ਵਿੱਚ ਰਤ—ਲਗਾਤਾਰ ਸੰਗ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 46

स्मरेत्तदंते गीर्वाणभूरुहं सुमनोहरम् । तदधः स्वर्णवेद्यां च रत्नपीठमनुत्तमम् ॥ ४६ ॥

ਉਸ ਧਿਆਨ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਤਿ ਮਨੋਹਰ ਦਿਵ੍ਯ ਕਲਪਵ੍ਰਿਖ਼ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਸੁਵਰਨ ਵੇਦੀ ਤੇ ਅਨੁੱਤਮ ਰਤਨ-ਪੀਠ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ।

Verse 47

रत्नकुट्टिमपीठेऽस्मिन्नरुणं कमलं स्मरेत् । अष्टपत्रं च तन्मध्ये मुकुंदं संस्मरेत्स्थितम् ॥ ४७ ॥

ਇਸ ਰਤਨ-ਜੜਿਤ ਕੁੱਟਿਮ ਪੀਠ ਉੱਤੇ ਅਰੁਣ ਕਮਲ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਮੱਧ ਦੇ ਅੱਠ ਦਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਹਾਜਮਾਨ ਮੁਕੁੰਦ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰੇ।

Verse 48

फुल्लेंदीवरकांतं च केकिबर्हावतंसकम् । पीतांशुकं चंद्रमुखं सरसीरुहनेत्रकम् ॥ ४८ ॥

ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਿੜੇ ਨੀਲੇ ਕਮਲ ਵਰਗਾ ਕਾਂਤਿਮਾਨ, ਮੋਰ-ਪੰਖ ਦੀ ਕਲਗੀ ਨਾਲ ਸਜਿਆ; ਪੀਤਾਂਬਰਧਾਰੀ, ਚੰਦ੍ਰ-ਮੁਖ ਅਤੇ ਕਮਲ-ਨੇਤਰ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ।

Verse 49

कौस्तुभोद्भासितांगं च श्रीवत्सांकं सुभूषितम् । व्रजस्त्रीनेत्रकमलाभ्यर्चितं गोगणावृतम् ॥ ४९ ॥

ਕੌਸਤੁਭ ਮਣੀ ਦੀ ਜੋਤ ਨਾਲ ਚਮਕਦੇ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੇ, ਸ਼੍ਰੀਵਤਸ ਚਿੰਨ੍ਹ ਨਾਲ ਅੰਕਿਤ ਤੇ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ; ਵ੍ਰਜ ਦੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਕਮਲ-ਨੇਤਰਾਂ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਨਾਲ ਪੂਜਿਤ ਅਤੇ ਗਊਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ।

Verse 50

गोपवृंदयुतं वंशीं वादयंतं स्मरेत्सुधीः । एवं ध्यात्वा जपेदादावयुतद्वितयं बुधः ॥ ५० ॥

ਸੁਧੀ ਜਨ ਗੋਪ-ਵ੍ਰਿੰਦ ਨਾਲ ਵੰਸ਼ੀ ਵਜਾਉਂਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਵਿਦਵਾਨ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਵੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਜਪ ਕਰੇ।

Verse 51

जुहुयादरुणांभोजैस्तद्दशांशं समाहितः । जपेत्पश्चान्मंत्रसिद्ध्यै भूतलक्षं समाहितः ॥ ५१ ॥

ਸਮਾਹਿਤ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਲਾਲ ਕਮਲਾਂ ਦੁਆਰਾ ਉਸ ਦਾ ਦਸਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਹਵਨ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਮੰਤ੍ਰ-ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਇਕ ਲੱਖ ਜਪ, ਸਥਿਰ ਮਨ ਨਾਲ ਕਰੇ।

Verse 52

अरुणैः कमलैहुत्वा सर्वसिद्धीश्वरो भवेत् । पूर्वोक्ते वैष्णवे पीठे मूर्तिं संकल्प्य मूलतः ॥ ५२ ॥

ਲਾਲ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਆਹੁਤੀ ਦੇ ਕੇ ਸਾਧਕ ਸਭ ਸਿੱਧੀਆਂ ਦਾ ਅਧੀਸ਼ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਕਹੇ ਵੈਸ਼ਨਵ ਪੀਠ ਵਿੱਚ ਮੂਲ ਤੋਂ ਹੀ ਦੇਵ-ਮੂਰਤੀ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕਰ ਕੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰੇ।

Verse 53

तस्यामावाह्य चाभ्यर्चेद्गोपीजनमनोहरम् । मुखे वेणुं समभ्यर्च्य वनमालां च कौस्तुभम् ॥ ५३ ॥

ਉੱਥੇ ਆਵਾਹਨ ਕਰ ਕੇ ਗੋਪੀਆਂ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਮੋਹਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰੇ। ਉਸ ਦੇ ਮੁਖ ਦੀ ਵੇਣੂ, ਅਤੇ ਵਨਮਾਲਾ ਤੇ ਕੌਸਤੁਭ ਮਣੀ ਦੀ ਵੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।

Verse 54

श्रीवत्सं च हृदि प्रार्च्य ततः पुष्पांजलिं क्षिपेत् । ततः श्वेतां च तुलसीं शुक्लचंदनपंकिलाम् ॥ ५४ ॥

ਹਿਰਦੇ ਉੱਤੇ ਸ੍ਰੀਵਤਸ ਚਿੰਨ੍ਹ ਦੀ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਅਰਚਨਾ ਕਰ ਕੇ ਫਿਰ ਪੁਸ਼ਪਾਂਜਲੀ ਅਰਪਿਤ ਕਰੇ। ਤਦੋਂ ਬਾਅਦ ਚਿੱਟੇ ਚੰਦਨ ਨਾਲ ਲਿਪਤ ਸ਼ਵੈਤ ਤੁਲਸੀ ਭੇਟ ਕਰੇ।

Verse 55

रक्तां च तुलसीं रक्तंचदनाक्तां क्रसात्सुधीः । अर्पयेद्दक्षिणे जद्वयमश्वारियुग्मकम् ॥ ५५ ॥

ਸੁਧੀ ਜਨ ਦੱਖਿਣਾ ਵਜੋਂ ਲਾਲ ਤੁਲਸੀ ਅਤੇ ਲਾਲ ਚੰਦਨ ਨਾਲ ਲਿਪਤ ਦੋ ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਅਰਪਣ ਕਰੇ; ਨਾਲ ਹੀ ਅਸ਼ਵ-ਅਸ਼ਵਾ, ਘੋੜਾ-ਘੋੜੀ ਦਾ ਜੋੜਾ ਵੀ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰੇ।

Verse 56

हयमारद्वयेनैव हृदि मूर्ध्नि तथा पुनः । पद्मद्वयं च विधिवत्ततः शीर्षे समर्पयेत् ॥ ५६ ॥

ਕੇਵਲ ‘ਹਯਮਾਰਾ’ ਦੇ ਯੁਗਮ-ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਫਿਰ ਮਸਤਕ ਦੀ ਸ਼ਿਖਾ ਉੱਤੇ ਨਿਆਸ ਕਰੇ; ਤਦਨੰਤਰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਪਦਮ’ ਦੇ ਯੁਗਮ ਨੂੰ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਅਰਪਿਤ ਕਰੇ।

Verse 57

तुलसीद्वयमंभोजद्वयमश्वारियुग्मकम् । ततः सर्वाणि पुष्पाणि सर्वाङ्गेषु समर्पयेत् ॥ ५७ ॥

ਦੋ ਤੁਲਸੀ ਦੇ ਪੱਤੇ, ਦੋ ਕਮਲ ਦੇ ਫੁੱਲ ਅਤੇ ਅਸ਼ਵਾਰੀ ਫੁੱਲਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਜੋੜਾ ਅਰਪਿਤ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਫੁੱਲ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰੇ।

Verse 58

दक्षिणे वासुदेवाख्यं स्वच्छं चैतन्यमव्ययम् । वामे च रुक्मिणीं तदून्नित्यां रक्तां रजोगुणाम् ॥ ५८ ॥

ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਵਾਸੁਦੇਵ—ਨਿਰਮਲ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਚੇਤਨ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ; ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਰੁਕਮਿਣੀ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿਤ੍ਯ ਸਹਚਰੀ—ਲਾਲ ਵਰਣ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਰਜੋਗੁਣ-ਸ਼ਕਤੀ ਰੂਪ।

Verse 59

एवं संपूज्य गोपालं कुर्यादावरणार्चनम् । यजेद्दामसुदामौ च वसुदामं च किंकिणीम् ॥ ५९ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੋਪਾਲ ਦੀ ਯਥਾਵਿਧੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਆਵਰਨ-ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਦਾਮ, ਸੁਦਾਮ, ਵਸੁਦਾਮ ਤੇ ਕਿੰਕਿਣੀ ਦੀ ਵੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।

Verse 60

पूर्वाद्याशासु दामाद्या ङेंनमोन्तध्रुवादिकाः । अग्निनैर्ऋतिवाय्वीशकोणेषु हृदयादिकान् ॥ ६० ॥

ਪੂਰਬ ਆਦਿ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਦਾਮ’ ਆਦਿ ਮੰਤ੍ਰ ਅਤੇ ‘ਙੇਂ, ਨਮಃ, ਅੰਤ, ਧ੍ਰੁਵ’ ਆਦਿ ਸਮੂਹ ਦਾ ਵਿਨਿਆਸ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਅਗਨੀ, ਨੈ਋ਤੀ, ਵਾਯੂ, ਈਸ਼ਾਨ ਕੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਹ੍ਰਿਦਯ’ ਆਦਿ ਅੰਗ-ਨਿਆਸ ਕਰੇ।

Verse 61

दिक्ष्वस्त्राणि समभ्यर्च्य पत्रेषु महिषीर्यजेत् । रुक्मिणी सत्यभामा च नाग्नजित्यभिधा पुनः ॥ ६१ ॥

ਅੱਠਾਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਵ੍ਯ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਵਿਧੀਵਤ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਪੱਤਿਆਂ ਦੇ ਪਾਤਰਾਂ ਉੱਤੇ ਮਹਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰੇ—ਰੁਕਮਿਣੀ, ਸਤ੍ਯਭਾਮਾ ਅਤੇ ਮੁੜ ਨਾਗ੍ਨਜਿਤੀ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਣੀ।

Verse 62

सुविंदा मित्रविंदा च लक्ष्मणा चर्क्षजा ततः । सुशीला च लसद्रम्यचित्रितांबरभूषणा ॥ ६२ ॥

ਸੁਵਿੰਦਾ ਅਤੇ ਮਿਤ੍ਰਵਿੰਦਾ, ਫਿਰ ਲਕਸ਼ਮਣਾ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਰਕਸ਼ਜਾ; ਅਤੇ ਸੁਸ਼ੀਲਾ ਵੀ—ਦੀਪਤ, ਮਨੋਹਰ, ਸੁੰਦਰ ਨਕਸ਼ੀਦਾਰ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਤੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ।

Verse 63

ततो यजेद्दलाग्रेषु वसुदेवञ्च देवकीम् । नंदगोपं यशोदां च बलभद्रं सुभद्रिकाम् ॥ ६३ ॥

ਫਿਰ ਪੱਤਿਆਂ ਦੇ ਸਿਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਪੂਜਾ-ਅਰਪਣ ਕਰੇ—ਵਸੁਦੇਵ ਅਤੇ ਦੇਵਕੀ ਨੂੰ, ਨੰਦਗੋਪ ਅਤੇ ਯਸ਼ੋਦਾ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਬਲਭਦ੍ਰ ਤੇ ਸੁਭਦ੍ਰਾ ਨੂੰ।

Verse 64

गोपानूगोपीश्च गोविंदविलीनमतिलोचनान् । ज्ञानमुद्राभयकरौ पितरौ पीतपांडुरौ ॥ ६४ ॥

ਗੋਪਾਂ ਅਤੇ ਗੋਪੀਆਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਤੇ ਨੇਤਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੋਵਿੰਦ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਹ ਦੋ ਪੂਜਣਯ ਬਜ਼ੁਰਗ ਵੀ—ਪੀਤ-ਪਾਂਡੁਰ ਵਰਣ, ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ-ਮੁਦਰਾ ਅਤੇ ਅਭਯ-ਮੁਦਰਾ।

Verse 65

दिव्यमाल्यांबरालेपभूषणे मातरौ पुनः । धारयंत्यौ चरुं चैव पायसीं पूर्णपात्रिकाम् ॥ ६५ ॥

ਫਿਰ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਮਾਤਾਵਾਂ—ਦਿਵ੍ਯ ਮਾਲਾਵਾਂ, ਵਸਤ੍ਰਾਂ, ਸੁਗੰਧਿਤ ਲੇਪ ਅਤੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ—ਚਰੂ ਦਾ ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਅਤੇ ਪਾਯਸੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਪੂਰਾ ਪਾਤਰ ਧਾਰਨ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ।

Verse 66

अरुणश्यामले हारमणिकुं डलमंडिते । बलः शंखेंदुधवलो मुशलं लांगलं दधत् ॥ ६६ ॥

ਉਹ ਅਰੁਣ-ਸ਼ਿਆਮ ਵਰਣ ਦੇ ਹਨ, ਹਾਰ ਅਤੇ ਮਣੀ ਜੜੇ ਕੁੰਡਲਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ। ਸ਼ੰਖ ਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਰਗੇ ਧਵਲ ਬਲਰਾਮ ਜੀ ਮੁਸ਼ਲ ਅਤੇ ਹਲ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ॥

Verse 67

हालालोलो नीलवासा हलवानेककुंडलः । कला या श्यामला भद्रा सुभद्रा भद्रभूषणा ॥ ६७ ॥

ਉਹ ਹਾਲਾ-ਲੋਲਾ, ਕ੍ਰੀੜਾ ਵਿੱਚ ਝੂਲਣ ਵਾਲੀ; ਨੀਲੇ ਵਸਤ੍ਰ ਧਾਰਣ ਵਾਲੀ, ਅਨੇਕ ਕੁੰਡਲਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ। ਉਹ ਕਲਾ-ਰੂਪਾ ਸ਼ਿਆਮਲਾ, ਭਦ੍ਰਾ, ਸੁਭਦ੍ਰਾ, ਭਦ੍ਰ ਭੂਸ਼ਣਾਂ ਨਾਲ ਭੂਸ਼ਿਤ ਹੈ॥

Verse 68

वराभययुता पीतवसना रूढयौवना । वेणुवीणाहेमयष्टिशंखश्रृंगादिपाणयः ॥ ६८ ॥

ਉਹ ਵਰਦ ਅਤੇ ਅਭਯ ਮੁਦਰਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਪੀਲੇ ਵਸਤ੍ਰ ਧਾਰਣ ਵਾਲੇ, ਯੌਵਨ-ਤੇਜ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵੇਣੂ, ਵੀਣਾ, ਸੁਵਰਨ ਦੰਡ, ਸ਼ੰਖ, ਸਿੰਗ ਆਦਿ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹਨ॥

Verse 69

गोपा गोप्यश्च विविधप्राभृतान्नकरांबुजाः । मंदारदींश्च तद्बाह्ये पूजयेत्कल्पपादपान् ॥ ६९ ॥

ਗੋਪ ਅਤੇ ਗੋਪੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਰ-ਕਮਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭੇਟਾਂ ਅਤੇ ਅੰਨ ਹਨ, ਉਸ ਥਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰ ਮੰਦਾਰ ਆਦਿ ਕਲਪ-ਵ੍ਰਿਖ਼ਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ॥

Verse 70

मंदारश्च तथा संतानको वै पारिजातकः । कल्पद्रुमस्ततः पश्चाद्ध्वरिचन्दनसंज्ञकः ॥ ७० ॥

ਮੰਦਾਰ, ਅਤੇ ਸੰਤਾਨਕ ਤੇ ਪਾਰਿਜਾਤ; ਫਿਰ ਕਲਪਦ੍ਰੁਮ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਧਵਰੀ-ਚੰਦਨ ਨਾਮ ਵਾਲਾ ਵ੍ਰਿਖ਼॥

Verse 71

मध्ये दिक्षु समभ्यर्च्य बहिः शक्रादिकान्यजेत् । तदस्त्राणि च संपूज्य यजेत्कृष्णाष्टकेन च ॥ ७१ ॥

ਮੱਧ ਵਿਚ ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਮੁੱਖ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਬਾਹਰ ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਅਰਘ੍ਯ-ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਅਰਪਣ ਕਰੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਵ੍ਯ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਭੀ ਪੂਰੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾਸ਼ਟਕ ਨਾਲ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੇ।

Verse 72

कृष्णं च वासुदेवं च देवकीनन्दनं तथा । नारायणं यदुश्रेष्ठं वार्ष्णेयं धर्मपालकम् ॥ ७२ ॥

ਮੈਂ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ—ਵਾਸੁਦੇਵ, ਦੇਵਕੀ-ਨੰਦਨ—ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਨਾਰਾਇਣ ਨੂੰ, ਯਦੂਆਂ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨੂੰ, ਵਾਰਸ਼ਣੇਯ ਵੀਰ ਨੂੰ, ਧਰਮ ਦੇ ਪਾਲਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 73

असुराक्रांतभूभारहारिणं पूजयेत्ततः । एभिरावरणैः पूजा कर्तव्यासुखैरिणः ॥ ७३ ॥

ਫਿਰ ਅਸੁਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਆਕ੍ਰਾਂਤ ਧਰਤੀ ਦਾ ਭਾਰ ਹਰਨ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਆਵਰਣ-ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਸੁਖਦਾਤਾ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 74

संसारसागरोत्थीर्त्यै सर्वकामाप्तये बुधः । एवं पूजादिभिः सिद्धा भवद्वैश्रवणो यमः ॥ ७४ ॥

ਸੰਸਾਰ-ਸਾਗਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋਣ ਅਤੇ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਮਨੁੱਖ ਇਉਂ ਹੀ ਕਰੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਆਦਿ ਨਾਲ ਤੇਰੇ ਲਈ ਵੈਸ਼੍ਰਵਣ ਅਤੇ ਯਮ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਸਿੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 75

त्रिकालपूजनं चास्य वक्ष्ये सर्वार्थसिद्धिदम् । श्रीमदुद्यानसंवीतिहेमभूरत्नमंडपे ॥ ७५ ॥

ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਤ੍ਰਿਕਾਲ-ਪੂਜਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਸਭ ਅਰਥਾਂ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ—ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਬਾਗਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ, ਸੋਨੇ ਦੀ ਭੂਮੀ ਵਾਲੀ ਰਤਨ-ਮੰਡਪ ਵਿੱਚ।

Verse 76

लसत्कल्पद्रुमाधस्थरत्नाब्जपीठसंस्थितम् । सुत्रामरत्नसंकाशं गुडस्निग्धालकं शिशुम् ॥ ७६ ॥

ਉਸ ਨੇ ਚਮਕਦੇ ਕਲਪਵ੍ਰਿਖ਼ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਜੜੇ ਕਮਲ-ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਇਕ ਸ਼ਿਸ਼ੁ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਉਹ ਮੋਤੀਆਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਗੁੜ ਵਰਗੇ ਸਨਿੱਘੇ ਕਾਲੇ ਘੁੰਗਰਾਲੇ ਵਾਲਾਂ ਨਾਲ ਸੋਹਣਾ ਲੱਗਦਾ ਸੀ।

Verse 77

चलत्कनककुंडलोल्लसितचारुगंडस्थलं सुघोणधरमद्भुतस्मितमुखांवुतं सुन्दरम् । स्फुरद्विमलरत्नयुक्कनकसूत्रनद्धं दधत्सुवर्णपरिमंडितं सुभगपौंडरीकं नखम् ॥ ७७ ॥

ਹਿਲਦੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਕੁੰਡਲਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਸੋਹਣੇ ਗੱਲ੍ਹ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ; ਨੱਕ ਸੁਘੜ ਸੀ ਅਤੇ ਮੁਖ-ਕਮਲ ਉੱਤੇ ਅਦਭੁਤ ਮੁਸਕਾਨ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਕਮਲ-ਸਮਾਨ ਨਖ ਉੱਤੇ ਨਿਰਮਲ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਜੜਿਆ ਸੋਨੇ ਦਾ ਧਾਗਾ ਚਮਕਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਚੌਫੇਰੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਸੀ।

Verse 78

समुद्धूसरोरस्थले धेनुधूल्या सुपुष्टांगमष्टापदाकल्पदीप्तम् । कटीलस्थले चारुजंघान्तयुग्मं पिनद्धं क्वणत्किंकिणीजालदाम्ना ॥ ७८ ॥

ਗਾਂਵਾਂ ਦੀ ਉੱਡੀ ਧੂੜ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਵਕਸ਼-ਸਥਲ ਹੌਲੀ ਜਿਹਾ ਧੂਸਰ ਸੀ; ਉਸ ਦਾ ਪੁਸ਼ਟ ਸ਼ਰੀਰ ਸ਼ੁੱਧ ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਸੀ। ਕਮਰ ਉੱਤੇ ਸੁੰਦਰ ਟੰਗਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਛੋਟੀਆਂ ਘੁੰਘਰੂਆਂ ਦੇ ਜਾਲ ਵਾਲੀ ਮੇਖਲਾ ਬੰਨੀ ਸੀ, ਜੋ ਮਿੱਠੀ ਝੰਕਾਰ ਕਰਦੀ ਸੀ।

Verse 79

हसन्तं हसद्वंधुजीवप्रसूनप्रभापाणिपादांबुजोदारकांत्या । दधानं करो दक्षिणे पायसान्न सुहैयंगवीनं तथा वामहस्ते ॥ ७९ ॥

ਉਹ ਹੱਸ ਰਿਹਾ ਸੀ; ਬੰਧੁਜੀਵ ਫੁੱਲ ਦੀ ਚਮਕ ਵਰਗੀ ਕਾਂਤੀ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਕਮਲ-ਸਮਾਨ ਹੱਥ ਪੈਰ ਚਮਕਦੇ ਸਨ। ਉਸ ਨੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਪਾਇਸ (ਖੀਰ) ਅਤੇ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਤਾਜ਼ਾ ਮੱਖਣ (ਹੈਯੰਗਵ) ਧਾਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।

Verse 80

लसद्गोपगोपीगवां वृंदमध्ये स्थितं वासवाद्यैः सुरैरर्चितांध्रिम् । महाभारभूतामरारातियूथांस्ततः पूतनादीन्निहंतुं प्रवृत्तम् ॥ ८० ॥

ਉਹ ਚਮਕਦੇ ਗੋਪਾਂ, ਗੋਪੀਆਂ ਅਤੇ ਗਾਂਵਾਂ ਦੇ ਵ੍ਰਿੰਦ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਖੜਾ ਸੀ; ਵਾਸਵ (ਇੰਦਰ) ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਭਾਰੀ ਬੋਝ ਬਣੇ ਦੇਵ-ਵੈਰੀ ਦੈਤਾਂ ਦੇ ਟੋਲਿਆਂ—ਪੂਤਨਾ ਆਦਿ—ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਲਈ ਉਹ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ।

Verse 81

एवं ध्यात्वार्च्चयेद्देवं पूर्ववत्स्थिरमानसः । दध्ना गुडेन नैवेद्यं दत्वा दशशतं जपेत् ॥ ८१ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਅਡੋਲ ਮਨ ਨਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਦਹੀਂ ਤੇ ਗੁੜ ਦਾ ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਭੇਟ ਕਰਕੇ ਮੰਤਰ ਦਾ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਵਾਰ ਜਪ ਕਰੇ।

Verse 82

मध्यंदिने यजेदेवं विशिष्यरूपधारिणम् । नारदाद्यैर्मुनिगणैः सुरवृन्दैश्च पूजितम् ॥ ८२ ॥

ਦੁਪਹਿਰ ਵੇਲੇ ਉਸ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਧਾਰਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਨਾਰਦ ਆਦਿ ਮੁਨੀਗਣ ਅਤੇ ਦੇਵ-ਵ੍ਰਿੰਦ ਭੀ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 83

लसद्गोपगोपीगवां वृन्दमध्यस्तितं सांद्रमेघप्रभंसुंन्दरांगम् । शिखंडिच्छदापीडमब्जायताक्षं लसञ्चिल्लिकं पूर्णचद्राननं च ॥ ८३ ॥

ਉਹ ਚਮਕਦੇ ਗੋਪਾਂ, ਗੋਪੀਆਂ ਅਤੇ ਗਾਂਵਾਂ ਦੇ ਵ੍ਰਿੰਦ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਖੜੇ ਹਨ; ਘਣੇ ਮੀਂਹ-ਬੱਦਲ ਵਰਗੀ ਸ਼ਿਆਮ ਕਾਂਤੀ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਅੰਗ ਦਮਕਦੇ ਹਨ। ਸਿਰ ਤੇ ਮੋਰਪੰਖ ਦਾ ਮুকੁਟ, ਕਮਲ ਵਰਗੀਆਂ ਲੰਬੀਆਂ ਅੱਖਾਂ, ਚਮਕਦੀਆਂ ਲਟਾਂ ਅਤੇ ਪੂਰਨ ਚੰਦਰਮਾ ਜਿਹਾ ਮੁਖ ਹੈ।

Verse 84

चलत्कुण्डलोल्लासिगंडस्थलश्रीभरं सुन्दरं मंदहासं सुनासम् । सुकार्तस्वराभांबरं दिव्यभूषं क्वणत्किंकिणीजालमत्तानुलेपम् ॥ ८४ ॥

ਹਿਲਦੇ ਕੁੰਡਲਾਂ ਨਾਲ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੱਲ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਅਤਿ ਸੁੰਦਰ ਹਨ; ਮੰਦ ਮੁਸਕਾਨ ਅਤੇ ਸੁਹਣਾ ਨੱਕ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ ਸ਼ੁੱਧ ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਦਮਕਦੇ ਹਨ; ਦਿਵ੍ਯ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹਨ; ਝੰਕਾਰ ਕਰਦੀਆਂ ਕਿੰਕਣੀਆਂ ਦਾ ਜਾਲ ਹੈ ਅਤੇ ਮੋਹਕ ਸੁਗੰਧੀ ਲੇਪ ਲਗਿਆ ਹੈ।

Verse 85

वेणुं धमंतं स्वकरे दधानं सव्ये दरं यष्टिमुदारवेषम् । दक्षे तथैवेप्सितदानदक्षं ध्यात्वार्चयेन्नंदजमिंदिराप्त्यै ॥ ८५ ॥

ਨੰਦ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਪੂਜਾ ਕਰੇ—ਜੋ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਬਾਂਸਰੀ ਧਾਰ ਕੇ ਵਜਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਡੰਡਾ/ਯਸ਼ਟੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਉਦਾਰ ਵੇਸ਼ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹਨ, ਅਤੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਇੱਛਿਤ ਵਰ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਹਨ। ਸ਼੍ਰੀ-ਕਿਰਪਾ ਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰੇ।

Verse 86

एवं ध्यात्वार्चयेत्कृष्णं पूर्ववद्वैष्णवोत्तमः । अपूपपायसान्नाद्यैर्नैवैद्यं परिकल्पयेत् ॥ ८६ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਵੈਸ਼ਨਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਭਗਤ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਅਪੂਪ, ਪਾਇਸ, ਅੰਨ ਆਦਿ ਨਾਲ ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਤਿਆਰ ਕਰੇ।

Verse 87

हुत्वा चाष्टत्तरशतं पयोऽनैः सर्पिषाप्लुतैः । स्वस्वदिक्षु बलिं दद्याद्दिशेदाचमनं ततः ॥ ८७ ॥

ਦੁੱਧ ਅਤੇ ਅੰਨ ਨੂੰ ਘਿਉ ਨਾਲ ਭਿੱਜਾ ਕੇ ਅਠੋਤਰ ਸ਼ਤ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇਵੇ; ਫਿਰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਹਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਬਲੀ ਅਰਪੇ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਚਮਨ ਕਰੇ।

Verse 88

अष्ट्त्तरसहस्रं च प्रजपेन्मंत्रमुत्तमम् । अह्नो मध्ये यजेदेवं यः कृष्णं वैष्णवोत्तमः ॥ ८८ ॥

ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਭਗਤੀ ਵਾਲਾ ਵੈਸ਼ਨਵੋਤਮ ਉੱਤਮ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਅੱਠ ਵਾਰ ਜਪ ਕਰੇ ਅਤੇ ਦੁਪਹਿਰ ਵੇਲੇ ਇਸੇ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।

Verse 89

देवाः सर्वे नमस्यंति लोकानां वल्लभो नरः । मेधायुःश्रीकांतियुक्तः पुत्रैः पौत्रैश्च वर्द्धते ॥ ८९ ॥

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਪਿਆਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਦੇਵ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਬੁੱਧੀ, ਲੰਮੀ ਉਮਰ, ਸ਼੍ਰੀ ਅਤੇ ਕਾਂਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਪੁੱਤਰ-ਪੋਤਰਿਆਂ ਸਮੇਤ ਫਲਦਾ-ਫੂਲਦਾ ਹੈ।

Verse 90

तृतीयकालपूजायामस्ति कालविकल्पना । सायाह्ने निशि वेत्यत्र वदंत्येके विपश्चितः ॥ ९० ॥

ਤੀਜੇ ਕਾਲ ਦੀ ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਸਮੇਂ ਬਾਰੇ ਵਿਕਲਪ ਹੈ; ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਾਯਾਹਨ ਵੇਲੇ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਕੁਝ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰਾਤ ਨੂੰ ਹੋਵੇ।

Verse 91

दशाक्षरेण चेद्रात्रौ सायाह्नेऽष्टादशार्णतः । उभयीमुभयेनैव कुर्यादित्यपरे जगुः ॥ ९१ ॥

ਜੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਇਹ ਵਿਧੀ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਦਸ਼ਾਕਸ਼ਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਸਾਯਾਹਨ ਸੰਧਿਆ ਵੇਲੇ ਅਸ਼ਟਾਦਸ਼ਾਕਸ਼ਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ। ਹੋਰ ਆਚਾਰਯ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦੋਵੇਂ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਵਿਧੀ ਦੋਵੇਂ ਮੰਤ੍ਰ ਇਕੱਠੇ ਜਪ ਕੇ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 92

सायाह्ने द्वारवत्यां तु चित्रोद्यानोपशोभिते । अष्टसाहस्रसंख्यातैर्भवनैरुपमंडिते ॥ ९२ ॥

ਸਾਯਾਹਨ ਵੇਲੇ ਦ੍ਵਾਰਵਤੀ ਵਿੱਚ—ਜੋ ਅਦਭੁਤ ਬਾਗਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਸੀ ਅਤੇ ਅੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਭਵਨਾਂ ਨਾਲ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ—(ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਸੀ)।

Verse 93

हंससारससंकीर्णकमलोत्पलशालिभिः । सरोभिर्नीलांभोभिः परीते भवनोत्तमे ॥ ९३ ॥

ਉਹ ਉੱਤਮ ਧਾਮ ਨੀਲੇ ਜਲ ਨਾਲ ਭਰੇ ਸਰੋਵਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ; ਉਥੇ ਹੰਸ ਅਤੇ ਸਾਰਸ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਭੀੜ ਸੀ ਅਤੇ ਕਮਲ ਤੇ ਨੀਲੋਤਪਲ ਦੀ ਭਰਪੂਰ ਸ਼ੋਭਾ ਸੀ।

Verse 94

उद्यत्प्रद्योतनोद्योतद्युतौ श्रीमणिमंडले । हेमांभोजासनासीनं कृष्णं त्रैलोक्यमोहनम् ॥ ९४ ॥

ਉਦਯ ਹੋ ਰਹੀ ਚਮਕ ਦੀ ਜੋਤ ਨਾਲ ਦਿਪਤ ਸ਼੍ਰੀ ਮਣਿਮੰਡਲ ਉੱਤੇ, ਸੁਵਰਨ ਕਮਲ ਆਸਨ ਤੇ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਸਨ—ਜੋ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਨੂੰ ਮੋਹ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

Verse 95

मुनिवृंदैः परिवृतमात्मतत्त्वविनिर्णये । तेभ्यो मुनिभ्यः स्वं धाम दिशंतं परमक्षरम् ॥ ९५ ॥

ਆਤਮ-ਤੱਤ ਦੇ ਨਿਰਣੇ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਮੁਨੀਵ੍ਰਿੰਦਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਪਰਮ ਅਖ਼ਸ਼ਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਨਿਜ ਧਾਮ ਦਰਸਾ ਰਹੇ ਸਨ।

Verse 96

उन्निद्रेंदीवरश्यामं पद्मपत्रायतेक्षणम् । स्निग्धं कुंतलसंभिन्नकिरीटवनमालिनम् ॥ ९६ ॥

ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਿੜੇ ਨੀਲੇ ਕਮਲ ਵਰਗਾ ਸ਼ਿਆਮ ਸੀ, ਕਮਲ-ਪੱਤਿਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਲੰਬੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ। ਚਮਕਦਾਰ ਘੁੰਗਰਾਲੇ ਕੇਸਾਂ ਨਾਲ ਅੰਸ਼ਕ ਢੱਕਿਆ ਮੁਕੁਟ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਵਨ-ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਸੀ।

Verse 97

चारुप्रसन्नवदनं स्फुरन्मकरकुंडलम् । श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत्कौस्तुभं सुमनोहरम् ॥ ९७ ॥

ਉਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਮਨਮੋਹਕ ਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਸੀ; ਮਕਰ-ਆਕਾਰ ਵਾਲੇ ਕੁੰਡਲ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ। ਛਾਤੀ ਉੱਤੇ ਸ਼੍ਰੀਵਤਸ ਚਿੰਨ੍ਹ ਅਤੇ ਦਿਪਤ ਕੌਸਤੁਭ ਮਣੀ ਝਲਕ ਰਹੀ ਸੀ—ਸਾਰਾ ਰੂਪ ਅਤਿ ਮੋਹਕ।

Verse 98

काश्मीरकपिशोरस्कं पीतकौशेयवाससम् । हारकेयूरकटककटिसूत्रैरलंकृतम् ॥ ९८ ॥

ਉਸ ਦੀ ਛਾਤੀ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਕੇਸਰ ਦੀ ਲਾਲੀ ਨਾਲ ਦਿਪਤ ਸੀ; ਉਹ ਪੀਲਾ ਰੇਸ਼ਮੀ (ਕੌਸ਼ੇਯ) ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ ਸੀ। ਹਾਰ, ਕੇਯੂਰ, ਕਟਕ ਅਤੇ ਕਟਿ-ਸੂਤਰ ਆਦਿ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ ਸੀ।

Verse 99

हृतविश्वंभराभूरिभारं मुदितमानसम् । शंखचक्रगदापद्मराजद्भुजचतुष्टयम् ॥ ९९ ॥

ਜਦੋਂ ਵਿਸ਼ਵ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਦਾ ਅਪਾਰ ਭਾਰ ਹਿਰਦੇ ਤੋਂ ਹਟ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮਨ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ—ਉਸ ਨੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਚਾਰ ਚਮਕਦਾਰ ਭੁਜਾਵਾਂ ਸਮੇਤ ਵੇਖਿਆ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਖ, ਚੱਕਰ, ਗਦਾ ਅਤੇ ਪਦਮ ਸ਼ੋਭ ਰਹੇ ਸਨ।

Verse 100

एवं ध्यात्वार्चयेन्मन्त्री स्यादंगैः प्रथमावृत्तिः । द्वितीया महिषीभिस्तु तृतीयायां समर्चयेत् ॥ १०० ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਜਾਣੂ ਨੂੰ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਪਹਿਲੀ ਆਵ੍ਰਿੱਤੀ ਅੰਗ-ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ; ਦੂਜੀ ਆਵ੍ਰਿੱਤੀ ਦਿਵ੍ਯ ਮਹਿਸ਼ੀਆਂ (ਭਗਵਾਨ ਦੀਆਂ ਸਹਚਰੀ ਦੇਵੀਆਂ) ਨਾਲ; ਅਤੇ ਤੀਜੀ ਆਵ੍ਰਿੱਤੀ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨ ਸਮਰਚਨਾ ਕਰੇ।

Verse 101

नारदं पर्वतं जिष्णुं निशठोद्धवदारुकान् । विष्वक्सेनं च शैनेयं दिक्ष्वग्रे विनतासुतम् ॥ १०१ ॥

ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਨਾਰਦ, ਪਰਵਤ, ਜਿਸ਼ਣੁ, ਨਿਸ਼ਠ, ਉੱਧਵ ਅਤੇ ਦਾਰੁਕ ਨੂੰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ; ਨਾਲ ਹੀ ਵਿਸ਼ਵਕਸੇਨ ਅਤੇ ਸ਼ੈਨੇਯ ਨੂੰ—ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਅਗੇਤਰ ਵਿਨਤਾ-ਪੁੱਤਰ ਗਰੁੜ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ।

Verse 102

लोकपालैश्च वज्राद्यैः पूजयेद्वैष्णवोत्तमः । एवं संपूज्य विधिवत्पायसं विनिवेदयेत् ॥ १०२ ॥

ਵੈਸ਼ਣਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਭਗਤ ਲੋਕਪਾਲਾਂ ਦੀ, ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਵਜ੍ਰਧਾਰੀ ਦੇਵ-ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀ ਵੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਪੂਜਨ ਕਰਕੇ ਪਾਯਸ (ਖੀਰ) ਨੂੰ ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਵਜੋਂ ਅਰਪਿਤ ਕਰੇ।

Verse 103

तर्पयित्वा खंडमिश्रदुग्धबुद्ध्या जलैरिह । जपेदष्टशतं मन्त्री भावयन्पुरुषोत्तमम् ॥ १०३ ॥

ਇੱਥੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਤਰਪਣ ਕਰਕੇ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਖੰਡ (ਚੀਨੀ) ਮਿਲੇ ਦੁੱਧ ਵਾਂਗ ਸਮਝਦਿਆਂ, ਮੰਤ੍ਰ-ਸਾਧਕ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ (ਵਿਸ਼ਨੂ) ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਅੱਠ ਸੌ ਵਾਰ ਜਪ ਕਰੇ।

Verse 104

पूजासु होमं सर्वासु कुर्यान्मध्यंदिनेऽथवा । आसनादर्घ्यपर्यंतं कृत्वा स्तुत्वा नमेत्सुधीः ॥ १०४ ॥

ਹਰ ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਹੋਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਫਿਰ ਉਹ ਮੱਧਾਹਨ ਵੇਲੇ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਆਸਨ ਅਰਪਣ ਤੋਂ ਅਰਘ੍ਯ ਅਰਪਣ ਤੱਕ ਕਰਮ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ, ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਭਗਤ ਸਤੁਤੀ ਕਰੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰੇ।

Verse 105

समर्थात्मानमुद्वास्य स्वीयहृत्सरसीरुहे । विन्यस्य तन्मयो भूत्वा पुनरात्मानमर्चयेत् ॥ १०५ ॥

ਪੂਜਾ ਲਈ ਆਵਾਹਿਤ ਸਮਰਥ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਆਦਰ ਨਾਲ ਉਦ੍ਵਾਸਿਤ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ-ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਤਨਮਯ ਹੋ ਕੇ, ਅੰਦਰਲੇ ਆਤਮਾ ਦੀ ਫਿਰ ਅਰਚਨਾ ਕਰੇ।

Verse 106

सायाह्ने वासुदेवं यो नित्यमेवं समर्चयेत् । सर्वान्कामानवाप्यांते स याति परमां गतिम् ॥ १०६ ॥

ਜੋ ਸੰਧਿਆ ਵੇਲੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿੱਤ ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੀ ਭਗਤੀ-ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪਾ ਕੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 107

रात्रौ चेन्मदनाक्रांतचेतसं नन्दनन्दनम् । यजेद्रासपरिश्रांतं गोपीमंडलमध्यगम् ॥ १०७ ॥

ਜੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਮਨ ਕਾਮ ਨਾਲ ਆਕ੍ਰਾਂਤ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਰਾਸ-ਲੀਲਾ ਤੋਂ ਥੱਕੇ ਹੋਏ, ਗੋਪੀਆਂ ਦੇ ਮੰਡਲ ਵਿਚ ਖੜੇ ਨੰਦਨੰਦਨ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੇ।

Verse 108

विकसत्कुंदकह्लारमल्लिकाकुसुमोद्गतैः । रजोभिर्धूसरैर्मंदमारुतैः शिशिरीकृते ॥ १०८ ॥

ਖਿੜੇ ਕੁੰਦ, ਕਹਲਾਰ ਅਤੇ ਮੱਲਿਕਾ ਫੁੱਲਾਂ ਤੋਂ ਉੱਠੇ ਫਿੱਕੇ ਪਰਾਗ ਨਾਲ ਧੁੰਦਲਾ ਹੋ ਕੇ, ਹੌਲੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਉਹ ਥਾਂ ਠੰਢੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।

Verse 109

उन्मीलन्नवकैरवालिविगलन्माध्वीकलब्धांतरं भ्राम्यन्मत्तमिलिंदगीतललिते सन्मल्लिकोज्जृम्भिते । पीयूषांशुकरैर्विशालितहरित्प्रांते स्मरोद्दीपने कालिन्दीपुलिनांगणे स्मितमुखं वेणुं रणंतं मुहुः ॥ १०९ ॥

ਕਾਲਿੰਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਦੀ ਰੇਤਲੀ ਅੰਗਣੀ ਵਿੱਚ—ਜਿੱਥੇ ਨਵੇਂ ਕੈਰਵਾਂ ਦੇ ਗੁੱਛੇ ਖਿੜਦੇ ਹਨ, ਅੰਦਰੋਂ ਮਧੁ ਰਿਸਦਾ ਹੈ, ਮਸਤ ਭੌਰੇ ਘੁੰਮ ਘੁੰਮ ਕੇ ਮਿੱਠਾ ਗੀਤ ਗਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੁਗੰਧੀ ਮੱਲਿਕਾ ਖਿੜਦੀ ਹੈ—ਉੱਥੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਸਮ ਚੰਦਨੀ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਹਰੀਅਲੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੇਮ ਜਗਾਉਂਦਿਆਂ, ਹੱਸਦੇ ਮੁਖ ਵਾਲੇ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਮੁੜ ਮੁੜ ਵੇਣੂ ਵਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 110

अन्तस्तोयलसन्नवांबुदघटासंघट्टकारत्विषं चंचञ्चिल्लिकमंबुजायतदृशं बिम्बाधरं सुन्दरम् । मायूरच्छदबद्धमौलिविलसद्धम्मिल्लमालं चलं दीप्यत्कुण्डलरत्नरश्मिविलसद्गंडद्वयोद्बासितम् ॥ ११० ॥

ਉਹ ਮੁਖ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਹੈ—ਜਲ ਨਾਲ ਭਰੇ ਨਵੇਂ ਮੀਂਹੀ ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਟਕਰਾਉਂਦੇ ਚਮਕ ਵਰਗੀ ਸ਼ਿਆਮ ਕਾਂਤੀ ਵਾਲਾ; ਚੰਚਲ ਨੇਤਰ ਕਮਲ-ਪੱਤਿਆਂ ਵਰਗੇ; ਅਤੇ ਬਿੰਬ ਫਲ ਵਰਗੇ ਅਧਰ। ਮਸਤਕ ਉੱਤੇ ਮੋਰ-ਪੰਖਾਂ ਨਾਲ ਬੱਝਿਆ ਮੁਕੁਟ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਕੇਸਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਲਹਿਰਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਰਤਨਾਂ ਜੜੇ ਕੁੰਡਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਦੋਵੇਂ ਗੱਲ੍ਹ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹਨ।

Verse 111

कांचीनूपुरहारकंकणलसत्केयूरभूषान्वितं गोपीनां द्वितयां तरे सुललितं वन्यप्रसूनस्रजम् । अन्योन्यं विनिबद्धगोपदयितादोर्वल्लिवीतं लसद्रासक्रीडनलोलुपं मनसिजाक्रांतं मुकुन्दं भवेत् ॥ १११ ॥

ਮੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਮੁਕੁੰਦ ਵੱਸੇ—ਕਮਰ ਤੇ ਕਾਂਚੀ, ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨੂਪੁਰ, ਗਲ ਵਿੱਚ ਹਾਰ, ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਗਣ ਅਤੇ ਚਮਕਦੇ ਕੇਯੂਰਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ; ਦੋ ਗੋਪੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਅਤਿ ਸੁਲਲਿਤ; ਜੰਗਲੀ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਧਾਰਨ ਕੀਤੀ; ਗੋਪਿਕਾਵਾਂ ਦੀ ਬੇਲ-ਵਾਂਗੂ ਬਾਹਾਂ ਪਰਸਪਰ ਗੂੰਥ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਘੇਰਦੀਆਂ; ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਰਾਸ-ਕ੍ਰੀੜਾ ਲਈ ਲਾਲਾਇਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਮ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਆਕ੍ਰਾਂਤ।

Verse 112

विविधश्रुतिभिन्नमनोज्ञतरस्वरसप्तकमूर्छनतानगणैः । भ्रममाणममूभिरुदारमणिस्फुटमंडनसिंजितचारुतनुम् ॥ ११२ ॥

ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼੍ਰੁਤੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਅਤਿ ਮਨੋਹਰ ਸੁਰਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ—ਸਪਤ ਸੁਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਮੂਰਛਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਤਾਨਾਂ—ਨਾਲ ਉਹ (ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ) ਘੁੰਮਦੀ-ਫਿਰਦੀ ਰਹੀ; ਅਤੇ ਉੱਚੇ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਜੜੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਦੀ ਸਾਫ਼ ਝੰਕਾਰ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਸੁੰਦਰ ਦੇਹ ਸਜ ਗਈ।

Verse 113

इतरेतरबद्धकरप्रमदागणकल्पितरासविहारविधौ । मणिशंकुगमप्यमुना वपुषा बहुधा विहितस्वकदिव्यतनुम् ॥ ११३ ॥

ਪਰਸਪਰ ਹੱਥ ਜੋੜੀਆਂ ਪ੍ਰਮਦਾਵਾਂ ਦੇ ਗਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਰਚੀ ਰਾਸ-ਵਿਹਾਰ ਦੀ ਵਿਧੀ ਵਿੱਚ, ਉਹ—ਮਾਨੋ ਰਤਨ-ਸ਼ਿਖਰ ਵਾਲੇ ਸਤੰਭ ਵਰਗਾ—ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਅਨੇਕ ਢੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਦਿਵ੍ਯ ਦੇਹ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ (ਬਹੁ-ਰੂਪ ਹੋਇਆ)।

Verse 114

एवं ध्यात्वार्चयेन्मन्त्री स्यादंगैः प्रथमावृतिः । श्रीकामः सस्वराद्यानि कलाब्जैर्वैष्णवोत्तमः ॥ ११४ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਜਾਣੂ ਨੂੰ ਅਰਚਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਪਹਿਲਾ ਆਵਰਨ ਅੰਗ-ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਹੋਵੇ। ਸ਼੍ਰੀ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਵਾਲਾ ਵੈਸ਼ਨਵੋਤਮ, ਸੁਰਾਂ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਅੱਖਰ-ਭਾਗਾਂ ਨੂੰ ‘ਕਲਾ-ਅਬਜ’ ਰੂਪੀ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜੇ।

Verse 115

यजेत्केशवकीर्त्यादिमिथुनानि च षोडश । इन्द्राद्यानपि वज्रादीन्पूजयेत्तदनन्तरम् ॥ ११५ ॥

ਕੇਸ਼ਵ-ਕੀਰਤੀ ਆਦਿ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਯੁਗਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਯਜਨਾ/ਪੂਜਾ ਕਰੋ; ਫਿਰ ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ, ਵਜ੍ਰ ਆਦਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਯੁਧ-ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਸਮੇਤ, ਪੂਜੋ।

Verse 116

पृंथु सुवृत्तं मसृणं वितस्तिमात्रोन्नतं कौ विनिखन्य शंकुम् । आक्रम्य पद्भ्यामितरेतरैस्तु हस्तैर्भ्रमोऽयं खलु रासगोष्ठी ॥ ११६ ॥

ਚੌੜਾ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੋਲ, ਚਿਕਣਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵਿਤਸਤੀ ਉੱਚਾ ਖੂੰਟਾ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਗਾੜੋ। ਫਿਰ ਪੈਰਾਂ ਨੂੰ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਰੱਖ ਕੇ ਅਤੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਘੁਮਾਉਂਦਿਆਂ ਜੋ ਘੇਰਾ ਬਣਦਾ ਹੈ—ਉਹੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਰਾਸ-ਗੋਸ਼ਠੀ ਵਰਗਾ ਹੈ।

Verse 117

सपूज्यैवं च पयसा ससितो पलसर्पिषा । नैवेद्यमर्चयित्वा तु चषकैर्नृपसंख्यकैः ॥ ११७ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਯਥਾਵਿਧੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਚੀਨੀ ਮਿਲੇ ਦੁੱਧ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਲ ਮਾਪ ਦਾ ਘੀ ਪਾ ਕੇ ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਅਰਪਣ ਕਰੋ। ਫਿਰ ਰਾਜ-ਨਿਰਧਾਰਤ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਕਟੋਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਭੇਟ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰੋ।

Verse 118

सतं पापप्ते मंत्री मिथुनेष्वर्पयेत्क्रमात् । विधाय पूर्ववच्छेषं सहस्रं प्रजपेन्मनुम् ॥ ११८ ॥

ਜੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਸਾਧਕ ਨੂੰ ਸੌ ਗੁਣਾ ਪਾਪ-ਦੋਸ਼ ਲੱਗ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਯੁਗਮ ਆਹੁਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨਿਰਧਾਰਤ ਅਰਪਣ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਬਾਕੀ ਵਿਧੀ ਕਰਕੇ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਹਜ਼ਾਰ ਵਾਰ ਜਪ ਕਰੇ।

Verse 119

स्तुत्वा नत्वा च संप्रार्थ्य पूजाशेषं समापयेत् । एवं यः पूजयेत्कृष्णं स सस्मृद्धेः पदं भवेत् ॥ ११९ ॥

ਸਤੁਤੀ ਕਰਕੇ, ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਮਨੋਂ-ਮਨ ਅਰਦਾਸ ਕਰਕੇ ਪੂਜਾ ਦੀ ਬਾਕੀ ਵਿਧੀ ਪੂਰੀ ਕਰੋ। ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਤੇ ਕਲਿਆਣ ਦੇ ਪਦ ਨੂੰ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 120

अणिमाद्यष्टसिद्धीनामीश्वरः स्यान्न संशयः । भुक्त्वेह विविधान्भोगानंते विष्णुपदं व्रजेत् ॥ १२० ॥

ਉਹ ਅਣਿਮਾ ਆਦਿ ਅੱਠ ਸਿੱਧੀਆਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਇੱਥੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭੋਗ ਭੋਗ ਕੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵਿਸ਼ਨੁਪਦ, ਅਰਥਾਤ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੁ ਦੇ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 121

एवं पूजादिभिः सिद्धे मनौकाम्यानि साधयेत् । अष्टाविंशतिवारं वा त्रिकालं पूजयेत्सुधीः ॥ १२१ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੂਜਾ ਆਦਿ ਨਾਲ ਵਿਧੀ ਸਿੱਧ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਮੰਤ੍ਰ ਰਾਹੀਂ ਮਨੋਇੱਛਤ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇ। ਜਾਂ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਸਾਧਕ ਅਠਾਈ ਵਾਰ, ਅਥਵਾ ਪ੍ਰਾਤಃ‑ਮਧਿਆਹਨ‑ਸਾਂਝ ਤ੍ਰਿਕਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।

Verse 122

स्वकालविहितान् भूयः परिवारांश्च तर्पयेत् । प्रातर्द्दध्ना गुडाक्तेन मध्याह्ने पयसा पुनः ॥ १२२ ॥

ਫਿਰ ਨਿਯਤ ਸਮਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਪਰਿਵਾਰ‑ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਤਰਪਣ ਕਰੇ—ਸਵੇਰੇ ਗੁੜ ਮਿਲੇ ਦਹੀਂ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਦੁਪਹਿਰ ਨੂੰ ਮੁੜ ਦੁੱਧ ਨਾਲ।

Verse 123

नवनीतयुतेनाथ सायाह्ने तर्पयेत्पुनः । ससितोपलमिश्रेण पयसा वैष्णवोत्तमः ॥ १२३ ॥

ਫਿਰ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਵੈਸ਼ਨਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ ਭਗਤ ਮੁੜ ਤਰਪਣ ਕਰੇ—ਨਵਨੀਤ (ਮੱਖਣ) ਮਿਲਾ ਕੇ ਅਤੇ ਮਿਸ਼ਰੀ ਮਿਲੇ ਦੁੱਧ ਨਾਲ।

Verse 124

तर्पयामिपदं योज्यं मंत्रांते स्वेषु नामसु । द्वितीयांतेषु तु पुनः पूजाशेषं समापयेत् ॥ १२४ ॥

ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ‑ਆਪਣੇ ਨਾਮਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ‘ਤਰਪਯਾਮਿ’ ਸ਼ਬਦ ਜੋੜੇ। ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਦ੍ਵਿਤੀਆ ਵਿਭਕਤੀ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋਵੇ, ਉੱਥੇ ਮੁੜ ਪੂਜਾ ਦਾ ਬਾਕੀ ਭਾਗ ਸਮਾਪਤ ਕਰੇ।

Verse 125

अभ्युक्ष्यतत्प्रसादाद्भिरात्मानं प्रपबेदपः । तत्तृत्पस्तमथोद्वास्य तन्मयः प्रजपेन्मनुम् ॥ १२५ ॥

ਉਸ ਪ੍ਰਸਾਦ‑ਜਲ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਭ੍ਯੁਕ੍ਸ਼੍ਯ (ਛਿੜਕ ਕੇ) ਫਿਰ ਉਹੀ ਜਲ ਪੀਵੇ। ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਕੇ ਫਿਰ (ਦੇਵਤਾ/ਵਿਧੀ) ਦਾ ਉਦ੍ਵਾਸਨ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਤਨਮਯ ਹੋ ਕੇ ਮੰਤ੍ਰ ਜਪੇ।

Verse 126

अथ द्रव्याणि काम्येषु प्रोच्यंते तर्पणेषु च । तानि प्रोक्तविधानानामाश्रित्यान्यतमं भजेत् ॥ १२६ ॥

ਹੁਣ ਕਾਮ੍ਯ ਕਰਮਾਂ ਅਤੇ ਤਰਪਣ-ਵਿਧੀ ਵਿੱਚ ਵਰਤਣ ਯੋਗ ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੇ ਵਿਧਾਨਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਸਾਧਕ ਆਪਣੇ ਇੱਛਿਤ ਕਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਜੋ ਯੋਗ ਹੋਵੇ, ਉਹੀ ਅਪਣਾਵੇ।

Verse 127

पायसं दाधिकं चाज्यं गौडान्नं कृसरं पयः । दधीनि कदली मोचा चिंचा रजस्वला तथा ॥ १२७ ॥

ਪਾਇਸ, ਦਹੀਂ ਦੇ ਪਦਾਰਥ, ਘਿਉ, ਗੁੜ-ਮਿਸ਼੍ਰਿਤ ਅੰਨ, ਕ੍ਰਿਸਰ, ਦੁੱਧ, ਦਹੀਂ, ਕੇਲਾ, ਮੋਚਾ, ਇਮਲੀ ਅਤੇ ਰਜਸਵਲਾ ਇਸਤਰੀ—ਇਹ (ਇਸ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਵਿਧੀ ਵਿੱਚ) ਵਰਜਿਤ/ਨਿਯਤ-ਨਿਸ਼ਿਧ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 128

अपूपा मोदका लाजाः पृथुका नवनीतकम् । द्रव्यषोडशकं ह्येतत्कथितं पद्मजादिभिः ॥ १२८ ॥

ਅਪੂਪ, ਮੋਦਕ, ਲਾਜਾ, ਪૃਥੁਕਾ ਅਤੇ ਨਵਨੀਤ—ਇਹ (ਉਹ) ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪਦਮਜ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਆਦਿ ਨੇ ਐਸਾ ਕਿਹਾ ਹੈ।

Verse 129

लाजांते पृथुकं प्राक्च समर्प्य च सितोपलम् । चतुःसप्ततिवारं यः प्रातरेवं प्रतर्पयेत् ॥ १२९ ॥

ਪਹਿਲਾਂ ਲਾਜਾ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਪૃਥੁਕਾ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸਿਤੋਪਲਾ (ਚਿੱਟੀ ਮਿਸ਼ਰੀ) ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਕੇ—ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਵੇਰੇ ਚੌਹੱਤਰ ਵਾਰ ਪ੍ਰਤર્પਣ ਕਰਦਾ ਹੈ (ਉਹ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਫਲ ਪਾਂਦਾ ਹੈ)।

Verse 130

ध्यात्वा कृष्णपदं मत्री मंडलादिष्टमाप्नुयात् । धारोष्णपक्कपयसा नवनीतं दधीनि च ॥ १३० ॥

ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਪਦ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਾਧਕ ਮੰਡਲ-ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਤਰਪਣ ਲਈ ਹਾਲੇ ਗਰਮ-ਗਰਮ ਪਕਾਏ ਦੁੱਧ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਨਵਨੀਤ ਅਤੇ ਦਹੀਂ ਵਰਤੇ।

Verse 131

दौग्धाम्रमाज्यं मत्स्यंडी क्षौद्रं कीलालमेव च । पूजयेन्नवभिर्द्रव्यैः प्रत्येकं रविसंख्यया ॥ १३१ ॥

ਦੁੱਧ, ਆਮ ਦਾ ਰਸ, ਘਿਉ, ਮਿਸਰੀ, ਸ਼ਹਿਦ ਅਤੇ ਕੀਲਾਲ ਆਦਿ ਨੌਂ ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰੇ; ਹਰ ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਸੂਰਜ-ਸੰਖਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਅਰਪੇ।

Verse 132

एवमष्टोतरशतंसंख्याकं तर्पणं पुनः । यः कुर्याद्वैष्णवश्रेष्टः पूर्वोक्तं फलमाप्नुयात् ॥ १३२ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋ ਵੈਸ਼ਨਵ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮੁੜ ਇਕ ਸੌ ਅੱਠ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨਾਲ ਤਰਪਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਹਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 133

किं बहूक्तेन सर्वेष्टदायकं तर्पणं त्विदम् । ससितोपलधारोष्णदुग्धबुद्ध्या जलेन वै ॥ १३३ ॥

ਹੋਰ ਕੀ ਕਹਿਣਾ? ਇਹ ਤਰਪਣ ਸਭ ਇੱਛਤ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਕੇਵਲ ਜਲ ਨਾਲ ਕਰ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਚੰਦਨੀ ਦੀ ਧਾਰ, ਚਿੱਟੇ ਸਫਟਿਕ ਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਤੇ ਗਰਮ ਦੁੱਧ ਸਮਝ ਕੇ ਭਾਵ ਕਰ।

Verse 134

कृष्णं प्रतपर्यन् ग्रामं व्रजन्प्राप्नोति साधकः । धनवस्त्राणि भोज्यं च परिवारगणैः सह ॥ १३४ ॥

ਜੋ ਸਾਧਕ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰਕੇ ਪਿੰਡ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਿਵਾਰ ਸਮੇਤ ਧਨ, ਕੱਪੜੇ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਦੀ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 135

यावत्संतर्पयेन्मंत्री तावत्संख्यं जपेन्मनुम् । तर्पणेनैव कार्याणि साधयेदखिलान्यपि ॥ १३५ ॥

ਮੰਤ੍ਰ-ਸਾਧਕ ਜਿੰਨੀ ਗਿਣਤੀ ਨਾਲ ਤਰਪਣ ਕਰੇ, ਉੱਨੀ ਹੀ ਗਿਣਤੀ ਨਾਲ ਮੰਤ੍ਰ ਜਪੇ; ਤਰਪਣ ਨਾਲ ਹੀ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਵੀ ਸਿੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 136

काम्यहोममथो वक्ष्ये साधकानां हिताय च । श्रीपुष्पैर्जुहुयान्मंत्री श्रियमिच्छन्निनिंदिताम् ॥ १३६ ॥

ਹੁਣ ਸਾਧਕਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਕਾਮ੍ਯ-ਹੋਮ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਜੋ ਧਰਮਸੰਗਤ, ਨਿੰਦਾਰਹਿਤ ਸ਼੍ਰੀ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਚਾਹੇ, ਉਹ ਮੰਤ੍ਰਜ੍ਞ ਸ਼ੁਭ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਆਹੁਤੀ ਦੇਵੇ।

Verse 137

साज्येनान्नेन जुहुयात्घृतान्नस्य समृद्धये । वन्यपुष्पैर्द्विजान् जातीपुष्पैश्च पृथिवीपतीन् ॥ १३७ ॥

ਘਿਉ ਵਾਲੇ ਅੰਨ ਦੀ ਵਾਧੇ ਲਈ ਘਿਉ ਮਿਲੇ ਪੱਕੇ ਅੰਨ ਨਾਲ ਆਹੁਤੀ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜੰਗਲੀ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਦੀ, ਅਤੇ ਜਾਤੀ (ਚਮੇਲੀ) ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਦੇ ਪਤੀਆਂ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।

Verse 138

असितैः कुसुमैर्वैश्यान् शूद्रान्नीलोत्पलैस्तथा । वशयेल्लवणैः सर्वानंबुजैर्युवतीजनम् ॥ १३८ ॥

ਕਾਲੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਵੈਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਨੀਲੇ ਕਮਲ ਨਾਲ ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਲੂਣ ਨਾਲ ਸਭ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਜੁਵਾਨ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ੀਭੂਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।

Verse 139

गोशालासु कृतो होमः पायसेन ससर्पिषा । गवां शांतिं करोत्याशु गोपालो गोकुलेश्वरः ॥ १३९ ॥

ਗੋਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਘਿਉ ਮਿਲੇ ਪਾਇਸ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਹੋਮ ਗਾਂਵਾਂ ਨੂੰ ਛੇਤੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੇ ਸੁਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਗੋਕੁਲੇਸ਼ਵਰ ਗੋਪਾਲ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਰਖਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 140

शिक्षावेषधरं कृष्णं किंकिणीजालशोभितम् । ध्यात्वा प्रतर्पयेन्मंत्री दुग्धबुद्ध्या शुभैर्जलैः ॥ १४० ॥

ਸ਼ਿਕਸ਼ਾ-ਵੇਸ਼ ਧਾਰਨ ਕੀਤੇ, ਕਿੰਕਿਣੀ-ਜਾਲ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਮੰਤ੍ਰਜ੍ਞ ਸ਼ੁਭ ਜਲਾਂ ਨਾਲ—ਮਨ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਸਮਝ ਕੇ—ਤਰਪਣ ਕਰੇ।

Verse 141

धनं धान्यं सुतान्कीर्तिं प्रीतस्तस्मै ददाति सः । ब्रह्मवृक्षसमिद्भिर्वा कुशैर्वा तिलतंदुलैः ॥ १४१ ॥

ਉਹ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਧਨ, ਧਾਨ, ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਕੀਰਤੀ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ—ਚਾਹੇ ਯਜ੍ਞ ਬ੍ਰਹਮ-ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਦੀ ਸਮਿਧਾ ਨਾਲ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਕੁਸ਼ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਤਿਲ ਅਤੇ ਚੌਲ ਦੇ ਦਾਣਿਆਂ ਨਾਲ।

Verse 142

जुहुयादयुतं मंत्री त्रिमध्वाक्तैर्हुताशने । वशयेद्ब्राह्मणांश्चाथ राजवृक्षसमुद्भवैः ॥ १४२ ॥

ਮੰਤਰ-ਜਾਣੂ ਤ੍ਰਿਮਧੁ ਨਾਲ ਲਪੇਟੇ ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਨਾਲ ਹੂਤਾਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇਵੇ; ਫਿਰ ਰਾਜਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰੇ।

Verse 143

प्रसूनैः क्षत्रियान्वैश्यान्कुरंङकुसुमैस्तथा । पाटलोत्थैश्च कुसुमैर्वशयेदंतिमान्सुधीः ॥ १४३ ॥

ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ—ਅਤੇ ਕੁਰੰਗ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਵੀ—ਖ਼ਤਰੀਆਂ ਤੇ ਵੈਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਪਾਟਲ ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਹਠੀ/ਅਹੰਕਾਰੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਵਸ਼ ਕਰੇ।

Verse 144

श्वेतपद्मै रक्तपप्दैश्चंपकैः पाटलैः क्रमात् । हुत्वायुतं त्रिमध्वाक्तैर्वशयेत्तद्वरांगनाः ॥ १४४ ॥

ਸਫੈਦ ਕਮਲ, ਲਾਲ ਕਮਲ, ਚੰਪਕ ਅਤੇ ਪਾਟਲਾ ਦੇ ਫੁੱਲ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ, ਤ੍ਰਿਮਧੁ ਨਾਲ ਲਪੇਟੇ ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਦੀ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇਣ ਨਾਲ, ਇੱਛਿਤ ਉੱਤਮ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

Verse 145

नित्यं हयारिकुसुमौर्निशीथे त्रिमधुप्लुतैः । वरस्त्रीर्वशयेत्प्राज्ञः सम्यग्धृत्वा दिनाष्टकम् ॥ १४५ ॥

ਨਿਸ਼ੀਥ (ਅੱਧੀ ਰਾਤ) ਵੇਲੇ ਤ੍ਰਿਮਧੁ ਵਿੱਚ ਭਿੱਜੇ ਹਯਾਰੀ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਨਿੱਤ ਵਿਧੀ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਅੱਠ ਦਿਨ ਤੱਕ ਨਿਯਮ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਭਾ ਕੇ, ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਉੱਤਮ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 146

अयुतत्रितयं रात्रौ सिद्धार्थैस्त्रिमधुप्लुतैः । प्रत्यहं जुह्वतो मासात्सुरेशोऽपि वशीभवेत् ॥ १४६ ॥

ਰਾਤ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਮਧੁ ਵਿੱਚ ਭਿੱਜੇ ਚਿੱਟੇ ਸਰੋਂ ਦੇ ਤੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਆਹੁਤੀਆਂ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਨਿੱਤ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਹਵਨ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਦੇਵਰਾਜ ਇੰਦਰ ਵੀ ਵਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 147

आहृत्य बल्लवीवस्त्राण्यारूढं नीपभूरुहे । स्मरेत्कृष्णं जपेद्रात्रौ सहस्रं खेंदूहात्सुधीः ॥ १४७ ॥

ਗੋਪੀਆਂ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ ਲਿਆ ਕੇ ਨੀਮ ਦੇ ਰੁੱਖ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਚੰਦ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ, ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਸਾਧਕ ਰਾਤ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰੇ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰ ਵਾਰ ਜਪ ਕਰੇ।

Verse 148

हठादाकर्षयेच्छीघ्रमुर्वशीमपि साधकः । बहुना किमिहोक्तेन मंत्रोऽयं सर्ववश्यकृत् ॥ १४८ ॥

ਹਠ ਨਾਲ ਸਾਧਕ ਛੇਤੀ ਹੀ ਉਰਵਸ਼ੀ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਖਿੱਚ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਹੋਰ ਕੀ ਕਹੀਏ? ਇਹ ਮੰਤ੍ਰ ਸਰਵ-ਵਸ਼ੀਕਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 149

रहस्यं परमं चाथ वक्ष्ये मोक्षप्रदं नृणाम् । ध्यायेत्स्वहृत्सरसिजे देवकीनंदनं विभुम् ॥ १४९ ॥

ਹੁਣ ਮੈਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਮੋਖਸ਼ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਪਰਮ ਭੇਦ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ—ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ-ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਦੇਵਕੀਨੰਦਨ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 150

श्रीमत्कुन्देंदुगौरं सरसिजनयनं शङ्खचक्रे गदाब्जे बिभ्राणं हस्तपद्मैर्नवनलिनलसन्मालयादीप्यमानम् । वंदे वेद्यं मुनींद्रैः कणिकमुनिलसद्दिव्यभूषाभिरामं दिव्यांगालेपभासं सकलभयहरं पीतवस्त्रं नुरारिम् ॥ १५० ॥

ਕੁੰਦ ਫੁੱਲ ਅਤੇ ਚੰਦ ਵਰਗਾ ਗੌਰ, ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ, ਕਮਲ-ਨੇਤਰ, ਸ਼ੰਖ-ਚੱਕਰ ਧਾਰੀ; ਆਪਣੇ ਕਰ-ਕਮਲਾਂ ਵਿੱਚ ਗਦਾ ਅਤੇ ਪਦਮ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਨਵੇਂ ਕਮਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਦਿਪਤ—ਮੁਨੀਸ਼ਵਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵੇਦਯ, ਦਿਵ੍ਯ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ, ਦਿਵ੍ਯ ਅੰਗ-ਲੇਪ ਦੀ ਕਾਂਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ, ਸਭ ਭੈ ਹਰਨ ਵਾਲੇ, ਪੀਤਾਂਬਰਧਾਰੀ, ਅਸੁਰਾਰਿ ਸ੍ਰੀਨਾਰਾਇਣ ਨੂੰ ਮੈਂ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 151

एवं ध्यात्वा पुमांसं स्फुटहृदयसरोजासनासीनमाद्यं सांद्रांभोदाच्छबिंबाद्भुतकनकनिभं संजपेदर्कलक्षम् । मन्वोरेकं द्वितारांतरितमथः हुनेदर्कसाहस्रमिध्मैः क्षीरिद्रूत्थर्यथोक्तैः समधुघृतसितेनाथवा पायसेन ॥ १५१ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਪਸ਼ਟ ਖਿੜੇ ਹਿਰਦੇ-ਕਮਲ ਦੇ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਆਦਿ ਪੁਰਖ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ—ਜੋ ਘਣੇ ਬੱਦਲ ਦੀ ਛਾਂ ਵਾਂਗ ਦਿਪਤਿਮਾਨ ਅਤੇ ਅਦਭੁਤ ਸੁਵਰਨ ਸਮਾਨ ਹੈ। ਫਿਰ ਅਰਕ (ਸੂਰਜ) ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਇੱਕ ਲੱਖ ਜਪ ਕਰੇ। ਤਦ ਇੱਕ ਮੰਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਦੋ ‘ਤਾਰਾ’ (ਓਂ) ਅੱਖਰ ਵਿਚਕਾਰ ਜੋੜ ਕੇ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਮਿਧਾਂ ਨਾਲ, ਦੁੱਧ‑ਸ਼ਹਿਦ‑ਘਿਉ‑ਚੀਨੀ ਮਿਲਾ ਕੇ ਜਾਂ ਪਾਇਸ ਨਾਲ, ਅਰਕ ਲਈ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਆਹੁਤੀਆਂ ਅਰਪਿਤ ਕਰੇ।

Verse 152

एवं लोकेश्वराराध्यं कृष्णं स्वहृदयांबुजे । ध्यायन्ननुदिनं मंत्री त्रिसहस्रं जपेन्मनुम् ॥ १५२ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ-ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਈਸ਼ਵਰ ਅਤੇ ਆਰਾਧ੍ਯ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਾ ਨਿੱਤ ਧਿਆਨ ਕਰਦਿਆਂ, ਮੰਤ੍ਰ-ਸਾਧਕ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਉਸ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਜਪ ਕਰੇ।

Verse 153

सायाह्नोक्तेन विधिना संपूज्य हवनं पुनः । कृत्वा पूर्वोक्तविधिना मन्त्री तद्गतमानसः ॥ १५३ ॥

ਫਿਰ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਦੱਸੇ ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਰੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਮੁੜ ਹਵਨ ਕਰੇ। ਪਹਿਲਾਂ ਕਹੀ ਵਿਧੀ ਮੁਤਾਬਕ ਸਭ ਕਰਕੇ, ਮੰਤ੍ਰ-ਸਾਧਕ ਦਾ ਮਨ ਉਸੇ (ਦੇਵਤਾ/ਮੰਤ੍ਰ) ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹੇ।

Verse 154

एवं यो भजते नित्यं विद्वान् गोपालनंदनम् । समुत्तीर्य भवांभोधिं स याति परमं पदम् ॥ १५४ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋ ਗਿਆਨੀ ਨਿੱਤ ਗੋਪਾਲਨੰਦਨ (ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ) ਦਾ ਭਜਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਭਵ-ਸਾਗਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਕੇ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 155

मध्ये केणेषु बाह्येष्वनलपुरपुटस्यालिखेत्कर्णिकायां कंदर्पं साध्ययुक्तं विवरगतषडर्णद्विषः केशरेषु । शक्तिः श्रीपूर्विकाणिद्विनवलिपिमनोरक्षराणिच्छदानां मध्ये वर्णान्दशान्तो दशलिपिमनुवर्यस्य वैकैकशोऽब्जम् ॥ १५५ ॥

ਅਨਲਪੁਰ-ਪੁਟ (ਅੱਗ-ਨਗਰ) ਆਵਰਨ ਵਾਲੇ ਪਦਮ-ਯੰਤਰ ਦੇ ਮੱਧ ਅਤੇ ਬਾਹਰੀ ਕੋਣਾਂ ਵਿੱਚ, ਕਰਣਿਕਾ ਵਿੱਚ ਸਾਧ੍ਯ ਸਮੇਤ ਕੰਦਰਪ-ਬੀਜ ਲਿਖੇ। ਪੰਖੁੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ‘਷ਡਦ੍ਵਾਰ-ਦ੍ਵਿਸ਼’ ਅਰਥਾਤ ਛੇ ਇੰਦ੍ਰਿਯ-ਦੁਆਰਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਵਾਲਾ ਷ਡਕ੍ਸ਼ਰ ਮੰਤ੍ਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਸ਼੍ਰੀ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਮਨ-ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅੱਖਰਾਂ ਨੂੰ ਦ੍ਵਿ-ਨਵ (ਅਠਾਰਾਂ) ਅੱਖਰ-ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਲਿਖੇ; ਅਤੇ ਆਵਰਨਾਂ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਦਸ਼ਾਂਤ ਸਮੇਤ ਦਸ ਅੱਖਰ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਅਨੁਵਰ੍ਯ ਦਾ ਦਸ਼ਾਕ੍ਸ਼ਰ ਮੰਤ੍ਰ—ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਰਕੇ—ਕਮਲ ਉੱਤੇ ਵਿਨ੍ਯਸਤ ਕਰੇ।

Verse 156

भूसद्मनाभिवृतमस्रगमन्मथेन गोरोचनाविलिखितं तपनीयसूच्या । पट्टे हिरण्यरचिते गुलिकीकृतं तद्गोपालयंत्रमखिलार्थदमेतदुक्तम् ॥ १५६ ॥

ਭੂਸਦਮਨ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਅਤੇ ਅਸ੍ਰਗਮਨਮਨਮਥ-ਲਾਂਛਨ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ, ਗੋਰੋਚਨਾ ਨਾਲ ਖ਼ਾਲਿਸ ਸੋਨੇ ਦੀ ਸੂਈ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਆ; ਫਿਰ ਸੋਨੇ ਦੇ ਪੱਟੇ ਵਿੱਚ ਲਪੇਟ ਕੇ ਛੋਟੀ ਗੋਲੀ ਬਣਾ ਕੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਲਾਕੇਟ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ—ਇਹੀ ‘ਗੋਪਾਲ-ਯੰਤਰ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਉਦੇਸ਼ ਬਖ਼ਸ਼ਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 157

संयातसिक्तमभिजप्तमिमं महद्भिर्धार्यं जगत्त्रयवशीकरणैकदक्षम् । रक्षायशः सुतमहीधनधान्यलक्ष्मीसौभाग्यलिप्सुभिरजस्रमनर्घ्यवीर्यम् ॥ १५७ ॥

ਮਹਾ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਢੰਗ ਨਾਲ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ, ਅਭਿਸ਼ੇਕਿਤ ਅਤੇ ਜਪਿਆ ਹੋਇਆ ਇਹ (ਮੰਤ੍ਰ/ਯੰਤਰ) ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹੈ; ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਦੁੱਤੀ ਸਮਰੱਥ ਹੈ। ਜੋ ਰੱਖਿਆ, ਯਸ਼, ਪੁੱਤਰ, ਧਰਤੀ, ਧਨ, ਅਨਾਜ, ਲਕਸ਼ਮੀ ਅਤੇ ਸੁਭਾਗ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਸਦਾ ਧਾਰਨ ਕਰਨ—ਇਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਮੋਲ ਹੈ।

Verse 158

स्मरस्त्रिविक्रमाक्रांतश्चाक्रीष्ट्याय हृदित्यसौ । षडक्षरोऽयं संप्रोक्तः सर्वसिद्धिकरो मनुः ॥ १५८ ॥

‘ਸ੍ਮਰ’, ‘ਤ੍ਰਿਵਿਕ੍ਰਮਾਕ੍ਰਾਂਤ’, ‘ਚਾਕ੍ਰੀਸ਼ਟ੍ਯਾਯ’ ਅਤੇ ‘ਹ੍ਰਿਤ੍’—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ (ਮੰਤ੍ਰ) ਹੈ। ਇਹ ਛੇ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲਾ ਮੰਤ੍ਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਸਿੱਧੀਆਂ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ।

Verse 159

क्रोडः शान्तींदुवह्न्याढ्यो माया बीज प्रकीर्ततम् । गोविंदवह्निचन्द्राढ्यो मनुः श्रीबीजमीरितम् ॥ १५९ ॥

‘ਕ੍ਰੋਡ’—ਜਦੋਂ ਸ਼ਾਂਤੀ, ਇੰਦੂ (ਚੰਦ੍ਰ) ਅਤੇ ਵਹਨੀ (ਅਗਨੀ) ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਵੇ—ਤਾਂ ਉਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ‘ਮਾਇਆ-ਬੀਜ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਗੋਵਿੰਦ’—ਵਹਨੀ ਅਤੇ ਚੰਦ੍ਰ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਵੇ—ਤਾਂ ਉਹ ‘ਸ਼੍ਰੀ-ਬੀਜ’ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 160

आभ्यामष्टादशक्लिपः स्याद्विंशत्यक्षरो मनुः । शालग्रामे मणौ यंत्रे मंडले प्रतिमासु वा ॥ १६० ॥

ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ (ਬੀਜਾਂ) ਨਾਲ ਅਠਾਰਾਂ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲਾ ਵਿਨਿਆਸ ਬਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰ ਵੀਹ ਅੱਖਰਾਂ ਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮ-ਸ਼ਿਲਾ ਉੱਤੇ, ਮਣੀ ਉੱਤੇ, ਯੰਤਰ ਉੱਤੇ, ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਪ੍ਰਤਿਮਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

Verse 161

नित्यं पूजा हरेः कार्या न तु केवलभूतले । एवं यो भजंते कृष्णं स याति परमां गतिम् ॥ १६१ ॥

ਹਰੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਿੱਤ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਕੇਵਲ ਬਾਹਰੀ ਧਰਾਤਲ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਾ ਭਜਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 162

विंशार्णस्य मुनिर्ब्रह्मा गायत्री छन्द ईरितम् । कृष्णश्च देवता कामो बीजं शक्तिर्द्विठो बुधैः ॥ १६२ ॥

ਵੀਹ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲੇ ਮੰਤਰ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਛੰਦ ਗਾਇਤਰੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਹਨ; ਬੀਜ ਕਾਮ ਹੈ; ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ‘ਦ੍ਵਿਠਾ’ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 163

रामाग्निवेदवेदाब्धेर्नेत्रार्णैरंगकल्पनम् । मूलेन व्यापकं कृत्वा मनुना पुटितानथ ॥ १६३ ॥

‘ਰਾਮ–ਅਗਨਿ–ਵੇਦ–ਵੇਦ–ਅਬਧਿ’ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਅੱਖਰਾਂ ਅਤੇ ਨੇਤ੍ਰਾਰਣਾਂ ਨਾਲ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਮੰਤਰ ਦੇ ਅੰਗ ਬਣਾਏ। ਫਿਰ ਮੂਲ ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਆਪਕ ਕਰਕੇ, ਨਿਯਤ ਮਨੂ ਨਾਲ ਪੂਟਿਤ/ਸਿੱਧ ਕੀਤਾ।

Verse 164

मातृकार्णान्न्यसेत्तत्तत्स्थानेषु सुसमाहितः । दशतत्त्वानि विन्यस्य मूलेन व्यापकं चरेत् ॥ १६४ ॥

ਪੂਰੀ ਏਕਾਗ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਮਾਤ੍ਰਿਕਾ ਦੇ ਅੱਖਰਾਂ ਦਾ ਨਿਆਸ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ-ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕਰੋ। ਦਸ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਵਿਨਿਆਸ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਮੂਲ ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਵਿਆਪਕ ਨਿਆਸ ਕਰੋ।

Verse 165

मंत्रन्यासं ततः कुर्याद्देवताभावसिद्धये । शीर्षे ललाटे भ्रूमध्ये नेत्रयोः कर्णयोस्तथा ॥ १६५ ॥

ਫਿਰ ਦੇਵਤਾ-ਭਾਵ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਮੰਤਰ-ਨਿਆਸ ਕਰੋ—ਸਿਰ ਉੱਤੇ, ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ, ਭਰੂਮੱਧ ਵਿੱਚ, ਅੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੰਨਾਂ ਉੱਤੇ।

Verse 166

नसोर्वक्रे च चिबुके कण्ठे दोर्मूलके हृदि । उदरे नाभिदेशे च लिंगे मूलसरोरुहे ॥ १६६ ॥

ਨੱਕ ਦੇ ਨਥਣਿਆਂ ਦੇ ਮੋੜ ਤੇ, ਠੋਡੀ ਤੇ, ਗਲੇ ਵਿੱਚ, ਬਾਂਹਾਂ ਦੇ ਮੂਲ ਤੇ, ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ, ਉਦਰ ਵਿੱਚ, ਨਾਭੀ-ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ, ਲਿੰਗ-ਸਥਾਨ ਤੇ ਅਤੇ ਮੂਲਾਧਾਰ-ਕਮਲ ਵਿੱਚ—ਇਹ ਨਿਯਤ ਨਿਆਸ-ਸਥਾਨ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 167

कट्यां जान्वोर्जंघयोश्च गुल्फयोः पादयोः क्रमात् । न्यसेद्धृदंतान्मंत्राणां सृष्टिन्यासोऽयमीरितः ॥ १६७ ॥

ਹਿਰਦੇ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕਮਰ, ਗੋਡਿਆਂ, ਜੰਘਾਂ, ਗੁਲਫ਼ਾਂ (ਟਖਣਿਆਂ) ਅਤੇ ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਮੰਤਰਾਂ ਦਾ ਨਿਆਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਇਹੀ ‘ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਨਿਆਸ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 168

हृदये चोदरे नाभौ लिंगे मूलसरोरुहे । कट्यां जान्वोर्जंघयोश्च गुल्फयोः पादयोस्तथा ॥ १६८ ॥

ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ, ਉਦਰ ਵਿੱਚ, ਨਾਭੀ ਵਿੱਚ, ਲਿੰਗ-ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ, ਮੂਲਾਧਾਰ-ਕਮਲ ਵਿੱਚ; ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਮਰ, ਗੋਡਿਆਂ, ਜੰਘਾਂ, ਟਖਣਿਆਂ ਅਤੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ (ਨਿਆਸ ਕਰੇ)।

Verse 169

मूर्ध्नि कपोले भ्रूमध्ये नेत्रयोः कर्णयोर्नसोः । वदने चिबुके कंठे दोर्मूले विन्यसेत्क्रमात् ॥ १६९ ॥

ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸਿਰ ਦੇ ਸ਼ਿਖਰ ਤੇ, ਗੱਲ੍ਹਾਂ ਤੇ, ਭ੍ਰੂਮੱਧ ਵਿੱਚ, ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ, ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਨੱਕ ਵਿੱਚ, ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ, ਠੋਡੀ ਵਿੱਚ, ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਬਾਂਹਾਂ ਦੇ ਮੂਲ ਤੇ ਮੰਤਰ-ਨਿਆਸ ਕਰੇ।

Verse 170

नमोतान्मंत्रवर्णांश्च स्थितिन्यासोऽयमीरितः । पादयोर्गुल्फयोश्चैव जंघयोर्जानुनोस्तथा ॥ १७० ॥

‘ਨਮੋ’ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਮੰਤਰ-ਵਰਣਾਂ ਦਾ ਇਹ ਨਿਆਸ ‘ਸਥਿਤੀ-ਨਿਆਸ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਪੈਰਾਂ ਤੇ, ਟਖਣਿਆਂ ਤੇ, ਜੰਘਾਂ ਤੇ ਅਤੇ ਗੋਡਿਆਂ ਤੇ ਵੀ।

Verse 171

कट्यां मूले ध्वजे नाभौ जठरे हृदये पुनः । दोर्मूले कंठदेशे च चिबुके वदने नसोः ॥ १७१ ॥

ਕਮਰ ਤੇ, ਮੂਲ-ਸਥਾਨ ਤੇ, ਲਿੰਗ-ਸਥਾਨ ਤੇ, ਨਾਭੀ ਵਿੱਚ, ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਫਿਰ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ; ਬਾਂਹਾਂ ਦੇ ਮੂਲ ਤੇ, ਗਲੇ ਦੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ, ਠੋਡੀ ਤੇ, ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਨੱਕ ਵਿੱਚ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ (ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ) ਨਿਆਸ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੈ।

Verse 172

कर्णयोर्नेत्रयोश्चैव भ्रूमध्ये निटिले तथा । मूर्ध्नि न्यसेन्मंत्रवर्णान्संहाराख्योऽयमीरितः ॥ १७२ ॥

ਕੰਨਾਂ ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਉੱਤੇ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭ੍ਰੂਮੱਧ ਅਤੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਅੱਖਰਾਂ ਦਾ ਨਿਆਸ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਿਰ ਦੇ ਸ਼ਿਖਰ (ਮੂਰਧਾ) ਉੱਤੇ ਰਖੇ। ਇਹ ‘ਸੰਹਾਰ’ ਨਾਮਕ ਨਿਆਸ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 173

पुनः सृष्टिस्थितिन्यासौ विधाय वैष्णवोत्तमः । मूर्तिपंजरनामानं विन्यसेत्पूर्ववत्ततः ॥ १७३ ॥

ਫਿਰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਸਥਿਤੀ ਦੇ ਨਿਆਸ ਕਰਕੇ, ਵੈਸ਼ਨਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ ਭਗਤ ਨੂੰ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ‘ਮੂਰਤੀ-ਪੰਜਰ’ ਦੇ ਨਾਮ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਵਿਨਿਆਸ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।

Verse 174

पुनः षडंगं कृत्वाथ ध्यायेत्कृष्णं हृदंबुजे । द्वारवत्यां सहस्रार्कभास्वरैर्भवनोत्तमैः ॥ १७४ ॥

ਫਿਰ ਛੇ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੀ ਸਾਧਨਾ ਕਰਕੇ, ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ—ਦ੍ਵਾਰਵਤੀ ਵਿੱਚ, ਹਜ਼ਾਰ ਸੂਰਜਾਂ ਵਰਗੀ ਕਾਂਤੀ ਵਾਲੇ ਉੱਤਮ ਮਹਲਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ।

Verse 175

अनल्पैः कल्पवृक्षैश्च परीते मणिमण्डपे । ज्वलद्रत्न मयस्तंभद्वारतोरणकुड्यके ॥ १७५ ॥

ਉਸ ਮਣੀ-ਮੰਡਪ ਨੂੰ ਬੇਅੰਤ ਕਲਪ-ਵ੍ਰਿਕਸ਼ਾਂ ਨੇ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ; ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਤੰਭ, ਦਰਵਾਜ਼ੇ, ਤੋਰਣ ਅਤੇ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸਿਆਂ ਦੀਆਂ ਦੀਵਾਰਾਂ ਸਭ ਜਗਮਗਾਉਂਦੇ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਬਣੀਆਂ ਸਨ।

Verse 176

फुल्लप्रफुल्लसञ्चित्रवितानालंबिमौक्तिके । पद्मरागस्थलीराजद्रत्नसंघैश्च मध्यतः ॥ १७६ ॥

ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਿੜੇ ਅਤੇ ਅੱਧ-ਖਿੜੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਵਿਲੱਖਣ ਛਤਰੀ ਤੋਂ ਮੋਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਲਟਕ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਵਿਚਕਾਰ ਪਦਮਰਾਗ ਜੜੀ ਭੂਮੀ ਉੱਤੇ ਰਾਜਸੀ ਰਤਨਾਂ ਦੇ ਗੁੱਛੇ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ।

Verse 177

अनारतगलद्रत्नधाराढ्यस्वस्तस्तरोरधः । रत्नप्रदीपावलिभिः प्रदीपितदिगंतरे ॥ १७७ ॥

ਲਗਾਤਾਰ ਟਪਕਦੀਆਂ ਰਤਨਾਂ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸ਼ੁਭ ਕਲਪਵ੍ਰਿਖ਼ ਦੇ ਹੇਠਾਂ, ਰਤਨ-ਦੀਵਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ ਨੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਅੰਤਰਾਲ ਨੂੰ ਰੌਸ਼ਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 178

उद्यदादित्यसंकाशमणिसिंहासनांबुजे । समासीनोऽच्युतो ध्येयो द्रुतहाटकसन्निभः ॥ १७८ ॥

ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਜੜੇ ਸਿੰਘਾਸਨ-ਕਮਲ ਉੱਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ, ਚੜ੍ਹਦੇ ਸੂਰਜ ਵਰਗਾ ਤੇਜਸਵੀ ਅਤੇ ਪਿਘਲੇ ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ ਦਿਪਤਿਮਾਨ ਅਚ੍ਯੁਤ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 179

समानोदितचंद्रार्कतडित्कोटिसमद्युतिः । सर्वांगसुंदरः सौम्यः सर्वाभरणभूषितः ॥ १७९ ॥

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਾਂਤੀ ਐਸੀ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਇਕੱਠੇ ਚੜ੍ਹ ਪਏ ਹੋਣ—ਜਿਵੇਂ ਕਰੋੜਾਂ ਬਿਜਲੀਆਂ ਦੀ ਚਮਕ। ਉਹ ਹਰ ਅੰਗੋਂ ਸੁੰਦਰ, ਸੌਮ੍ਯ ਅਤੇ ਸਭ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।

Verse 180

पीतवासाः शंखचक्रगदांभोजलसत्करः । अनाहतोच्छलद्रत्नधारौघकलशं स्पृशन् ॥ १८० ॥

ਉਹ ਪੀਤਾਂਬਰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਨ; ਸ਼ੰਖ, ਚਕ੍ਰ, ਗਦਾ ਅਤੇ ਪਦਮ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕੀਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਉਸ ਕਲਸ਼ ਨੂੰ ਛੂਹ ਰਹੇ ਸਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਬਿਨਾ ਆਘਾਤ ਦੇ ਉੱਛਲਦੀਆਂ ਰਤਨਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਅਵਿਰਲ ਵਹਿ ਰਹੀਆਂ ਸਨ।

Verse 181

वामपादांबुजाग्रेण मुष्णता पल्लवच्छविम् । रुक्मिणीसत्यभामेऽस्य मूर्ध्नि रत्नौघधारया ॥ १८१ ॥

ਵਾਮ ਕਮਲ-ਚਰਨ ਦੇ ਅਗਰ ਨਾਲ ਨਵੇਂ ਪੱਲਵਾਂ ਵਰਗੀ ਕੋਮਲ ਛਬੀ ਨੂੰ ਹਰਨ ਕਰਦਿਆਂ, ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਰੁਕਮਣੀ ਤੇ ਸਤ੍ਯਭਾਮਾ ਨੇ ਰਤਨਾਂ ਦੀ ਅਵਿਰਲ ਧਾਰ ਵਗਾਈ।

Verse 182

सिंचंत्यौ दक्षवामस्थे स्वदोस्थकलशोत्थया । नाग्नजिती सुनंदा च दिशंत्यौ कलशौ तयोः ॥ १८२ ॥

ਨਾਗ੍ਨਜਿਤੀ ਅਤੇ ਸੁਨੰਦਾ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਕਲਸ਼ ਫੜ ਕੇ, ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਸੱਜੇ ਤੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਜਲਧਾਰ ਨਾਲ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦੋ ਕਲਸ਼ ਭੇਟ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 183

ताभ्यां च दक्षवामस्थमित्रविंदासुलक्ष्मणे । रत्ननद्याः समुद्धृत्य रत्नपूर्णौ घटौ तयोः ॥ १८३ ॥

ਫਿਰ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਖੜੀ ਮਿਤ੍ਰਵਿੰਦਾ ਅਤੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਖੜੀ ਸੁਲਕਸ਼ਮਣਾ ਲਈ, ਰਤਨਾਂ ਦੀ ਨਦੀ ਵਿਚੋਂ ਉਠਾ ਕੇ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਦੋ ਘੜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੇ ਗਏ।

Verse 184

जांबवती सुशीला च दिशंत्यौ दक्षवामके । बहिः षोडश साहस्रसंख्याकाः परितः प्रियाः ॥ १८४ ॥

ਜਾਂਬਵਤੀ ਅਤੇ ਸੁਸ਼ੀਲਾ ਸੱਜੇ ਤੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਖੜੀਆਂ ਸਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰ ਚੌਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਗਿਣਤੀ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਿਯ ਪਤਨੀਆਂ ਘੇਰੇ ਹੋਏ ਸਨ।

Verse 185

ध्येयाः कनकरत्नौघधारायुक्कलशोज्वलाः । तद्बहिश्चाष्टनिधायः पूरयंतो धनैर्धराम् ॥ १८५ ॥

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰੋ ਕਿ ਉਹ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਅਤੇ ਰਤਨਾਂ ਦੇ ਢੇਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਚਮਕਦੇ ਕਲਸ਼ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰ ਅਸ਼ਟਨਿਧੀਆਂ ਧਨ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਭਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ—ਇਉਂ ਵੀ ਧਿਆਨ ਕਰੋ।

Verse 186

तद्बहिर्वृष्णयः सर्वे पुरोवच्च स्वरादयः । एवं ध्यात्वा जपेल्लक्षपंचकं तद्दशांशतः ॥ १८६ ॥

ਉਸ ਦੇ ਬਾਹਰ ਸਾਰੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀਆਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਅਤੇ ਸੁਰਾਂ ਆਦਿ ਵਰਣਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਯਥਾਵਿਧਿ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਪੰਜ ਲੱਖ ਜਪ ਕਰ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਸ ਦੇ ਦਸਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਨਾਲ ਸਮਾਪਨ ਕਰਮ ਕਰ।

Verse 187

अरुणैः कमलैर्हुत्वा पीठे पूर्वोदिते यजेत् । विलिप्य गंधपंकेन लिखेदष्टदलांबुजम् ॥ १८७ ॥

ਲਾਲ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਹਵਨ ਕਰਕੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੇ ਪੀਠ ਉੱਤੇ ਪੂਜਾ ਕਰ। ਸੁਗੰਧਿਤ ਚੰਦਨ ਆਦਿ ਲੇਪ ਲਗਾ ਕੇ, ਅੱਠ ਦਲਾਂ ਵਾਲਾ ਕਮਲ-ਮੰਡਲ ਬਣਾਵੇ।

Verse 188

कर्णिकायां च षट्कोणं ससाध्यं तत्र मन्मथम् । शिष्टैस्तु सप्तदशभिरक्षरैर्वेष्टयेत्स्वरम् ॥ १८८ ॥

ਕਰਨਿਕਾ ਵਿੱਚ ਛੇ-ਕੋਣ ਬਣਾਵੇ; ਉੱਥੇ ਸਾਧ੍ਯ ਸਮੇਤ ਮਨਮਥ (ਕਾਮਦੇਵ) ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਬਾਕੀ ਸਤਾਰਾਂ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਬੀਜ-ਸੁਰ ਨੂੰ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਘੇਰ ਦੇਵੇ।

Verse 189

प्राग्रक्षोऽनिलकोणेषु श्रियं शिष्टेषु संविदम् । षट्सु संधिषु षट्कर्णे केसरेषु त्रिशस्त्रिशः ॥ १८९ ॥

ਪੂਰਬ ਵਾਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ‘ਰਕ੍ਸ਼ਃ’ ਰੱਖ, ਵਾਯੂ-ਦਿਸ਼ਾ ਦੇ ਕੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਅਨਿਲ’ ਲਿਖ। ਬਾਕੀ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਸ਼੍ਰੀ’ ਅਤੇ ‘ਸੰਵਿਦ’ ਵੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ। ਛੇ-ਕੋਣ ਦੇ ਛੇ ਸੰਧੀ-ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਕਮਲ ਦੇ ਕੇਸਰਾਂ ਉੱਤੇ ਤਿੰਨ-ਤਿੰਨ ਕਰਕੇ ਲਿਖ।

Verse 190

विलिखेत्स्मरगायत्रीं मालामंत्रं दलाष्टके । षटूषः संलिख्य तद्बाह्ये वेष्टयेन्मातृकाक्षरैः ॥ १९० ॥

ਅੱਠ ਦਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਰ-ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਅਤੇ ਮਾਲਾ-ਮੰਤ੍ਰ ਲਿਖ। ਛੇ ‘ਊਸ਼ਃ’ ਲਿਖ ਕੇ, ਉਸ ਦੇ ਬਾਹਰ ਮਾਤ੍ਰਿਕਾ ਅੱਖਰਾਂ (ਵਰਨਮਾਲਾ) ਨਾਲ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਘੇਰ ਦੇ।

Verse 191

भूबिंबं च लिखेद्बाह्ये श्रीमायादिग्विदिक्ष्वपि । भूग्रहं चतुरस्रं स्यादष्टवज्रविभूषितम् ॥ १९१ ॥

ਬਾਹਰੀ ਪਾਸੇ ਧਰਤੀ-ਚੱਕਰ ਦਾ ਚਿੱਤਰ ਬਣਾਓ; ਸ਼੍ਰੀ ਅਤੇ ਮਾਇਆ ਆਦਿ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਉਪਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਿਨਿਆਸ ਕਰੋ। ਭੂ-ਆਵਰਨ ਚੌਕੋਰ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਅੱਠ ਵਜ੍ਰ-ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਵੇ।

Verse 192

एतद्यंत्रं हाटकादिपट्टेष्वालिख्य पूर्ववत् । संस्कृतं धारयेद्यो वै सोऽर्च्यते त्रिदशैरपि ॥ १९२ ॥

ਇਸ ਯੰਤਰ ਨੂੰ ਸੋਨੇ ਆਦਿ ਦੀ ਪੱਟੀ ਉੱਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਲਿਖ ਕੇ, ਢੰਗ ਨਾਲ ਸੰਸਕਾਰਿਤ ਕਰ ਜੋ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਤ੍ਰਿਦਸ਼ (ਤੇਤੀਸ ਦੇਵਾਂ) ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 193

स्याद्गायत्री वामदेवपुष्पबाणौ तु ङेंतिमौ । विद्महेधीमहियुतौ तन्नोऽनंगः प्रचोदयात् ॥ १९३ ॥

ਇੱਥੇ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਹੋਵੇ; ਵਾਮਦੇਵ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਪਬਾਣ—ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਇੱਥੇ ਲਾਗੂ ਹਨ। ‘ਵਿਦ੍ਮਹੇ’ ਅਤੇ ‘ਧੀਮਹਿ’ ਪਦਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ—ਅਨੰਗ (ਕਾਮਦੇਵ) ਸਾਡੀ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰੇ।

Verse 194

जप्या जपादौ गोपालमनूनां जनरंजनी । हृदयं कामदेवाय ङेंतं सर्वजनप्रियम् ॥ १९४ ॥

ਜਪ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਗੋਪਾਲ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਜਨਰੰਜਨੀ ਸੂਤਰ ਜਪਣਯੋਗ ਹੈ। ‘ਙੇੰ’ ਬੀਜ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਕਾਮਦੇਵ ਦਾ ਹ੍ਰਿਦਯ ਮੰਤ੍ਰ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 195

उक्त्वा सर्वजनांते तु संमोहनपदं तथा । ज्वल ज्वल प्रज्वलेति प्रोच्य सर्वजनस्य च ॥ १९५ ॥

ਫਿਰ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸੰਮੋਹਨ-ਪਦ ਉਚਾਰ ਕੇ, ਅਤੇ ਸਭ ਨੂੰ ਕਹਿ ਕੇ “ਜ੍ਵਲ ਜ੍ਵਲ—ਪ੍ਰਜ੍ਵਲ!” ਉਸ ਨੇ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਕੀਤਾ।

Verse 196

हृदयं मम च ब्रूयाद्वशंकुरुयुगं शिरः । प्रोक्तो मदनमंत्रोऽष्टचत्वारिंशद्भिरक्षरैः ॥ १९६ ॥

“ਮੇਰਾ ਹਿਰਦਾ” ਆਖੇ, ਫਿਰ “ਵਸ਼ੀਕਰਨ-ਜੁਗਲ” ਉਚਾਰ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਸ਼ਿਰ ਉੱਤੇ ਨਿਆਸ ਕਰੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਠਤਾਲੀ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲਾ ਮਦਨ-ਮੰਤ੍ਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 197

जपादौ स्मरबीजाद्यो जगत्त्रयवशीकरः । पीठ प्राग्वत्समभ्यर्च्य मूर्ति संकल्प्य मूलतः ॥ १९७ ॥

ਜਪ ਆਦਿ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ, ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਮਰ-ਬੀਜ ਆਦਿ ਬੀਜ-ਅੱਖਰ ਪਹਿਲਾਂ ਜਪੇ। ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਪੀਠ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰਕੇ, ਮੂਲ ਤੋਂ ਹੀ ਦੇਵ-ਮੂਰਤੀ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕਰ ਕੇ ਧਿਆਨ ਕਰੇ।

Verse 198

तत्रावाह्याच्युतं भक्त्या सकलीकृत्य पूजयेत् । आसनादिविभूषांतं पुनर्न्यासक्रमाद्यजेत् ॥ १९८ ॥

ਫਿਰ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਅਚ੍ਯੁਤ ਦਾ ਆਵਾਹਨ ਕਰਕੇ, ਸਭ ਉਪਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਪੂਰਨ ਕਰ ਕੇ ਪੂਜਾ ਕਰੇ—ਆਸਨ ਆਦਿ ਸੇਵਾਵਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅੰਤਿਮ ਵਿਭੂਸ਼ਣ ਤੱਕ। ਤਦੋਂ ਨਿਆਸ-ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਮੁੜ ਪੂਜਨ ਕਰੇ।

Verse 199

सृष्टिं स्थितिं षडंगं च किरीटं कुंडलद्वयम् । शंखं चक्रं गदां पद्मं मालां श्रीवत्सकौस्तुभौ ॥ १९९ ॥

ਉਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਸਥਿਤੀ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ, ਅਤੇ ਛਡੰਗ ਵੀ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਮੁਕੁਟ ਅਤੇ ਜੋੜੇ ਕੁੰਡਲ; ਅਤੇ ਸ਼ੰਖ, ਚੱਕਰ, ਗਦਾ, ਪਦਮ, ਮਾਲਾ, ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼੍ਰੀਵਤਸ ਅਤੇ ਕੌਸਤੁਭ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵੀ।

Verse 200

गन्धपुष्पैः समभ्यर्च्य मूलेन वैष्णवोत्तमः । षट्कोणेषु षडंगानि दिग्दलेषु क्रमाद्यजेत् ॥ २०० ॥

ਗੰਧ ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਵਿਧੀਵਤ ਅਰਚਨਾ ਕਰਕੇ, ਉੱਤਮ ਵੈਸ਼ਨਵ ਮੂਲ-ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਛਟਕੋਣ ਦੇ ਛੇ ਕੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਛਡੰਗਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਾਲੇ ਦਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਅਰਚਨਾ ਕਰੇ।