The Explanation of Sandhyā and Related Daily Observances (Saṅdhyā-ādi Nitya-karma-Vidhi)

Verse 1

सनत्कुमार उवाच । ततः श्वासानुसारेण दत्वा पादं महीतले । समुद्र मेखले देवि पर्वतस्तनमण्डले 1. ॥ १ ॥

ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਫਿਰ ਸਾਸ ਦੀ ਲੈ ਅਨੁਸਾਰ ਪੈਰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰੱਖੇ—ਹੇ ਦੇਵੀ—ਜੋ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਦੀ ਮੇਖਲਾ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਅਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਸਤਨ-ਮੰਡਲ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ।

Verse 2

विष्णुपत्नि नमस्तुभ्यं पादस्पर्शं क्षमस्व मे । इति भूमिं तु सम्प्रार्थ्य विहरेच्च यथाविधि ॥ २ ॥

“ਹੇ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਪਤਨੀ ਭੂਮੀ ਦੇਵੀ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਮੇਰੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਨੂੰ ਮਾਫ਼ ਕਰੀਂ।” ਇਉਂ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲੇ-ਫਿਰੇ।

Verse 3

रक्षः कोणे ततो ग्रामाद्गत्वा मन्त्रमुदीरयेत् । गच्छन्तु ऋषयो देवाः पिशाचा ये च गुह्यकाः ॥ ३ ॥

ਫਿਰ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਵਾਲੇ ਕੋਣ ਵੱਲ ਜਾ ਕੇ ਇਹ ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰੇ: “ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਦੇਵਤਾ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰਨ; ਅਤੇ ਪਿਸਾਚ ਤੇ ਜੋ ਗੁਹ੍ਯਕ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਚਲੇ ਜਾਣ।”

Verse 4

पितृभूतगणाः सर्वे करिष्ये मलमोचनम् । इति तालत्रयं दत्वा शिरः प्रावृत्य वाससा ॥ ४ ॥

ਹੇ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਗਣ ਅਤੇ ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਗਣੋ! ਮੈਂ ਹੁਣ ਮਲ-ਤਿਆਗ ਕਰਾਂਗਾ। ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਤਾਲੀ ਮਾਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਪੜੇ ਨਾਲ ਸਿਰ ਢੱਕ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ।

Verse 5

दक्षिणाभिमुखं रात्रौ दिवा स्थित्वा ह्युदङ्मुखः । मलं विसृज्य शौचं तु मृदाद्भिः समुपाचरेत् ॥ ५ ॥

ਰਾਤ ਨੂੰ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਦਿਨ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਖੜ੍ਹਾ ਰਹੇ। ਮਲ-ਤਿਆਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ੌਚ ਕਰੇ।

Verse 6

एका लिङ्गे गुदे तिस्रो दश वामकरे मृदः । करयोः सप्त वै दद्यात्त्रित्रिवारं च पादयोः ॥ ६ ॥

ਲਿੰਗ ਲਈ ਇੱਕ ਵਾਰ, ਗੁਦਾ ਲਈ ਤਿੰਨ ਵਾਰ, ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਲਈ ਦਸ ਵਾਰ ਮਿੱਟੀ ਲਗਾਈਏ। ਦੋਵੇਂ ਹੱਥਾਂ ਲਈ ਸੱਤ ਵਾਰ ਅਤੇ ਪੈਰਾਂ ਲਈ ਤਿੰਨ-ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਕਰੀਏ।

Verse 7

एवं शौचं विधायाथ गण्डूषान्द्वादशैव तु । कृत्वा वनस्पतिं चाथ प्रार्थयेन्मनुनामुना ॥ ७ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੌਚ ਕਰਕੇ ਬਾਰਾਂ ਗੰਡੂਸ਼ (ਕੁੱਲੇ) ਕਰੇ। ਫਿਰ ‘ਵਨਸਪਤੀ’ ਦੇਵਤਾ ਦਾ ਆਹਵਾਨ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨਿਯਤ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰੇ।

Verse 8

आयुर्बलं यशो वर्चः प्रजाः पशुवसूनि च । श्रियं प्रज्ञां च मेधां च त्वं नो देहि वनस्पते ॥ ८ ॥

ਹੇ ਵਨਸਪਤੇ! ਸਾਨੂੰ ਆਯੁ, ਬਲ, ਯਸ਼, ਤੇਜ ਬਖ਼ਸ਼ੋ; ਸੰਤਾਨ, ਪਸ਼ੂ ਅਤੇ ਧਨ-ਵਸਤੂਆਂ ਵੀ ਦਿਓ; ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ, ਪ੍ਰਜ್ಞਾ ਤੇ ਮੇਧਾ ਵੀ ਸਾਨੂੰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰੋ।

Verse 9

संप्रार्थ्यैवं दन्तकाष्ठं द्वादशाङ्गुलसंमितम् । गृहीत्वा काममंत्रेण कुर्यान्मन्त्री समाहितः ॥ ९ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਕੇ ਬਾਰਾਂ ਅੰਗੁਲ ਮਾਪ ਦਾ ਦੰਤਕਾਠ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਇਕਾਗ੍ਰ ਮਨ ਨਾਲ ਕਾਮ-ਮੰਤ੍ਰ ਜਪਦਿਆਂ ਵਿਧੀ ਕਰੇ।

Verse 10

कामदेवपदं ङेन्तं तथा सर्वजनप्रियम् । हृदन्तः कामबीजाढ्यं दन्तांश्चानेन शोधयेत् ॥ १० ॥

ਕਾਮਦੇਵ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ, ‘ਙ’ ਨਾਲ ਅੰਤ ਹੋਣ ਵਾਲਾ, ਸਭ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਪਦ—ਜੋ ਹ੍ਰਿਦੰਤ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਕਾਮ-ਬੀਜ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਵੇ—ਇਸ ਦਾ ਜਪ ਕਰਕੇ ਦੰਤ੍ਯ ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਵੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰੇ।

Verse 11

जिह्वोल्लेखो वाग्भवेन मूलेन क्षालयेन्मुखम् । देवागारं ततो गत्वा निर्माल्यमपसार्य च ॥ ११ ॥

ਜਿਹਵਾ ਦੀ ਸਫਾਈ ਕਰਕੇ ਵਾਗਭਵ ਦੇ ਮੂਲ-ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਮੂੰਹ ਧੋਵੇ; ਫਿਰ ਦੇਵਾਲੇ ਜਾ ਕੇ ਪੁਰਾਣਾ ਨਿਰਮਾਲ੍ਯ (ਸੁੱਕੇ ਫੁੱਲ ਆਦਿ) ਹਟਾ ਦੇਵੇ।

Verse 12

परिधायाम्बरं शुद्धं मङ्गलारार्तिकं चरेत् । अस्त्रेण पात्रं संप्रोक्ष्य मूलेन ज्वालयेच्च तम् ॥ १२ ॥

ਸ਼ੁੱਧ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨ ਕੇ ਮੰਗਲ ਆਰਤੀ ਕਰੇ; ਅਸਤ੍ਰ-ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਪਾਤਰ ਨੂੰ ਛਿੜਕ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰੇ, ਫਿਰ ਮੂਲ-ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤ ਕਰੇ।

Verse 13

संपूज्य पात्र्रमादायोत्थाय घन्टां च वादयेत् । सुगोघृतप्रदीपेन भ्रामितेन समन्ततः ॥ १३ ॥

ਯਥਾਵਿਧੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਪਾਤਰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਏ ਅਤੇ ਘੰਟੀ ਵਜਾਏ; ਫਿਰ ਸੁਗੰਧਿਤ ਗੋ-ਘਿਉ ਦੇ ਦੀਵੇ ਨੂੰ ਚੌਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਘੁਮਾ ਕੇ ਆਰਤੀ ਕਰੇ।

Verse 14

वाद्यैर्गींतैर्मनोज्ञैश्च देवस्यारार्तिकं भवेत् । इति नीराजनं कृत्वा प्रार्थयित्वा निजेश्वरम् ॥ १४ ॥

ਮਨੋਹਰ ਗੀਤਾਂ ਅਤੇ ਵਾਜਿਆਂ ਨਾਲ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਆਰਾਰਤਿਕ (ਆਰਤੀ) ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨੀਰਾਜਨ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਭੂ-ਸੁਆਮੀ ਅੱਗੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਨੀ॥੧੪॥

Verse 15

स्नातुं यायान्निम्नगादौ कीर्तयन्देवतागुणान् । गत्वा तीर्थं नमस्कृत्य स्नानीयं च निधाय वै ॥ १५ ॥

ਸਨਾਨ ਲਈ ਨਦੀ ਆਦਿ ਨੀਵੀਂ ਵਹਿੰਦੀ ਧਾਰ ਵੱਲ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਕਰੇ। ਤੀਰਥ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਸਨਾਨ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਰੱਖੇ॥੧੫॥

Verse 16

मूलाभिमन्त्रितमृदमादाय कटिदेशतः । विलिप्य पादपर्यन्तं क्षालयेत्तीर्थवारिणा ॥ १६ ॥

ਮੂਲ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਅਭਿਮੰਤ੍ਰਿਤ ਮਿੱਟੀ ਲੈ ਕੇ ਕਮਰ ਤੋਂ ਪੈਰਾਂ ਤੱਕ ਦੇਹ ਉੱਤੇ ਲੇਪ ਕਰੇ, ਫਿਰ ਤੀਰਥ ਦੇ ਜਲ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਧੋ ਲਵੇ॥੧੬॥

Verse 17

ततश्च पञ्चभिः पादौ प्रक्षाल्यान्तर्जले पुनः । प्रविश्य नाभिमात्रे तु मृदं वामकरस्य च ॥ १७ ॥

ਫਿਰ ਪੰਜ ਅੰਜਲੀ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਪੈਰ ਧੋ ਕੇ ਮੁੜ ਜਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰੇ। ਨਾਭੀ ਤੱਕ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਕੇ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਵੀ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਢੇਲਾ ਲਵੇ॥੧੭॥

Verse 18

मणिबन्धे हस्ततले तदग्रे च तथा पुनः । कृत्वाङ्गुल्या गाङ्गमृदमादायास्त्रेण तत्पुनः ॥ १८ ॥

ਕਲਾਈ ਉੱਤੇ, ਹਥੇਲੀ ਉੱਤੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅੱਗੇਲੇ ਭਾਗ ਉੱਤੇ ਵੀ—ਉਂਗਲੀ ਨਾਲ ਗੰਗਾ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਲੈ ਕੇ ਅਸਤ੍ਰ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਮੁੜ ਲੇਪ ਕਰੇ॥੧੮॥

Verse 19

निजोपरि च मन्त्रज्ञो भ्रामयित्वा त्यजेत्सुधी । तलस्थां च षडङ्गेषु तन्मन्त्रैः प्रविलेपयेत् ॥ १९ ॥

ਮੰਤਰਾਂ ਦਾ ਗਿਆਤਾ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਸਾਧਕ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਘੁਮਾ ਕੇ ਫਿਰ ਪਾਸੇ ਰੱਖ ਦੇਵੇ। ਫਿਰ ਹਥੇਲੀ ਵਿੱਚ ਪਏ ਦ੍ਰਵ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਹੀ ਮੰਤਰਾਂ ਨਾਲ ਛੇ ਅੰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਲੇਪ ਕਰੇ॥੧੯॥

Verse 20

निमज्य क्षालयेत्सम्यग् मलस्नानमितीरितम् । विभाव्येष्टमयं सर्वमान्तरं स्नानमाचरेत् ॥ २० ॥

ਡੁੱਬਕੀ ਲਾ ਕੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧੋ ਲੈਣਾ—ਇਸ ਨੂੰ ‘ਮਲਸਨਾਨ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਸਭ ਕੁਝ ਨੂੰ ਇਸ਼ਟਦੇਵ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਸਮਝ ਕੇ ਅੰਤਰ-ਸਨਾਨ (ਮਨ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ) ਕਰੇ॥੨੦॥

Verse 21

अनन्तादित्यसङ्काशं निजभूषायुधैर्युतम् । मन्त्रमूर्तिं प्रभुं स्मृत्वा तत्पादोदकसंभवाम् ॥ २१ ॥

ਅਨੰਤ ਸੂਰਜ ਵਰਗੇ ਤੇਜ ਵਾਲੇ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਗਹਿਣਿਆਂ ਅਤੇ ਆਯੁਧਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਮੰਤਰ-ਮੂਰਤੀ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਦੇ ਚਰਨ-ਪ੍ਰਕਸ਼ਾਲਨ ਦੇ ਜਲ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਦ੍ਰਵ/ਜਲ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰੇ॥੨੧॥

Verse 22

धारां च ब्रह्मरन्ध्रेण प्रविशन्तीं निजां तनुम् । तया संक्षालयेत्सर्वमन्तर्द्देहगतं मलम् ॥ २२ ॥

ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਕਰੇ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਰੰਧ੍ਰ ਰਾਹੀਂ ਇੱਕ ਧਾਰਾ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ; ਉਸ ਧਾਰਾ ਨਾਲ ਦੇਹ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਿਆ ਸਾਰਾ ਮੈਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧੋ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ॥੨੨॥

Verse 23

तत्क्षणाद्विरजा मन्त्री जायते स्फटिकोपमः । ततः श्रौतोक्तविधिना स्नात्वा मन्त्री समाहितः ॥ २३ ॥

ਉਸੇ ਪਲ ਮੰਤਰ-ਸਾਧਕ ਮੈਲ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸਫਟਿਕ ਵਾਂਗ ਸਾਫ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਸ਼੍ਰੌਤ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸਮਾਹਿਤ ਤੇ ਇਕਾਗ੍ਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ॥੨੩॥

Verse 24

मन्त्रस्नानं ततः कुर्यात्तद्विधानमथोच्यते । देशकालौ च सङ्कीर्त्य प्राणायामषडङ्गकैः ॥ २४ ॥

ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੰਤ੍ਰ-ਸਨਾਨ ਕਰੇ; ਹੁਣ ਉਸ ਦੀ ਵਿਧੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦੇਸ ਤੇ ਕਾਲ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਛਡੰਗ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰੇ॥੨੪॥

Verse 25

कृत्वार्कमन्दलात्तीर्थान्याह्वयेन्मुष्टिमुद्र या । ब्रह्माण्डोदरतीर्थानि करैः स्पृष्टानि ते रवेः ॥ २५ ॥

ਅਰਕ-ਮੰਡਲ ਬਣਾਕੇ ਮੁੱਠੀ-ਮੁਦਰਾ ਨਾਲ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਆਹਵਾਨ ਕਰੇ। ਹੇ ਰਵੀ! ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਦੇ ਉਦਰ ਵਿਚਲੇ ਤੀਰਥ ਤੇਰੇ ਕਿਰਣ-ਰੂਪੀ ਕਰਾਂ ਨਾਲ ਸਪਰਸ਼ਿਤ ਹਨ॥੨੫॥

Verse 26

तेन सत्येन मे देव देहि तीर्थं दिवाकर ॥ २६ ॥

ਉਸ ਮੇਰੇ ਸਤ੍ਯ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ, ਹੇ ਦੇਵ ਦਿਵਾਕਰ, ਮੈਨੂੰ ਤੀਰਥ ਬਖ਼ਸ਼ੋ॥੨੬॥

Verse 27

गङ्गे च यमुने चैव गोदावरि सरस्वति । नर्मदे सिन्धुकावेरि जलेऽस्मिन्सन्निधिं कुरु ॥ २७ ॥

ਹੇ ਗੰਗਾ, ਹੇ ਯਮੁਨਾ, ਅਤੇ ਹੇ ਗੋਦਾਵਰੀ, ਹੇ ਸਰਸਵਤੀ; ਹੇ ਨਰਮਦਾ, ਹੇ ਸਿੰਧੂ, ਹੇ ਕਾਵੇਰੀ—ਇਸ ਜਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸਨ੍ਨਿਧੀ ਕਰੋ॥੨੭॥

Verse 28

इत्यावाह्य जले तानि सुधाबीजेन योजयेत् । गोमुद्र यामृतीकृत्य कवचेनावगुण्ठ्य च ॥ २८ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜਲ ਵਿੱਚ ਆਹਵਾਨ ਕਰਕੇ ‘ਸੁਧਾ-ਬੀਜ’ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਯੋਜਿਤ (ਸ਼ਕਤੀਯੁਕਤ) ਕਰੇ। ਫਿਰ ਗੋ-ਮੁਦਰਾ ਨਾਲ ਅੰਮ੍ਰਿਤਮਯ ਕਰਕੇ, ਕਵਚ ਨਾਲ ਢੱਕ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ॥੨੮॥

Verse 29

संरक्ष्यास्त्रेण तत्पश्चाच्चक्रमुद्रां प्रदर्शयेत् । वह्न्यर्केन्दुमण्डलानि तत्र सन्चितयेद्बुधः ॥ २९ ॥

ਅਸਤ੍ਰ-ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਚਕ੍ਰ-ਮੁਦਰਾ ਵਿਖਾਏ। ਉੱਥੇ ਅੱਗ, ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਚੰਦਰ ਦੇ ਮੰਡਲ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਸਾਧਕ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਸਜਾਏ।

Verse 30

मन्त्रयेदर्कमन्त्रेण सुधाबीजेन तज्जलम् । मूलेन चैकादशधा तत्र सम्मन्त्र्य भावयेत् ॥ ३० ॥

ਅਰਕ-ਮੰਤ੍ਰ ਅਤੇ ਸੁਧਾ-ਬੀਜ ਨਾਲ ਉਸ ਜਲ ਨੂੰ ਮੰਤ੍ਰਿਤ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਮੂਲ-ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਗਿਆਰਾਂ ਵਾਰ ਅਭਿਮੰਤ੍ਰਿਤ ਕਰਕੇ ਭਾਵ ਨਾਲ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਕਤੀ ਭਰੇ।

Verse 31

पूजायन्त्रं च तन्मध्ये स्वान्तादावाह्य देवताम् । स्नापयित्वार्चयेत्तां च मानसैरुपचारकैः ॥ ३१ ॥

ਪੂਜਾ-ਯੰਤਰ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਅੰਤਰ-ਹਿਰਦੇ ਤੋਂ ਦੇਵਤਾ ਦਾ ਆਵਾਹਨ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਸਨਾਨ ਕਰਵਾ ਕੇ ਮਾਨਸਿਕ ਉਪਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਅਰਚਨਾ ਕਰੇ।

Verse 32

सिंहासनस्थां तां नत्वा तज्जलं प्रणमेत्सुधीः । आधारः सर्वभूतानां विष्णोरतुलतेजसः ॥ ३२ ॥

ਸਿੰਘਾਸਨ ਉੱਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਉਸ ਜਲ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰੇ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਅਤੁਲ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ।

Verse 33

तद्रू पाश्च ततो जाता आपस्ताः प्रणमाम्यहम् । इति नत्वा समारुन्ध्य सप्तच्छिद्राणि साधकः ॥ ३३ ॥

‘ਉਸੇ ਸਰੂਪ ਤੋਂ ਇਹ ਆਪਹ (ਜਲ) ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ; ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਜਲਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦਾ ਹਾਂ’—ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਸਾਧਕ ਸੱਤ ਛਿਦਰਾਂ (ਸਿਰ ਦੇ ਸੱਤ ਦ੍ਵਾਰ) ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਸੰਯਮ ਕਰੇ।

Verse 34

निमज्य सलिले तस्मिन्मूलं देवाकृतिं स्मरेत् । निमज्ज्योन्मज्ज्य त्रिश्चैवं सिंचेत्कं कुंभमुद्रया ॥ ३४ ॥

ਉਸ ਜਲ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਡੁਬੋ ਕੇ ਮੂਲ-ਮੰਤ੍ਰ ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਦਿਵ੍ਯ ਸਰੂਪ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਡੁਬੋ ਕੇ ਕੱਢਦਿਆਂ ਕੁੰਭ-ਮੁਦਰਾ ਨਾਲ ਜਲ ਛਿੜਕੇ।

Verse 35

त्रिर्मूलेन चतुर्मन्त्रैरभिर्षिञ्चेन्निजां तनुम् । चत्वारो मनवस्तेऽत्र कथ्यन्ते तान्त्रिका मुने ॥ ३५ ॥

ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਮੂਲ-ਮੰਤ੍ਰ ਅਤੇ ਚਾਰ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਦੇਹ ਦਾ ਅਭਿਸੇਕ ਰੂਪ ਛਿੜਕਾਅ ਕਰੇ। ਹੇ ਮੁਨੀ, ਇੱਥੇ ਤਾਂਤ੍ਰਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਚਾਰ ‘ਮਨੁ’ ਵੀ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 36

सिसृक्षोर्निखिलं विश्वं मुहुः शुक्रं प्रजापतेः । मातरः सर्वभूतानामापो देव्यः पुनन्तु माम् ॥ ३६ ॥

ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੇ ਬੀਜ ਤੋਂ ਮੁੜ ਮੁੜ ਉਤਪੰਨ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ ਦਿਵ੍ਯ ਜਲ-ਧਾਰਾਵਾਂ ਮੈਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ।

Verse 37

अलक्ष्मीर्मलरूपा या सर्वभूतेषु संस्थिता । क्षालयन्ति च तां स्पर्शादापो देव्यः पुनन्तु माम् ॥ ३७ ॥

ਜੋ ਅਲਕਸ਼ਮੀ ਮੈਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ, ਦਿਵ੍ਯ ਜਲ ਆਪਣੇ ਸਪਰਸ਼ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਧੋ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ।

Verse 38

यन्मे केशेषु दौर्भाग्यं सीमन्ते यच्च मूर्द्धनि । ललाटे कर्णयोरक्ष्णोरापस्तद्धन्तु वो नमः ॥ ३८ ॥

ਮੇਰੇ ਵਾਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਮੰਗ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ; ਮੱਥੇ, ਕੰਨਾਂ ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਜੋ ਵੀ ਦੁਰਭਾਗ ਹੋਵੇ—ਹੇ ਆਪੋ, ਉਸ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰੋ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।

Verse 39

आयुरारोग्यमैश्वर्यमरिपक्षक्षयं शुभम् । सन्तोषः क्षान्तिरास्तिक्यं विद्या भवतु वो नमः ॥ ३९ ॥

ਤੁਹਾਨੂੰ ਲੰਮੀ ਉਮਰ, ਚੰਗੀ ਸਿਹਤ, ਐਸ਼ਵਰਯ, ਵੈਰੀ ਪੱਖ ਦਾ ਨਾਸ ਅਤੇ ਮੰਗਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇ; ਸੰਤੋਖ, ਖਿਮਾ, ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਆਸਥਾ ਅਤੇ ਸੱਚੀ ਵਿਦਿਆ ਤੁਹਾਡੇ ਅੰਦਰ ਉਪਜੇ—ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।

Verse 40

विप्रपादोदकं पीत्वा शालग्रामशिलाजलम् । पिबेद्विरुद्धं नो कुर्यादेषां तु नियतो विधिः ॥ ४० ॥

ਪਹਿਲਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਚਰਨ ਧੋਏ ਹੋਏ ਜਲ ਨੂੰ ਪੀ ਕੇ, ਫਿਰ ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮ-ਸ਼ਿਲਾ ਦਾ ਜਲ ਪੀਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਵਿਰੋਧੀ ਨਾ ਸਮਝੋ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਵਿਧੀ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੈ।

Verse 41

पृथिव्यां यानि तीर्थानि दक्षाङ्घ्रौ तानि भूसुरे । स्वेष्टदेवं समुद्वास्य मन्त्री मार्तण्डमण्डले ॥ ४१ ॥

ਹੇ ਭੂਸੁਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜਿਹੜੇ ਵੀ ਤੀਰਥ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਸੱਜੇ ਪੈਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਇਸ਼ਟਦੇਵ ਦਾ ਆਵਾਹਨ ਕਰਕੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਜਾਣੂ ਪੁਰਖ ਮਾਰਤੰਡ-ਮੰਡਲ (ਸੂਰਜ-ਮੰਡਲ) ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਤੇ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।

Verse 42

ततस्तीरं समागत्य वस्त्रं संक्षाल्य यत्नतः । वाससी परिधायाथ कुर्यात्सन्ध्यादिकं सुधीः ॥ ४२ ॥

ਫਿਰ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਆ ਕੇ ਕੱਪੜੇ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਧੋਵੇ। ਸਾਫ਼ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨ ਕੇ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਮਨੁੱਖ ਸੰਧਿਆ ਆਦਿ ਨਿੱਤ ਕਰਮ ਕਰੇ।

Verse 43

रोगाद्यशक्तो मनुजः कुर्यात्तत्राघमर्षणम् । अथवा भस्मना स्नातो रजोभिश्चैव वाऽक्षमः ॥ ४३ ॥

ਰੋਗ ਆਦਿ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਅਸਮਰਥ ਮਨੁੱਖ ਉੱਥੇ ‘ਆਘਮਰਸ਼ਣ’ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਕਰੇ। ਜਾਂ ਜੇ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ ਤਾਂ ਭਸਮ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਧੂੜ ਨਾਲ ਵੀ ਸਨਾਨ ਕਰੇ।

Verse 44

अथ सन्ध्यादिकं कुर्यात् स्थित्वा चैवासने शुभे । केशवेन तथा नारायणेन माधवेन च ॥ ४४ ॥

ਫਿਰ ਸ਼ੁਭ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਥਿਰ ਬੈਠ ਕੇ ਸੰਧਿਆ ਆਦਿ ਨਿੱਤ ਕਰਮ ਕਰੇ ਅਤੇ ਕੇਸ਼ਵ, ਨਾਰਾਇਣ ਤੇ ਮਾਧਵ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਆਹਵਾਨ ਕਰੇ।

Verse 45

संप्राश्य तोयं गोविन्दविष्णुभ्यां क्षालेत्करौ । मधुसूदनत्रिविक्रमाभ्यामोष्ठौ च मार्जयेत् ॥ ४५ ॥

ਜਲ ਆਚਮਨ ਕਰਕੇ ਗੋਵਿੰਦ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨਾਮ ਉਚਾਰਦਿਆਂ ਹੱਥ ਧੋਵੇ; ਅਤੇ ਮਧੁਸੂਦਨ ਤੇ ਤ੍ਰਿਵਿਕ੍ਰਮ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਹੋਠ ਪੂੰਝੇ।

Verse 46

वामनश्रीधराभ्यां च मुखं हस्तौ स्पृशेत्ततः । हृषीकेशपद्मनाभाभ्यां स्पृशेच्चरणौ ततः ॥ ४६ ॥

ਫਿਰ ਵਾਮਨ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਧਰ ਨਾਮ ਸਿਮਰਦਿਆਂ ਮੁਖ ਅਤੇ ਹੱਥ ਛੂਹੇ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਅਤੇ ਪਦਮਨਾਭ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਪੈਰ ਛੂਹੇ।

Verse 47

दामोदरेण मूर्द्धानं मुखं सङ्कर्षणेन च । वासुदेवेन प्रद्युम्नेन स्पृशेन्नासिके ततः ॥ ४७ ॥

ਦਾਮੋਦਰ ਨਾਮ ਨਾਲ ਸਿਰ ਦੀ ਚੋਟੀ ਛੂਹੇ, ਸੰਕਰਸ਼ਣ ਨਾਮ ਨਾਲ ਮੁਖ ਛੂਹੇ; ਫਿਰ ਵਾਸੁਦੇਵ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਨੱਕ ਨੂੰ ਛੂਹੇ।

Verse 48

अनिरुद्धपुरुषोत्तमाभ्यां नेत्रे स्मृशेत्ततः । अधोक्षजनृसिंहाभ्यां श्रवणे संस्पृशेत्तथा ॥ ४८ ॥

ਫਿਰ ਅਨਿਰੁੱਧ ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਨਾਮ ਸਿਮਰਦਿਆਂ ਅੱਖਾਂ ਛੂਹੇ; ਅਤੇ ਅਧੋક્ષਜ ਤੇ ਨ੍ਰਿਸਿੰਹ ਨਾਮ ਸਿਮਰਦਿਆਂ ਕੰਨ ਛੂਹੇ।

Verse 49

नाभिं स्पृशेदच्युतेन जनार्दनेन वक्षसि । हरिणा विष्णुनांसौ च वैष्णावाचमनं त्विदम् ॥ ४९ ॥

“ਅਚ੍ਯੁਤ” ਉਚਾਰ ਕੇ ਨਾਭੀ ਨੂੰ ਛੂਹੋ, “ਜਨਾਰਦਨ” ਕਹਿ ਕੇ ਛਾਤੀ ਨੂੰ; ਅਤੇ “ਹਰੀ” ਤੇ “ਵਿਸ਼ਨੂ” ਕਹਿ ਕੇ ਦੋਵੇਂ ਮੋਢਿਆਂ ਨੂੰ ਛੂਹੋ—ਇਹੀ ਵੈਸ਼ਨਵ ਆਚਮਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਹੈ।

Verse 50

प्रणवाद्यैर्ङेतमोन्तैः केशवादिकनामभिः । मुखे नसोः प्रदेशिन्याऽनामया नेत्रकर्णयोः 1. ॥ ५० ॥

ॐ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਅਤੇ “ਨੇਤ੍ਰ” ਤੇ ਖਤਮ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਕੇਸ਼ਵ ਆਦਿ ਦਿਵ੍ਯ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਮੂੰਹ ਅਤੇ ਨੱਕ ਉੱਤੇ ਨਿਆਸ ਕਰੋ; ਅਤੇ “ਅਨਾਮਯ” (ਮੰਤ੍ਰ/ਨਾਮ) ਨਾਲ ਤਰਜਨੀ ਦੁਆਰਾ ਅੱਖਾਂ ਤੇ ਕੰਨਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਆਸ ਕਰੋ।

Verse 51

कनिष्ठया नाभिदेशं सर्वत्राङ्गुष्ठयोजनम् । आत्मविद्याशिवैस्तत्त्वैस्वाहान्तैः शैवमीरितम् ॥ ५१ ॥

ਕਨਿੱਠੀ ਉਂਗਲ ਨਾਲ ਨਾਭੀ-ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਛੂਹੋ ਅਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਅੰਗੂਠੇ ਦੇ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਸ਼ਾਨ ਕਰੋ; “ਆਤਮ-ਵਿਦਿਆ” ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ “ਸ਼ਿਵ” ਤੱਤਾਂ ਅਤੇ “ਸ੍ਵਾਹਾ” ਤੇ ਖਤਮ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਨਿਆਸ ਕਰਨਾ—ਇਹ ਸ਼ੈਵ ਵਿਧੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 52

दीर्घत्रयेन्दुयुग्व्योमपूर्वकैश्च पिबेज्जलम् । आत्मविद्याशिवैरेव शैवं स्वाहावसानिकैः ॥ ५२ ॥

ਪਹਿਲਾਂ “ਦੀਰਘ, ਤ੍ਰਯ, ਇੰਦੂ, ਯੁਗ, ਵ੍ਯੋਮ” ਇਹ ਅੱਖਰ ਉਚਾਰ ਕੇ ਜਲ ਪੀਓ; ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ “ਆਤਮ, ਵਿਦਿਆ, ਸ਼ਿਵ” ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਤੇ “ਸ੍ਵਾਹਾ” ਤੇ ਖਤਮ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ੈਵ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੈਵ ਕਰਮ ਕਰੋ।

Verse 53

वालज्जाश्रीमुखैः प्रोक्तं शाक्तं स्वाहावसानिकैः । वाग्लज्जाश्रीमुखैः प्रोक्तं द्विजाचमनमर्थदम् ॥ ५३ ॥

“ਵਾ, ਲ, ਲੱਜਾ, ਸ਼੍ਰੀ” ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਅਤੇ “ਸ੍ਵਾਹਾ” ਤੇ ਖਤਮ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਮੰਤ੍ਰ ਸ਼ਾਕਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ “ਵਾਕ੍, ਲੱਜਾ, ਸ਼੍ਰੀ” ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਦਾ ਆਚਮਨ ਫਲਦਾਇਕ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 54

तिलकं च ततः कुर्याद्भाले सुष्ठु गदाकृति । नन्दकं हृदये शखचक्रे चैव भुजद्वये ॥ ५४ ॥

ਫਿਰ ਭਗਤ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਗਦਾ-ਆਕਾਰ ਦਾ ਸੁੰਦਰ ਤਿਲਕ ਲਾਵੇ। ਹਿਰਦੇ-ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਨੰਦਕ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਅਤੇ ਦੋਹਾਂ ਬਾਂਹਾਂ ਉੱਤੇ ਸ਼ੰਖ ਤੇ ਚੱਕਰ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਧਾਰੇ।

Verse 55

शार्ङ्गबाणं मस्तके च विन्यसेत्क्रमशः सुधीः । कर्णमूले पार्श्वयोश्च पृष्ठे नाभौ ककुद्यपि ॥ ५५ ॥

ਸਿਆਣਾ ਸਾਧਕ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਸ਼ਾਰੰਗ ਅਤੇ ਬਾਣ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਰਖੇ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੰਨਾਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹ, ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ, ਪਿੱਠ, ਨਾਭੀ ਅਤੇ ਕਕੁਦ (ਉਪਰਲੀ ਪਿੱਠ) ਉੱਤੇ ਵੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ।

Verse 56

एवं तु वैष्णवः कुर्यान्मृद्भिस्तीर्थोद्भवादिभिः । अग्निहोत्रोद्भवं भस्म गृहीत्वा त्र्यम्बकेण तु ॥ ५६ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੈਸ਼ਨਵ ਨੂੰ ਤੀਰਥਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਪਵਿੱਤਰ ਮਿੱਟੀ ਆਦਿ ਨਾਲ ਵਿਧੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ ਤੋਂ ਬਣੀ ਭਸਮ ਲੈ ਕੇ ਤ੍ਰਯੰਬਕ ਮੰਤਰ ਜਪਦਿਆਂ ਉਹ ਵੀ ਧਾਰੇ।

Verse 57

किवाग्निरिति मंत्रैणाभिमन्त्र्य पञ्चमन्त्रकैः । क्रमात्तत्पुरुषाघोरसद्योजातादिनामभिः ॥ ५७ ॥

“ਕਿਵਾਗਨਿਰਿ…” ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਅਭਿਮੰਤਰਿਤ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪੰਜ ਮੰਤਰਾਂ ਨਾਲ—ਤਤਪੁਰੁਸ਼, ਅਘੋਰ, ਸਦਯੋਜਾਤ ਆਦਿ ਨਾਮਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ—ਸੰਸਕਾਰ ਕਰੇ।

Verse 58

पञ्च कुर्यात्त्रिपुन्ड्राणि भालांसोदरहृत्सु च । शैवः शाक्तत्त्रिकोणाभं नारीवद्वा समाचरेत् ॥ ५८ ॥

ਮੱਥੇ, ਦੋਹਾਂ ਮੋਢਿਆਂ, ਪੇਟ ਅਤੇ ਹਿਰਦੇ ਉੱਤੇ ਪੰਜ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ ਬਣਾਏ। ਸ਼ੈਵ ਜਾਂ ਸ਼ਾਕਤ ਤਿਕੋਣ-ਆਕਾਰ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਲਾਵੇ, ਜਾਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਲਈ ਦੱਸੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰੇ।

Verse 59

कृत्वा तु वैदिकीं सन्ध्यां तान्त्रिकीं च समाचरेत् । आचम्य विधिवन्मन्त्री तीर्थान्यावाह्य पूर्ववत् ॥ ५९ ॥

ਵੈਦਿਕ ਸੰਧਿਆ ਕਰ ਕੇ ਫਿਰ ਤਾਂਤ੍ਰਿਕ ਆਚਾਰ ਵੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰੇ। ਆਚਮਨ ਕਰ ਕੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਸਾਧਕ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਆਵਾਹਨ ਕਰੇ।

Verse 60

ततस्त्रिवारं दर्भेण भूमौ तोयं विनिःक्षिपेत् । सप्तधा तज्जलेनाथ मूर्द्धानमभिषेचयेत् ॥ ६० ॥

ਫਿਰ ਦರ್ಭ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਜਲ ਛੱਡੇ; ਅਤੇ ਉਸੇ ਜਲ ਨਾਲ ਸੱਤ ਵਾਰ ਮੱਥੇ ਦਾ ਅਭਿਸੇਕ/ਪ੍ਰੋਛਣ ਕਰੇ।

Verse 61

ततश्च प्राणानायम्य कृत्वा न्यासं षडङ्गकम् । आदाय वामहस्तेऽम्बु दक्षेणाच्छाद्य पाणिना ॥ ६१ ॥

ਫਿਰ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਕਰ ਕੇ ਛਡੰਗ-ਨਿਆਸ ਕਰੇ। ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਜਲ ਲੈ ਕੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਦੀ ਹਥੇਲੀ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਢੱਕੇ।

Verse 62

वियद्वाय्वग्नितोयक्ष्माबीजैः सन्मन्त्र्य मन्त्रवित् । मूलेन तस्मात् श्चोतद्भिर्बिन्दुभिस्तत्त्वमुद्रया ॥ ६२ ॥

ਮੰਤ੍ਰ-ਵਿਦ ਆਕਾਸ਼, ਵਾਯੂ, ਅਗਨੀ, ਜਲ ਅਤੇ ਪૃਥਵੀ ਦੇ ਬੀਜ-ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਯਥਾਵਿਧਿ ਸੰਸਕਾਰਿਤ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਮੂਲ-ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ, ਉਸ ਵਿਚੋਂ ਟਪਕਦੇ ਬਿੰਦੂਆਂ ਦੁਆਰਾ, ਤੱਤਵ-ਮੁਦਰਾ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਮੋਹਰਬੰਦ ਕਰੇ।

Verse 63

स्वशिरः सप्तधा प्रोक्ष्यावशिष्टं तत्पुनर्जलम् । कृत्वा तदक्षरं मन्त्री नासिकान्तिकमानयेत् ॥ ६३ ॥

ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਸੱਤ ਵਾਰ ਪ੍ਰੋਛਣ ਕਰ ਕੇ ਜੋ ਜਲ ਬਚੇ, ਉਹ ਮੁੜ ਲਏ। ਉਸ ਅੱਖਰ ਨੂੰ ਸਿੱਧ/ਸੰਸਕਾਰਿਤ ਕਰ ਕੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਸਾਧਕ ਉਸ ਨੂੰ ਨਾਸਿਕਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਲਿਆਵੇ।

Verse 64

जलं तेजोमयं तच्चाकृष्यान्तश्चेडया पुनः । प्रक्षाल्यान्तर्गतं तेन कलमषं तज्जलं पुनः ॥ ६४ ॥

ਫਿਰ ਇੜਾ ਨਾੜੀ ਰਾਹੀਂ ਅੱਗ ਵਰਗੇ ਤੇਜੋਮਯ ਜਲ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਖਿੱਚ ਕੇ, ਉਸ ਨਾਲ ਅੰਦਰ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਈ ਮਲਿਨਤਾ ਧੋ ਕੇ, ਉਹੀ ਜਲ ਮੁੜ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦੇਵੇ।

Verse 65

कृष्णवर्णं पिङ्गलया रचयेत्स्वाग्रतस्तथा । क्षिपेदस्त्रेण तत्पश्चात्कल्पिते कुलिशोपले ॥ ६५ ॥

ਪਿੰਗਲਾ (ਪੀਲੇ) ਪਦਾਰਥ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕਾਲੇ ਰੰਗ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਬਣਾਏ; ਫਿਰ ‘ਅਸਤ੍ਰ’ ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਵਜ੍ਰ-ਸ਼ਿਲਾ ਉੱਤੇ ਸੁੱਟ ਦੇਵੇ।

Verse 66

एतद्धि सर्वपापघ्नं प्रोक्तं चैवाघमर्षणम् । ततश्च हस्तौ प्रक्षाल्य प्राग्वदाचम्य मन्त्रवित् ॥ ६६ ॥

ਇਹੀ ‘ਅਘਮਰਸ਼ਣ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਮੰਤਰ-ਵਿਦ ਹੱਥ ਧੋ ਕੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਆਚਮਨ ਕਰੇ।

Verse 67

समुत्थाय च मन्त्रज्ञस्ताम्रपात्रे सुमादिकम् । प्रक्षिप्यार्घं प्रदद्याद्वै मूलान्तैर्मन्त्रमुच्चरन् ॥ ६७ ॥

ਫਿਰ ਉੱਠ ਕੇ ਮੰਤਰ-ਜਾਣੂ ਤਾਂਬੇ ਦੇ ਪਾਤਰ ਵਿੱਚ ਫੁੱਲ ਆਦਿ ਸ਼ੁਭ ਵਸਤੂਆਂ ਪਾ ਕੇ, ਮੂਲ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਸਮਾਪਤ ਮੰਤਰ ਉਚਾਰਦਾ ਹੋਇਆ ਅਰਘ੍ਯ ਅਰਪਣ ਕਰੇ।

Verse 68

रविमंडलसंस्थाय देवायार्घ्यं प्रकल्पयेत् । दत्वार्घं त्रिरनेनाथ देवं रविगतं स्मरेत् ॥ ६८ ॥

ਸੂਰਜ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਦੇਵ ਨੂੰ ਅਰਘ੍ਯ ਅਰਪਣ ਕਰੇ। ਇਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਅਰਘ੍ਯ ਦੇ ਕੇ, ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਸਿਮਰਨ-ਧਿਆਨ ਕਰੇ।

Verse 69

स्वल्पोक्तां च गायत्रीं जपेदष्टोत्तरं शतम् । अष्टांविंशतिवारं वा गुह्येतिमनुनार्पयेत् ॥ ६९ ॥

ਸੰਖੇਪ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਮੰਤਰ ਦਾ ਜਪ ਇੱਕ ਸੌ ਅੱਠ ਵਾਰ ਕਰੇ; ਜਾਂ ‘ਗੁਹ੍ਯੇਤੀ’ ਨਾਲ ਆਰੰਭ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਮੰਤਰ ਸਮੇਤ ਅਠਾਈ ਵਾਰ ਆਹੁਤੀ ਅਰਪਿਤ ਕਰੇ।

Verse 70

उद्यदादित्यसंकाशां पुस्तकाक्षकरांबुजाम् । कृष्णाजिनाम्बरां ब्राह्मीं ध्यायेत्ताराङिकतेऽम्बरे ॥ ७० ॥

ਉਦਯ ਹੋਂਦੇ ਸੂਰਜ ਵਰਗੀ ਦਿਪਤ, ਕਮਲ-ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਪੁਸਤਕ ਅਤੇ ਅੱਖ-ਮਾਲਾ ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾਜਿਨ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲੀ, ਤਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਅੰਕਿਤ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਬ੍ਰਾਹਮੀ ਦੇਵੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ।

Verse 71

मध्याह्ने वरदां देवी पार्वतीं संस्मरेत्पराम् । शुक्लाम्बरां वृषारूढां त्रिनेत्रां रविबिम्बगाम् ॥ ७१ ॥

ਮੱਧਾਹਨ ਵੇਲੇ ਵਰ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਪਰਮ ਦੇਵੀ ਪਾਰਵਤੀ ਦਾ ਸਿਮਰਨ-ਧਿਆਨ ਕਰੇ—ਚਿੱਟੇ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਵਾਲੀ, ਬਲਦ ਉੱਤੇ ਆਰੂੜ੍ਹ, ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰੀ, ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਮੰਡਲ ਵਰਗੀ ਤੇਜਸਵੀ।

Verse 72

वरं पाशं च शूलं च दधानां नृकरोटिकाम् । सायाह्ने रत्नभूषाढ्यां पीतकौशेयवाससाम् ॥ ७२ ॥

ਵਰ-ਮੁਦਰਾ, ਪਾਸ਼ ਅਤੇ ਸ਼ੂਲ ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਖੋਪੜੀ ਦਾ ਪਾਤ੍ਰ ਧਾਰਣ ਕੀਤੀ—ਸ਼ਾਮ ਵੇਲੇ ਰਤਨਾਂ ਦੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ, ਪੀਲੇ ਰੇਸ਼ਮੀ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਵਾਲੀ ਦੇਵੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ।

Verse 73

श्यामरङ्गां चतुर्हस्तां शङ्खचक्रलसत्कराम् । गदापद्मधारां देवीं सूर्यासनकृताश्रयाम् ॥ ७३ ॥

ਸ਼ਿਆਮ ਵਰਣ, ਚਤੁਰਭੁਜਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਖ ਅਤੇ ਚਕ੍ਰ ਚਮਕਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਗਦਾ ਅਤੇ ਪਦਮ ਧਾਰਣ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਸੂਰਜ-ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠੀ ਉਸ ਦੇਵੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ।

Verse 74

ततो देवानृषींश्चैव पितॄश्चापि विधानवित् । तर्पयित्वा स्वेष्टदेवं तर्पयेत्कल्पमार्गतः ॥ ७४ ॥

ਤਦਨੰਤਰ ਵਿਧੀ-ਜਾਣੂ ਪੁਰਖ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਤਰਪਣ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਕਲਪ-ਮਾਰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣੇ ਇਸ਼ਟਦੇਵ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰੇ।

Verse 75

गुरुपङिक्तं च सन्तर्प्य साङ्गं सावरणं तथा । सायुधं वैनतेयं सन्तर्पयामीति तर्पयेत् ॥ ७५ ॥

ਗੁਰੂ-ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਵੀ—ਸਾਂਗ, ਸਾਵਰਣ ਅਤੇ ਸਾਯੁਧ ਸਮੇਤ—ਤਰਪਿਤ ਕਰਕੇ, “ਮੈਂ ਵੈਨਤੇਯ (ਗਰੁੜ) ਨੂੰ ਤਰਪਣ ਕਰਦਾ ਹਾਂ” ਕਹਿ ਕੇ ਤਰਪਣ ਕਰੇ।

Verse 76

नारदं पर्वतं जिष्णुं निशठोद्धवदारुकान् । विष्वक्सेनं च शैलेयं वैष्णवः परितर्पयेत् ॥ ७६ ॥

ਵੈਸ਼ਨਵ ਭਗਤ ਨਾਰਦ, ਪਰਵਤ, ਜਿਸ਼ਨੂ, ਨਿਸ਼ਠ, ਉੱਧਵ, ਦਾਰੁਕ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਕਸੇਨ ਤੇ ਸ਼ੈਲੇਯ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਤਰਪਣ ਕਰੇ।

Verse 77

एवं सन्तर्प्य विप्रेन्द्र दत्त्वार्घ्यं च विवस्वते । पूजागारं समागत्य प्रक्षाल्यान्घ्री उपस्पृशेत् ॥ ७७ ॥

ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਰਪਣ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਵਿਵਸਵਾਨ (ਸੂਰਜ) ਨੂੰ ਅਰਘ੍ਯ ਦੇ ਕੇ, ਪੂਜਾ-ਗ੍ਰਿਹ ਆ ਕੇ ਪੈਰ ਧੋ ਕੇ ਆਚਮਨ ਕਰੇ।

Verse 78

अग्निहोत्रस्थितानग्नीन् हुत्वोपस्थाय यत्नतः । पूजास्थलं समागत्य द्वारपूजां समाचरेत् ॥ ७८ ॥

ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ ਲਈ ਸਥਾਪਿਤ ਅੱਗਾਂ ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀ ਦੇ ਕੇ ਅਤੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਕੇ, ਪੂਜਾ-ਸਥਾਨ ਤੇ ਆ ਕੇ ਦ੍ਵਾਰ-ਪੂਜਾ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਕਰੇ।

Verse 79

गणेशं चोर्द्धशाखायां महालक्ष्मीं च दक्षिणे । सरस्वतीं वामभागे दक्षे विघ्नेश्वरं पुनः ॥ ७९ ॥

ਉੱਪਰੀ ਟਾਹਣੀ ਉੱਤੇ ਗਣੇਸ਼ ਜੀ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੋ; ਦੱਖਣ ਪਾਸੇ ਮਹਾਲਕਸ਼ਮੀ ਜੀ ਨੂੰ; ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਸਰਸਵਤੀ ਜੀ ਨੂੰ; ਅਤੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਫਿਰ ਵਿਘਨੇਸ਼ਵਰ ਜੀ ਨੂੰ ਰੱਖੋ।

Verse 80

क्षेत्रपालं तथा वामे दक्षे गङ्गां प्रपूजयेत् । वामे च यमुनां दक्षे धातारं वामतस्तथा ॥ ८० ॥

ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਖੇਤਰਪਾਲ ਦੀ ਅਤੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਗੰਗਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਯਮੁਨਾ ਦੀ ਅਤੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਧਾਤਾ ਦੀ ਵੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਜਾ ਕਰੋ।

Verse 81

विधातारं शङ्खपद्मनिधींश्च वामदक्षयोः । द्वारपालांस्ततोऽभ्यर्चेत्तत्तत्कल्पोदितान्सुधीः ॥ ८१ ॥

ਖੱਬੇ-ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਵਿਧਾਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ੰਖ ਤੇ ਪਦਮ ਨਿਧੀ-ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ; ਫਿਰ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਸਾਧਕ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਲਪਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਦੁਆਰਪਾਲਾਂ ਦਾ ਅਰਚਨ ਕਰੇ।

Verse 82

नन्दः सुनन्दश्चंडण्श्च प्रचण्डः प्रचलोबलः । भद्र ः सुभद्र श्चेत्याद्या वैष्णवा द्वारपालकाः ॥ ८२ ॥

ਨੰਦ, ਸੁਨੰਦ, ਚੰਡਣ, ਪ੍ਰਚੰਡ, ਪ੍ਰਚਲੋਬਲ, ਭਦ੍ਰ, ਸੁਭਦ੍ਰ ਆਦਿ—ਇਹ ਵੈਸ਼ਣਵ ਦੁਆਰਪਾਲ ਹਨ।

Verse 83

नन्दी भृङ्गी रिटीस्कन्दो गणेशोमामहेश्वराः । वृषभश्च महाकालः शैवा वै द्वारपालकाः ॥ ८३ ॥

ਨੰਦੀ, ਭ੍ਰਿੰਗੀ, ਰਿਟੀ, ਸਕੰਦ, ਗਣੇਸ਼, ਉਮਾ ਅਤੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ—ਨਾਲ ਹੀ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ ਅਤੇ ਮਹਾਕਾਲ—ਇਹ ਸ਼ੈਵ ਦੁਆਰਪਾਲ ਹਨ।

Verse 84

ब्राह्मयाद्य्रा मातरोऽष्टौ तु शक्तयो द्वाःस्थिताः स्वयम् । सेन्दुः स्वनामाघर्णाद्या ङेनमोन्ता इमे स्मृताः ॥ ८४ ॥

ਬ੍ਰਾਹਮੀ ਆਦਿ ਅੱਠ ਮਾਤ੍ਰ-ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੋਵੇਂ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਉੱਤੇ ਆਪ ਹੀ ਖੜੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਸੇਂਦੁ, ਸ੍ਵਨਾਮਾ, ਅਘਰਣਾ ਆਦਿ—ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਙੇਨਮੋਂਤਾ ਤੱਕ—ਯਾਦ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 85

ततः स्थित्वासने धीमानाचम्य प्रयतः शुचिः । दिव्यान्तरिक्षभौमांश्च विघ्नानुत्सार्य यत्नतः ॥ ८५ ॥

ਫਿਰ ਸਾਧਕ ਆਪਣੇ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਬੈਠ ਕੇ, ਆਚਮਨ ਕਰਕੇ ਸੰਯਮੀ ਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋਵੇ; ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ, ਅੰਤਰਿਕਸ਼ੀ ਤੇ ਭੌਮ—ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਵਿਘਨਾਂ ਨੂੰ ਯਤਨ ਨਾਲ ਦੂਰ ਕਰੇ।

Verse 86

केशवाद्यां मातृकां तु न्यसेद्वैष्णवसत्तमः । केशवः कीर्तिसंयुक्तः कांत्या नारायणस्तथा ॥ ८६ ॥

ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਵੈਸ਼ਨਵ ‘ਕੇਸ਼ਵ’ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਮਾਤ੍ਰਿਕਾ-ਨਿਆਸ ਕਰੇ। ‘ਕੇਸ਼ਵ’ ਕੀਰਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਨਾਰਾਇਣ’ ਕਾਂਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ।

Verse 87

माधवस्तुष्टिसहितो गोविन्दः पुष्टिसंयुतः । विष्णुस्तु धृतिसंयुक्तः शान्तियुङ्मधुसूदनः ॥ ८७ ॥

‘ਮਾਧਵ’ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਨਾਲ ਸਹਿਤ ਹੈ, ‘ਗੋਵਿੰਦ’ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ। ‘ਵਿਸ਼ਣੂ’ ਧ੍ਰਿਤੀ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਮਧੁਸੂਦਨ’ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਯੁਗਮਿਤ ਹੈ।

Verse 88

त्रिविक्रमः क्रियायुक्तो वामनो दयितायुतः । श्रीधरो मेधया युक्तो हृषीकेशश्च हर्षया ॥ ८८ ॥

‘ਤ੍ਰਿਵਿਕ੍ਰਮ’ ਕ੍ਰਿਆ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ, ‘ਵਾਮਨ’ ਦਯਿਤਾ (ਪ੍ਰਿਯਾ ਸ਼੍ਰੀ) ਨਾਲ ਯੁਤ ਹੈ। ‘ਸ਼੍ਰੀਧਰ’ ਮੇਧਾ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼’ ਹਰਖ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਹੈ।

Verse 89

पद्मनाभयुता श्रद्धा लज्जा दामोदरान्विता । वासुदेवश्च लक्ष्मीयुक् सङ्कर्षण सरस्वती ॥ ८९ ॥

ਸ਼ਰੱਧਾ ਪਦਮਨਾਭ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ ਅਤੇ ਲੱਜਾ ਦਾਮੋਦਰ ਨਾਲ ਅਨ੍ਵਿਤ ਹੈ। ਵਾਸੁਦੇਵ ਲਕਸ਼ਮੀ ਸਮੇਤ ਵਿਰਾਜਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸੰਕਰਸ਼ਣ ਸਰਸਵਤੀ ਸਮੇਤ ਸ਼ੋਭਦੇ ਹਨ।

Verse 90

प्रद्युम्नः प्रीतिसंयुक्तोऽनिरुद्धो रतिसंयुतः । चक्री जयायुतः पश्चाद्गदी दुर्गासमन्वितः ॥ ९० ॥

ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ ਪ੍ਰੀਤੀ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਹੈ ਅਤੇ ਅਨਿਰੁੱਧ ਰਤੀ ਨਾਲ ਅਨ੍ਵਿਤ ਹੈ। ਫਿਰ ਚਕ੍ਰਧਾਰੀ (ਭਗਵਾਨ) ਜਯਾ ਸਮੇਤ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗਦਾਧਾਰੀ ਦੁਰਗਾ ਸਮੇਤ ਵਿਰਾਜਦੇ ਹਨ।

Verse 91

शार्ङ्गी तु प्रभया युक्तः खड्गी युक्तस्तु सत्यया । शङ्खी चण्डासमायुक्तो हली वाणीसमायुतः ॥ ९१ ॥

ਸ਼ਾਰੰਗਧਾਰੀ ਪ੍ਰਭਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ ਅਤੇ ਖੜਗਧਾਰੀ ਸਤਿਆ ਨਾਲ ਅਨ੍ਵਿਤ ਹੈ। ਸ਼ੰਖਧਾਰੀ ਚੰਡਾ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਲਧਾਰੀ ਵਾਣੀ ਨਾਲ ਸਮਾਯੁਤ ਹੈ।

Verse 92

मुसली च विलासिन्या शूली विजययान्वितः । पाशी विरजया युक्तो कुशी विश्वासमन्वितः ॥ ९२ ॥

ਮੁਸਲਧਾਰੀ ਵਿਲਾਸਿਨੀ ਨਾਲ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਵਿਜਯਾ ਨਾਲ ਅਨ੍ਵਿਤ ਹੈ। ਪਾਸ਼ਧਾਰੀ ਵਿਰਜਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਧਾਰੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਸਮਨ੍ਵਿਤ ਹੈ।

Verse 93

मुकुन्दो विनतायुक्तो नन्दजश्च सुनन्दया । निन्दी स्मृत्या समायुक्तो नरो वृद्ध्या समन्वितः ॥ ९३ ॥

ਮੁਕੁੰਦ ਵਿਨਤਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ ਅਤੇ ਨੰਦਜ ਸੁਨੰਦਾ ਨਾਲ ਅਨ੍ਵਿਤ ਹੈ। ਨਿੰਦੀ ਸਿਮ੍ਰਿਤੀ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਰ ਵ੍ਰਿੱਧੀ ਨਾਲ ਸਮਨ੍ਵਿਤ ਹੈ।

Verse 94

समृद्धियुङ्नरकजिच्छुद्धियुक्च हरिः स्मृतः । कृष्णो बुद्ध्या युतः सत्यो भुक्त्या मुक्त्याथ सात्वतः ॥ ९४ ॥

ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਨਰਕ-ਜਿਤ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਉਹ ‘ਹਰੀ’ ਵਜੋਂ ਸਿਮਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਵੇਕ-ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਤਾਂ ‘ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ’, ਧਰਮਯੁਕਤ ਭੋਗ ਨਾਲ ‘ਸਤ੍ਯ’, ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਤਾਂ ‘ਸਾਤ੍ਵਤ’ ਕਹਲਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 95

सौरिक्षमे सूररमे उमायुक्तो जनार्दनः । भूधरः क्लेदिनीयुक्तो विश्वमूर्तिश्च क्लिन्नया ॥ ९५ ॥

‘ਸੌਰਿਕ੍ਸ਼ਮਾ’ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ‘ਸੂਰਰਮ’ ਕਹਲਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਮਾ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ‘ਜਨਾਰਦਨ’। ‘ਕਲੇਦਿਨੀ’ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ‘ਭੂਧਰ’, ਅਤੇ ‘ਕਲਿੰਨਾ’ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ‘ਵਿਸ਼ਵਮੂਰਤੀ’—ਜਿਸ ਦਾ ਰੂਪ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਹੈ—ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 96

वैकुण्ठो वसुधायुक्तो वसुदः पुरुषोत्तमः । बली तु परया युक्तो बलानुजपरायणे ॥ ९६ ॥

ਉਹ ‘ਵੈਕੁੰਠ’ ਹੈ; ਵਸੁਧਾ (ਧਰਤੀ) ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ‘ਵਸੁਦ’—ਧਨ ਦੇਣ ਵਾਲਾ—ਅਤੇ ‘ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ’ ਕਹਲਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ‘ਬਲੀ’ ਹੈ; ਪਰਾਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਬਲ ਦੇ ਅਨੁਜ (ਵਿਸ਼ਨੂ) ਵਿੱਚ ਪਰਾਯਣ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 97

बालसूक्ष्मे बृषघ्नस्तु सन्ध्यायुक्प्रज्ञया वृषः । हंसःप्रभासमायुक्तो वराहो निशया युतः ॥ ९७ ॥

ਬਾਲ ਅਵਸਥਾ ਅਤੇ ਸੂਖਮਤਾ ਵਿੱਚ ਉਹ ‘ਬ੍ਰਿਸ਼ਘਨ’ ਕਹਲਾਂਦਾ ਹੈ; ਸੰਧਿਆ ਅਤੇ ਜਾਗ੍ਰਤ ਪ੍ਰਜ್ಞਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ‘ਵ੍ਰਿਸ਼’। ‘ਹੰਸ’ ਪ੍ਰਭਾਸਾ (ਦੀਪਤੀ) ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ, ਅਤੇ ‘ਵਰਾਹ’ ਨਿਸ਼ਾ (ਰਾਤ) ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 98

विमलो धारया युक्तो नृसिंहो विद्युता युतः । केशवादिमातृकाया मुनिर्नारायणो मतः ॥ ९८ ॥

‘ਵਿਮਲ’ ਧਾਰਾ (ਆਧਾਰ-ਪ੍ਰਵਾਹ) ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ; ‘ਨ੍ਰਿਸਿੰਹ’ ਵਿਦਯੁਤ (ਬਿਜਲੀ) ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ। ਅਤੇ ਕੇਸ਼ਵ-ਆਦਿ ਮਾਤ੍ਰਿਕਾ (ਵਰਨ-ਮਾਤ੍ਰਿਕਾ) ਵਿੱਚ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ‘ਨਾਰਾਇਣ’ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 99

अनृताद्या च गायत्री छन्दो विष्णुश्च देवता । चक्राद्यायुधसंयुक्तं कुम्भादर्शधरं हरिम् ॥ ९९ ॥

“ਅਨ੍ਰਿਤਾਦ੍ਯਾ…” ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਮੰਤ੍ਰ-ਭਾਗ ਦਾ ਛੰਦ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਧਿਦੇਵਤਾ ਵਿਸ਼ਨੂ ਹਨ। ਚਕ੍ਰ ਆਦਿ ਆਯੁਧਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਕੁੰਭ ਅਤੇ ਦਰਪਣ ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਰਿ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ।

Verse 100

लक्ष्मीयुतं विद्युदाभं बहुभूषायुतं भजेत् । एवं ध्यात्वा न्यसेच्छक्तिं श्रीकामपुटिताक्षरम् 1. ॥ १०० ॥

ਲਕਸ਼ਮੀ ਸਮੇਤ, ਬਿਜਲੀ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਆਭੂਸ਼ਣਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਦੇਵ ਦਾ ਭਜਨ-ਧਿਆਨ ਕਰੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਸ਼੍ਰੀ ਅਤੇ ਕਾਮ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਪੁਟਿਤ ਅੱਖਰ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ਕਤੀ-ਨਿਆਸ ਕਰੇ।

Verse 101

वदेत्तद्विष्णुशक्तिभ्यां हृदयं प्रणवादिकम् । त्वगसृङ्मांसमेदोऽस्थिमज्जाशुक्राण्यसून्वदेत् ॥ १०१ ॥

ਪ੍ਰਣਵ (ਓਂ) ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਹਿਰਦੇ-ਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਨੂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਸਮੇਤ ਉਚਾਰਨ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਚਮੜੀ, ਲਹੂ, ਮਾਸ, ਚਰਬੀ, ਹੱਡੀ, ਮੱਜਾ, ਸ਼ੁਕਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਲਈ ਭੀ ਮੰਤ੍ਰ ਪਾਠ ਕਰੇ।

Verse 102

प्राणं क्रोधं तथा मभ्यामन्तान्यादिदशस्वपि । एक मौलौ मुखे चैक द्विक नेत्रे द्विकं श्रुतौ ॥ १०२ ॥

ਪ੍ਰਾਣ, ਕ੍ਰੋਧ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਹੋਰ ਅੰਦਰੂਨੀ ਤੱਤ—ਕੁੱਲ ਦਸ—ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਸਥਾਨ ਰੱਖਦੇ ਹਨ: ਇੱਕ ਮੌਲੀ (ਸਿਰ ਦੀ ਚੋਟੀ) ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ, ਦੋ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਦੋ ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ।

Verse 103

नसोर्द्वयं कपोले च द्वयं द्वे द्विरदच्छदे । एकं तु रसनामूले ग्रीवायामेकमेव च ॥ १०३ ॥

ਨੱਕ ਦੇ ਰੰਧਰਾਂ ਉੱਤੇ ਦੋ, ਗੱਲ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਦੋ; ਅਤੇ ‘ਦ੍ਵਿਰਦਚ੍ਛਦ’ (ਕਨਪਟ/ਸ਼ੰਖ-ਪ੍ਰਦੇਸ਼) ਉੱਤੇ ਦੋ-ਦੋ। ਜੀਭ ਦੇ ਮੂਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਤੇ ਗਰਦਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇੱਕ ਹੀ (ਸਥਾਨ) ਹੈ।

Verse 104

कवर्गं दक्षिणे बाहौ चवर्गं वामबाहुके । टतवर्गौ पादयोस्तु पफौ कुक्षिद्वये न्यसेत् ॥ १०४ ॥

ਕ-ਵਰਗ ਦਾ ਨਿਆਸ ਸੱਜੀ ਬਾਂਹ ਉੱਤੇ, ਚ-ਵਰਗ ਦਾ ਖੱਬੀ ਬਾਂਹ ਉੱਤੇ ਕਰੇ। ਟ-ਵਰਗ ਅਤੇ ਤ-ਵਰਗ ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ, ਅਤੇ ਪ ਤੇ ਫ ਧੁਨੀਆਂ ਦਾ ਨਿਆਸ ਕਮਰ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸਿਆਂ (ਕੁਕ੍ਸ਼ਿ) ਵਿੱਚ ਕਰੇ।

Verse 105

पृष्ठवंशे वमित्युक्तं नाभौ भं हृदये तु मम् । यादिसप्तापि धातुस्था हं प्राणे लं तथात्मनि ॥ १०५ ॥

‘ਵੰ’ ਦਾ ਨਿਆਸ ਪਿੱਠ ਦੀ ਰੀੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ‘ਭੰ’ ਨਾਭੀ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ‘ਮੰ’ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ। ‘ਯ’ ਆਦਿ ਸੱਤ ਅੱਖਰ ਧਾਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿਣ; ‘ਹੰ’ ਪ੍ਰਾਣ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ‘ਲੰ’ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਨਿਆਸਿਤ ਹੋਵੇ।

Verse 106

क्षं क्रोधे क्रमतो न्यस्य विष्णुपूजाक्षमो भवेत् । पूर्णोदर्या तु श्रीकण्ठो ह्यनन्तो विजरान्वितः ॥ १०६ ॥

ਕ੍ਰੋਧ ਦੇ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ‘ਕ੍ਸ਼ੰ’ ਦਾ ਨਿਆਸ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਾਧਕ ਵਿਸ਼ਣੂ-ਪੂਜਾ ਲਈ ਯੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਦ ਸ਼੍ਰੀਕੰਠ ‘ਪੂਰਨੋਦਰਿਆ’ ਰੂਪ ਧਾਰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਅਨੰਤ ਹੈ ਅਤੇ ਜਰਾ-ਰਹਿਤ (ਵਿਜਰਾ) ਗੁਣ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ।

Verse 107

सूक्ष्मेशः शाल्मलीयुक्तो लोलाक्षीयुक्त्रिमूर्तिकः । महेश्वरो वर्तुलाक्ष्याधीशो वै दीर्घघोणया ॥ १०७ ॥

ਸੂਕ੍ਸ਼ਮੇਸ਼ ਸ਼ਾਲਮਲੀ ਰੁੱਖ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਹੈ; ਲੋਲਾਕ੍ਸ਼ੀ ਤ੍ਰਿਮੂਰਤਿਕ ਤੱਤ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ। ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਵਰਤੁਲਾਕ੍ਸ਼ੀ ਦਾ ਅਧੀਸ਼ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਰਘਘੋਣਾ ਦਾ ਵੀ।

Verse 108

दीर्घमुख्या भारभूतिस्तिथीशो गोमुखीयुतः । स्थावरेशो दीर्घजिह्वायुग्धरः कुडोदरीयुतः ॥ १०८ ॥

ਦੀਰਘਮੁਖਿਆ (ਲੰਮੇ ਮੁਖ ਵਾਲੀ), ਭਾਰਭੂਤੀ, ਅਤੇ ਤਿਥੀਸ਼—ਜੋ ਗੋਮੁਖ (ਗਾਂ ਦੇ ਮੁਖ) ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ; ਸਥਾਵਰੇਸ਼, ਦੀਰਘਜਿਹਵਾ, ਯੁਗਧਰ (ਜੂਆ/ਯੋਕ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ), ਅਤੇ ਕੁਡੋਦਰੀ (ਘੜੇ ਵਰਗੇ ਉਦਰ ਵਾਲੀ)—ਇਹ (ਰੂਪ/ਸੱਤਾਵਾਂ) ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।

Verse 109

उर्द्ध्वकेश्या तु झिण्टीशो भौतिको विकृतास्यया । सद्यो ज्वालामुखीयुक्तोल्कामुख्यानुग्रहो युतः ॥ १०९ ॥

ਤਦੋਂ ਝਿਣਟੀਸ਼ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਦੇ ਕੇਸ ਉੱਪਰ ਨੂੰ ਖੜੇ ਹਨ; ਉਹ ਭੌਤਿਕ ਸੁਭਾਉ ਵਾਲਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਕ੍ਰਿਤ-ਮੁਖੀ ‘ਆਸਿਆ’ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ। ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਜ੍ਵਾਲਾ-ਮੁਖ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਲਕਾ ਆਦਿ ਮੁੱਖ ਅਨੁਗ੍ਰਹ-ਦਾਤਾ ਪਰਿਚਾਰਕਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 110

अक्रूर आस्यया युक्तो महासेनो विद्यया युतः । क्रोधीशश्च महाकाल्या चण्डेशेन सरस्वती ॥ ११० ॥

ਅਕ੍ਰੂਰ ‘ਆਸਿਆ’ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ; ਮਹਾਸੇਨ ‘ਵਿਦਿਆ’ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਹੈ। ਕ੍ਰੋਧੀਸ਼ ‘ਮਹਾਕਾਲੀ’ ਨਾਲ ਸੰਬੱਧ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰਸਵਤੀ ‘ਚੰਡੇਸ਼’ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 111

पञ्चान्तकः सिद्धगौर्या युक्तश्चाथ शिरोत्तमः । त्रैलोक्यविद्यया युक्तो मन्त्रशक्त्यैकरुद्रकः ॥ १११ ॥

ਪੰਚਾਂਤਕ ਸਿੱਧ-ਗੌਰੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ; ਅਤੇ ਸ਼ਿਰੋੱਤਮ ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯ-ਵਿਦਿਆ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਹੈ। ਏਕਰੁਦ੍ਰਕ ਇਕਾਗ੍ਰ ਮੰਤ੍ਰ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 112

कूर्मेशः कमठीयुक्तो भूतमात्रैकनेत्रकः । लम्बोदर्या चतुर्वक्त्रो ह्यजेशो द्राविणीयुतः ॥ ११२ ॥

ਉਹ ਕੂਰਮੇਸ਼ ਹੈ—ਕਮਠੀ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ; ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਵਿਚ ਇਕ-ਨੇਤ੍ਰਧਾਰੀ; ਲੰਬੋਦਰ; ਚਤੁਰਵਕਤ੍ਰ; ਅਤੇ ਅਜ-ਪ੍ਰਭੂ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਵੀ—ਦ੍ਰਾਵਿਣੀ ਨਾਲ ਸਮਨ್ವਿਤ।

Verse 113

सर्वेशो नागरीयुक्तः सोमेशः खेचरीयुतः । मर्यादया लाङ्गलीशो दारुकेशेन रूपिणी ॥ ११३ ॥

ਸਰਵੇਸ਼ ‘ਨਾਗਰੀ’ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ; ਸੋਮੇਸ਼ ‘ਖੇਚਰੀ’ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ। ਮਰਯਾਦਾ-ਤੱਤ ਨਾਲ ਉਹ ‘ਲਾਂਗਲੀਸ਼’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ‘ਦਾਰੁਕੇਸ਼’ ਰਾਹੀਂ ‘ਰੂਪਿਣੀ’ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 114

वारुण्या त्वर्द्धनारीशो उमाकान्तो मुनीश्वरः । काकोदर्या तथाषाढी पूतनासंयुतो मतः ॥ ११४ ॥

ਵਾਰੁਣੀ ਨਕਸ਼ਤਰ/ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਅਰਧਨਾਰੀਸ਼ਵਰ ਰੂਪ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਮਾਕਾਂਤਾ ਵਿੱਚ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ ਰੂਪ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਕੋਦਰੀ ਅਤੇ ਆਸ਼ਾਢੀ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪੂਤਨਾ-ਸੰਯੁਕਤ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 115

दण्डीशो भद्रकालीयुगत्रीशो योगिनीयुतः । मीनेशः शङिखनीयुक्तो मेषेशस्तर्जनीयुतः ॥ ११५ ॥

ਦੰਡੀਂਸ਼ ਭਦ੍ਰਕਾਲੀ ਸਮੇਤ ਹਨ; ਯੁਗਤ੍ਰੀਸ਼ ਯੋਗਿਨੀਆਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹਨ। ਮੀਨੇਸ਼ ਸ਼ੰਖਿਨੀ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਹੈ; ਅਤੇ ਮੇਸ਼ੇਸ਼ ਤਰਜਨੀ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ।

Verse 116

लोहितः कालरात्र्या च शिखीशः कुजनीयुतः । छलगण्डः कपर्दिन्या द्विरण्डेशश्च वज्रया ॥ ११६ ॥

ਲੋਹਿਤ ਕਾਲਰਾਤ੍ਰੀ ਨਾਲ ਹੈ; ਸ਼ਿਖੀਸ਼ ਕੁਜਨੀ ਸਮੇਤ ਹੈ। ਛਲਗੰਡ ਕਪર્દਿਨੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ; ਅਤੇ ਦਵਿਰੰਡੇਸ਼ ਵਜ੍ਰਾ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਹੈ।

Verse 117

महाबलो जयायुक्तो बलीशः सुमुखेश्वरी । भुजङ्गो रेवतीयुक्तः पिनाकी माधवीयुतः ॥ ११७ ॥

ਉਹ ਮਹਾਬਲ ਹਨ ਅਤੇ ਜਯਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹਨ; ਬਲੀਸ਼ ਸੁਮੁਖੇਸ਼ਵਰੀ ਨਾਲ ਹੈ। ਭੁਜੰਗ (ਸਰਪ-ਰੂਪ) ਰੇਵਤੀ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਹੈ; ਪਿਨਾਕੀ ਮਾਧਵੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ।

Verse 118

खड्गीशो वारुणीयुक्तो बकेशो वायवीयुतः । श्वेतोरस्को विदारिण्या भृगुः सहजया युतः ॥ ११८ ॥

ਖੜਗੀਸ਼ ਵਾਰੁਣੀ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਹੈ; ਬਕੇਸ਼ ਵਾਯਵੀ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ। ਸ਼ਵੇਤੋਰਸਕ ਵਿਦਾਰিণੀ ਨਾਲ ਹੈ; ਅਤੇ ਭ੍ਰਿਗੁ ਸਹਜਾ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਹੈ।

Verse 119

लकुलीशश्च लक्ष्मीयुक् शिवेशो व्यापिनीयुतः । संवर्तके महामाया प्रोक्ता श्रीकण्ठमातृका ॥ ११९ ॥

ਸੰਵਰਤਕਾਲ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਲਕਸ਼ਮੀ-ਯੁਕਤ ‘ਲਕੁਲੀਸ਼’, ਵਿਆਪਿਨੀ-ਯੁਕਤ ‘ਸ਼ਿਵੇਸ਼’; ਅਤੇ ‘ਸ਼੍ਰੀਕੰਠ-ਮਾਤ੍ਰਿਕਾ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਕਹੀ ‘ਮਹਾਮਾਇਆ’ ਘੋਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 120

यत्र स्वीशपदं नोक्तं तत्र सर्वत्र योजयेत् । मुनिस्स्याद्दक्षिणामूर्तिर्गायत्रीछन्द ईरितम् ॥ १२० ॥

ਜਿੱਥੇ ‘ਸਵੀਸ਼’ ਸ਼ਬਦ ਸਪਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਆਇਆ, ਉੱਥੇ ਹਰ ਥਾਂ ਉਸਨੂੰ ਅਰਥ ਅਨੁਸਾਰ ਜੋੜਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਰਿਸ਼ੀ ‘ਦਕਸ਼ਿਣਾਮੂਰਤੀ’ ਅਤੇ ਛੰਦ ‘ਗਾਇਤ੍ਰੀ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 121

देवता चार्द्धनारीशो विनियोगोऽखिलाप्तये । हलो वीजानि चोक्तानि स्वराः शक्तय ईरिताः ॥ १२१ ॥

ਦੇਵਤਾ ‘ਅਰਧਨਾਰੀਸ਼ਵਰ’ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਵਿਨਿਯੋਗ ਸਭ ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਹੈ। ਵਿਆੰਜਨ ‘ਬੀਜ’ ਅਤੇ ਸਵਰ ‘ਸ਼ਕਤੀਆਂ’ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 122

कुर्याद्भृगुस्थाकाशेन षड्दीर्घाढ्येन चाङ्गकम् । बन्धूकस्वर्णवर्णागं वराक्षाङ्कुशपाशिनम् ॥ १२२ ॥

ਭ੍ਰਿਗੁ-ਸਥ ਨਕਸ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ‘ਕਾ’ ਆਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਅਤੇ ਛੇ ਦੀਰਘ ਸਵਰਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਕਰਕੇ ਦੇਹ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰੇ; ਦੇਹ ਦਾ ਰੰਗ ਬੰਧੂਕ ਫੁੱਲ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮਾਲਾ, ਅੰਕੁਸ਼ ਤੇ ਪਾਸ ਧਾਰਨ ਕਰੇ।

Verse 123

अर्द्धेन्दुशेखरं त्र्यक्षं देववन्द्यं विचिन्तयेत् । ध्यात्वैवं शिवशक्तीश्च चतुर्थी हृदयान्तिमे ॥ १२३ ॥

ਅਰਧਚੰਦ੍ਰ ਨੂੰ ਸ਼ਿਰੋਭੂਸ਼ਣ ਬਣਾਏ, ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰ ਅਤੇ ਦੇਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵੰਦਿਤ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਕਤੀ ਸਮੇਤ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ‘ਚਤੁਰਥੀ’ ਦਾ ਨਿਆਸ/ਉਚਾਰ ਕਰੇ।

Verse 124

सौबीजमातृकापूर्वे विन्यसेन्मातृका स्थले । विघ्नेशश्च ह्रिया युक्तो विघ्नराजः श्रिया युतः ॥ १२४ ॥

ਪਹਿਲਾਂ ਬੀਜ-ਯੁਕਤ ਮਾਤ੍ਰਿਕਾ-ਨਿਆਸ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਮਾਤ੍ਰਿਕਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਨਿਆਸ ਕਰੇ। ਵਿਘਨੇਸ਼ ਨੂੰ ‘ਹ੍ਰੀ’ ਨਾਲ ਅਤੇ ਵਿਘਨਰਾਜ ਨੂੰ ‘ਸ਼੍ਰੀ’ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ।

Verse 125

विनायकस्तथा पुष्ट्या शान्तियुक्तः शिवोत्तमः । विघ्नकृत्स्वस्तिसंयुक्तो विघ्नहर्ता सरस्वती ॥ १२५ ॥

ਵਿਨਾਇਕ ਨੂੰ ‘ਪੁਸ਼ਟੀ’ ਨਾਲ, ਸ਼ਿਵੋਤਮ ਨੂੰ ‘ਸ਼ਾਂਤੀ’ ਨਾਲ; ਵਿਘਨਕ੍ਰਿਤ ਨੂੰ ‘ਸਵਸਤੀ’ ਨਾਲ ਅਤੇ ਵਿਘਨਹਰਤਾ ਨੂੰ ‘ਸਰਸਵਤੀ’ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵਜੋਂ ਆਹਵਾਨ ਕਰੇ।

Verse 126

स्वाहया गणनाथश्च एकदन्तः सुमेधया । कान्त्या युक्तो द्विदन्तस्तु कामिन्या गजवक्रकः ॥ १२६ ॥

‘ਸਵਾਹਾ’ ਨਾਲ ਉਹ ਗਣਨਾਥ ਹੈ; ‘ਸੁਮੇਧਾ’ ਨਾਲ ਏਕਦੰਤ। ‘ਕਾਂਤੀ’ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਦਵਿਦੰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ‘ਕਾਮਿਨੀ’ ਨਾਲ ਗਜਵਕ੍ਰਕ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 127

निरञ्जनो मोहिनीयुक्कपर्द्दी तु नटीयुतः । दीर्घजिह्वः पार्वतीयुग्ज्वालिन्या शङ्कुकर्णकः ॥ १२७ ॥

ਨਿਰੰਜਨ ‘ਮੋਹਿਨੀ’ ਨਾਲ, ਕਪੜਦੀ ‘ਨਟੀ’ ਨਾਲ; ਦੀਰਘਜਿਹਵਾ ‘ਪਾਰਵਤੀ’ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਸ਼ੰਕੁਕਰਨਕ ‘ਜ੍ਵਾਲਿਨੀ’ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਪੂਜਨੀਯ ਹਨ।

Verse 128

वृषध्वजो नन्दया च सुरेश्या गणनायकः । गजेन्द्रः कामरूपिण्या शूर्पकर्णस्तथोमया ॥ १२८ ॥

ਵ੍ਰਿਸ਼ਧ੍ਵਜ (ਸ਼ਿਵ) ‘ਨੰਦਾ’ ਅਤੇ ‘ਸੁਰੇਸ਼ੀ’ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਗਣਨਾਇਕ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੂਜਨੀਯ ਹੈ। ਗਜੇਂਦ੍ਰ ‘ਕਾਮਰੂਪਿਣੀ’ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਸ਼ੂਰਪਕਰਨ ‘ਉਮਾ’ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ।

Verse 129

विरोचनस्तेजोवत्या सत्या लम्बोदरेण च । महानन्दश्च विघ्नेश्या चतुर्मूर्तिस्वरूपिणी ॥ १२९ ॥

ਵਿਰੋਚਨ, ਤੇਜੋਵਤੀ, ਸਤਿਆ ਅਤੇ ਲੰਬੋਦਰ ਦੇ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਮਹਾਨੰਦ ਸਮੇਤ—ਉਹ ਵਿਘਨੇਸ਼ੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਚਤੁਰਮੂਰਤੀ ਹੈ।

Verse 130

सदाशिवः कामदया ह्यामोदो मदजिह्वया । दुर्मुखो भूतिसंयुक्तः सुमुखो भौतिकीयुतः ॥ १३० ॥

ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਕਾਮਦਇਆ ਦੇ ਨਾਲ ਹੈ; ਹ੍ਯਾਮੋਦ ਮਦਜਿਹਵਾ ਦੇ ਨਾਲ। ਦੁਰਮੁਖ ਭੂਤੀ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੁਮੁਖ ਭੌਤਿਕੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ।

Verse 131

प्रमोदः सितया युक्त एकपादो रमायुतः । द्विजिह्वो महिषीयुक्तो जभिन्याशूरनामकः ॥ १३१ ॥

ਪ੍ਰਮੋਦ ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ; ਏਕਪਾਦ ਰਮਾ ਦੇ ਨਾਲ। ਦ੍ਵਿਜਿਹਵਾ ਮਹਿਸ਼ੀ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਕ ਹੋਰ ‘ਜਭਿਨ੍ਯਾਸ਼ੂਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।

Verse 132

वीरो विकर्णया युक्तः षण्मुखो भृकुटीयुतः । वरदो लज्जया वामदेवेशो दीर्घघोणया ॥ १३२ ॥

ਉਹ ਵੀਰ ਹੈ, ਵਿਕਰਣਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ; ਛਣਮੁਖ ਹੈ ਅਤੇ ਭ੍ਰਿਕੁਟੀ-ਯੁਕਤ। ਉਹ ਵਰਦ ਹੈ, ਲੱਜਾ ਦੇ ਨਾਲ; ਅਤੇ ਵਾਮਦੇਵੇਸ਼ ਦੀਰਘਘੋਣਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ।

Verse 133

धनुर्द्धर्या वक्रतुण्डो द्विरण्डो यामिनीयुतः । सेनानी रात्रिसंयुक्तः कामान्धो ग्रामणीयुतः ॥ १३३ ॥

‘ਧਨੁਰਧਰਿਆ, ਵਕ੍ਰਤੁੰਡ, ਦ੍ਵਿਰੰਡ, ਯਾਮਿਨੀ-ਯੁਕਤ, ਸੈਨਾਨੀ, ਰਾਤ੍ਰਿ-ਸੰਯੁਕਤ, ਕਾਮਾਂਧ, ਅਤੇ ਗ੍ਰਾਮਣੀ-ਯੁਕਤ’—ਇਹ (ਉਸ ਦੇ) ਸੰਜ್ಞਾ-ਨਾਮ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 134

मत्तः शशिप्रभायुक्तो विमत्तो लोलनेत्रया । मत्तवाहश्चञ्चलया जटी दीप्तिसमन्वितः ॥ १३४ ॥

ਉਹ ਮੱਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਰਗੀ ਪ੍ਰਭਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ, ਪਰ ਚੰਚਲ ਨੇਤਰਾਂ ਵਾਲੀ ਇਸਤ੍ਰੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਜਿਵੇਂ ਅਮੱਤ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਚਪਲ ਮੱਤ ਵਾਹਨ ਅਤੇ ਅਸਥਿਰ ਸਾਥਣ ਨਾਲ ਉਹ ਜਟਾਧਾਰੀ, ਦਿਪਤਿਮਾਨ ਤਪਸਵੀ ਹੈ।

Verse 135

मुण्डी सुभगया युक्तः खड्गी दुर्भगया युतः । वरेण्यश्च शिवायुक्तो भगया वृषकेतनः ॥ १३५ ॥

ਉਹ ‘ਮੁੰਡੀਂ’ ਸੁਭਗਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ; ‘ਖੜਗੀ’ ਦੁਰਭਗਾ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ; ‘ਵਰੇਣ੍ਯ’ ਸ਼ਿਵਾ ਨਾਲ ਹੈ; ਅਤੇ ‘ਵ੍ਰਿਸ਼ਕੇਤਨ’ (ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ-ਧ੍ਵਜ) ਭਗਾ ਨਾਲ ਸਹਿਤ ਹੈ।

Verse 136

भक्ष्यप्रियो भगिन्या च गणेशो भगिनीयुतः । मेघनादः सुभगया व्यापी स्यात्कालरात्रियुक् ॥ १३६ ॥

‘ਭਕ੍ਸ਼੍ਯਪ੍ਰਿਯ’ ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਨਾਲ ਸਿੱਧੀ ਪਾਵੇਗਾ; ‘ਗਣੇਸ਼’ ਵੀ ਭੈਣ ਸਮੇਤ ਹੋਵੇਗਾ। ‘ਮੇਘਨਾਦ’ ਸੁਭਗਾ ਨਾਲ ਰਹੇਗਾ; ਅਤੇ ‘ਵਿਆਪੀ’ ਕਾਲਰਾਤ੍ਰੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਵੇਗਾ।

Verse 137

गणेश्वरः कालिकया प्रोक्ता विघ्नेशमातृकाः । गणेशमातृकायास्तु गणो मुनिभिरीरितः ॥ १३७ ॥

ਕਾਲਿਕਾ ਨੇ ਗਣੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ‘ਵਿਘਨੇਸ਼-ਮਾਤ੍ਰਿਕਾ’ਵਾਂ ਦਾ ਅਧਿਦੇਵਤਾ ਕਿਹਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਆਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਗਣ (ਸੇਵਕ-ਵਰਗ) ਗਣੇਸ਼-ਮਾਤ੍ਰਿਕਾ ਦਾ ਹੀ ਹੈ।

Verse 138

त्रिवृद्गायत्रिकाछन्दो देवः शक्तिगणेश्वरः । षड्दीर्घाढ्येन बीजेन कृत्वाङ्गानि ततः स्मरेत् ॥ १३८ ॥

ਇਸ ਦਾ ਛੰਦ ਤ੍ਰਿਵ੍ਰਿਤ-ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਹੈ; ਇਸ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਸ਼ਕਤੀ ਗਣੇਸ਼ਵਰ ਹਨ। ਛੇ ਦੀਰਘ ਸੁਰਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਬੀਜ-ਮੰਤਰ ਦੁਆਰਾ ਅੰਗ-ਨਿਆਸ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਉਸ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 139

पांशांकुशाभयवरान्दधानं कज्जहस्तया । पत्न्याश्लिष्टं रक्ततनुं त्रिनेत्रं गणपे भवेत् ॥ १३९ ॥

ਗਣਪਤੀ ਨੂੰ ਪਾਸ਼ ਅਤੇ ਅੰਕੁਸ਼ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ, ਅਭਯ ਅਤੇ ਵਰ‑ਮੁਦਰਾ ਦਿਖਾਉਂਦੇ, ਇਕ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਮੋਦਕ ਫੜੇ ਹੋਏ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ/ਚਿਤ੍ਰਿਤ ਕਰੋ। ਉਹ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਆਲਿੰਗਿਤ, ਲਾਲ ਵਰਣ ਦੇਹ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਨੇਤਰ ਹੋਣ।

Verse 140

एवं ध्यात्वा न्यसेत्स्वीयबीजपूर्वाक्षरान्वितम् । निवृत्तिश्च प्रतिष्ठा च विद्या शान्तिस्तथेधिका ॥ १४० ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਬੀਜ ਅਤੇ ਪੂਰਵ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਨਿਆਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ, ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ, ਵਿਦਿਆ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਆਤਮਿਕ ਵਾਧਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 141

दीपिका रेचिका चापि मोचिका च पराभिधा । सूक्ष्मासूक्ष्मामृता ज्ञानामृता चाप्यायिनी तथा ॥ १४१ ॥

ਉਹਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਦੀਪਿਕਾ, ਰੇਚਿਕਾ, ਮੋਚਿਕਾ ਅਤੇ ਪਰਾਅ ਦੇ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਸੂਖ਼ਮਾ, ਅਸੂਖ਼ਮਾਮ੍ਰਿਤਾ, ਗਿਆਨਾਮ੍ਰਿਤਾ ਅਤੇ ਆਪਿਆਇਨੀ ਵੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 142

व्यापिनी व्योमरूपा चानन्ता सृष्टिः समृद्धिका । स्मृतिर्मेधा ततः कान्तिर्लक्ष्मीर्द्धृतिः स्थिरा स्थितिः ॥ १४२ ॥

ਉਹ ਸਰਬਵਿਆਪਕ, ਆਕਾਸ਼‑ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਅਨੰਤ ਹੈ। ਉਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਹੈ; ਉਹੀ ਸਿਮ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਮੇਧਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹੀ ਕਾਂਤੀ, ਲਕਸ਼ਮੀ, ਧ੍ਰਿਤੀ, ਸਥਿਰਤਾ ਅਤੇ ਸਥਿਤੀ ਹੈ।

Verse 143

सिद्धिर्जरा पालिनी च क्षान्तिरीश्वरिका रतिः । कामिका वरदावाथ ह्लादिनी प्रीतिसंयुता ॥ १४३ ॥

ਉਹ ਸਿੱਧੀ, ਜਰਾ, ਪਾਲਿਨੀ ਅਤੇ ਖ਼ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੈ; ਈਸ਼ਵਰਿਕਾ ਅਤੇ ਰਤੀ ਹੈ; ਕਾਮਿਕਾ ਅਤੇ ਵਰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਪ੍ਰੀਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹ੍ਲਾਦਿਨੀ ਵੀ ਹੈ।

Verse 144

दीर्घा तीक्ष्णा तथा रौद्रा प्रोक्ता निद्रा च तन्द्रि का । क्षुधा च क्रोधिनी पश्चात्क्रियाकारी समृत्युका ॥ १४४ ॥

ਨੀਂਦ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ—ਦੀਰਘ, ਤੀਖਣ ਅਤੇ ਰੌਦ੍ਰ; ਅਤੇ ਤੰਦਰਾ ਵੀ ਐਸੀ ਹੀ। ਭੁੱਖ ‘ਕ੍ਰੋਧਿਨੀ’ ਆਖੀ ਗਈ ਹੈ; ਫਿਰ ਉਹ ਬਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਰਮ ਵੱਲ ਧੱਕਦਾ ਹੈ—ਮੌਤ ਵਰਗਾ।

Verse 145

पीता श्वेतारुणा पश्चादसितानन्तया युता । उक्ता कलामातृकैवं तत्तद्भक्तः समाचरेत् ॥ १४५ ॥

ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਪੀਤ ਵਰਣ ਦੀ, ਫਿਰ ਸ਼੍ਵੇਤ ਅਤੇ ਅਰੁਣ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਸਿਤ (ਸ਼ਿਆਮ) ਅਤੇ ਅਨੰਤ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਕਹੀ ਗਈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਲਾਮਾਤ੍ਰਿਕਾ ਵਰਣਿਤ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਭਗਤ ਤਦਨੁਸਾਰ ਆਚਰਨ ਕਰੇ।

Verse 146

कलायुङ्मातृकायास्तु मुनिः प्रोक्तः प्रजापतिः । गायत्रीछन्द आख्यातं देवता शारदाभिधा ॥ १४६ ॥

ਕਲਾਯੁੰਗਮਾਤ੍ਰਿਕਾ (ਵਿਦਿਆ/ਮੰਤ੍ਰ) ਲਈ ਰਿਸ਼ੀ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਛੰਦ ਗਾਇਤਰੀ ਘੋਸ਼ਿਤ ਹੈ; ਅਤੇ ਦੇਵਤਾ ‘ਸ਼ਾਰਦਾ’ (ਸਰਸਵਤੀ) ਨਾਮ ਵਾਲੀ ਹੈ।

Verse 147

ह्रस्वदीर्घांतरस्थैश्च तारैः कुर्यात्षडङ्गकम् । पद्मचक्रगुणैणांश्च दधतीं च त्रिलोचनाम् ॥ १४७ ॥

ਹ੍ਰਸਵ, ਦੀਰਘ ਅਤੇ ਅੰਤਰਸਥ ਸੁਰਾਂ ਦੇ ਤਾਰ-ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਛਡੰਗ-ਵਿਉਂਤ ਬਣਾਵੇ। ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨਾ ਦੇਵੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ, ਜੋ ਪਦਮ ਤੇ ਚਕ੍ਰ ਦੇ ਗੁਣ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਣ ਤੇ ਅੰਸ਼ (ਮਾਤਰਾ) ਵੀ ਰੱਖਦੀ ਹੈ।

Verse 148

पञ्चवक्त्रां भारतीं तां मुक्ताभूषां भजेत्सुधीः । ध्यात्वैवं तारपूर्वां तां न्यसेन्ङन्तकलान्विताम् ॥ १४८ ॥

ਸੁਧੀ ਸਾਧਕ ਉਸ ਭਾਰਤੀ (ਸਰਸਵਤੀ) ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਰੇ ਜੋ ਪੰਚਵਕਤ੍ਰਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੋਤੀਆਂ ਦੇ ਭੂਸ਼ਣ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਤਾਰ’ (ਓਂ) ਪੂਰਵਕ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਙ੍-ਅੰਤ ਕਲਾਵਾਂ ਸਮੇਤ ਵਰਣ-ਨਿਆਸ ਕਰੇ।

Verse 149

ततश्च मूलमन्त्रस्य षडङ्गानि समाचरेत् । हृदयादिचतुर्थ्यन्ते जातीः संयोज्य विन्यसेत् ॥ १४९ ॥

ਤਦਨੰਤ੍ਰ ਮੂਲ-ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਛਡੰਗ ਵਿਧਾਨ ਕਰੇ। ਹਿਰਦੇ ਤੋਂ ਚੌਥੇ ਅੰਗ ਤੱਕ ਬੀਜ-ਧੁਨੀਆਂ (ਜਾਤੀਆਂ) ਜੋੜ ਕੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਆਸ ਕਰੇ॥

Verse 150

नमः स्वाहा वषट् हुं वौषट् फट् जातय ईरिताः । ततो ध्यात्वेष्टदेवं तं भूषायुधसमन्वितम् 1. ॥ १५० ॥

“ਨਮಃ, ਸ੍ਵਾਹਾ, ਵਸ਼ਟ, ਹੁੰ, ਵੌਸ਼ਟ, ਫਟ”—ਇਹ ਜਾਤੀ-ਬੀਜ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ। ਫਿਰ ਗਹਿਣਿਆਂ ਅਤੇ ਆਯੁਧਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਆਪਣੇ ਇਸ਼ਟਦੇਵ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ॥

Verse 151

न्यस्याङ्गषट्कं तन्मूर्तौ ततः पूजनमारभेत् ॥ १५१ ॥

ਉਸ ਮੂਰਤੀ ਉੱਤੇ ਛਡੰਗ-ਨਿਆਸ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਪੂਜਾ ਆਰੰਭ ਕਰੇ॥

Verse 152

इति श्री बृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने तृतीयपादे सन्ध्यादिनिरूपणंनाम षट्षष्टिन्तमोऽध्यायः ॥ ६६ ॥

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਿਹੰਨਾਰਦੀਯ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪੂਰਵਭਾਗ ਦੇ ਬ੍ਰਿਹਦੁਪਾਖਿਆਨ ਦੇ ਤੀਜੇ ਪਾਦ ਵਿੱਚ ‘ਸੰਧਿਆ ਆਦਿ ਨਿਰੂਪਣ’ ਨਾਮਕ ਛਿਆਸਠਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ॥