Hayagrīva-pūjā-vyākhyāna (Worship Procedure and Mantra-Siddhi of Hayagrīva)
ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਪ੍ਰਣਵ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ, ਵਿਸ਼ਨੂ-ਸੰਬੰਧੀ ਮੰਤ੍ਰ-ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਰਿਸ਼ੀ ਇੰਦੂ, ਛੰਦ ਵਿਰਾਟ, ਦੇਵਤਾ ਦਧਿਵਾਮਨ; ਬੀਜ ਤਾਰਾ/ਓਂ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਵਹਿਨਿਜਾਇਆ। ਉਹ ਦੇਹ-ਨਿਆਸ, ਅਠਾਰਾਂ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ, ਫਿਰ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਹੋਮ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਤਿੰਨ ਲੱਖ ਜਪ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਦਸਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਘਿਉ ਨਾਲ ਭਿੱਜੀਆਂ ਆਹੁਤੀਆਂ ਨਾਲ ਹੋਮ। ਪਾਇਸ, ਦਹੀਂ-ਚੌਲ, ਲਾਲ ਕਮਲ, ਅਪਾਮਾਰਗ ਆਦਿ ਆਹੁਤੀਆਂ ਨਾਲ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ, ਭਯ-ਨਾਸ਼, ਰੋਗ-ਸ਼ਮਨ, ਵਸ਼ੀਕਰਨ, ਬੰਧਨ-ਮੋਚਨ ਅਤੇ ਅੰਨ-ਵਾਧੇ ਦੇ ਫਲ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਯੰਤਰ/ਮੰਡਲ ਦੀ ਰਚਨਾ—ਕਮਲ-ਕਰਨਿਕਾ ਵਿੱਚ ਪੂਜਾ, ਕੇਸਰ ਤੇ ਪੰਖੁੜੀਆਂ ਉੱਤੇ ਸ਼ਡੰਗ ਪੂਜਾ, ਚਾਰ ਵ੍ਯੂਹ, ਸ਼ਕਤੀਆਂ, ਆਯੁਧ, ਦਿਕਪਾਲ, ਅੱਠ ਦਿਸ਼ਾ-ਹਾਥੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ। ਦੂਜੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਿੱਚ ਹਯਗ੍ਰੀਵ (ਤੁਰਗਾਨਨ)—ਰਿਸ਼ੀ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਛੰਦ ਅਨੁਸ਼ਟੁਪ; ਬਾਹਰੀ ਵਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੇਦਾਂਗ, ਮਾਤ੍ਰਿਕਾ, ਭੈਰਵ, ਅਵਤਾਰ, ਨਦੀਆਂ, ਗ੍ਰਹ, ਪਹਾੜ, ਨਕਸ਼ਤਰ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਭਿਮੰਤ੍ਰਿਤ ਜਲ, ਗ੍ਰਹਣ-ਕਾਲ ਦੇ ਕਰਮ ਅਤੇ ਬੀਜ-ਸੰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਸਰਸਵਤ-ਸਿੱਧੀ—ਵਾਣੀ ਤੇ ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭੁਤਾ—ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
सनत्कुमार उवाच । प्रणवो हृदयं विष्णुर्नेन्तः सुरपतिस्तथा । महाबलाय स्वाहांतो मंत्रो वसुधराक्षरः ॥ १ ॥
ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪ੍ਰਣਵ ‘ਓਂ’ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦੇਵਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਵੀ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ‘ਸ੍ਵਾਹਾ’ ਨਾਲ ਸਮਾਪਤ ਇਹ ਮੰਤ੍ਰ ਮਹਾਬਲੀ ਲਈ ਹੈ ਅਤੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅੱਖਰ ਹੈ।
Verse 2
मुनिरिंन्दुर्विराट् छन्दो देवता दधिवामनः । तारो बीजं तथा शक्तिर्वह्निजाया प्रकीर्तिता ॥ २ ॥
ਇਸ ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਸ਼ੀ ਇੰਦੂ ਹਨ, ਛੰਦ ਵਿਰਾਟ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਵਤਾ ਦਧਿਵਾਮਨ ਹਨ। ਬੀਜ ‘ਤਾਰ’ ਅਰਥਾਤ ਪ੍ਰਣਵ ‘ਓਂ’ ਹੈ, ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ‘ਵਹ੍ਨਿਜਾਇਆ’—ਅਗਨੀ ਦੀ ਪਤਨੀ—ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।
Verse 3
चंद्राक्षिरामबाणेंषु नेत्रसंख्यैर्मनूद्भवैः । वर्णैः षडंगं कृत्वा च मूर्ध्नि भाले च नेत्रयोः ॥ ३ ॥
‘ਚੰਦ੍ਰਾਕ੍ਸ਼ੀ, ਰਾਮ, ਬਾਣ…’ ਆਦਿ ਮੰਤ੍ਰ-ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ, ਨੇਤਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਮੰਤ੍ਰੋਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਵਰਣਾਂ ਨਾਲ ਛਡੰਗ-ਨਿਆਸ ਕਰਕੇ, ਸਿਰ, ਮੱਥੇ ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਅੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ।
Verse 4
कर्णयोर्घ्राणयोरोष्टतालुकण्ठभुजेषु च । पृष्टे हृद्युदरे नाभौ गुह्ये चोरुस्थले पुनः ॥ ४ ॥
ਕੰਨਾਂ ਅਤੇ ਨੱਕ ਦੀਆਂ ਨਾਸਿਕਾਵਾਂ ਵਿੱਚ; ਹੋਠਾਂ, ਤਾਲੂ, ਗਲੇ ਅਤੇ ਬਾਂਹਾਂ ਉੱਤੇ; ਪਿੱਠ ਉੱਤੇ; ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਉਦਰ ਵਿੱਚ; ਨਾਭੀ ਉੱਤੇ; ਗੁਪਤ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ; ਅਤੇ ਫਿਰ ਰਾਨਾਂ ਦੇ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ—(ਇਹ ਸਥਾਨ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹਨ)।
Verse 5
जानुद्वयं जङ्घयोश्च पादयोर्विन्यसेत्क्रमात् । अष्टादशैव मंत्रोत्थास्ततो देवं विचिंन्तयेत् ॥ ५ ॥
ਦੋਵੇਂ ਘੁੱਟਣਾਂ, ਪਿੰਡਲੀਆਂ ਅਤੇ ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ (ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦਾ) ਨਿਆਸ ਕਰੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਠਾਰਾਂ ਮੰਤ੍ਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ।
Verse 6
मुक्तागौरं रत्नभूषं चन्द्रस्थं भृङ्गसन्निभैः । अलकैर्विलसद्वक्त्रं कुम्भं शुद्धांबुपूरितम् ॥ ६ ॥
ਮੋਤੀ ਵਰਗਾ ਗੌਰ, ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਭੂਸ਼ਿਤ, ਚੰਦਰ-ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ, ਭੌਰਿਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਕਾਲੀਆਂ ਘੁੰਗਰਾਲੀਆਂ ਲਟਾਂ ਨਾਲ ਸੋਹਣਾ ਮੁਖ ਵਾਲਾ ਕਲਸ਼ ਸ਼ੁੱਧ ਜਲ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।
Verse 7
दध्यन्नपूर्णचषकं दोर्भ्यां संदधतं भजेत् । लक्षत्रयं जपेन्मन्त्रं तद्दशांशं घृतप्लुतैः ॥ ७ ॥
ਦਹੀਂ-ਭਾਤ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਕਟੋਰਾ ਦੋਹਾਂ ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਦੇਵਤਾ ਦਾ ਭਜਨ-ਪੂਜਨ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਮੰਤ੍ਰ ਤਿੰਨ ਲੱਖ ਵਾਰ ਜਪੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਦਸਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਘਿਉ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇ ਹਵਿ ਨਾਲ ਆਹੁਤੀ ਦੇਵੇ।
Verse 8
पायसान्नैः प्रजुहुयाद्दध्यन्नेन यथाविधि । चन्द्रांते कल्पिते पीठे पूर्वोक्तें पूजयेच्च तम् ॥ ८ ॥
ਪਾਯਸ ਅੰਨ ਨਾਲ ਆਹੁਤੀ ਦੇਵੇ ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦਹੀਂ-ਭਾਤ ਨਾਲ ਵੀ ਹੋਮ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਚੰਦਰ-ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਬਣੇ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਉਸ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।
Verse 9
संकल्पमूर्तिमूलेन संपूज्य च विधानतः । केसरेषु षडंगानि संपूज्य दिग्दलेषु च ॥ ९ ॥
ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਕਲਪ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਕੀਤੀ ਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ਮੂਲ ਸਥਾਨ ਤੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੂਜੇ। ਫਿਰ ਕੇਸਰਾਂ ਉੱਤੇ ਛਡੰਗਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾ-ਦਲਾਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।
Verse 10
वासुदेवं संकर्षणं प्रद्युम्नमनिरुद्धकम् । कोणपत्रेषु शांतिं च श्रियं सरस्वतीं रतिम् ॥ १० ॥
ਵਾਸੁਦੇਵ, ਸੰਕਰਸ਼ਣ, ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ ਅਤੇ ਅਨਿਰੁੱਧ ਦਾ ਨਿਆਸ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਕੋਣ-ਪੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤੀ, ਸ਼੍ਰੀ, ਸਰਸਵਤੀ ਅਤੇ ਰਤੀ ਨੂੰ ਵੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ।
Verse 11
ध्वजं च वैनतेयं च कौस्तुभं वनमालिकम् । शंखं चक्रं गदां शार्ङ्गं दलेष्वष्टसु पूजयेत् ॥ ११ ॥
ਅਸ਼ਟਦਲ ਕਮਲ ਦੀਆਂ ਅੱਠ ਪੰਖੁੜੀਆਂ ਉੱਤੇ ਧਵਜ, ਵੈਨਤੇਯ ਗਰੁੜ, ਕੌਸਤੁਭ ਮਣੀ, ਵਨਮਾਲਾ, ਸ਼ੰਖ, ਚੱਕਰ, ਗਦਾ ਅਤੇ ਸ਼ਾਰੰਗ ਧਨੁਸ਼—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।
Verse 12
दलाग्रेषु केशवादीन्दिक्पालांस्तदनंतरम् । तदस्त्राणि च सम्पूज्य गजानष्टौ समर्चयेत् ॥ १२ ॥
ਫਿਰ ਪੰਖੁੜੀਆਂ ਦੇ ਅਗਲੇ ਸਿਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਕੇਸ਼ਵ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਦਿਕਪਾਲਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਯੁਧਾਂ ਦੀ ਵੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਅੱਠ ਦਿਗਗਜਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਅਰਚਨਾ ਕਰੇ।
Verse 13
ऐरावतः पुण्डरीको वामनः कुमुदोंऽजनः । पुष्पदंतः सार्वभौमः सुप्रतीकश्च दिग्गजाः ॥ १३ ॥
ਐਰਾਵਤ, ਪੁੰਡਰੀਕ, ਵਾਮਨ, ਕੁਮੁਦ, ਅੰਜਨ, ਪੁਸ਼ਪਦੰਤ, ਸਾਰਵਭੌਮ ਅਤੇ ਸੁਪ੍ਰਤੀਕ—ਇਹੀ ਦਿਗਗਜ ਹਨ।
Verse 14
करिण्योऽभ्रमुकपिलोपिंगलानुपमाः क्रमात् । ताम्रकर्णी शुभ्रदंती चांगना ह्यंजना वती ॥ १४ ॥
ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਿਣੀਆਂ: ਅਭ੍ਰਮੁਖਾ, ਕਪਿਲਾ, ਪਿੰਗਲਾ ਅਤੇ ਅਨੁਪਮਾ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਾਮ੍ਰਕਰਣੀ, ਸ਼ੁਭ੍ਰਦੰਤੀ, ਚਾਂਗਨਾ ਅਤੇ ਅੰਜਨਵਤੀ ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।
Verse 15
एवमाराधितो मंत्री दद्यादिष्टानि मंत्रिणे । श्रीकामः पायसाज्येन सहस्रं जुहुयात्सुधीः ॥ १५ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਰਾਧਨਾ ਹੋ ਜਾਣ ਤੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਸਾਧਕ ਰਿਤਵਿਜ਼ ਨੂੰ ਨਿਯਤ ਦਾਨ ਦੇਵੇ। ਜੋ ਸ਼੍ਰੀ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਚਾਹੇ, ਉਹ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਪਾਇਸ ਵਿੱਚ ਘਿਉ ਮਿਲਾ ਕੇ ਹਜ਼ਾਰ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇਵੇ।
Verse 16
महतीं श्रियमाप्नोति धान्याप्तिर्धान्य होमतः । शतपुष्पासमुत्थैश्च बीजैर्हुत्वा सहस्रतः ॥ १६ ॥
ਵੱਡੀ ਸ਼੍ਰੀ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਧਾਨ੍ਯ-ਹੋਮ ਨਾਲ ਅੰਨ-ਧਾਨ੍ਯ ਦੀ ਪ੍ਰਚੁਰਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਤਪੁਸ਼ਪਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਬੀਜਾਂ ਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰ ਵਾਰ ਆਹੁਤੀ ਦੇਣ ਨਾਲ ਇਹ ਫਲ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 17
महाभयं नाशयेद्धि नात्र कार्या विचारणा । दद्ध्योदनेन शुद्धेन हुत्वा मुच्यते दुर्गतेः ॥ १७ ॥
ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮਹਾਂਭਯ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਇੱਥੇ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਸ਼ੁੱਧ ਦਧ੍ਯੋਦਨ (ਦਹੀਂ-ਚੌਲ) ਨਾਲ ਹੋਮ ਕਰਨ ਨਾਲ ਦੁৰ্গਤੀ ਅਤੇ ਮੰਦੇ ਭਾਗ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
Verse 18
ध्यात्वा त्रैविक्रमं रूपं जपेन्मंत्रं समाहितः । कारागृहाद्भवन्मुक्तो बद्धो मंत्रप्रभावतः ॥ १८ ॥
ਤ੍ਰੈਵਿਕ੍ਰਮ ਸਰੂਪ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਇਕਾਗ੍ਰ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਮੰਤਰ ਜਪਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਮੰਤਰ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਬੰਧਿਆ ਹੋਇਆ ਵੀ ਕੈਦਖਾਨੇ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 19
भित्तौ संपाद्य देवेशं फलके वा प्रपूजयेत् । नित्यं सुगंधकुसुमैर्महतीं श्रियमाप्नुयात् ॥ १९ ॥
ਦੀਵਾਰ ਉੱਤੇ—ਜਾਂ ਲੱਕੜੀ ਦੇ ਫਲਕ ਉੱਤੇ—ਦੇਵੇਸ਼ ਦਾ ਰੂਪ ਬਣਾਕੇ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਨਿੱਤ ਸੁਗੰਧਿਤ ਫੁੱਲ ਅਰਪਣ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵੱਡੀ ਸ਼੍ਰੀ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
Verse 20
हुत्वा रक्तोत्पलैर्मंत्री वशयेत्सकलं जगत् । अन्नाज्यैर्जुहुयान्नित्यमष्टाविंशतिसंख्यया ॥ २० ॥
ਲਾਲ ਕਮਲਾਂ ਦੀਆਂ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇ ਕੇ ਮੰਤਰ-ਸਾਧਕ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪੱਕੇ ਅੰਨ ਅਤੇ ਘਿਉ ਨਾਲ ਨਿੱਤ ਅਠਾਈ (28) ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 21
सिताज्यान्नं च विधिवत्प्राप्नुयादन्नमक्षयम् । अपूपैः षड्रसोपेतैर्हुनेद्वसुसहस्रकम् ॥ २१ ॥
ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਚੀਨੀ ਤੇ ਘਿਉ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਅੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਸਾਧਕ ਅਖੁੱਟ ਅੰਨ-ਸੰਪਦਾ ਪਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਛੇ ਰਸਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਅਪੂਪ (ਮਿੱਠੇ ਪਕਵਾਨ) ਦੀ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਆਹੁਤੀਆਂ ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਅਰਪਣ ਕਰੇ।
Verse 22
अलक्ष्मीं च पराभूय महतीं श्रियमाप्नुयात् । जुहुयादयुतं मंत्री दध्यन्नं च सितान्वितम् ॥ २२ ॥
ਅਲਕਸ਼ਮੀ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਕੇ ਸਾਧਕ ਮਹਾਨ ਸ਼੍ਰੀ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੰਤ੍ਰ-ਜਾਣੂ ਦਹੀਂ-ਚੌਲਾਂ ਵਿੱਚ ਚੀਨੀ ਮਿਲਾ ਕੇ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਆਹੁਤੀਆਂ ਅਰਪਣ ਕਰੇ।
Verse 23
यत्र यत्र वसेत्सोऽपि तत्रान्नगिरिमाप्नुयात् । पद्माक्षरैर्युतं बिल्वांतिकस्थो जुहुयान्नरः ॥ २३ ॥
ਉਹ ਜਿੱਥੇ ਜਿੱਥੇ ਵੱਸੇ, ਓਥੇ ਹੀ ਅੰਨ ਦਾ ਪਹਾੜ ਵਰਗੀ ਪ੍ਰਚੁਰਤਾ ਪਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਿਲਵ ਦੇ ਰੁੱਖ ਕੋਲ ਖੜ੍ਹ ਕੇ ਪਦਮਾਕਸ਼ਰ (ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਤ੍ਰ ਅੱਖਰਾਂ) ਨਾਲ ਆਹੁਤੀਆਂ ਅਰਪਣ ਕਰੇ।
Verse 24
महालक्ष्मीं स लभते तत्र तत्र न संशयः । जुहुयात्पायसैर्लक्षं वाचस्पतिसमो भवेत् ॥ २४ ॥
ਉਹ ਓਥੇ ਓਥੇ ਮਹਾਲਕਸ਼ਮੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਪਾਇਸ (ਦੁੱਧ ਦੀ ਖੀਰ) ਨਾਲ ਇੱਕ ਲੱਖ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਵਾਚਸਪਤੀ (ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ) ਵਰਗੀ ਵਾਣੀ-ਸੰਪਦਾ ਵਾਲਾ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 25
लक्षं जप्त्वा तद्दशांशं पुत्रजीवफलैर्हुनेत् । तत्काष्टैरेधिते वह्नौ श्रेष्टं पुत्रमवाप्नुयात् ॥ २५ ॥
ਇੱਕ ਲੱਖ ਜਪ ਕਰ ਕੇ, ਉਸ ਦਾ ਦਸਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਪੁੱਤਰਜੀਵ ਦੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਹਵਨ ਕਰੇ। ਉਸੇ ਲੱਕੜ ਨਾਲ ਪ੍ਰਜਵਲਿਤ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 26
ससाध्यतारं विलसत्कर्णिकं च सुवर्णकैः । विलसत्केसरं मंत्राक्षरद्वंद्वाष्टपत्रकम् ॥ २६ ॥
ਸਾਧਕ ਚਮਕਦੇ ਕਮਲ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ—ਜਿਸ ਦੀ ਕਰਨਿਕਾ ਉੱਤੇ ਸਾਧ੍ਯਤਾਰਾ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੋਵੇ, ਸੁਨਹਿਰੀ ਕੇਸਰ ਝਲਕਣ, ਅਤੇ ਮੰਤਰ ਦੇ ਜੋੜੇ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਅੱਠ ਪੱਤੀਆਂ ਬਣੀਆਂ ਹੋਣ।
Verse 27
शेषयुग्मार्णांत्यपत्रं द्वादशाक्षरवेष्टितम् । तद्बहिर्मातृकावर्णैर्यंत्रं सम्पत्प्रदं नृणाम् ॥ २७ ॥
ਬਾਕੀ ਰਹਿ ਗਏ ਜੋੜੇ ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਅੰਤਲੇ ਵਰਣਾਂ ਨਾਲ ਬਣੀ ਬਾਹਰੀ ਪੱਤੀ ਨੂੰ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਖ਼ਰ ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਘੇਰੋ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਮਾਤ੍ਰਿਕਾ ਵਰਣਾਂ ਨਾਲ ਯੰਤਰ ਰਚੋ ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦੇਵੇ।
Verse 28
रक्तं त्रिविक्रमं ध्यात्वा प्रसूनै रक्तवर्णकैः । जुहुयादयुतं मंत्री सर्वत्र विजयी भवेत् ॥ २८ ॥
ਲਾਲ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਤ੍ਰਿਵਿਕ੍ਰਮ (ਵਿਸ਼ਨੂ) ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਸਾਧਕ ਲਾਲ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇਵੇ; ਇਸ ਨਾਲ ਉਹ ਹਰ ਥਾਂ ਜਿੱਤਦਾ ਹੈ।
Verse 29
ध्यायेञ्चंद्रासनगतं पद्मानामयुतं हुनेत् । लभेदकंटकं राज्यं सर्वलक्षणसंयुतम् ॥ २९ ॥
ਚੰਦ੍ਰ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਦੇਵ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਕਮਲ-ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਦੇਵੇ; ਇਸ ਨਾਲ ਉਹ ਕੰਟਕ-ਰਹਿਤ (ਨਿਰਵਿਘਨ) ਰਾਜ, ਸਭ ਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣਾਂ ਸਮੇਤ, ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 30
हुत्वा लवंगैर्मध्वाक्तैरपामार्गदलैस्तु वा । अयुतं साध्यनामाढ्यं स वश्यो जायते ध्रुवम् ॥ ३० ॥
ਸ਼ਹਿਦ ਲਪੇਟੇ ਲੌਂਗਾਂ ਨਾਲ ਜਾਂ ਅਪਾਮਾਰਗ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ—ਸਾਧ੍ਯ ਦੇ ਨਾਮ ਸਮੇਤ—ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇਣ ਨਾਲ ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 31
अष्टोत्तरशतं हुत्वा ह्यपामार्गदलैः शुभैः । तावज्जप्त्वा च सप्ताहान्महारोगात्प्रमुच्यते ॥ ३१ ॥
ਸ਼ੁਭ ਅਪਾਮਾਰਗ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਇਕ ਸੌ ਅੱਠ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇ ਕੇ, ਅਤੇ ਉਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸੱਤ ਰਾਤਾਂ ਜਪ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਭਗਤ ਭਾਰੀ ਰੋਗ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 32
उहिरत्पदमाभाष्य प्रणवोहीय शब्दतः । सर्ववार्गीश्वरेत्यंते प्रवदेदीश्वरेत्यथ ॥ ३२ ॥
ਪਹਿਲਾਂ “ਉਹਿਰਤ” ਪਦ ਉਚਾਰ ਕੇ, ਫਿਰ ਨਿਯਤ ਧੁਨੀ-ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਣਵ “ਓਂ” ਦਾ ਜਪ ਕਰੇ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ “ਸਰਵਵਾਰਗੀਸ਼ਵਰ” ਕਹੇ, ਅਤੇ ਫਿਰ “ਈਸ਼ਵਰ” ਉਚਾਰੇ।
Verse 33
सर्ववेदमयाचिंत्यपदान्ते सर्वमीरयेत् । बोधयद्वितवांतोऽयं मन्त्रस्तारादिरीरितः ॥ ३३ ॥
ਸਾਰੇ ਵੇਦਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਧਿਆਨਯੋਗ ਪਦ ਦੇ ਅੰਤ ‘ਸਰਵਮ’ ਉਚਾਰੋ। ਇਹ ਮੰਤ੍ਰ ਤਾਰਾ (ਓਂ) ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ‘ਦ੍ਵਿ/ਤ’ ਅੱਖਰ ਤੇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬੋਧ ਜਗਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 34
ऋषिर्ब्रह्मास्य निर्दिष्टश्छंदोऽनुष्टुबुदाहृतम् । देवता स्याद्धयग्रीवो वागैश्वर्यप्रदो विभुः ॥ ३४ ॥
ਇਸ ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਛੰਦ ਅਨੁਸ਼ਟੁਪ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਹਯਗ੍ਰੀਵ ਹਨ, ਜੋ ਵਾਣੀ ਦਾ ਐਸ਼ਵਰਯ ਅਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ।
Verse 35
तारेण पादैर्मंत्रस्य पञ्चांगानि प्रकल्पयेत् । तुषाराद्रिसमच्छायं तुलसीदामभूषितम् ॥ ३५ ॥
ਤਾਰਾ-ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਪਾਦਾਂ ਨਾਲ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਪੰਜਾਂਗ-ਨਿਆਸ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਦੇਵ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ—ਹਿਮਾਲੇ ਦੀ ਬਰਫ਼ੀਲੀ ਚੋਟੀ ਵਰਗਾ ਦਿਪਤ ਚਿੱਟਾ, ਅਤੇ ਤੁਲਸੀ ਦੀ ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ।
Verse 36
तुरंगवदनं वंदे तुंगसारस्वतः पदम् । ध्यात्वैवं प्रजपेन्मंत्रमयुतं तद्दशांशतः ॥ ३६ ॥
ਮੈਂ ਘੋੜੇ-ਮੁਖ ਵਾਲੇ ਪਰਮ ਉੱਚੇ ਸਾਰਸਵਤ ਦੇਵ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਜਪ ਕਰੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਸ ਦਾ ਦਸਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਸਮਾਪਤੀ-ਵਿਧੀ ਵਜੋਂ ਕਰੇ।
Verse 37
मध्वक्तैः पायसैर्हुत्वा विमलादिसमन्विते । पूजयेद्वेष्णवे पीठे मूर्तिं संकल्प्य मूलतः ॥ ३७ ॥
ਸ਼ਹਿਦ-ਮਿਸ਼੍ਰਿਤ ਹਵਿ ਅਤੇ ਪਾਇਸ ਦੀਆਂ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇ ਕੇ, ‘ਵਿਮਲਾ’ ਆਦਿ ਉਪਚਾਰਾਂ ਸਮੇਤ, ਵੈਸ਼ਨਵ ਪੀਠ ਉੱਤੇ ਮੂਲ ਸੰਕਲਪ ਕਰਕੇ ਮੂਰਤੀ ਦਾ ਆਵਾਹਨ ਕਰ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।
Verse 38
कर्णिकायां चतुर्दिक्षु यजेत्पूर्वादितः क्रमात् । सनंदनं च सनकं श्रियं च पृथिवीं तथा ॥ ३८ ॥
ਕਰਨਿਕਾ ਦੀਆਂ ਚਾਰੋਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸਨੰਦਨ, ਸਨਕ, ਸ਼੍ਰੀ (ਲਕਸ਼ਮੀ) ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪૃਥਵੀ ਦੇਵੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।
Verse 39
तद्वहिर्दिक्षु वेदाश्च षट्कोणेषु ततोऽर्चयेत् । निरुक्तं ज्योतिषं पश्चाद्यजेद्व्याकरणं ततः ॥ ३९ ॥
ਫਿਰ ਬਾਹਰਲੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਛੇ-ਕੋਣੀ ਖੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਅਰਚਨ ਕਰੇ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਿਰੁਕਤ ਅਤੇ ਜੋਤਿਸ਼, ਅਤੇ ਫਿਰ ਵਿਆਕਰਨ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।
Verse 40
कल्पं शिक्षां च छंदांसि वेदांगानि त्विमानि वै । ततोऽष्टदलमूले तु मातरोऽष्टौ समर्चयेत् ॥ ४० ॥
ਕਲਪ, ਸ਼િક્ષਾ ਅਤੇ ਛੰਦ—ਇਹੀ ਵੇਦਾਂਗ ਹਨ। ਫਿਰ ਅੱਠ-ਦਲ ਕਮਲ ਦੇ ਮੂਲ ਵਿੱਚ ਅੱਠ ਮਾਤਾਵਾਂ (ਅਸ਼ਟ ਮਾਤ੍ਰਿਕਾ) ਦੀ ਯਥਾਵਿਧੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।
Verse 41
वक्रतुंडादिकानष्टो दलमध्ये प्रपूजयेत् । दलाग्रेष्यर्चयेत्पश्चात्साधकश्चाष्टभैरवान् ॥ ४१ ॥
ਕਮਲ ਦੇ ਦਲਾਂ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਵਕ੍ਰਤੁੰਡ ਆਦਿ ਅੱਠ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਸਾਧਕ ਦਲਾਂ ਦੇ ਅਗਲੇ ਸਿਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਅੱਠ ਭੈਰਵਾਂ ਦਾ ਅਰਚਨ ਕਰੇ।
Verse 42
असितांगं रुरुं चैव भीषणं रक्तकनेत्रकम् । बटुकं कालदमनं दंतुरं विकटं तथा ॥ ४२ ॥
ਅਸਿਤਾਂਗ, ਰੁਰੂ, ਭੀਸ਼ਣ, ਰਕਤਕਨੇਤ੍ਰਕ, ਬਟੁਕ, ਕਾਲਦਮਨ, ਦੰਤੁਰ ਅਤੇ ਵਿਕਟ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵੀ ਆਹਵਾਨ/ਸਿਮਰਨ ਕਰੇ।
Verse 43
तद्बहिः षोडशदलेष्ववतारान्हरेर्दश । शंखं चक्रं गदां पद्मं नंदकं शार्ङ्गमेव च ॥ ४३ ॥
ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਦਲਾਂ ਉੱਤੇ ਹਰੀ ਦੇ ਦਸ ਅਵਤਾਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਸ਼ੰਖ, ਚੱਕਰ, ਗਦਾ, ਪਦਮ, ਨੰਦਕ ਤਲਵਾਰ ਤੇ ਸ਼ਾਰੰਗ ਧਨੁਸ਼ ਵੀ ਰਖੇ।
Verse 44
तद्बहिर्भूगृहे शक्रमुखान्दश दिगीश्वरान् । वज्राद्यांस्तद्बहिश्चेष्ट्वाद्वारेषु च ततः क्रमात् ॥ ४४ ॥
ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਘੇਰੇ ਵਾਲੇ ਗ੍ਰਿਹ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਦਸ ਦਿਗੀਸ਼ਵਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ। ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਾਹਰ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਉੱਤੇ ਵਜ੍ਰ ਆਦਿ ਆਯੁਧ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਰਖੇ।
Verse 45
महागणपतिं दुर्गां क्षेत्रेशं बटुकं तथा । समस्तप्रकटाद्याश्च योगिन्यस्तद्बहिर्भवेत् ॥ ४५ ॥
ਮਹਾਗਣਪਤੀ, ਦੁਰਗਾ, ਖੇਤਰੈਸ਼ ਅਤੇ ਬਟੁਕ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਟਾ ਆਦਿ ਸਭ ਯੋਗਿਨੀਆਂ ਉਸ ਦੇ ਬਾਹਰ ਸਥਿਤ ਰਹਿਣ।
Verse 46
तद्बहिः सप्त नद्यश्च तद्बाह्ये तु ग्रहान्नव । तद्बाह्ये पर्वतानष्टौ नक्षत्राणि च तद्बहिः ॥ ४६ ॥
ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਸੱਤ ਨਦੀਆਂ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਨੌਂ ਗ੍ਰਹ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਬਾਹਰ ਅੱਠ ਪਹਾੜ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਫਿਰ ਨਕਸ਼ਤਰ ਹਨ।
Verse 47
एवं पंचदशावृत्त्या संपूज्य तुरगाननम् । वागीश्वरसमो वाचि धनैर्धनपतिर्भवेत् ॥ ४७ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਦਰਾਂ ਆਵਰਤਨਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਤੁਰਗਾਨਨ ਦੀ ਵਿਧੀਵਤ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਵਾਣੀ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵਾਗੀਸ਼ਵਰ ਸਮਾਨ ਅਤੇ ਧਨ ਵਿੱਚ ਧਨਪਤੀ ਸਮਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 48
एवं सिद्धे मनौ मंत्री प्रयोगान्कर्तुमर्हति । अष्टोत्तरसहस्रं तु शुद्धं वार्यभिमंत्रितम् ॥ ४८ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੰਤਰ ਸਿੱਧ ਹੋ ਜਾਣ ਤੇ ਸਾਧਕ ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਸ਼ੁੱਧ ਜਲ ਨੂੰ ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਅੱਠ ਵਾਰ ਅਭਿਮੰਤ੍ਰਿਤ ਕਰੇ।
Verse 49
बीजेन मासमात्रं यः पिबेद्धीमान् जितेन्द्रियः । जन्ममूकोऽपि स नरो वाक्सिद्धिं लभते ध्रुवम् ॥ ४९ ॥
ਜੋ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਅਤੇ ਜਿਤੇਂਦ੍ਰੀ ਪੁਰਖ ਬੀਜ ਨਾਲ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਪਾਨ ਕਰੇ, ਉਹ ਜਨਮ ਤੋਂ ਮੂਕ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਵਾਕ-ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 50
वियद्भुगुस्थमर्धीराबिंदुमद्बीजमीरितम् । चंद्रसूर्योपरागे तु पात्रे रुक्ममये क्षिपेत् ॥ ५० ॥
‘ਵਿਯਤ’ ਅਤੇ ‘ਭ੍ਰਿਗੁ’ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ, ‘ਅਰਧੀਰਾ’ ਅਤੇ ਬਿੰਦੂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਜੋ ਬੀਜ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਚੰਦਰ ਜਾਂ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰਹਣ ਵੇਲੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਪਾਤਰ ਵਿੱਚ ਨਿਕਸ਼ੇਪ ਕਰੇ।
Verse 51
दुग्धं वचां ततो मंत्री कंठमात्रोदके स्थितः । स्पर्शाद्विमोक्षपर्यंतं प्रजपेन्मंत्रमादरात् ॥ ५१ ॥
ਤਦ ਮੰਤ੍ਰ-ਸਾਧਕ ਗਲ ਤੱਕ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਕੇ, ਸਪਰਸ਼ ਦੇ ਪਲ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਵਿਧੀ ਦੇ ਵਿਮੋਚਨ ਤੱਕ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਮੰਤ੍ਰ ਜਪੇ।
Verse 52
पिबेत्तत्सर्वमचिरात्तस्य सारस्वतं भवेत् । ज्योतिष्मतीलताबीजं दिनेष्वेकैकवर्द्धितम् ॥ ५२ ॥
ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਜਲਦੀ ਪੀ ਲਵੇ; ਇਸ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਛੇਤੀ ਹੀ ਸਾਰਸਵਤ ਸਿੱਧੀ (ਵਾਣੀ ਤੇ ਵਿਦਿਆ ਦਾ ਵਰ) ਮਿਲੇਗਾ। ਜੋਤਿਸ਼ਮਤੀ ਬੇਲ ਦੇ ਬੀਜ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਹਰ ਦਿਨ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਵਧਾਈ ਜਾਵੇ।
Verse 53
अष्टोत्तरशतं यावद्भक्षयेदभिमंत्रितम् । सरस्वत्यवतारोऽसौ सत्यं स्याद्भुवि मानवः ॥ ५३ ॥
ਜੇ ਕੋਈ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਅਭਿਮੰਤ੍ਰਿਤ ਪਦਾਰਥ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸੌ ਅੱਠ ਤੱਕ ਭੱਖੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸਰਸਵਤੀ ਦਾ ਅਵਤਾਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 54
किं बहूक्तेन विप्रेंद्र मनोरस्य प्रसादतः । सर्ववेदागमादीनां व्याख्याता ज्ञानवान् भवेत् ॥ ५४ ॥
ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਹੋਰ ਕੀ ਕਹੀਏ—ਮਨੋਰਾ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਉਹ ਸਭ ਵੇਦਾਂ, ਆਗਮਾਂ ਆਦਿ ਦਾ ਗਿਆਨੀ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 55
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने सनत्कुमारविभागे तृतीयपादे हयग्रीवोपासनानिरूपणं नाम द्विसप्ततितमोऽध्यायः ॥ ७२ ॥
ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਿਹੰਨਾਰਦੀਯ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪੂਰਵ-ਭਾਗ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਿਹਦੁਪਾਖਿਆਨ, ਸਨਤਕੁਮਾਰ-ਵਿਭਾਗ, ਤੀਜੇ ਪਾਦ ਵਿੱਚ ‘ਹਯਗ੍ਰੀਵ-ਉਪਾਸਨਾ-ਨਿਰੂਪਣ’ ਨਾਮਕ ਬਹੱਤਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Frequently Asked Questions
In śāstric mantra-vidhi, these identifiers establish lineage (ṛṣi), sonic-form/recitational structure (chandas), and the mantra’s intended divine referent (devatā). The chapter preserves this Vedic-style apparatus inside a Purāṇic setting to authorize correct recitation, nyāsa, and ritual application.
Classical sādhana manuals treat japa as internal energizing and homa as external sealing/confirmation; the one-tenth homa is a standard completion ratio (pūraścaraṇa-style logic). The chapter uses fixed counts to formalize ‘mantra-siddhi’ before allowing prayoga (applications).
The lotus diagram acts as a cosmological and theological map: the center holds the resolved deity-form; filaments/petals host limbs, Vyūhas, Śaktis, weapons, and guardians; outer rings expand to Vedas/Vedāṅgas, grahas, rivers, mountains, and nakṣatras—integrating mantra, body (nyāsa), and cosmos into a single worship architecture.
Airāvata, Puṇḍarīka, Vāmana, Kumuda, Añjana, Puṣpadanta, Sārvabhauma, and Supratīka; along with their female counterparts: Abhramukhā, Kapilā, Piṅgalā, Anupamā, Tāmra-karṇī, Śubhra-dantī, Cāṅganā, and Añjanavatī.