Rādhā-sambaddha-mantra-vyākhyā (Rādhā-Related Mantras Explained)

Verse 1

सूत उवाच । श्रुत्वेत्थं यजनं विप्रा मन्त्रध्यानपुरःसरम् । सर्वासामवताराणां नारदो देवदर्शनः ॥ १ ॥

ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੋ! ਮੰਤ੍ਰ-ਜਪ ਅਤੇ ਧਿਆਨ-ਪੂਰਵਕ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਯਜਨ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ, ਦੇਵ-ਦਰਸ਼ੀ ਨਾਰਦ ਨੇ ਸਭ ਅਵਤਾਰਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ (ਵਚਨ ਆਰੰਭ ਕੀਤਾ)॥ ੧ ॥

Verse 2

सर्वाद्याया जगन्मातुः श्रीराधायाः समर्चनम् । अवतारकलानां हि पप्रच्छ विनयान्वितः ॥ २ ॥

ਵਿਨਮ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਜਗਤ-ਮਾਤਾ, ਸਰਵਾਦਿਆ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਧਾ ਜੀ ਦੀ ਯਥਾਵਿਧਿ ਉਪਾਸਨਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਅਵਤਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕਲਾਵਾਂ ਦੇ ਵੈਭਵ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ।

Verse 3

नारद उवाच । धन्योऽस्मिकृतकृत्योऽस्मि जातोऽहं त्वत्प्रसादतः । पज्जगन्मातृमंत्राणां वैभवं श्रुतवान्मुने ॥ ३ ॥

ਨਾਰਦ ਜੀ ਬੋਲੇ—ਹੇ ਮੁਨੀ, ਮੈਂ ਧੰਨ ਹਾਂ, ਕ੍ਰਿਤਕ੍ਰਿਤ੍ਯ ਹਾਂ; ਤੁਹਾਡੇ ਪ੍ਰਸਾਦ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਜੀਵਨ ਸਫਲ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਜਗਤ-ਵਿਆਪੀ ਮਾਤਾ-ਦੇਵੀਆਂ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਵੈਭਵ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਸੁਣ ਲਈ ਹੈ।

Verse 4

यथा लक्ष्मीमुखानां तु अवताराः प्रकीर्तिताः । तथा राधावताराणां श्रोतुमिच्छामि वैभवम् ॥ ४ ॥

ਜਿਵੇਂ ਲਕਸ਼ਮੀ ਆਦਿ ਦੇਵੀਆਂ ਦੇ ਅਵਤਾਰ ਪ੍ਰਕੀਰਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਮੈਂ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਧਾ ਜੀ ਦੇ ਅਵਤਾਰਾਂ ਦਾ ਵੈਭਵ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 5

यत्संख्याकाश्च यद्रूपा यत्प्रभावा विदांवर । राधावतारास्तान्सत्यं कीर्तयाशेषसिद्धिदान् ॥ ५ ॥

ਹੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਰਾਧਾ-ਅਵਤਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਸੱਚਾਈ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕਰੋ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਭ ਸਿੱਧੀਆਂ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹਨ।

Verse 6

एतच्छुत्वा वचस्तस्य नारदस्य विधेः सुतः । सनत्कुमारः प्रोवाच ध्यात्वा राधापदांबुजम् ॥ ६ ॥

ਨਾਰਦ ਜੀ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਵਿਧੀ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਧਾ ਜੀ ਦੇ ਚਰਨ-ਕਮਲਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਬੋਲਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।

Verse 7

सनत्कुमार उवाच । श्रृणु विप्र प्रवक्ष्यामि रहस्यातिरहस्यकम् । राधावतारचरितं भजतामिष्टिसिद्धिदम् ॥ ७ ॥

ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਜੀ ਬੋਲੇ—ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ, ਸੁਣੋ; ਮੈਂ ਪਰਮ ਗੁਪਤ ਭੇਦ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਰਾਧਾ ਦੇ ਅਵਤਾਰ ਦਾ ਚਰਿਤ੍ਰ ਭਜਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਇੱਛਿਤ ਸਿੱਧੀ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ।

Verse 8

चन्द्रावली च ललिता द्वे सख्यौ सुप्रिये सदा । मालावतीमुखाष्टानां चन्द्रावल्यधिपास्मृता ॥ ८ ॥

ਚੰਦਰਾਵਲੀ ਅਤੇ ਲਲਿਤਾ—ਇਹ ਦੋ ਸਖੀਆਂ ਸਦਾ ਅਤਿ ਪ੍ਰਿਯ ਹਨ। ਮਾਲਾਵਤੀ ਆਦਿ ਅੱਠ ਸਖੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਚੰਦਰਾਵਲੀ ਨੂੰ ਅਧਿਪਾ (ਨੇਤਰੀ) ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 9

कलावतीमुखाष्टानामीश्वरी ललिता मता । राधाचरणपूजायामुक्ता मालावतीमुखाः ॥ ९ ॥

ਕਲਾਵਤੀ ਆਦਿ ਅੱਠ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰੀ ਵਜੋਂ ਲਲਿਤਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਰਾਧਾ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਮਾਲਾਵਤੀ ਆਦਿ ਰੂਪ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 10

ललिताधीश्वरीणां तु नामानि श्रृणु सांप्रतम् । कलावती मधुमती विशाखा श्यामलाभिधा ॥ १० ॥

ਹੁਣ ਲਲਿਤਾਧੀਸ਼ਵਰੀਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਸੁਣੋ—ਕਲਾਵਤੀ, ਮਧੁਮਤੀ, ਵਿਸ਼ਾਖਾ ਅਤੇ ਸ਼ਿਆਮਲਾ ਨਾਮ ਵਾਲੀ।

Verse 11

शैब्या वृन्दा श्रीधराख्या सर्वास्तुत्तुल्यविग्रहाः । सुशीलाप्रमुखा श्चान्याः सख्यो द्वात्रिंशदीरिताः ॥ ११ ॥

ਸ਼ੈਬਿਆ, ਵ੍ਰਿੰਦਾ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਧਰਾ ਨਾਮ ਵਾਲੀ—ਇਹ ਸਭ ਸਮਾਨ ਦਿਵ੍ਯ ਸਰੂਪ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ; ਸੁਸ਼ੀਲਾ ਆਦਿ ਹੋਰ ਸਖੀਆਂ ਸਮੇਤ ਕੁੱਲ ਬੱਤੀ ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।

Verse 12

ताः श्रृणुष्व महाभाग नामतः प्रवदामि ते । सुशीलां शशिलेखा च यमुना माधवी रतिः ॥ १२ ॥

ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ੍ਯਵਾਨ! ਸੁਣੋ; ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ—ਸੁਸ਼ੀਲਾ, ਸ਼ਸ਼ਿਲੇਖਾ, ਯਮੁਨਾ, ਮਾਧਵੀ ਅਤੇ ਰਤੀ।

Verse 13

कदम्बमाला कुन्ती च जाह्नवी च स्वयंप्रभा । चन्द्रानना पद्ममुखी सावित्री च सुधामुखी ॥ १३ ॥

ਕਦੰਬਮਾਲਾ, ਕੁੰਤੀ, ਜਾਹਨਵੀ ਅਤੇ ਸਵਯੰਪ੍ਰਭਾ; ਚੰਦਰਾਨਨਾ, ਪਦਮਮੁਖੀ, ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਅਤੇ ਸੁਧਾਮੁਖੀ—ਇਹ ਵੀ ਨਾਮ ਹਨ।

Verse 14

शुभा पद्मा पारिजाता गौरिणी सर्वमंगला । कालिका कमला दुर्गा विरजा भारती सुरा ॥ १४ ॥

ਉਹ ਸ਼ੁਭਾ, ਪਦਮਾ, ਪਾਰਿਜਾਤਾ, ਗੌਰੀ ਅਤੇ ਸਰਵਮੰਗਲਾ ਹੈ; ਉਹੀ ਕਾਲਿਕਾ, ਕਮਲਾ, ਦੁਰਗਾ, ਵਿਰਜਾ, ਭਾਰਤੀ ਅਤੇ ਸੁਰਾ ਵੀ ਹੈ।

Verse 15

गंगा मधुमती चैव सुन्दरी चन्दना सती । अपर्णा मनसानन्दा द्वात्रिंशद्राधिकाप्रियाः ॥ १५ ॥

ਗੰਗਾ, ਮਧੁਮਤੀ, ਸੁੰਦਰੀ, ਚੰਦਨਾ, ਸਤੀ, ਅਪਰਣਾ ਅਤੇ ਮਨਸਾਨੰਦਾ—ਇਹ ਨਾਮ ਰਾਧਿਕਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁੱਲ ਬੱਤੀ ਨਾਮ ਹਨ।

Verse 16

कदाचिद्छलिला देवी पुंरूपा कृष्णविग्रहा । ससर्ज षोडशकलास्ताः सर्वास्तत्समप्रभाः ॥ १६ ॥

ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੇਵੀ ਛਲੀਲਾ ਨੇ ਪੁਰਖ-ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਸ਼ਿਆਮ ਵਿਗ੍ਰਹ ਬਣ ਕੇ, ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਕਲਾਵਾਂ ਰਚੀਆਂ—ਉਹ ਸਭ ਉਸੇ ਵਰਗੀ ਹੀ ਪ੍ਰਭਾਵਾਨ ਸਨ।

Verse 17

तासा मन्त्रं तथा ध्यानं यन्त्रार्चादिक्रमं तथा । वर्णये सर्वतंत्रेषु रहस्यं मुनिसत्तम ॥ १७ ॥

ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰ, ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਯੰਤਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅਰਚਾ ਆਦਿ ਦੀ ਕ੍ਰਮ-ਵਿਧੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ; ਇਹ ਸਭ ਤੰਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਹਿਤ ਗੁਪਤ ਰਹੱਸ ਹੈ।

Verse 18

वातो मरुच्चाग्रिवह्नी धराक्ष्मे जलचारिणी । विमुखं चरशुचिविभू वनस्वशक्तयः स्वराः ॥ १८ ॥

ਸੁਰ (ਸਵਰ) ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ—ਵਾਤ, ਮਰੁਤ (ਤੂਫ਼ਾਨੀ ਹਵਾ), ਅਗਨਿਵਾਹਕ, ਧਰਤੀ ਤੇ ਆਕਾਸ਼, ਅਤੇ ਜਲਚਾਰੀ; ਨਾਲ ਹੀ ‘ਵਿਮੁਖ’, ‘ਚਰ’, ‘ਸ਼ੁਚਿ’, ‘ਵਿਭੂ’; ਅਤੇ ‘ਵਨ’, ‘ਸ੍ਵ’, ‘ਸ਼ਕਤੀ’—ਇਹ ਪਾਰਿਭਾਸ਼ਿਕ ਨਾਮ ਹਨ।

Verse 19

प्राणस्तेजः स्थिरा वायुर्वायुश्चापि प्रभा तथा । ज्यकुमभ्रं तथा नादो दावकः पाथ इत्यथ ॥ १९ ॥

ਹੁਣ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਇਹ ਨਾਮ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਪ੍ਰਾਣ, ਤੇਜ, ਸਥਿਰਾ, ਵਾਯੂ, ਫਿਰ ਵਾਯੂ; ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾ, ਜ੍ਯਕੁਮਭ੍ਰ, ਨਾਦ, ਦਾਵਕ (ਅਗਨੀ), ਅਤੇ ਪਾਥ (ਪਾਠ/ਜਪ)।

Verse 20

व्योमरयः शिखी गोत्रा तोयं शून्यजवीद्युतिः । भूमी रसो नमो व्याप्तं दाहश्चापि रसांबु च ॥ २० ॥

‘ਵ੍ਯੋਮ, ਰਯਹ (ਕਿਰਣਾਂ), ਸ਼ਿਖੀ (ਅਗਨੀ), ਗੋਤ੍ਰ, ਤੋਯ, ਸ਼ੂਨ੍ਯ, ਜਵੀ (ਵੇਗ), ਦ੍ਯੁਤੀ; ਭੂਮੀ, ਰਸ, “ਨਮੋ”, ਵ੍ਯਾਪਤੀ, ਦਾਹ, ਅਤੇ ਰਸ ਤੇ ਅੰਬੁ’—ਇਹ ਵੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਪਾਰਿਭਾਸ਼ਿਕ ਸੰਕੇਤ ਹਨ।

Verse 21

वियत्स्पर्शश्च हृद्धंसहलाग्रासो हलात्मिकाः । चन्द्रावली च ललिता हंसेला नायके मते ॥ २१ ॥

ਨਾਯਕ-ਮਤ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ (ਪਾਰਿਭਾਸ਼ਿਕ) ਨਾਮ ਹਨ—ਵਿਯਤਸਪਰਸ਼, ਹ੍ਰਿਦ੍ਹੰਸ, ਹਲਾਗ੍ਰਾਸ, ਹਲਾਤਮਿਕਾ, ਚੰਦਰਾਵਲੀ, ਲਲਿਤਾ ਅਤੇ ਹੰਸੇਲਾ।

Verse 22

ग्रासस्थिता स्वयं राधा स्वयं शक्तिस्वरूपिणी । शेषास्तु षोडशकला द्वात्रिंशत्तत्कलाः स्मृताः ॥ २२ ॥

‘ਗ੍ਰਾਸ’ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਆਪ ਹੀ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਧਾ ਵੱਸਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸ਼ਕਤੀ-ਸਰੂਪ ਹੈ। ਬਾਕੀ ਪ੍ਰਕਟਾਵੇ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਕਲਾਵਾਂ ਅਤੇ ਉਸ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਬੱਤੀ ਉਪਕਲਾਵਾਂ ਮੰਨੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।

Verse 23

वाङ्मयं निखिलं व्याप्तमाभिरेव मुनीश्वर । ललिताप्रमुखाणां तु षोडशीत्वमुपागता ॥ २३ ॥

ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ, ਸਾਰਾ ਵਾਂਗਮਯ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲ ਵਿਆਪਤ ਹੈ। ਲਲਿਤਾ ਆਦਿ ਦੇਵੀਆਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ‘ਸ਼ੋਡਸ਼ੀ’—ਸੋਲ੍ਹਾਂ-ਸਰੂਪ—ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈਆਂ ਹਨ।

Verse 24

श्रीराधा सुन्दरी देवी तांत्रिकैः परिकीर्त्यते । कुरुकुल्ला च वाराही चन्द्रालिललिते उभे ॥ २४ ॥

ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਧਾ ਨੂੰ ਤਾਂਤ੍ਰਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ‘ਸੁੰਦਰੀ ਦੇਵੀ’ ਵਜੋਂ ਗਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਸੇ ਨੂੰ ਕੁਰੁਕੁੱਲਾ ਅਤੇ ਵਾਰਾਹੀ ਵੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਚੰਦਰਾਲੀ ਅਤੇ ਲਲਿਤਾ ਨਾਮਕ ਰੂਪ ਹਨ।

Verse 25

संभूते मन्त्रवर्गं तेऽभिधास्येऽहं यथातथम् । हृत्प्राणेलाहंसदावह्निस्वैर्ललितेरिता ॥ २५ ॥

ਹੇ ਸੰਭੂਤ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਉਸ ਵਰਗ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਦਾ ਤਿਵੇਂ ਦੱਸਾਂਗਾ—ਜੋ ਹਿਰਦੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਦੇ ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ, ‘ਲਾ’ ਅਤੇ ‘ਹੰਸ’ ਬੀਜਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਗਟ, ਸਦਾ ਜਗਦੀ ਅੰਤਰ-ਅਗਨੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ, ਅਤੇ ਲਲਿਤਾ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰ ਲੀਲਾ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਿੱਚ ਉਚਾਰਿਤ ਹੈ।

Verse 26

त्रिविधा हंसभेदेव श्रृणु तां च यथाक्रमम् । हंसाद्ययाऽद्या मध्या स्यादादिमध्यस्थहंसया ॥ २६ ॥

ਹੁਣ ‘ਹੰਸ’ ਛੰਦ ਦੇ ਤਿੰਨ ਭੇਦ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਸੁਣੋ—ਪਹਿਲਾ ‘ਹੰਸ’ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਮੱਧ ਭੇਦ ਉਹ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ‘ਹੰਸ’ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਵੇ; ਅਤੇ ਆਖ਼ਰੀ ਭੇਦ ਉਹ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ‘ਹੰਸ’ ਆਦਿ ਅਤੇ ਮੱਧ—ਦੋਵੇਂ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਹੋਵੇ।

Verse 27

तृतीया प्रकृतिः सैव तुर्या तैरंत्यमायया । आसु तुर्याभवन्मुक्त्यै तिस्रोऽन्याः स्युश्चसंपदे ॥ २७ ॥

ਉਹੀ ਤੀਜੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅੰਤਿਮ ਪਰਾਮਾਇਆ ਨਾਲ ਤੁਰਿਆ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਤੁਰਿਆ ਵਿੱਚ ਟਿਕਣਾ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਹੋਰ ਤਿੰਨ ਲੋਕਿਕ ਸੰਪਦਾ ਤੇ ਉਨੱਤੀ ਲਈ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 28

इति त्रिपुरसुंदर्या विद्या सरुमतसमीरिता । दाहभूमीरसाक्ष्मास्वैर्वशिनीबीजमीरितम् ॥ २८ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰੁਮਤ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਤ੍ਰਿਪੁਰਸੁੰਦਰੀ ਦੀ ਵਿਦਿਆ ਕਹੀ ਗਈ। ‘ਦਾਹ’, ‘ਭੂਮੀ’, ‘ਰਸ’ ਅਤੇ ‘ਅਕ੍ਸ਼ਮਾ’ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੰਕੇਤ ਅੱਖਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵਸ਼ਿਨੀ-ਬੀਜ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ।

Verse 29

प्राणो रसाशक्तियुतः कामेश्वर्यक्षरं महत् । शून्यमंबुरसावह्निस्वयोगान्मोहनीमनुः ॥ २९ ॥

‘ਪ੍ਰਾਣ’ ਅੱਖਰ ਨੂੰ ‘ਰਸ’ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ, ਕਾਮੇਸ਼ਵਰੀ ਦੇ ਮਹਾ-ਅੱਖਰ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਫਿਰ ‘ਸ਼ੂਨ੍ਯ’, ‘ਅੰਬੁ’, ‘ਰਸ’, ‘ਵਹ੍ਨਿ’ ਅਤੇ ‘ਸ੍ਵ’ ਦੇ ਸੰਧਿ-ਯੋਗ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਮੋਹਿਨੀ-ਮੰਤ੍ਰ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 30

व्याप्तं रसाक्ष्मास्वयुतं विमलाबीजमीरितम् । ज्यानभोदाहवह्निस्वयोगैः स्यादरुणामनुः ॥ ३० ॥

‘ਵਿਆਪਤ’ ਅੱਖਰ ਨੂੰ ‘ਰਸ’ ਅਤੇ ‘ਅਕ੍ਸ਼ਮਾ’ ਸੰਕੇਤ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ, ਉਪਦੇਸ਼ਿਤ ਵਿਮਲਾ-ਬੀਜ ਨਾਲ ਮਿਲਾਓ; ਫਿਰ ‘ਜ੍ਯਾਨ’, ‘ਭੋ’, ‘ਦਾਹ’ ਅਤੇ ‘ਵਹ੍ਨਿ’ ਦੇ ਸੰਧਿ-ਯੋਗ ਨਾਲ ਅਰੁਣਾ ਦਾ ਮੰਤ੍ਰ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 31

जयिन्यास्तु समुद्दिष्टः सर्वत्र जयदायकः । कं नभोदाहसहितं व्याप्तक्ष्मास्वयुतं मनुः ॥ ३१ ॥

ਜਯਿਨੀ ਦੇਵੀ ਲਈ ਹਰ ਥਾਂ ਜਿੱਤ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਮੰਤ੍ਰ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੈ। ‘ਕੰ’ ਬੀਜ ਨੂੰ ‘ਨਭ’ ਅਤੇ ‘ਦਾਹ’ ਸਮੇਤ, ਅਤੇ ‘ਵਿਆਪਤ’, ‘ਕ੍ਸ਼ਮਾ’, ‘ਸ੍ਵ’ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਇਹ ਮੰਤ੍ਰ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 32

सर्वेश्वर्याः समाख्यातः सर्वसिद्धिकरः परः । ग्रासो नभोदाहवह्निस्वैर्युक्तः कौलिनीमनुः ॥ ३२ ॥

ਕੌਲਿਨੀ-ਮਨੁ ਪਰਮ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਇਹ ਸਭ ਐਸ਼ਵਰਿਆਂ ਦਾ ਦਾਤਾ ਅਤੇ ਸਭ ਸਿੱਧੀਆਂ ਨੂੰ ਸਫਲ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਉੱਤਮ ਹੈ; ‘ਗ੍ਰਾਸ, ਨਭਸ, ਦਾਹ, ਵਹ્નਿ, ਸ੍ਵੈਰ’ ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਨਾਲ ਇਹ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 33

एतैर्मनुभिरष्टाभिः शक्तिभिर्वर्गसंयुक्तैः । वाग्देवतांतैर्न्यासः स्याद्येन देव्यात्मको भवेत् ॥ ३३ ॥

ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੱਠ ਮਨੂਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ-ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਸਮੇਤ ਅਤੇ ਵਰਗ-ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਜੋੜ ਕੇ ਵਾਗ੍ਦੇਵਤਾ-ਅੰਤ ਨਿਆਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਲ ਸਾਧਕ ਦੇਵੀ-ਸਰੂਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 34

रंध्रे भाले तथाज्ञायां गले हृदि तथा न्यसेत् । नाभावाधारके पादद्वये मूलाग्रकावधि ॥ ३४ ॥

ਰੰਧ੍ਰ (ਬ੍ਰਹਮਰੰਧ੍ਰ), ਭਾਲ, ਆਜ੍ਞਾ-ਕੇਂਦਰ, ਗਲਾ ਅਤੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਨਿਆਸ ਕਰੇ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਭੀ, ਆਧਾਰ (ਮੂਲ) ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ—ਮੂਲ ਤੋਂ ਅਗਰ ਤੱਕ ਸਾਰੇ ਦੇਹ-ਅਕਸ ਵਿੱਚ।

Verse 35

षड्दीर्घाढ्येन बीजेन कुर्याश्चैव षडंगकम् । लोहितां ललितां बाणचापपाशसृणीः करैः ॥ ३५ ॥

ਛੇ ਦੀਰਘ ਸਵਰਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਬੀਜ-ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਛਡੰਗ ਨਿਆਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਦੇਵੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਲਾਲ-ਵਰਨ, ਲਲਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਰੇ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਬਾਣ, ਚਾਪ, ਪਾਸ਼ ਅਤੇ ਸ੍ਰਿਣੀ (ਅੰਕੁਸ਼) ਹੋਵੇ।

Verse 36

दधानां कामराजांके यन्त्रीतां मुदुतां स्मरेत् । मध्यस्थदेवी त्वेकैव षोडशाकारतः स्थाता ॥ ३६ ॥

ਦੇਵੀ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰੇ—ਉਹ ਕਾਮਰਾਜ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਬਿਰਾਜਮਾਨ, ਯੰਤਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਦੁ ਭਾਵ ਨਾਲ ਸੰਯਤ ਹੈ; ਮੱਧਸਥ ਦੇਵੀ ਇਕ ਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਆਕਾਰਾਂ (਷ੋਡਸ਼ਾਕਾਰ) ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 37

यतस्तस्मात्तनौ तस्यास्त्वन्याः पंचदशार्चयेत् । ऋषिः शिवश्छंद उक्ता देवता ललितादिकाः ॥ ३७ ॥

ਇਸ ਲਈ ਉਸੇ ਦੇਵੀ ਦੇ ਉਸੇ ਦੇਹ-ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਪੰਦਰਾਂ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਵੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅਰਚਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀ ਸ਼ਿਵ ਹਨ, ਛੰਦ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੇਵਤਾ ਲਲਿਤਾ ਆਦਿ ਹਨ।

Verse 38

सर्वासामपि नित्यानामावृतीर्नामसंचये । पटले तु प्रयोगांश्च वक्ष्याम्यग्रे सविस्तरम् ॥ ३८ ॥

ਨਾਮ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਸਭ ਨਿਤਿਆ ਦੇਵੀਆਂ ਲਈ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਆਵ੍ਰਿੱਤੀਆਂ (ਜਪ-ਗਿਣਤੀ) ਵੀ ਦਰਜ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ। ਪਟਲ (ਵਿਧੀ-ਪ੍ਰਕਰਣ) ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਮੈਂ ਅੱਗੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸਾਂਗਾ।

Verse 39

अथ षोडशनित्यासु द्वितीया या समीरिता । कामेश्वरीति तां सर्वकामदां श्रृणु नारद ॥ ३९ ॥

ਹੁਣ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਨਿਤਿਆ ਦੇਵੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਦੂਜੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ, ਉਹ ‘ਕਾਮੇਸ਼ਵਰੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਹੇ ਨਾਰਦ, ਸੁਣ—ਉਹ ਸਭ ਇੱਛਤ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹੈ।

Verse 40

शुचिः स्वेन युतस्त्वाद्यो ललिता स्याद्द्वितीयकः । शून्यमग्नियुतं पश्चाद्रयोव्याप्तेन संयुतम् ॥ ४० ॥

ਪਹਿਲਾ ਪਦ ‘ਸ਼ੁਚਿ’ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ; ਦੂਜਾ ‘ਲਲਿਤਾ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ‘ਸ਼ੂਨ੍ਯ’ ਨੂੰ ‘ਅਗਨੀ’ ਨਾਲ ਜੋੜੋ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ‘ਰਯ’ ਨਾਲ ਵਿਆਪਤ ਤੱਤ ਨਾਲ ਸੰਯੋਜਿਤ ਕਰੋ।

Verse 41

प्राणो रसाग्निसहितः शून्ययुग्मं चरान्वितम् । नभोगोत्रा पुनश्चैषां दाहेन समयोजिता ॥ ४१ ॥

‘ਪ੍ਰਾਣ’ ਨੂੰ ‘ਰਸ’ ਅਤੇ ‘ਅਗਨੀ’ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਸ਼ੂਨ੍ਯ ਦੇ ਯੁਗਮ ਅਤੇ ‘ਚਰ’ (ਚਲ) ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ‘ਨਭੋ-ਗੋਤ੍ਰ’ ਲਾਗੂ ਕਰਕੇ ‘ਦਾਹ’ ਨਾਮਕ ਕ੍ਰਿਆ ਰਾਹੀਂ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸੰਯੋਜਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 42

अंबु स्याच्चरसंयुक्तं नवशक्तियुतं च हृत् । एषा कामेश्वरी नित्या कामदैकादशाक्षरी ॥ ४२ ॥

‘ਅੰਬੁ’ ਨੂੰ ‘ਚਰ’ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ, ਨੌਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ‘ਹ੍ਰਿਤ੍’ ਪਦ ਵੀ ਮਿਲਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਨਿਤ੍ਯਾ ਕਾਮੇਸ਼ਵਰੀ ਹੈ—ਕਾਮਨਾ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇਕਾਦਸ਼ਾਖਰੀ ਮੰਤ੍ਰ-ਵਿਦਿਆ।

Verse 43

मूलविद्याक्षरैरेव कुर्यादंगानि षट् क्रमात् । एकेन हृदयं शीर्षं तावताथो द्वयं द्वयात् ॥ ४३ ॥

ਮੂਲ-ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਛੇ ਅੰਗਾਂ ਦਾ ਨਿਆਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਅੱਖਰ ਨਾਲ ਹਿਰਦਾ ਅਤੇ ਸਿਰ ਦਾ ਨਿਆਸ; ਫਿਰ ਦੋ-ਦੋ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਬਾਕੀ ਅੰਗ ਜੋੜੇ ਵਾਂਗ ਨਿਆਸ ਕੀਤੇ ਜਾਣ।

Verse 44

चतुर्भिर्नयनं तद्वदस्त्रमेकेन कीर्तितम् । दृक्श्रोत्रनासाद्वितये जिह्वाहृन्नाभिगुह्यके ॥ ४४ ॥

ਚਾਰ (ਇਕਾਈਆਂ/ਚਿੰਨ੍ਹ) ਨਾਲ ਨੇਤਰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸਤ੍ਰ ਇਕ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਚੱਖ, ਕੰਨ, ਦੋਵੇਂ ਨਾਸਿਕਾ, ਅਤੇ ਜੀਭ, ਹਿਰਦਾ, ਨਾਭੀ ਤੇ ਗੁਹ੍ਯ ਇੰਦ੍ਰੀ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਲਾਗੂ ਸਮਝੋ।

Verse 45

व्यापकत्वेन सर्वांगे मूर्द्धादिप्रपदावधि । न्यसेद्विद्याक्षराण्येषु स्थानेषु तदनंतरम् ॥ ४५ ॥

ਮੰਤ੍ਰ ਦੀ ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕਤਾ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਸਿਰ ਦੇ ਮੋੜ੍ਹ ਤੋਂ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਤਲ ਤੱਕ ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ, ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ-ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਥਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਵਿਦਿਆ-ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਅੱਖਰਾਂ ਦਾ ਨਿਆਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 46

समस्तेन व्यापकं तु कुर्यादुक्तक्रमेण तु । अथ ध्यानं प्रवक्ष्यामि नित्यपूजासु चोदितम् ॥ ४६ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸਮੂਹ ਵਿਆਪਕ ਕਰਮ (ਸ਼ੁੱਧੀ-ਨਿਆਸ) ਕਰ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਨਿਤ੍ਯ ਪੂਜਾ ਲਈ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਧਿਆਨ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 47

येन देवी सुप्रसन्ना ददातीष्टमयत्नतः । बालार्ककोटिसंकाशां माणिक्यमुकुटोज्ज्वलाम् ॥ ४७ ॥

ਜਿਸ ਸਾਧਨਾ ਨਾਲ ਦੇਵੀ ਅਤਿ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਬਿਨਾ ਯਤਨ ਦੇ ਇੱਛਿਤ ਵਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ—ਉਹ ਕਰੋੜਾਂ ਉਗਦੇ ਸੂਰਜਾਂ ਵਰਗੀ ਦਿਪਤ, ਮਾਣਿਕ ਜੜੇ ਮੁਕੁਟ ਨਾਲ ਉਜਲੀ ਹੈ।

Verse 48

हारग्रैवेयकांचीभिरूर्मिकानूपुरादिभिः । मंडितां रक्तवसनां रत्नाभरणशोभिताम् ॥ ४८ ॥

ਹਾਰ, ਗ੍ਰੈਵੇਯਕ, ਕਾਂਛੀ, ਕੰਗਣ, ਨੂਪੁਰ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸਜੀ; ਲਾਲ ਵਸਤ੍ਰ ਧਾਰਣ ਕੀਤੇ; ਅਤੇ ਰਤਨਾਂ ਦੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਿਤ ਦੇਵੀ ਵਿਹਾਜਦੀ ਹੈ।

Verse 49

षड्भुजां त्रीक्षणामिंदुकलाकलितमौलिकाम् । पञ्चाष्टषोडशद्वंद्वषट्कोणचतुरस्रगाम् ॥ ४९ ॥

ਦੇਵੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੋ—ਉਹ ਛੇ ਭੁਜਾਵਾਂ ਵਾਲੀ, ਤਿੰਨ ਨੇਤਰਾਂ ਵਾਲੀ, ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਚੰਦ੍ਰਕਲਾ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ; ਅਤੇ ਪੰਜ, ਅੱਠ, ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਜੋੜੇ ਪੱਤਿਆਂ, ਛਟਕੋਣ ਤੇ ਚਤੁਰਸ੍ਰ ਵਾਲੇ ਯੰਤਰ ਵਿੱਚ ਅਧਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈ।

Verse 50

मंदस्मितलसद्वक्त्रां दयामंथरवीक्षणाम् । पाशांकुशौ च पुंड्रेक्षुचापं पुष्पशिलीमुखम् ॥ ५० ॥

ਉਸਦਾ ਮੁਖ ਮੰਦ ਮੁਸਕਾਨ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਰੁਣਾ ਨਾਲ ਉਸਦੀ ਨਿਗਾਹ ਨਰਮ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਸ਼ ਤੇ ਅੰਕੁਸ਼, ਅਤੇ ਇੱਖੂਚਾਪ (ਗੰਨੇ ਦਾ ਧਨੁਸ਼) ਤੇ ਪੁਸ਼ਪ-ਬਾਣ ਹਨ।

Verse 51

रत्नपात्रं सीधुपूर्णं वरदं बिभ्रतीं करैः । ततः प्रयोगान्कुर्वीत सिद्धे मत्रे तु साधकः ॥ ५१ ॥

ਦੇਵੀ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਦ-ਮੁਦਰਾ ਅਤੇ ਸੀਧੂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਰਤਨ-ਪਾਤਰ ਧਾਰਣ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਮੰਤਰ ਸਿੱਧ ਹੋ ਜਾਣ ਤੇ ਸਾਧਕ ਨੂੰ ਫਿਰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।

Verse 52

तृतीयामथ वक्ष्यामि नाम्ना तु भगमालिनी । कामेश्वर्यादिरादिः स्याद्रसश्चापस्थिरारसः ॥ ५२ ॥

ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੀਜੀ ਵਿਵਸਥਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ‘ਭਗਮਾਲਿਨੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਆਦਿ ਦੇਵੀ ‘ਕਾਮੇਸ਼ਵਰੀ’ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਰਸ ‘ਚਾਪ-ਸਥਿਰ ਰਸ’ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਵਜੋਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 53

धरायुक्सचरा पश्चात्स्थिरा पश्चाद्रसः स्मृतः । स्थिराशून्येऽग्निसंयुक्ते रसः स्यात्तदनंतरम् ॥ ५३ ॥

‘ਧਰਾਯੁਕਤ ਸਚਰ’ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ‘ਸਥਿਰਾ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਸਥਿਰਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ‘ਰਸ’ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਥਿਰਾ ਪੂਰਵ ਗੁਣ ਤੋਂ ਸ਼ੂਨ੍ਯ ਹੋ ਕੇ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਤੁਰੰਤ ਉਹ ‘ਰਸ’ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 54

स्थिरा भूसहिता गोत्रा सदाहोऽग्निरसः स्थिरा । नभश्च मरुता युक्तं रसवर्णसमन्वितम् ॥ ५४ ॥

ਧਰਤੀ ਸਥਿਰ ਤੇ ਘਣ ਹੈ, ਗੋਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ। ਅੱਗ ਸਦਾ ਦਹਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਰਸ ਉਸ ਦਾ ਸੁਭਾਵ-ਲੱਛਣ ਹੈ। ਆਕਾਸ਼ ਵੀ ਵਾਯੂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਰਸ ਅਤੇ ਵਰਣ ਨਾਲ ਸਮਨਵਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 55

ततो रसः स्थिरा पश्चान्मरुता सह योजिता । अंबहंसचरोऽथिक्तो रसोऽथ स्यात्स्थिरा पुनः ॥ ५५ ॥

ਤਦੋਂ ਬਾਅਦ ਰਸ ਸਥਿਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਉਹ ਵਾਯੂ ਦੀ ਗਤੀ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਹੰਸ ਵਾਂਗ ਵਿਹਰ ਕੇ ਉਹ ਤੀਬਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਹੀ ਰਸ ਮੁੜ ਸਥਿਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 56

स्थिराधरान्विता हंसो व्याप्तेन च चरेण च । रसः स्थिरा ततो व्याप्तं भूयुतं शून्यमग्नियुक् ॥ ५६ ॥

ਹੰਸ (ਅੰਤਰਾਤਮਾ) ਸਥਿਰ ਆਧਾਰ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਵਿਆਪਕ ਤੇ ਚਰ—ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਚਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰਸ ਸਥਿਰ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਵਿਆਪਕ ਅਵਸਥਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਬਹੁਤ, ਸ਼ੂਨ੍ਯ-ਸਮਾਨ, ਅਤੇ ਅੱਗ ਨਾਲ ਯੁਕਤ।

Verse 57

रसः स्थिरा ततः साग्निशून्यं तवियुतो मरुत् । रयः शून्यं चाग्नियुतं हृदाहंसाच्च तत्परम् ॥ ५७ ॥

‘ਰਸ’ ਅਡੋਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਅਗਨਿ-ਰਹਿਤ ਸ਼ੂਨ੍ਯ ‘ਤਵੀ’ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ‘ਮਰੁਤ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ‘ਰਯಃ’ ਸ਼ੂਨ੍ਯ ਹੈ; ਅਤੇ ਅਗਨਿ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ‘ਹ੍ਰਿਦਾਹੰਸਾ’ ਰੂਪ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਅਗਲਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ॥

Verse 58

रसः स्थिरांबु च वियत्स्वयुतं प्राण एव च । दाहोऽग्रियुग्रसस्तस्मास्थिराक्ष्मा दाहसंयुता । सचरः स्याज्जवीपूर्वविद्या तर्तीयतः क्रमात् ॥ ५८ ॥

ਰਸ, ਅਡੋਲ ਜਲ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼—ਇਹ ਪ੍ਰਾਣ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ; ਫਿਰ ਦਾਹ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਸਭ ਨੂੰ ਗ੍ਰਸਣ ਵਾਲੀ ਅਗਨਿ। ਉਸ ਤੋਂ ਤਾਪ-ਸਹਿਤ ਅਡੋਲ ਰੂਪ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਚਰ ਸਮੇਤ ਕ੍ਰਮ ਤੀਜੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ, ਪੂਰਵ ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ, ਚਲਦਾ ਹੈ॥

Verse 59

चतुष्टयमथार्णानां रसस्तदनु च स्थिरा । हृदंबुयुक् क्ष्मया दाहः सचरः स्याज्जवी च हृत् ॥ ५९ ॥

ਫਿਰ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਲਈ ਚਾਰ ਦਾ ਸਮੂਹ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ‘ਰ’ (ਰਸ), ਫਿਰ ‘ਸਥਿ’ ਅਤੇ ‘ਰਾ’। ‘ਹ੍ਰਿਦ’ ਅਤੇ ‘ਅੰਬੁ’ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ‘ਕ੍ਸ਼ਮਾ’ ਜੋੜਨ ਨਾਲ ‘ਦਾਹ’ ਬਣਦਾ ਹੈ; ‘ਚਰ’ ਜੋੜਨ ਨਾਲ ‘ਸਚਰ’ ਅਤੇ ‘ਜਵੀ’ ਜੋੜਨ ਨਾਲ ‘ਹ੍ਰਿਤ’ ਹੁੰਦਾ ਹੈ॥

Verse 60

दाहोंऽबुमरुता युक्तो व्योम्नि साग्निरसस्तुतः । स्थिरा तु मरुता युक्ता शून्यं साग्निनभश्चरौ ॥ ६० ॥

‘ਦਾਹੋਂ’ ਧੁਨੀ ਜਲ ਅਤੇ ਵਾਯੂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਅਗਨਿ-ਸਹਿਤ ਰਸ-ਸਰੂਪ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਉਹੀ ਜਦ ਅਡੋਲ ਹੋ ਕੇ ਵਾਯੂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ‘ਸ਼ੂਨ੍ਯ’ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਦੀ ਹੋਈ ਅਗਨਿ ਅਤੇ ਨਭ ਨਾਲ ਸੰਗਤ ਰੱਖਦੀ ਹੈ॥

Verse 61

हंसो व्याप्तमरुद्युक्तः शून्यं व्याप्तमतोंऽबु च । दाहो गोत्राचरयुता तथा दाहस्तथा रयः ॥ ६१ ॥

ਹੰਸ (ਪਰਮਾਤਮਾ) ਚਲਦੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਵਿਆਪਕ ਹੈ; ਸ਼ੂਨ੍ਯ ਵੀ ਵਿਆਪਕ ਹੈ ਅਤੇ ਜਲ ਵੀ। ਗੋਤ੍ਰ ਅਤੇ ਆਚਾਰ ਦੀ ਗਤੀ ਨਾਲ ਦਾਹ ਹੈ; ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾਹ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਯಃ—ਪ੍ਰਵਾਹ-ਰੂਪ ਪ੍ਰੇਰਣਾਵਾਂ ਹਨ॥

Verse 62

हृद्धरासहितं दाहरयौ चरसमन्वितौ । रसः स्थिरा ततः प्राणो रसाग्निसहितो भवेत् ॥ ६२ ॥

ਜਦੋਂ ਹਿਰਦਾ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਧਾਰਾਵਾਂ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਜਠਰਾਗਨੀ ਗਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਦੇਹ ਦਾ ਰਸ ਸਥਿਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਪ੍ਰਾਣ ਰਸ ਅਤੇ ਅਗਨੀ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 63

शून्ययुग्मं चरयुतं ततः पूर्वमतः परम् । शून्ययुग्मं च गोत्रा स्याद्वाहयुक्तांबुना चरः ॥ ६३ ॥

ਸ਼ੂਨ੍ਯ ਦੀ ਜੋੜੀ ਲੈ ਕੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ‘ਚਰ’ ਨਾਲ ਦਰਸਾਈ ਗਿਣਤੀ ਜੋੜੋ; ਫਿਰ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪਹਿਲਾਂ ਤੇ ਬਾਅਦ ਵਾਲਾ ਲਵੋ। ਸ਼ੂਨ੍ਯ-ਯੁਗਮ ਨੂੰ ‘ਗੋਤ੍ਰ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ‘ਚਰ’ ‘ਵਾਹ’ ਤੇ ‘ਅੰਬੁ’ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਮਨੋਰਥਿਤ ਮੁੱਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 64

प्राणो रसा चरयुतो गोत्रव्यसिमतः परम् । गोत्रादाहमरुद्युक्ता त्वंबुन्यासमतो भवेत् ॥ ६४ ॥

ਰਸ ਅਤੇ ਚਰ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਪ੍ਰਾਣ ਨੂੰ ਗੋਤ੍ਰ ਦੀ ਹੱਦ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪਰਮ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਗੋਤ੍ਰ-ਭਾਵ ਤੋਂ ‘ਅਹੰ’ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਵਾਯੂਆਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਉੱਠਦੀ ਹੈ; ਉਸੇ ਨਾਲ ਜਲ ਵਿੱਚ ‘ਤ੍ਵੰ’-ਨਿਆਸ (ਤ੍ਵੰ-ਭੂ-ਨਿਆਸ) ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 65

युक्तोनांभश्च भूयुक्तं वाश्चरेण समन्वितम् । ग्रासो धरायुतः पश्चाद्रसः शक्त्या समन्वितः ॥ ६५ ॥

ਜਦੋਂ ਜਲ-ਤੱਤ ਧਰਤੀ-ਤੱਤ ਨਾਲ ਢੰਗ ਨਾਲ ਜੁੜਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਾਯੂ ਗਤੀ (ਚਰ) ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਧਰਤੀ-ਤੱਤ ਸਮੇਤ ‘ਗ੍ਰਾਸ’ (ਗ੍ਰਹਣ/ਭੋਜਨ) ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ‘ਰਸ’ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 66

ग्रासो भूसहितो विप्र रसो व्याप्तं ततश्च हृत् । दाहोनांबु च हृत्पश्चाद्रयेंऽबुमरुदन्वितः ॥ ६६ ॥

ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ! ਗ੍ਰਾਸ (ਅੰਨ-ਗ੍ਰਹਣ) ਧਰਤੀ-ਤੱਤ ਸਮੇਤ ਰਸ ਨਾਲ ਵਿਆਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਉਹ ਹਿਰਦੇ ਤੱਕ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਦੋਂ ਬਾਅਦ ਦਾਹ (ਪਚਨ-ਤਾਪ) ਅਤੇ ਜਲ-ਤੱਤ ਕਿਰਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਹਿਰਦੇ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਉਹ ਜਲ ਤੇ ਵਾਯੂ ਨਾਲ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ।

Verse 67

शून्यं च केवलं चैव रसश्च सचरस्थिरा । वियदंबुयुतं दाहस्त्वग्नियुक्सयुतः शुचिः ॥ ६७ ॥

(ਇਹ ਤੱਤਵਿਕ ਸੰਕੇਤ-ਨਾਮ ਹਨ:) ‘ਸ਼ੂਨ੍ਯ’ ਅਤੇ ‘ਕੇਵਲ’; ‘ਰਸ’—ਸਾਰੇ ਚਰ-ਅਚਰ ਸਮੇਤ; ‘ਆਕਾਸ਼-ਜਲ-ਯੁਕਤ’; ‘ਦਾਹ’—ਅਗਨੀ-ਯੁਕਤ; ਅਤੇ ‘ਸ਼ੁਚਿ’—ਪਵਿੱਤਰ।

Verse 68

भूमी रसाक्ष्मास्वयुता पंचैकांतरिताः स्थिराः । तदंतरित बीजानि स्वसंयुक्तानि पंच वै ॥ ६८ ॥

ਪ੍ਰਿਥਵੀ, ਜਲ, ਅਗਨੀ, ਵਾਯੂ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼—ਇਹ ਪੰਜ ਤੱਤ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ ਅਤੇ ਇਕ-ਇਕ ਅੰਤਰ ਨਾਲ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਰੱਖੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪੰਜ ‘ਬੀਜ’ (ਸੂਖਮ ਕਾਰਣ) ਹਨ, ਹਰ ਇੱਕ ਆਪਣੇ ਤੱਤ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ।

Verse 69

तानि क्रमाज्ज्यासचरो रसो भूश्च नभोयुता । हंसश्चरयुतो द्विः स्यात्ततः प्राणो रसाग्नियुक् ॥ ६९ ॥

ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਨਿਸ਼ਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਪਹਿਲਾਂ ‘ਜਿਆਸਚਰ’, ਫਿਰ ‘ਰਸ’; ਫਿਰ ‘ਭੂ’ ਜੋ ‘ਨਭ’ (ਆਕਾਸ਼) ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ। ‘ਹੰਸ’ ‘ਚਰ’ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਦੋਹਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ‘ਪ੍ਰਾਣ’ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ‘ਰਸ’ ਅਤੇ ‘ਅਗਨੀ’ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ।

Verse 70

शून्ययुग्मं चरयुतं हृद्दाहोंबुमरुद्युतः । व्योमाग्निसहितं पश्चाद्रसश्च मरुता स्थिरा ॥ ७० ॥

‘ਚਰ’ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸ਼ੂਨ੍ਯ-ਯੁਗਮ ਲਓ; ਫਿਰ ਹਿਰਦੇ-ਦਾਹ, ਜਲ ਅਤੇ ਵਾਯੂ ਨਾਲ ਦਰਸਾਇਆ ਸਮੂਹ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਕਾਸ਼-ਅਗਨੀ-ਯੁਕਤ ਨੂੰ ਜੋੜੋ; ਅਤੇ ਫਿਰ ‘ਰਸ’—ਜਿੱਥੇ ਵਾਯੂ ਅਟੱਲ (ਧ੍ਰੁਵ) ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

Verse 71

शून्यं साग्निनभश्चैव चरेण सहितं तथा । अंबु पश्चाद्वियत्तस्मान्नभश्च मरुदन्वितम् ॥ ७१ ॥

ਸ਼ੂਨ੍ਯ ਤੋਂ ਅਗਨੀ-ਯੁਕਤ ਆਕਾਸ਼ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਹ ‘ਚਰ’ ਨਾਲ ਵੀ ਸਹਿਤ ਹੈ। ਫਿਰ ਜਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਮੁੜ ਆਕਾਸ਼ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਹੁਣ ਵਾਯੂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ।

Verse 72

शून्यं व्याप्तं च दद्युक्तं रयदाहस्ववह्निभिः । हंसः सदाहोंबगुरसा चरस्वैः संयुतो भवेत् ॥ ७२ ॥

“ਸ਼ੂਨ੍ਯ” ਅਤੇ “ਵ੍ਯਾਪ੍ਤ” ਪਦਾਂ ਨੂੰ “ਦਦ੍ਯੁਕ੍ਤ” ਨਾਲ, ਅਤੇ ‘ਰਯ’, ‘ਦਾਹ’, ‘ਸ੍ਵ’, ‘ਵਹ੍ਨਿ’ ਧੁਨੀਆਂ ਸਮੇਤ ਜੋੜਿਆਂ, ਤਾਂ ‘ਸਦਾਹੋੰਬਗੁਰਸਾ’ ਤੇ ‘ਚਰਸ੍ਵੈ’ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਤਾਂਤ੍ਰਿਕ ਰੂਪ “ਹੰਸ” ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 73

हंसः सदाहवह्निस्वैर्युक्तमंत्यमुदीरितम् । सप्तत्रिंशच्छतार्णैः स्यान्नित्या सौभागमालिनी ॥ ७३ ॥

“ਹੰਸ” ਨਾਮਕ ਮੰਤ੍ਰ, ‘ਸਦਾ’, ‘ਹਵ’, ‘ਵਹ੍ਨਿ’ ਅਤੇ ‘ਸ੍ਵੈ’ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਅੰਤਿਮ ਉਚਾਰਣ ਸਮੇਤ, ਜਦੋਂ ੩੭੦੦ ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ-ਰੂਪ ਜਪਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਨਿਤ੍ਯ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੀ “ਸੌਭਾਗ੍ਯ-ਮਾਲਿਨੀ” ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 74

अंगानि मंत्रवर्णैः स्युराद्येन हृदुदीरितम् । ततश्चतृर्भिः शीर्षं स्याच्छिखा त्रिभिरुदीरिता ॥ ७४ ॥

ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਅੰਗ-ਨਿਆਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਅੱਖਰ ਨਾਲ ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਛੂਹ ਕੇ ਆਵਾਹਨ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਚਾਰ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਸਿਰ ਦਾ ਨਿਆਸ; ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਿਖਾ ਦਾ ਨਿਆਸ—ਇਹੀ ਵਿਧੀ ਹੈ।

Verse 75

गुणवेदाक्षरैः शेषाण्यंगानि षडिति क्रमात् । अरुणामरुणाकल्पां सुंदरीं सुस्मिताननाम् ॥ ७५ ॥

ਫਿਰ ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਵੇਦ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਵਾਲੇ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਬਾਕੀ ਛੇ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਆਸ ਕਰੇ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇਵੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ—ਅਰੁਣ ਵਰਣੀ, ਉਸ਼ਾ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ, ਸੁੰਦਰ, ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਦੁ ਹਾਸ ਵਾਲੇ ਮੁਖ ਨਾਲ ਯੁਕਤ।

Verse 76

त्रिनेत्रां बाहुभिः षड्भिरुपेतां कमलासनाम् । कह्लारपाशपुंड्रेक्षुकोदंडान्वामबाहुभिः ॥ ७६ ॥

ਉਸ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ—ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰੀ, ਛੇ ਭੁਜਾਵਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਕਮਲ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ; ਅਤੇ ਖੱਬੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਨੀਲ ਕਮਲ, ਪਾਸ਼, ਇੱਖੂ-ਦੰਡ (ਗੰਨੇ ਦਾ ਡੰਡਾ) ਅਤੇ ਧਨੁਸ਼ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ।

Verse 77

दधानां दक्षिणैः पद्ममंकुशं पुष्पसायकम् । तथाविधाभिः परितो युतां शक्तिगणैः स्तुतैः ॥ ७७ ॥

ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਕਮਲ, ਅੰਕੁਸ਼ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਪ-ਬਾਣ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਉਸੇ ਹੀ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸਤੁਤ ਸ਼ਕਤੀ-ਗਣ ਉਸ ਨੂੰ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਘੇਰੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 78

अक्षरोक्ताभिरन्याभिः स्मरोन्मादमदात्मभिः । एषा तृतीया कथिता वनिता जनमोहिनी ॥ ७८ ॥

ਅੱਖਰ-ਅੱਖਰ ਕਰਕੇ ਉਚਾਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹੋਰ ਉਕਤੀਆਂ ਨਾਲ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੁਭਾਉ ਕਾਮ, ਉਨਮਾਦ ਅਤੇ ਮਦ ਹੈ—ਇਹ ਤੀਜੀ ਕਿਸਮ ਦੀ ਇਸਤਰੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮੋਹ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।

Verse 79

चतुर्थीं श्रृणु विप्रेन्द्र नित्यक्लिन्नासमाह्वयाम् । हंसस्तु दाहवह्निस्वैर्युक्तः प्रथममुच्यते ॥ ७९ ॥

ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਹੁਣ ‘ਨਿਤ੍ਯਕ੍ਲਿੰਨਾ’ ਨਾਮ ਦੀ ਚੌਥੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਸੁਣੋ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ‘ਹੰਸ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਦਾਹ-ਅੱਗ ਅਤੇ ਸਵੈਰ੍ਯ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ।

Verse 80

कामेश्वर्यास्तृतीयादिवर्णानामष्टकं भवेत् । हृदंबुमरुता युक्तः स एवैकादशाक्षरः ॥ ८० ॥

ਕਾਮੇਸ਼ਵਰੀ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਤੀਜੇ ਆਦਿ ਵਰਣਾਂ ਤੋਂ ਅੱਠ ਅੱਖਰਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਬਣਦਾ ਹੈ। ‘ਹ੍ਰਿਦ्’, ‘ਅੰਬੁ’ ਅਤੇ ‘ਮਰੁਤ्’ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹੀ ਇਕਾਦਸ਼ਾਖਰ ਮੰਤ੍ਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 81

एकादशाक्षरी चेयं विद्यार्णैरंगकल्पनम् । आद्येन मन्त्रवर्णेन हृदयं समुदीरितम् ॥ ८१ ॥

ਇਹ ਇਕਾਦਸ਼ਾਖਰੀ ਵਿਦਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਦਾ ਅੰਗ-ਨਿਆਸ ਵਿਦਿਆ-ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਨਿਯਤ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਵਰਣ ਨਾਲ ‘ਹ੍ਰਿਦਯ’ ਉਚਾਰ ਕੇ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 82

द्वाभ्यां द्वाभ्यां तु शेषाणि अंगानि परिकल्पयेत् । न्यसेदंगुष्ठमूलादिकनिष्ठाग्रांतमूर्द्ध्वगम् ॥ ८२ ॥

ਫਿਰ ਦੋ-ਦੋ ਉਂਗਲਾਂ ਨਾਲ ਬਾਕੀ ਅੰਗਾਂ ਦਾ ਨਿਆਸ ਕਰੇ। ਅੰਗੂਠੇ ਦੇ ਮੂਲ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਉੱਪਰ ਵੱਲ, ਛੋਟੀ ਉਂਗਲ ਦੇ ਸਿਰੇ ਤੱਕ ਮੰਤਰ ਨਿਆਸੇ।

Verse 83

शेषं तद्वलये न्यस्य हृद्दृक्छ्रोत्रे नसोर्द्वयोः । त्वचि ध्वजे च पायौ च पादयो रर्णकान्न्यसेत् ॥ ८३ ॥

ਬਾਕੀ ਭਾਗ ਨੂੰ ਅਨਾਮਿਕਾ (ਛੱਲੇ ਵਾਲੀ ਉਂਗਲ) ਵਿੱਚ ਨਿਆਸ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਹਿਰਦੇ, ਅੱਖਾਂ, ਕੰਨਾਂ ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਨਾਸਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਆਸ ਕਰੇ। ਅਤੇ ਚਮੜੀ, ਧਵਜ, ਪਾਯੂ ਤੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਿਯਤ ਅੱਖਰ ਨਿਆਸੇ।

Verse 84

अरुणामरुणाकल्पामरुणांशुकधारिणीम् । अरुणस्रग्विलेपां तां चारुस्मेरमुखांबुजाम् ॥ ८४ ॥

ਮੈਂ ਅਰੁਣਾ ਦੇਵੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ—ਜੋ ਆਪ ਲਾਲਿਮਾ ਵਰਣ ਦੀ ਹੈ, ਲਾਲ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ, ਲਾਲ ਵਸਤ੍ਰ ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਲਾਲ ਮਾਲਾ ਤੇ ਲਾਲ ਲੇਪ ਨਾਲ ਵਿਭੂਸ਼ਿਤ; ਜਿਸ ਦਾ ਕਮਲ-ਮੁਖ ਸੁੰਦਰ ਮ੍ਰਿਦੁ ਹਾਸ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ।

Verse 85

नेत्रत्रयोल्लसद्वक्त्रां भालेघर्मांबुमौक्तिके । विराजमानां मुकुटलसदर्द्धेंदुशेखराम् ॥ ८५ ॥

ਉਸ ਦਾ ਮੁਖ ਤ੍ਰਿਨੇਤਰਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ; ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਪਸੀਨੇ ਦੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਤੋਂ ਬਣੇ ਮੋਤੀਆਂ ਵਰਗੀ ਕਾਂਤੀ ਝਲਮਲਾਉਂਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਮੁਕੁਟ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਅਰਧਚੰਦਰ-ਸ਼ੇਖਰ ਸ਼ੋਭਦਾ ਹੈ।

Verse 86

चतुर्भिर्बाहुभिः पाशमंकुशं पानपात्रकम् । अभयं बिभ्रतीं पद्ममध्यासीनां मदालसाम् ॥ ८६ ॥

ਉਹ ਚਾਰ ਭੁਜਾਵਾਂ ਨਾਲ ਪਾਸ਼, ਅੰਕੁਸ਼, ਪਾਨ-ਪਾਤਰ ਅਤੇ ਅਭਯ ਮੁਦਰਾ ਧਾਰਣ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਕਮਲ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਆਸੀਨ ਹੈ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਮਦ ਨਾਲ ਮੰਦ ਚਾਲ ਵਾਲੀ, ਮਦਾਲਸ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 87

ध्यात्वैवं पूजयेन्नित्यक्किन्नां नित्यां स्वशक्तिभिः । पुण्या चतुर्थी गदिता नित्याक्किन्नाह्वया मुने ॥ ८७ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀ ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਤ੍ਯਾਕ੍ਲਿੰਨਾ—ਉਸ ਨਿਤ੍ਯ ਦੇਵੀ—ਦੀ ਨਿੱਤ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਹੇ ਮੁਨੀ, ਇਹ ਪੁੰਨਦਾਇਨੀ ਚਤੁਰਥੀ ‘ਨਿਤ੍ਯਾਕ੍ਲਿੰਨਾ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 88

वनिता नवनीतस्य दाविकाग्निर्जयादिना । भूः स्वेन युक्ता प्रथमं प्राणो दाहेन तद्युतः ॥ ८८ ॥

ਇਸਤ੍ਰੀ ਤਾਜ਼ੇ ਮੱਖਣ ਵਰਗੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਦਾਵਾਗਨੀ ਜੈ ਆਦਿ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ‘ਭੂ’ ਤੱਤ ਪਹਿਲਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਗੁਣ ਨਾਲ ਯੁਕਤ; ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਦਾਹ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਹੋ ਕੇ ਉਸੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ।

Verse 89

रसो दाहेन तद्युक्तं प्रभादाहेन तद्युता । ज्या च दाहेन तद्युक्ता नित्याक्लिन्नांतगद्वयम् ॥ ८९ ॥

‘ਰਸ’ ਨੂੰ ‘ਦਾਹ’ ਨਾਲ ਜੋੜੋ; ‘ਪ੍ਰਭਾ’ ਨੂੰ ‘ਪ੍ਰਭਾ-ਦਾਹ’ ਨਾਲ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋੜੋ; ਅਤੇ ‘ਜ੍ਯਾ’ ਨੂੰ ਵੀ ‘ਦਾਹ’ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਕਰੋ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਨਿਤ੍ਯਾਕ੍ਲਿੰਨਾ’ ਅੰਤ ਵਾਲੇ ਦੋ ਪਦ ਬਣਦੇ ਹਨ।

Verse 90

एषा नवाक्षरी नित्या भेरुण्डा सर्वसिद्धिदा । प्रणवं ठद्वयं त्यक्त्वा मध्यस्थैः षड्भिरक्षरैः ॥ ९० ॥

ਇਹ ਨਿੱਤ ਨਵ-ਅੱਖਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ‘ਭੇਰੁੰਡਾ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਸਿੱਧੀਆਂ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਣਵ ‘ਓਂ’ ਅਤੇ ‘ਠ’ ਦੇ ਦੋ ਅੱਖਰ ਛੱਡ ਕੇ, ਵਿਚਕਾਰ ਦੇ ਛੇ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਮੰਤ੍ਰ ਬਣਾਓ।

Verse 91

षडंगानि प्रकुर्वीत वर्णन्यासं ततः परम् । रंध्राद्यामुखकंठेषु हन्नाभ्यां धारयद्वयम् ॥ ९१ ॥

ਪਹਿਲਾਂ ਛਡੰਗ-ਨਿਆਸ ਕਰੇ, ਫਿਰ ਵਰਣ-ਨਿਆਸ ਕਰੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰੰਧਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਮੂੰਹ ਅਤੇ ਗਲੇ ਵਿੱਚ ‘ਹ’ ਅਤੇ ‘ਨ’ ਇਹ ਦੋ ਬੀਜ-ਅੱਖਰ ਧਾਰਣ (ਮਾਨਸਿਕ ਸਥਾਪਨਾ) ਕਰੇ।

Verse 92

न्यसेन्मंत्रार्णनवकं मातृकान्यासपूर्वकम् । अथ ध्यानं प्रवक्ष्यामि देव्याः सर्वार्थसिद्धिदम् ॥ ९२ ॥

ਪਹਿਲਾਂ ਮਾਤ੍ਰਿਕਾ-ਨਿਆਸ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਨੌਂ ਮੰਤ੍ਰ-ਅੱਖਰਾਂ ਦਾ ਨਿਆਸ ਕਰੇ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਦੇਵੀ ਦੇ ਉਸ ਧਿਆਨ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਜੋ ਸਭ ਮਨੋਰਥ ਸਿਧ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 93

तप्तकांचनसंकाशदेहां नेत्रत्रयान्विताम् । चारुस्मितां चितमुखीं दिव्यालंकारभूषिताम् ॥ ९३ ॥

ਉਸ ਦਾ ਦੇਹ ਤਪੇ ਹੋਏ ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਸੀ; ਉਹ ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰੀ, ਮਿੱਠੀ ਮੁਸਕਾਨ ਵਾਲੀ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਮੁਖ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਸੀ।

Verse 94

ताटंकहारकेयूररत्नस्तबकमंडिताम् । रसनानूपुरोर्म्यादिभूषणैरतिसुन्दरीम् ॥ ९४ ॥

ਉਹ ਤਾਟੰਕ, ਹਾਰ, ਕੇਯੂਰ ਅਤੇ ਰਤਨਾਂ ਦੇ ਗੁੱਛਿਆਂ ਨਾਲ ਮੰਡਿਤ ਸੀ; ਰਤਨ-ਜੜੀ ਕਰਧਨੀ, ਨੂਪੁਰ, ਅੰਗੂਠੀਆਂ ਆਦਿ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਅਤਿ ਸੁੰਦਰ ਸੀ।

Verse 95

पाशांकुशौ चर्मखङ्गौ गदावह्निधनुःशरान् । करैर्दधानामासीना पूजायां मत्पसस्थिताम् ॥ ९५ ॥

ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਸ਼ ਤੇ ਅੰਕੁਸ਼, ਢਾਲ ਤੇ ਖੜਗ, ਗਦਾ, ਅੱਗ, ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਬਾਣ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ; ਪੂਜਾ ਲਈ ਆਸਨਸਥ, ਮੇਰੇ ਪਰਮ ਪਦ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਸੀ।

Verse 96

शक्तीश्च तत्समाकारतेजोहेतिभिरन्विताः । पूजयेत्तद्वदभितः स्मितास्या विजयादिकाः ॥ ९६ ॥

ਉਸੇ ਵਰਗੇ ਰੂਪ, ਤੇਜ ਅਤੇ ਅਸਤ੍ਰ-ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀ ਵੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਵਿਜਯਾ ਆਦਿ ਹੱਸਮੁਖ ਦੇਵੀਆਂ ਦੀ ਵੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।

Verse 97

पंचमीय समाख्याता भेरुंडाख्या मुनीश्वर । यस्याः स्मरणतो नश्येद्गरलं त्रिविधं क्षणात् ॥ ९७ ॥

ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ! ਪੰਜਮੀ ਵਿਦਿਆ ‘ਭੇਰੁੰਡਾ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ; ਜਿਸਦਾ ਸਿਮਰਨ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਵਿਸ਼ ਛਿਨ ਵਿੱਚ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 98

या तु षष्ठी द्विजश्रेष्ठ सा नित्या वह्निवासिनी । तद्विधानं श्रृणुष्वाद्य साधकानां सुसिद्धिदम् ॥ ९८ ॥

ਹੇ ਦਵਿਜਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਜੋ ਛੱਠੀ ਹੈ ਉਹ ਨਿੱਤ ਹੈ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਉਸ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਸੁਣੋ, ਜੋ ਸਾਧਕਾਂ ਨੂੰ ਉੱਤਮ ਸਿੱਧੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 99

भेरुंडाद्यमिहाद्यं स्यान्नित्यक्लिन्नाद्यनंतरम् । ततोंऽबुशून्ये हंसाग्निह्युत्तमंबुमरुद्युतम् ॥ ९९ ॥

ਇੱਥੇ ਕ੍ਰਮ ‘ਭੇਰੁੰਡ’ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ‘ਨਿਤ੍ਯਕ੍ਲਿੰਨ’ ਨਾਲ ਆਰੰਭ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ‘ਅੰਬੁ-ਸ਼ੂਨ੍ਯ’ ਵਿਨਿਆਸ ਵਿੱਚ ‘ਹੰਸ’ ਅਤੇ ‘ਅਗਨੀ’; ਅਤੇ ਅੱਗੇ ‘ਉੱਤਮ ਅੰਬੁ’ ਤੇ ‘ਮਰੁਤ’ ਯੁਕਤ ਭਾਗ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 100

हृदग्निना युतं शून्यं व्याप्तेन शुचिना च युक् । शून्यं नभः शक्तियुतं नवार्णेयमुदाहृता ॥ १०० ॥

ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਅਗਨੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ‘ਸ਼ੂਨ੍ਯ’, ਅਤੇ ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ ਸ਼ੁਚਿ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ‘ਸ਼ੂਨ੍ਯ’; ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ-ਯੁਕਤ ‘ਨਭਃ-ਸ਼ੂਨ੍ਯ’—ਇਹੀ ਨਵਾਰ্ণ (ਨਵਾਕਸ਼ਰੀ) ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 101

विद्या द्वितीयबीजेन स्वरान्दीर्घान्नियोजयेत् । मायांतान्षड्भिरेवां गान्याचरेत्सकरांगयोः ॥ १०१ ॥

ਇਸ ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਦੂਜੇ ਬੀਜ ਨਾਲ ਸਵਰਾਂ ਨੂੰ ਦੀਰਘ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ‘ਮਾਇਆ’ੰਤ ਅੱਖਰਾਂ ਦਾ ਜਪ ਛਡੰਗਾਂ ਸਮੇਤ, ਨਾਲ ਹੀ ‘ਕ’ ਅਤੇ ‘ਰ’ ਅੰਗਾਂ ਨਾਲ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 102

नवाक्षराणि विद्याया नवरंध्रेषु विन्यसेत् । व्यापकं च समस्तेन कुर्यादेवात्मसिद्धये ॥ १०२ ॥

ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਨਵ ਅੱਖਰਾਂ ਦਾ ਨਿਆਸ ਦੇਹ ਦੇ ਨੌ ਰੰਧਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕਰ। ਉਸ ਨੂੰ ਸਮੂਹ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਆਤਮ-ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ॥

Verse 103

सर्वास्वपि च विद्यासु व्यापकन्यासमाचरेत् । तप्तकांचनसंकाशां नवयौवनसुन्दरीम् ॥ १०३ ॥

ਸਭ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ ਨਿਆਸ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰ। ਤਪਤ ਸੋਨੇ ਵਰਗੀ ਕਾਂਤੀ ਵਾਲੀ, ਨਵ-ਯੌਵਨ ਦੀ ਸੁੰਦਰੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰ॥

Verse 104

चारुस्मेरमुखांभोजां विलसन्नयनत्रयाम् । अष्टाभिर्बाहुभिर्युक्तां माणिक्याभरणोज्ज्वलाम् ॥ १०४ ॥

ਉਸ ਦਾ ਮੁਖ-ਕਮਲ ਮਿੱਠੀ ਮੁਸਕਾਨ ਨਾਲ ਸੋਭਦਾ ਸੀ, ਤਿੰਨ ਨੇਤਰ ਚਮਕਦੇ ਸਨ। ਅੱਠ ਭੁਜਾਵਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਮਾਣਿਕ ਦੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਉਹ ਉਜਲੀ ਸੀ॥

Verse 105

पद्मरागकिरीटांशुसंभेदारुणितांबराम् । पीतकौशेयवसनां रत्नमंजीरमेखलाम् ॥ १०५ ॥

ਪਦਮਰਾਗ ਮਣੀ ਜੜੇ ਮੁਕੁਟ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਦੇ ਮਿਲੇ ਜੁਲੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ ਲਾਲੀਮਾਯ ਹੋ ਗਏ। ਉਹ ਪੀਲੇ ਰੇਸ਼ਮੀ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਰਤਨਮਈ ਪੈਜਣ ਤੇ ਕਮਰਬੰਦ ਨਾਲ ਸਜੀ ਸੀ॥

Verse 106

रक्तमौक्तिकसकंभिन्नस्तबकाभरणोज्ज्वलाम् । रत्नाब्जकंबुपुंड्रेक्षुचापपूर्णेन्दुमंडलम् ॥ १०६ ॥

ਲਾਲ ਮੋਤੀਆਂ ਨਾਲ ਜੜੇ ਗੁੱਛੇ-ਰੂਪ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਉਹ ਚਮਕਦੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਰਤਨ-ਕਮਲ, ਸ਼ੰਖ, ਵੈਸ਼ਨਵ ਪੁੰਡ੍ਰ, ਗੰਨੇ ਦਾ ਧਨੁਸ਼ ਅਤੇ ਪੂਰਨ ਚੰਦ੍ਰ-ਮੰਡਲ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਧਾਰੇ ਹੋਏ ਸਨ॥

Verse 107

दधानां बाहुभिर्वामैः कह्लारं हेमश्रृंगकम् । पुष्पेषुं मातुलिंगं च दधानां दक्षिणैः करैः ॥ १०७ ॥

ਉਹ ਆਪਣੇ ਖੱਬੇ ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ ਕਹਲਾਰ-ਕਮਲ ਅਤੇ ਸੁਵਰਨ-ਸਿੰਗਾਂ ਵਾਲਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਪੁਸ਼ਪ-ਬਾਣ ਅਤੇ ਮਾਤੁਲਿੰਗ (ਬੀਜਪੂਰਕ) ਫਲ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ॥੧੦੭॥

Verse 108

स्वस्वनामाभिरभितः शक्तिभिः परिवारिताम् । एवं ध्यात्वार्चयेद्वह्निवासिनीं वह्निविग्रहम् ॥ १०८ ॥

ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਘਿਰੀ ਅਗਨਿਵਾਸਿਨੀ ਦੇਵੀ ਨੂੰ—ਜੋ ਅਗਨੀ-ਸਰੂਪ ਹੈ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਪੂਜਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ॥੧੦੮॥

Verse 109

यस्याः स्मरपतो वश्यं जायते भुवनत्रयम् । अथ या सप्तमी नित्या महावज्रेश्वरी मुने ॥ १०९ ॥

ਜਿਸ ਦਾ ਕੇਵਲ ਸਿਮਰਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਵਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਹੇ ਮੁਨੀ—ਉਹ ਸਦਾ-ਥਿਰ ਸੱਤਵੀਂ ਨਿਤਿਆ ‘ਮਹਾਵਜ੍ਰੇਸ਼ਵਰੀ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ॥੧੦੯॥

Verse 110

तस्या विद्यां प्रवक्ष्यामि साधकानां सुसिद्धिदाम् । द्वितीयं वह्विवासिन्या नित्यक्लिन्ना चतुर्थकम् ॥ ११० ॥

ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਸ ਵਿਦਿਆ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਜੋ ਸਾਧਕਾਂ ਨੂੰ ਉੱਤਮ ਸਿੱਧੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਦੂਜਾ ਰੂਪ ‘ਵਹਨਿਵਾਸਿਨੀ’ ਅਤੇ ਚੌਥਾ ‘ਨਿਤ੍ਯਕ੍ਲਿੰਨਾ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ॥੧੧੦॥

Verse 111

पंचमं भगमालाद्यं भेरुंडाया द्वितीयकम् । नित्यक्लिन्नाद्वितीयं च तृतीयं षष्ठसप्तमौ ॥ १११ ॥

ਪੰਜਵਾਂ (ਵਿਦਿਆ/ਮੰਤ੍ਰ) ‘ਭਗਾਮਾਲਾ’ ਨਾਲ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਦੂਜਾ ਸਮੂਹ ‘ਭੇਰੁੰਡਾ’ ਦਾ ਹੈ। ‘ਨਿਤ੍ਯਕ੍ਲਿੰਨਾ’ ਤੋਂ ਦੂਜਾ ਅਤੇ ਤੀਜਾ; ਅਤੇ ਇਸੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਛੇਵਾਂ ਤੇ ਸੱਤਵਾਂ ਵੀ ਲੈਣੇ ਹਨ ॥੧੧੧॥

Verse 112

अष्टमं नवमं चापि पूर्वं स्यादंतिमं पुनः । द्वयमेकैकमथ च द्वयद्वयमथ द्वयम् ॥ ११२ ॥

ਅੱਠਵਾਂ ਅਤੇ ਨੌਵਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੰਤਿਮ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਦੋ ਇਕੱਠੇ, ਫਿਰ ਇਕ-ਇਕ ਕਰਕੇ; ਫਿਰ ਜੋੜਿਆਂ ਦੇ ਜੋੜੇ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਇੱਕ ਜੋੜਾ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 113

मायया पुटितं कृत्वा कुर्यादंगानि षट् क्रमात् । प्रत्येकं शक्तिपुटुतैर्मंत्रार्णैर्दशभिर्न्यसेत् ॥ ११३ ॥

ਪਹਿਲਾਂ ‘ਮਾਇਆ’ ਨਾਲ ਪੁਟਿਤ (ਮੁਹਰਬੰਦ/ਰੱਖਿਆਤ) ਕਰਕੇ, ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਛਡੰਗ-ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਕਰਨੀਯਾਂ ਹਨ। ਅਤੇ ਹਰ ਅੰਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ਕਤੀ-ਪੁਟ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਦਸ ਮੰਤ੍ਰਾਕਸ਼ਰਾਂ ਦਾ ਨਿਆਸ ਕਰਨਾ ਹੈ।

Verse 114

दृक्छ्रोत्रनासावाग्वक्षोनाभिगुह्येषु च क्रमात् । रक्तां रक्तांबरां रक्तगंघमालाविभूषणाम् ॥ ११४ ॥

ਫਿਰ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਅੱਖਾਂ, ਕੰਨ, ਨੱਕ, ਬਾਣੀ, ਛਾਤੀ, ਨਾਭੀ ਅਤੇ ਗੁਹ੍ਯ-ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ—ਉਸ ਨੂੰ ਲਾਲ ਵਰਣ ਵਾਲੀ, ਲਾਲ ਵਸਤ੍ਰ ਧਾਰਣ ਵਾਲੀ, ਲਾਲ ਸੁਗੰਧ, ਮਾਲਾਵਾਂ ਅਤੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਵਿਭੂਸ਼ਿਤ ਦੇਵੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 115

चतुर्भुजां त्रिनयनां माणिक्यमुकुटोज्ज्वलाम् । पाशांकुशामिक्षुचापं दाडिमीशायकं तथा ॥ ११५ ॥

ਉਸ ਨੂੰ ਚਤੁਰਭੁਜਾ, ਤ੍ਰਿਨਯਨਾ, ਮਾਣਿਕ ਜੜੇ ਮੁਕੁਟ ਨਾਲ ਉਜਿਆਲੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਪਾਸ਼ ਅਤੇ ਅੰਕੁਸ਼ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇੱਖੂ-ਚਾਪ ਤੇ ਦਾਡਿਮੀ-ਬਾਣ ਵੀ ਰੱਖਦੀ ਹੈ।

Verse 116

दधानां बाहुभिर्नेत्रैर्दयासुप्रीतिशीतलैः । पश्यंती साधके अस्त्रषट्कोणाब्जमहीपुरे ॥ ११६ ॥

ਦਿਵ੍ਯ ਬਾਹਾਂ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਦਇਆ ਅਤੇ ਗਹਿਰੀ ਪ੍ਰੀਤ ਨਾਲ ਸ਼ੀਤਲ ਨੇਤਰਾਂ ਵਾਲੀ ਉਹ ਦੇਵੀ—ਛਟਕੋਣ-ਯੁਕਤ ਕਮਲਾਕਾਰ ਪਵਿੱਤਰ ਭੂਮੀਪੁਰ ਵਿੱਚ, ਅਸਤ੍ਰ-ਵਿਨਿਆਸ ਸਮੇਤ, ਸਾਧਕ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਦੀ ਹੈ।

Verse 117

चक्रमध्ये सुखासीनां स्मेरवक्त्रसरोरुहाम् । शक्तिभिः स्वस्वरूपाभिरावृतां पीतमध्यगाम् ॥ ११७ ॥

ਪਵਿੱਤਰ ਚਕ੍ਰ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸੁਖ ਨਾਲ ਬੈਠੀ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਮੁਖ-ਕਮਲ ਮੰਦ ਹਾਸ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ-ਆਪਣੀਆਂ ਸ੍ਵਰੂਪ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ, ਸੁਵਰਨ ਵਰਗੀ ਕਮਰ ਵਾਲੀ ਦਿਸਦੀ ਹੈ।

Verse 118

सिंहासनेऽभितः प्रेंखत्पोतस्थाभिश्च शक्तिभिः । वृतां ताभिर्विनोदानि यातायातादिभिः सदा ॥ ११८ ॥

ਸਿੰਹਾਸਨ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਉਹ ਸਦਾ ਉਹਨਾਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਝੂਲਦੀਆਂ ਨੌਕਾ-ਸਮਾਨ ਆਸਨਾਂ ਉੱਤੇ ਟਿਕੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਨਿਰੰਤਰ ਆਵਾਗਮਨ, ਸ਼ੋਭਾ-ਯਾਤਰਾ ਆਦਿ ਵਿਨੋਦ ਕਰਵਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 119

कुर्वाणामरुणांभोधौ चिंतयेन्मन्त्रनायकम् । एषा तु सप्तमीप्रोक्ता दूतिं चाप्यष्टमीं श्रृणु ॥ ११९ ॥

ਇਹ ਸਾਧਨਾ ਕਰਦਿਆਂ ਸਾਧਕ ਅਰੁਣ-ਪ੍ਰਭਾ ਵਾਲੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਮੰਤ੍ਰਨਾਇਕ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ। ਇਹ ਸੱਤਵੀਂ ਵਿਧੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ; ਹੁਣ ਅੱਠਵੀਂ ‘ਦੂਤੀ’ ਵੀ ਸੁਣੋ।

Verse 120

वज्रेश्वर्याद्यमाद्यं स्याद्वियदग्नियुतं ततः । अंबु स्यान्मरुता युक्तं गोत्रा क्ष्मासंयुता ततः ॥ १२० ॥

ਪਹਿਲਾਂ ‘ਵਜ੍ਰੇਸ਼ਵਰੀ’ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਬੀਜ ਹੋਵੇ; ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਵਿਯਤ’ ਅਤੇ ‘ਅਗਨੀ’ ਨਾਲ ਜੋੜੋ। ਤਦ ‘ਅੰਬੁ’ ਨੂੰ ‘ਮਰੁਤ’ ਸਮੇਤ ਮਿਲਾਓ; ਫਿਰ ਗੋਤ੍ਰ ਜੋੜ ਕੇ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ ‘ਕ੍ਸ਼ਮਾ’ (ਪ੍ਰਿਥਵੀ) ਨਾਲ ਮੁੜ ਸੰਯੁਕਤ ਕਰੋ।

Verse 121

रयोव्यासेन शुचिना युतः स्यात्तदनंतरम् । अत्यार्णां वह्निवासिन्या दूती नित्या समीरिताः ॥ १२१ ॥

ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ੁੱਧ ‘ਰਯੋਵਿਆਸ’ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਉਸੀ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੀ ‘ਦੂਤੀ’ ਨੂੰ ‘ਨਿਤਿਆ’—ਸਦਾ ਹਾਜ਼ਿਰ—ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 122

षड्दीर्घस्वरयुक्तेन विद्यायाः स्यात्षडंगकम् । तेनैव पुटितैरर्णैर्न्यसेच्छ्रोत्रादिपञ्चसु ॥ १२२ ॥

ਛੇ ਦੀਰਘ ਸੁਰਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਇਹ ਵਿਦਿਆ ਛਡੰਗ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਹੀ ਪੁਟਿਤ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਕੰਨ ਆਦਿ ਪੰਜ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਕੇਂਦਰਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਆਸ ਕਰੇ।

Verse 123

षष्ठकं नसि विन्यस्य व्यापकं विद्यया न्यसेत् । निदाघकालमध्याह्नदिवाकरसमप्रभाम् ॥ १२३ ॥

ਛੇਵਾਂ ਅੰਗ ਨੱਕ ਉੱਤੇ ਵਿਨਿਆਸ ਕਰਕੇ, ਵਿਦਿਆ ਦੁਆਰਾ ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ ਤੱਤ ਦਾ ਨਿਆਸ ਕਰੇ। ਗਰਮੀ ਦੇ ਦੁਪਹਿਰ ਦੇ ਸੂਰਜ ਵਰਗੀ ਕਾਂਤੀ ਧਿਆਏ।

Verse 124

नवरत्नकिरीटां च त्रीक्षणामरुणांबराम् । नानाभरणसंभिन्नदेहकांतिविराजिताम् ॥ १२४ ॥

ਨੌ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਜੜਿਆ ਕਿਰਿਟ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰੀ, ਅਰੁਣ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ—ਵਿਭਿੰਨ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਦੇਹ-ਕਾਂਤੀ ਨਾਲ ਚਮਕਦੀ ਸੀ।

Verse 125

शुचिस्मितामष्टभुजा स्तूयमानां महर्षिभिः । पाशं खेटं गदां रत्नचषकं वामबाहुभिः ॥ १२५ ॥

ਪਵਿੱਤਰ ਹਾਸ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਅੱਠ ਭੁਜਾਵਾਂ ਵਾਲੀ, ਮਹਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸਤੁਤ—ਖੱਬੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਸ਼, ਖੇਟਕ, ਗਦਾ ਅਤੇ ਰਤਨਾਂ ਜੜਿਆ ਚਸ਼ਕ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ ਸੀ।

Verse 126

दक्षिणैरंकुशं खड्गं कट्टारं कमलं तथा । दधानां साधकाभीष्टदानोद्यमसमन्विताम् ॥ १२६ ॥

ਸੱਜੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਕੁਸ਼, ਖੜਗ, ਕੱਟਾਰ ਅਤੇ ਕਮਲ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ—ਸਾਧਕ ਨੂੰ ਮਨਚਾਹਾ ਦਾਨ ਦੇਣ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸੀ।

Verse 127

ध्यात्वैवं पृनयेद्देवीं दूतीं दुर्न्नीतिनाशिनीम् । इत्येषा कथिता तुभ्यं समस्तापन्निवारिणी ॥ १२७ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਦੁਰਨੀਤੀ ਅਤੇ ਕੁਮਾਰਗ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਦੇਵੀ-ਦੂਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰੇ। ਇਹ ਵਿਧੀ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ ਜੋ ਸਭ ਆਪਤਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।

Verse 128

श्रीकरी शिवतावासकारिणी सर्वसिद्धिदा । अथ ते नवमीं नित्यां त्वरितां नाम नारद ॥ १२८ ॥

ਉਹ ਸ਼੍ਰੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀ, ਸ਼ੁਭ ਸ਼ਿਵ-ਭਾਵ ਦਾ ਵਾਸ ਕਰਾਉਣ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਸਭ ਸਿੱਧੀਆਂ ਬਖ਼ਸ਼ਣ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਹੇ ਨਾਰਦ, ‘ਤ੍ਵਰਿਤਾ’ ਨਾਮ ਦਾ ਨਿੱਤ ਪਾਲਣਯੋਗ ਨਵਮੀ ਵਰਤ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।

Verse 129

प्रवक्ष्यामि यशोविद्याधनारोग्यसुखप्रदाम् । आद्यं तु वह्निवासिन्या दूत्यादिस्तदनन्तरम् ॥ १२९ ॥

ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਹ ਵਿਦਿਆ ਬਿਆਨ ਕਰਾਂਗਾ ਜੋ ਯਸ਼, ਵਿਦਿਆ, ਧਨ, ਆਰੋਗਤਾ ਅਤੇ ਸੁਖ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ‘ਵਹ੍ਨਿਵਾਸਿਨੀ’; ਫਿਰ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਦੂਤੀ’ ਆਦਿ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

Verse 130

हंसो धरा स्वयं युक्तस्तेजश्चरसमन्वितम् । वायुः प्रभाचरयुता ग्रासशक्तिसमन्वितः ॥ १३० ॥

ਹੰਸ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਕਰਕੇ ਧਰਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ; ਤੇਜ (ਅਗਨੀ) ਚਲਣ-ਸੁਭਾਵ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਹੈ; ਅਤੇ ਵਾਯੂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਤੇ ਗਤੀ ਸਮੇਤ ਗ੍ਰਾਸ ਕਰਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ।

Verse 131

हृदार येण दाहेन वह्निस्वाष्टमं तथा । हंसः क्ष्माखंयुतो ग्रासश्चरयुक्तो द्वितीयकः ॥ १३१ ॥

‘ਹ੍ਰਿਦਾਰ’ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਦਾਹ ਨਾਲ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਅੱਠਵਾਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੰਸ ਨੂੰ ‘ਦੂਜਾ’ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਜੋ ਖ਼ਸ਼ਮਾ (ਧਰਤੀ) ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਅਤੇ ਗ੍ਰਾਸ ਤੇ ਚਰ-ਗਤੀ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਹੈ।

Verse 132

द्वितिर्नादयुता नित्या त्वरिता द्वादशाक्षरी । विद्या चतुर्थवर्णादिसप्तभिस्त्वक्षरैस्तथा ॥ १३२ ॥

ਦ੍ਵਿਤੀ ਨਾਦ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਅਤੇ ਨਿੱਤ ਹੈ। ਤ੍ਵਰਿਤਾ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਖ਼ਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਵਿਦਿਆ ਚੌਥੇ ਵਰਣ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਸੱਤ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੈ।

Verse 133

कुर्यादंगानि युग्मार्णैः षट्क्रमेण करांगयोः । शिरोललाटकंठेषु हृन्नाभ्याधारके तथा ॥ १३३ ॥

ਜੁੜੇ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਛਟਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੱਥਾਂ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਆਸ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਸਿਰ, ਮੱਥੇ ਅਤੇ ਗਲੇ ਉੱਤੇ, ਅਤੇ ਹਿਰਦੇ, ਨਾਭੀ ਤੇ ਆਧਾਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਿਆਸ ਕਰੇ।

Verse 134

ऊरुयुग्मे तथा जानुद्वये जंघाद्वये तथा । पादयुग्मे तथा वर्णान्मंत्रजान्दश विन्यसेत् ॥ १३४ ॥

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੰਘਾਂ ਦੇ ਜੋੜੇ, ਦੋਵੇਂ ਘੁੱਟਣਾਂ, ਦੋਵੇਂ ਪਿੰਡਲੀਆਂ ਅਤੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਜੋੜੇ ਉੱਤੇ ਮੰਤ੍ਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਦਸ ਵਰਣਾਂ ਦਾ ਯਥਾਕ੍ਰਮ ਨਿਆਸ ਕਰੇ।

Verse 135

द्वितीयोपांत्यमध्यस्थैर्मंत्रार्णैरितरैरपि । ताराद्यैः श्रृणु तद्ध्यानं सर्वसिद्धिविधायकम् ॥ १३५ ॥

ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਦੂਜੇ, ਉਪਾਂਤ੍ਯ ਅਤੇ ਮੱਧਲੇ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਤਾਰਾ ਆਦਿ ਹੋਰ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਧਿਆਨ ਨੂੰ ਸੁਣੋ ਜੋ ਸਭ ਸਿੱਧੀਆਂ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 136

श्यामवर्णशुभाकारां नवयौवनशोभिताम् । द्विद्विक्रमादष्टनागैः कल्पिताभरणोज्ज्वलैः ॥ १३६ ॥

ਉਹ ਸ਼ਿਆਮ ਵਰਣ ਵਾਲੀ, ਸ਼ੁਭ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਆਕਾਰ ਵਾਲੀ, ਨਵਯੌਵਨ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਨਾਲ ਚਮਕਦੀ ਸੀ; ਅਤੇ ਦ੍ਵਿਵਿਕ੍ਰਮ ਤੇ ਅਸ਼ਟਨਾਗਾਂ ਤੋਂ ਕਲਪਿਤ ਆਭੂਸ਼ਣਾਂ ਨਾਲ ਦਿਪਤ ਸੀ।

Verse 137

ताटंकमंगदं तद्वद्रसना नूपुरं च तैः । विप्रक्षत्रियविट्शूद्रजातिभिर्भीमविग्रहैः ॥ १३७ ॥

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੀ ਕੰਨ-ਕੁੰਡਲ ਅਤੇ ਅੰਗਦ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਸਨਾ (ਕਮਰਬੰਦ) ਅਤੇ ਨੂਪੁਰ ਵੀ ਬਣਾਏ—ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਖੱਤਰੀ, ਵੈਸ਼ ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰ, ਚਾਰੋਂ ਵਰਣਾਂ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਦੇਹਧਾਰੀ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ।

Verse 138

पल्लवांशुकसंवीतां शिखिपिच्छकृतैः शुभैः । वलयैर्भूषितभुजां माणिक्यमुकुटोज्ज्वलाम् ॥ १३८ ॥

ਉਹ ਕੋਮਲ ਪੱਲਵ-ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਸ਼ੁਭ ਮੋਰ-ਪੰਖਾਂ ਨਾਲ ਬਣੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ; ਕੰਗਣਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਸ਼ੋਭਦੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਮਾਣਿਕ ਜੜੇ ਮੁਕੁਟ ਨਾਲ ਉਹ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ।

Verse 139

बर्हिबर्हिकृतापीडां तच्छत्रां तत्पताकिनीम् । गुंजागुणलसद्वक्षः कुचकुंकुममंडलाम् ॥ १३९ ॥

ਉਸ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਮੋਰ-ਪੰਖਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਆਪੀਡ ਸੀ; ਨਾਲ ਛਤਰ ਅਤੇ ਪਤਾਕਾਵਾਂ। ਗੁੰਜਾ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਵਕਸ਼ ਚਮਕਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਤਨਾਂ ਉੱਤੇ ਕੁੰਕੁਮ ਦੇ ਮੰਡਲ ਅੰਕਿਤ ਸਨ।

Verse 140

त्रिनेत्रां चारुवदनां मंदस्मितमुखांबुजाम् । पाशांकुशवराभीतिलसद्भुजचतुष्टयाम् ॥ १४० ॥

ਉਹ ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰੀ, ਸੁੰਦਰ ਮੁਖ ਵਾਲੀ, ਮੰਦ ਹਾਸ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਿਤ ਕਮਲ-ਮੁਖੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਪਾਸ਼, ਅੰਕੁਸ਼, ਵਰ-ਮੁਦਰਾ ਤੇ ਅਭਯ-ਮੁਦਰਾ ਧਾਰਨ ਕੀਤੀਆਂ ਚਾਰ ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕਦੀ ਹੈ।

Verse 141

ध्यात्वैवं तोतलां देवीं पूजयेच्छक्तिभिर्वृताम् । तदग्रस्था लु फट्कारी शरचापकरोज्ज्वला ॥ १४१ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਵੀ ਤੋਤਲਾ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਅੱਗੇ ‘ਫਟਕਾਰੀ’ ਸ਼ਕਤੀ ਖੜੀ ਹੈ, ਜੋ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਤੀਰ ਅਤੇ ਧਨੁਸ਼ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੈ।

Verse 142

प्रसीदेत्फलदाने च साधकानां त्वरान्वितां । एषा तु नवमी नित्या त्वरितोक्ता मुनीश्वर ॥ १४२ ॥

ਜੋ ਸਾਧਕ ਤੁਰੰਤ ਭਾਵ ਨਾਲ ਸਾਧਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫਲ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦੇਵੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ, ਇਹ ਨਵਮੀ ਤਿਥੀ ਨਿਤ੍ਯ-ਸਿੱਧ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਤ੍ਵਰਿਤਾ-ਵਿਧੀ’ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 143

विध्नदुःस्वप्रशमनी सर्वाभीष्टप्रदायिनी । शुचिः स्वेन युतस्त्वाद्यो रसावह्निसमन्वितः ॥ १४३ ॥

ਉਹ ਵਿਘਨਾਂ ਅਤੇ ਦੁੱਸੁਪਨਿਆਂ ਦਾ ਸ਼ਮਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਸਭ ਅਭੀਸ਼ਟ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਨਿਜ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਆਦਿ-ਸਵਰੂਪਾ, ਅਤੇ ਰਸ, ਵਾਯੂ ਤੇ ਅਗਨੀ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਹੈ।

Verse 144

प्राणो द्वितीयः स्वयुतो वनदुच्छक्तिभिः परः । इतीरिता त्र्यक्षराख्या नित्येयं कुलसुंदरी ॥ १४४ ॥

‘ਪ੍ਰਾਣ’ ਦੂਜਾ ਅੱਖਰ ਹੈ, ਜੋ ‘ਸ੍ਵ’ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ, ਅਤੇ ‘ਵਨ’ ਤੇ ‘ਦੁ’ ਨਾਲ ਦਰਸਾਈਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ (ਅਰਥਾਤ ਬਾਅਦ) ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤ੍ਰਿਅਕਸ਼ਰੀ ਨਾਮ ਵਾਲੀ ਨਿਤ੍ਯ ਕੁਲਸੁੰਦਰੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 145

यस्याः स्मरण मात्रेण सर्वज्ञत्वं प्रजायते । त्रिभिस्तैरुदितैर्मूलवर्णैः कुर्य्यात्षडंगकम् ॥ १४५ ॥

ਜਿਸ ਦਾ ਕੇਵਲ ਸਿਮਰਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਰਵਜ੍ਞਤਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਘੋਸ਼ਿਤ ਤਿੰਨ ਮੂਲ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਛਡੰਗ (ਛੇ ਅੰਗਾਂ) ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 146

आदिमध्यावसानेषु पूजाजपविधिक्रमात् । प्रत्येक तैस्त्रिभिर्बीजैर्दीर्घस्वरसमन्वितैः ॥ १४६ ॥

ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਜਪ ਦੀ ਵਿਧੀ-ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਆਰੰਭ, ਵਿਚਕਾਰ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ—ਹਰ ਵਾਰੀ ਉਹ ਤਿੰਨ ਬੀਜ ਲੰਮੇ ਸੁਰਾਂ ਨਾਲ ਉਚਾਰ ਕੇ ਕਰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 147

कुर्यात्करांगवक्त्राणां न्यासं प्रोक्तं यथाविधि । ऊर्द्ध्वप्राग्दक्षिणोदक्च पश्चिमाधस्नाग्नभिः ॥ १४७ ॥

ਹੱਥਾਂ, ਅੰਗਾਂ ਅਤੇ ਮੁਖ ਉੱਤੇ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰੋਕਤ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਆਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਦਿਸ਼ਾ-ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਊਰਧ੍ਵ, ਪੂਰਬ, ਦੱਖਣ, ਉੱਤਰ; ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਤੇ ਅਧੋ—ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਅਗਨੀ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਸਮੇਤ ਕਰਨਾ।

Verse 148

सुविनद्यंतरस्थैस्तन्नदात्मसु यथाक्रमम् । आधाररंध्रहृत्स्वेकं द्वितीयं लोचनत्रये ॥ १४८ ॥

ਫਿਰ ਸੁਖਮ ਨਾੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਅੰਤਰ-ਨਾਦ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਉਚਾਰ ਕੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹਨਾਂ ਨਾਦ-ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰੇ। ਇੱਕ ਨਿਆਸ ਆਧਾਰ, ਬ੍ਰਹਮਰੰਧ੍ਰ ਅਤੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ; ਦੂਜਾ ਨੇਤਰ-ਤ੍ਰਯ ਵਿੱਚ ਕਰੇ।

Verse 149

तृतीयं श्रोत्रचिबुके चतुर्थं घ्राणतालुषु । पंचमं चांसनाभीषु ततः पाणिपदद्वये ॥ १४९ ॥

ਤੀਜਾ ਨਿਆਸ ਕੰਨਾਂ ਅਤੇ ਠੋਡੀ ਵਿੱਚ; ਚੌਥਾ ਨੱਕ ਅਤੇ ਤਾਲੂ ਵਿੱਚ। ਪੰਜਵਾਂ ਮੋਢਿਆਂ ਅਤੇ ਨਾਭੀ ਵਿੱਚ; ਫਿਰ ਦੋਵੇਂ ਹੱਥਾਂ ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕਰੇ।

Verse 150

मूलमध्याग्रतो न्यस्येन्नवधा मूलवर्णकैः । लोहितां लोहिताकारशक्तिंबृदनिषेविताम् ॥ १५० ॥

ਮੂਲ, ਮੱਧ ਅਤੇ ਅਗਰ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਮੂਲ-ਵਰਨਾਂ ਨਾਲ ਨੌਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਨਿਆਸ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਲਾਲ ਵਰਣ, ਲਾਲ ਰੂਪ ਵਾਲੀ, ਪਰਿਵਾਰ-ਵ੍ਰਿੰਦ ਦੁਆਰਾ ਸੇਵਿਤ ਉਸ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ।

Verse 151

लोहितांशुकभूषास्रग्लेपनां षण्मुखांबुजाम् । अनर्घ्यरत्नघटितमाणिक्यमुकुटोज्वलाम् ॥ १५१ ॥

ਲਾਲ ਵਸਤ੍ਰ ਧਾਰਣ ਕਰਕੇ, ਗਹਿਣਿਆਂ, ਮਾਲਾਵਾਂ ਅਤੇ ਲੇਪਨ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ, ਛੇ-ਮੁਖ ਕਮਲ-ਸਰੂਪ; ਅਮੋਲ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਜੜਿਆ ਮਾਣਿਕ ਮੁਕੁਟ ਧਾਰ ਕੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ—ਉਸ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ।

Verse 152

रत्नस्तबकसंभिन्नलसद्वक्षःस्थलां शुभाम् । कारुण्यानंदपरमा मरुणांबुजविष्टराम् ॥ १५२ ॥

ਉਹ ਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਈ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਚਮਕਦੇ ਵਕਸ਼ਸਥਲ ਉੱਤੇ ਰਤਨਾਂ ਦੇ ਗੁੱਛੇ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹਨ। ਕਰੁਣਾ ਤੇ ਆਨੰਦ ਵਿੱਚ ਪਰਮਾ, ਉਹ ਕਮਲਾਸਨ ਉੱਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹੈ।

Verse 153

भुजैर्द्वादशभिर्युक्तां सर्वेषां सर्ववाङ्मयीम् । प्रवालाक्षस्रजं पद्मं कुंडिकां रत्ननिर्मिताम् ॥ १५३ ॥

ਬਾਰਾਂ ਭੁਜਾਵਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਸਭ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੀ ਵਾਣੀ-ਵਿਦਿਆ ਦਾ ਸਰੂਪ ਉਹ ਦੇਵੀ ਹੈ। ਉਹ ਕਮਲ, ਪ੍ਰਵਾਲ-ਰੁਦ੍ਰਾਕਸ਼ ਮਾਲਾ ਅਤੇ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਬਣੀ ਕੁੰਡਿਕਾ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।

Verse 154

रत्नपूर्णं तु चषकं लुंगीं व्याख्यानमुद्रिकाम् । दधानां दक्षिणैर्वामैः पुस्तकं चारुणोत्पलम् ॥ १५४ ॥

ਸੱਜੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਚਸ਼ਕ, ਛੋਟੀ ਥੈਲੀ (ਲੁੰਗੀ) ਅਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੀ ਮੁਦਰਾ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਖੱਬੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਪੁਸਤਕ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਉਤਪਲ ਕਮਲ।

Verse 155

हैमीं च लेखनीं रत्नमालां कंबुवरं भुजैः । अभितः स्तूयमानां च देवगंधर्वकिन्नरैः ॥ १५५ ॥

ਉਹ ਭੁਜਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸੋਨੇ ਦੀ ਲੇਖਣੀ, ਰਤਨਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸ਼ੰਖ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਦੇਵ, ਗੰਧਰਵ ਤੇ ਕਿੰਨਰ ਚੌਫੇਰੇ ਉਸ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 156

यक्षराक्षसदैत्यर्षिसिद्धविद्याधरादिभिः । ध्यात्वैवमर्चयेन्नित्यां वाग्लक्ष्मीकान्तिसिद्धये ॥ १५६ ॥

ਯਕਸ਼, ਰਾਕਸ਼ਸ, ਦੈਤ੍ਯ, ਰਿਸ਼ੀ, ਸਿੱਧ, ਵਿਦ੍ਯਾਧਰ ਆਦਿ ਦੇ ਨਾਲ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ—ਨਿੱਤ ਅਰਚਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਵਾਣੀ-ਸਿੱਧੀ, ਲਕਸ਼ਮੀ ਅਤੇ ਕਾਂਤੀ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇ।

Verse 157

सितां केवलवाक्सिद्ध्यै लक्ष्म्यै हेमप्रभामपि । धूमाभां वैरिविद्विष्ट्यै मृतये निग्रहाय च ॥ १५७ ॥

ਸਫੈਦ ਰੂਪ ਸਿਰਫ਼ ਵਾਕ-ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸੁਵਰਨ-ਪ੍ਰਭਾ ਰੂਪ ਲਕਸ਼ਮੀ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਲਈ ਸਿਮਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਧੂੰਏਂ-ਰੰਗ ਰੂਪ ਸ਼ਤ੍ਰੂ-ਨਿਗ੍ਰਹ, ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁ-ਕਰਮ ਅਤੇ ਬੰਧਨ/ਨਿਯੰਤਰਣ ਲਈ ਜਪਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 158

नीलां च मूकीकरणे स्मरेत्तत्तदपेक्षया । इत्येषा दशमी नित्या प्रोक्ता ते कुलसुन्दरी ॥ १५८ ॥

ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਗੂੰਗਾ ਕਰਨ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ, ਉਸੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਭਾਵ ਨਾਲ ਨੀਲਾ ਰੂਪ ਸਿਮਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਕੁਲਸੁੰਦਰੀ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਨਿਤ੍ਯ ‘ਦਸ਼ਮੀ’ ਰੂਪ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 159

नित्यानित्यां तु दशमीं त्रिकुटां वच्मि सांप्रतम् । हंसश्च हृत्प्राणरसादाहकर्णैः समन्वितः ॥ १५९ ॥

ਹੁਣ ਮੈਂ ਦਸ਼ਮੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ—ਜੋ ਨਿਤ੍ਯ ਅਤੇ ਅਨਿਤ੍ਯ, ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਤ੍ਰਿਕੁਟਾ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਇਹ ‘ਹੰਸ’ ਨਾਲ ਵੀ ਸੰਯੁਕਤ ਹੈ, ਜੋ ਹਿਰਦਾ, ਪ੍ਰਾਣ, ਰਸ, ਦਾਹ (ਤਾਪ) ਅਤੇ ਕਰਨਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ।

Verse 160

विद्यया कुलसुंदर्या योजितः संप्रदायतः । नित्यानित्यत्रिवर्णेयं ष़ड्भिः कूटाक्षरैर्युता ॥ १६० ॥

ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ‘ਕੁਲਸੁੰਦਰੀ’ ਨਾਮਕ ਮੰਗਲ ਵਿਦਿਆ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇਕ ਪਰੰਪਰਾ ਰਾਹੀਂ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ। ਨਿਤ੍ਯ-ਅਨਿਤ੍ਯ ਭੇਦ ਸਮੇਤ ਇਸ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਛੇ ਕੂਟਾਖ਼ਸ਼ਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਹੈ।

Verse 161

प्रतिलोमादिभी रूपैर्द्विसप्ततिभिदा मता । यस्या भजनतः सिद्धो नरः स्यात्खेचरः सुखी ॥ १६१ ॥

‘ਪ੍ਰਤਿਲੋਮ’ ਆਦਿ ਰੂਪਾਂ ਕਰਕੇ ਇਹ ਦ੍ਵਿਸਪ੍ਤਤੀ—ਬਹੱਤਰ ਭੇਦਾਂ ਵਾਲੀ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਭਜਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਾਧਕ ਸਿੱਧ ਹੋ ਕੇ ਸੁਖੀ ‘ਖੇਚਰ’—ਆਕਾਸ਼ਗਾਮੀ—ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 162

निग्रहानुग्रहौ कर्तुं क्षमः स्याद्भुवनत्रये । दीर्घस्वरसमेताभ्यां हंसहृभ्द्यां षडंगकम् ॥ १६२ ॥

ਉਹ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਗ੍ਰਹ ਅਤੇ ਅਨੁਗ੍ਰਹ—ਦੋਵੇਂ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੀਰਘ ਸੁਰਾਂ ਸਮੇਤ “ਹੰਸ” ਅਤੇ “ਹ੍ਰਿਭ” ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਨਾਲ ਛਡੰਗ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ॥

Verse 163

भ्रूमध्ये कण्ठहृन्नाभिगुह्याधारेषु च क्रमात् । विद्याक्षराणि क्रमशो न्यसेद्विंदुयुतानि च ॥ १६३ ॥

ਭ੍ਰੂਮੱਧ, ਕੰਠ, ਹਿਰਦਾ, ਨਾਭੀ, ਗੁਹ੍ਯ-ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਆਧਾਰ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ—ਬਿੰਦੂ ਸਮੇਤ ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਅੱਖਰਾਂ ਦਾ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਰਕੇ ਨਿਆਸ ਕਰੇ॥

Verse 164

व्यापकं च समस्तेन विधाय विधिना पुनः । ध्यायेत्समस्तसंपत्तिहेतोः सर्वात्मिकां शिवाम् ॥ १६४ ॥

ਫਿਰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਮੂਹ ਕਰਮ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰ ਕੇ—ਸਭ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਤੇ ਸਿੱਧੀ ਦੀ ਹੇਤੂ, ਸਰਵਾਤਮਿਕਾ ਅਤੇ ਸਰਵਵਿਆਪਕ ਸ਼ਿਵਾ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ।

Verse 165

उद्यद्भास्करबिंबाभां माणिक्यमुकुटोज्ज्वलाम् । पद्मरागकृताकल्पामरुणांशुकधारिणीम् ॥ १६५ ॥

ਉਹ ਚੜ੍ਹਦੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਮੰਡਲ ਵਰਗੀ ਦਿਪਤ ਸੀ, ਮਾਣਿਕ ਮুকੁਟ ਨਾਲ ਉੱਜਵਲ; ਪਦਮਰਾਗ ਰਤਨਾਂ ਦੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਅਰੁਣ ਵਸਤ੍ਰ ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸੀ।

Verse 166

चारुस्मितलसद्वक्त्रषट्सरोजविराजिताम् । प्रतिवक्त्रं त्रिनयनां भुजैर्द्वादशभिर्युताम् ॥ १६६ ॥

ਉਸ ਦੇ ਮੁਖ ਮਧੁਰ ਹਾਸੇ ਨਾਲ ਚਮਕਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹ ਛੇ ਕਮਲ-ਸਮਾਨ ਮੁਖਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਸੀ। ਹਰ ਮੁਖ ਉੱਤੇ ਤਿੰਨ ਨੇਤਰ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹ ਬਾਰਾਂ ਭੁਜਾਵਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸੀ।

Verse 167

पाशाक्षगुणपुंड्रेक्षुचापखेटत्रिशूलकान् । करैर्वामैर्दधानां च अङ्कुशं पुस्तकं तथा ॥ १६७ ॥

ਜੋ ਦੇਵੀ ਆਪਣੇ ਖੱਬੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਸ਼, ਪਾਸਾ, ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਡੋਰੀ, ਵੈਸ਼ਨਵ ਪੁੰਡ੍ਰ-ਚਿੰਨ੍ਹ, ਇੱਖੂ-ਧਨੁਸ਼, ਖੜਗ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਅੰਕੁਸ਼ ਤੇ ਪੁਸਤਕ ਵੀ ਰੱਖਦੀ ਹੈ—ਉਸ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੋ।

Verse 168

पुष्पेषुमंबुजं चैव नृकपालाभये तथा । दधानां दक्षिणैर्हस्तैर्ध्यायेद्देवीमनन्यधीः ॥ १६८ ॥

ਅਨਨ੍ਯ ਤੇ ਇਕਾਗ੍ਰ ਮਨ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇਵੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੋ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਪੁਸ਼ਪ-ਬਾਣ, ਕਮਲ, ਮਨੁੱਖੀ ਕਪਾਲ ਅਤੇ ਅਭਯ ਮੁਦਰਾ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।

Verse 169

इत्येषैकादशी प्रोक्ता द्वादशीं श्रृणु नारद । त्वरितोयांत्यमाद्यं स्याद्युतिदोहचरस्वयुक् ॥ १६९ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਹੁਣ, ਹੇ ਨਾਰਦ, ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਦੇ ਨਿਯਮ ਸੁਣੋ—ਜੇ ਸਮਾਪਤੀ ਦੀ ਤੁਰੰਤ ਲੋੜ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦਾਨ-ਅਰਪਣ ਆਦਿ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਮਾਂ ਸਮੇਤ ਸਮਾਪਨ-ਕਰਮ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 170

हृञ्च दाहक्ष्मास्वयुतं वज्रेशीपञ्चमं तथा । मरुत्स्वयुक्तो मध्याढ्यो दशम्याः परतः पुनः ॥ १७० ॥

‘ਹ੍ਰਿਞ੍’ ਬੀਜ ਨੂੰ ‘ਦਾਹ’ ਅਤੇ ‘ਕ੍ਸ਼ਮਾ’ ਨਾਲ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਜੋੜੋ; ਪੰਜਵਾਂ ‘ਵਜ੍ਰੇਸ਼ੀ’ ਹੈ। ਫਿਰ ‘ਮਰੁਤ’ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਚਕਾਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੋ; ਅਤੇ ਮੁੜ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਦਸ਼ਮੀ’ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰੱਖੋ।

Verse 171

भूमी रसाक्ष्मास्वयुता वज्रेशीत्यष्टमः क्रमात् । षडक्षराणि त्वरिता तृतीयं तदनंतरम् ॥ १७१ ॥

ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਅੱਠਵਾਂ ਇਹ ਹੈ—‘ਭੂਮੀ, ਰਸਾ, ਕ੍ਸ਼ਮਾ’ ‘ਸ੍ਵ’ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਅਤੇ ‘ਵਜ੍ਰੇਸ਼ੀ’। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ‘ਤ੍ਵਰਿਤਾ’ ਨਾਮ ਦਾ ਛੇ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲਾ ਮੰਤ੍ਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਤੀਜਾ (ਮੰਤ੍ਰ/ਵਿਨਿਆਸ) ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 172

द्युतिर्दाहचरस्वेन अस्या आद्यमनन्तरम् । उक्ता नीलपताकाख्या नित्या सप्तदशाक्षरी ॥ १७२ ॥

ਇਸ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਪਹਿਲਾ ਪਦ ‘ਦ੍ਯੁਤੀ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਫਿਰ ‘ਦਾਹਚਰਸ੍ਵੇਨ’ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ‘ਨੀਲਪਤਾਕਾ’ ਨਾਮ ਦਾ ਨਿੱਤ ਸਤਾਰਾਂ-ਅੱਖਰੀ ਮੰਤਰ ਹੈ।

Verse 173

द्विद्विपक्षाक्षिषड्वर्णैर्मंत्रोत्थैरंगकल्पनम् । श्रोत्रादिनासायुगले वाचि कण्ठे हृदि क्रमात् ॥ १७३ ॥

ਮੰਤਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਅੱਖਰ—ਦੋ, ਦੋ, ਪੱਖ, ਅੱਖਾਂ ਅਤੇ ਛੇ ਵਰਣ—ਨਾਲ ਅੰਗ-ਕਲਪਨਾ (ਨਿਆਸ) ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ: ਪਹਿਲਾਂ ਕੰਨਾਂ ਤੇ, ਫਿਰ ਦੋਵੇਂ ਨਾਸਾ-ਰੰਧਰਾਂ ਤੇ, ਫਿਰ ਵਾਣੀ/ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ, ਕੰਠ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ।

Verse 174

नाभावाधारकेऽथापि पादसंधिषु च क्रमात् । मन्त्राक्षराणि क्रमशो न्यसेत्सप्तदशापि च ॥ १७४ ॥

ਫਿਰ ਨਾਭੀ ਦੇ ਆਧਾਰ-ਸਥਾਨ ਤੇ ਅਤੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪੈਰਾਂ ਦੀਆਂ ਸੰਧੀਆਂ ਤੇ ਵੀ ਮੰਤਰ ਦੇ ਅੱਖਰ ਇਕ-ਇਕ ਕਰਕੇ ਨਿਆਸ ਕਰੋ—ਸਾਰੇ ਸਤਾਰਾਂ ਅੱਖਰ।

Verse 175

व्यापकं च समस्तेन विदध्याञ्च यथाविधि । इन्द्रनीलनिभां भास्वन्मणिमौलिविराजिताम् ॥ १७५ ॥

ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਮੂਹ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਸ ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕ ਸਰੂਪ ਦਾ ਧਿਆਨ/ਰਚਨ ਕਰੋ—ਇੰਦ੍ਰਨੀਲ ਵਰਗਾ ਗੂੜ੍ਹਾ ਨੀਲਾ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ, ਅਤੇ ਚਮਕਦੇ ਮਣੀ-ਮੌਲੀ (ਮੁਕੁਟ) ਨਾਲ ਵਿਭੂਸ਼ਿਤ।

Verse 176

पञ्चवक्त्रां त्रिनयनामरुणांशुकधारिणीम् । दशहस्तां लसन्मुक्तामण्याभरणमंडिताम् ॥ १७६ ॥

ਉਸ ਦੇਵੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੋ—ਪੰਚਵਕਤ੍ਰਾ, ਤ੍ਰਿਨਯਨਾ, ਅਰੁਣ ਵਸਤ੍ਰ ਧਾਰਣ ਵਾਲੀ; ਦਸ਼ਹਸਤਾ, ਅਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਮੋਤੀ-ਮਣੀ ਦੇ ਆਭੂਸ਼ਣਾਂ ਨਾਲ ਮੰਡਿਤ।

Verse 177

रत्नस्तबकसंपन्नदेहां चारुस्मिताननाम् । पाशं पताकां चर्मापि शार्ङ्गचापं वरं करैः ॥ १७७ ॥

ਰਤਨਾਂ ਦੇ ਗੁੱਛਿਆਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਦੇਹ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਮੁਸਕਾਨ ਵਾਲੇ ਮੁਖ ਵਾਲੀ ਦੇਵੀ—ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਸ਼, ਪਤਾਕਾ, ਚਰਮ-ਢਾਲ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਸ਼ਾਰੰਗ ਧਨੁਸ਼ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।

Verse 178

दधानां वामपार्श्वस्थैः सर्वाभरणभूषितैः । अंकुशे च तथा शर्क्ति खङ्गं बाणं तथाभयम् ॥ १७८ ॥

ਸਾਰੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਭੂਸ਼ਿਤ, ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਸਥਿਤ ਸਹਚਰੀਆਂ ਸਮੇਤ ਦੇਵੀ—ਅੰਕੁਸ਼, ਸ਼ਕਤੀ, ਖੜਗ, ਬਾਣ ਅਤੇ ਅਭਯ ਮੁਦਰਾ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।

Verse 179

दधानां दक्षिणैर्हस्तैरासीनां पद्मविष्टरे । स्वाकारवर्णवेषास्यपाण्यायुधविभूषणैः ॥ १७९ ॥

ਕਮਲ-ਸਿੰਘਾਸਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠੀ ਦੇਵੀ ਆਪਣੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੁਭ ਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਉਸਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਰੂਪ—ਵਰਨ, ਵੇਸ਼, ਮੁਖ, ਹੱਥ, ਆਯੁਧ ਤੇ ਗਹਿਣੇ—ਸਭ ਯਥੋਚਿਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਚਮਕਦੇ ਹਨ।

Verse 180

शक्तिवृन्दैर्वृतां ध्यायेद्देवीं नित्यार्चनक्रमे । त्रिषट्कोणयुतं पद्ममष्टपत्रं ततो बहिः ॥ १८० ॥

ਨਿੱਤ ਆਰਾਧਨਾ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਸ਼ਕਤੀ-ਵ੍ਰਿੰਦਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ (ਯੰਤਰ ਵਿੱਚ) ਦੋ ਤ੍ਰਿਕੋਣਾਂ ਤੋਂ ਬਣੇ ਸ਼ਟਕੋਣ-ਯੁਕਤ ਪਦਮ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਅੱਠ-ਦਲ ਕਮਲ ਦਾ ਭਾਵ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 181

अष्टास्रं भूपुरद्वन्द्वावृतं तत्पुरयुग्मकम् । चतुर्द्वारयुतं दिक्षु शाखाभिश्च समन्वितम् ॥ १८१ ॥

ਉਹ (ਯੰਤਰ) ਅੱਠ-ਕੋਣੀ ਹੈ, ਭੂਪੁਰਾਂ ਦੇ ਜੋੜੇ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਅੰਦਰ ਪੁਰਾਂ ਦਾ ਯੁਗਮ ਹੈ; ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਅਤੇ ਸ਼ਾਖਾ-ਵਿਸਤਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਮਨ್ವਿਤ ਹੈ।

Verse 182

कृत्वा नामावृतां शक्तिं गणैस्तत्रार्चयेच्छिवाम् । एषा ते द्वादशी नित्या प्रोक्ता नीलपताकिनी ॥ १८२ ॥

ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਘੇਰੀ ਹੋਈ ਸ਼ਕਤੀ-ਰਚਨਾ ਕਰਕੇ, ਉੱਥੇ ਗਣਾਂ ਸਮੇਤ ਸ਼ਿਵਾ ਦੇਵੀ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰੇ। ਇਹ ਤੇਰੇ ਲਈ ਨਿੱਤ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਵਰਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—‘ਨੀਲਪਤਾਕਿਨੀ’ ਨਾਮ ਵਾਲਾ।

Verse 183

समरे विजयं खङ्गपादुकांजनसिद्धिदा । वेतालयक्षिणीचेटपिशाचादिप्रसाधिनी ॥ १८३ ॥

ਉਹ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਬਖ਼ਸ਼ਦੀ ਹੈ, ਖੜਗ, ਪਾਦੁਕਾ ਅਤੇ ਅੰਜਨ ਆਦਿ ਸਿੱਧੀਆਂ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਵੇਤਾਲ, ਯਕਸ਼ਿਣੀ, ਚੇਟਕ-ਸੇਵਕ, ਪਿਸਾਚ ਆਦਿਕ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ।

Verse 184

निधानबिलसिद्धान्नसाधिनी कामचोदिता । अथ त्रयोदेशीं नित्यां वक्ष्यामि श्रृणु नारद ॥ १८४ ॥

ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਨਿਧੀ-ਗੁਫ਼ਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸਿੱਧ ਅੰਨ ਨੂੰ ਸਫਲ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਬਣੀ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਨਿੱਤ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੀ ਵਰਤ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਸੁਣੋ, ਹੇ ਨਾਰਦ।

Verse 185

रसो नभस्तथा दाहो व्याप्तक्ष्मावनपूर्विका । खेन युक्ता भवेन्नित्या विजयैकाक्षरा मुने ॥ १८५ ॥

‘ਰਸ’, ‘ਨਭਸ’ ਅਤੇ ‘ਦਾਹ’, ਅਤੇ ‘ਵਿਆਪਤ’, ‘ਕ੍ਸ਼ਮਾ’, ‘ਵਨ’ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਕ੍ਰਮ—ਇਹ ਸਭ ‘ਖ’ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ, ਹੇ ਮੁਨੀ, ਨਿੱਤ ਇਕਾਖਰੀ ‘ਵਿਜਯਾ’ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 186

विद्याया व्यंजनैर्दीर्घस्वरयुक्तैश्चतुष्टयम् । शेषाभ्यां च द्वयं कुर्यात्षडंगानि करांगयोः ॥ १८६ ॥

ਇਸ ਵਿਦਿਆ ਲਈ ਲੰਮੇ ਸਵਰਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਵਿਅੰਜਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਚਾਰ ਦਾ ਸਮੂਹ ਬਣਾਏ; ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਦੋ ਨਾਲ ਇੱਕ ਜੋੜਾ ਕਰੇ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਾਂਗਾਂ ਉੱਤੇ ਛਡੰਗ ਨਿਆਸ ਕਰੇ।

Verse 187

ज्ञानेंद्रियेषु श्रोत्रादिष्वथ चित्ते च विन्यसेत् । अक्षराणि क्रमाद्बिन्दुयुतान्यन्यत्तु पूर्ववत् ॥ १८७ ॥

ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰ ਆਦਿ ਗਿਆਨਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਚਿੱਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਅੱਖਰ-ਨਿਆਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਬਿੰਦੂ-ਯੁਕਤ ਵਰਣ ਲੜੀਵਾਰ ਰੱਖੋ, ਬਾਕੀ ਵਿਧੀ ਪੂਰਵਵਤ ਕਰੋ।

Verse 188

पञ्च वक्त्रां दशभुजां प्रतिवक्त्रं त्रिलोचनाम् । भास्वन्मुकुटविन्यासचन्द्रलेखाविराजिताम् ॥ १८८ ॥

ਉਹ ਪੰਜ-ਮੁਖੀ ਅਤੇ ਦਸ-ਭੁਜਾ ਹੈ; ਹਰ ਮੁਖ ਉੱਤੇ ਤਿੰਨ ਨੇਤਰ ਹਨ। ਚਮਕਦੇ ਮੁਕੁਟਾਂ ਦੇ ਵਿਨਿਆਸ ਅਤੇ ਚੰਦਰਲੇਖਾ ਦੇ ਆਭੂਸ਼ਣ ਨਾਲ ਉਹ ਵਿਭੂਸ਼ਿਤ ਹੈ।

Verse 189

सर्वाभरणसंयुक्तां पीतांबरसमुज्ज्वलाम् । उद्यद्भास्वद्बिंबतुल्यदेहकांतिं शुचिस्मिताम् ॥ १८९ ॥

ਉਹ ਸਭ ਆਭੂਸ਼ਣਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਪੀਤਾਂਬਰ ਵਿੱਚ ਦਿਪਦੀ ਹੈ। ਉਗਦੇ ਚਮਕਦੇ ਬਿੰਬ ਵਰਗੀ ਦੇਹ-ਕਾਂਤੀ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ, ਸ਼ਾਂਤ ਮੁਸਕਾਨ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ।

Verse 190

शंखं पाशं खेटचापौ कह्लारं वामबाहुभिः । चक्रं तथांकुशं खङ्गं सायकं मातुलुं गकम् ॥ १९० ॥

ਖੱਬੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਖ, ਪਾਸ਼, ਖੇਟ (ਢਾਲ) ਅਤੇ ਚਾਪ (ਧਨੁਸ਼), ਅਤੇ ਕਹਲਾਰ (ਕਮਲ) ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਕ੍ਰ, ਅੰਕੁਸ਼, ਖੜਗ, ਸਾਯਕ (ਬਾਣ) ਅਤੇ ਮਾਤੁਲੁੰਗ (ਬੀਜਪੂਰ) ਵੀ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।

Verse 191

दधानां दक्षिणैर्हस्तैः प्रयोगे भीमदर्शनाम् । उपासनेति सौम्यां च सिंहोपरि कृतासनाम् ॥ १९१ ॥

ਸੱਜੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਧਾਰਨ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਰੂਪ ਨਾਲ, ਪ੍ਰਯੋਗ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਭੀਮ-ਦਰਸ਼ਨ ਰੂਪ ਮੰਨ ਕੇ ਭਾਵਨਾ ਕਰੋ। ਪਰ ਉਪਾਸਨਾ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਸੌਮ੍ਯਾ, ਸਿੰਘ ਉੱਤੇ ਆਸਨਸਥ ਧਿਆਨ ਕਰੋ।

Verse 192

व्याघ्रारूढाभिरभितः शक्तिभिः परिवारिताम् । समरे पूजनेऽन्येषु प्रयोगेषु सुखासनाम् ॥ १९२ ॥

ਉਹ ਦੇਵੀ ਚੌਂਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਬਿਆਘ੍ਰ-ਆਰੂੜ੍ਹ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਹੈ; ਯੁੱਧ, ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਰਮ-ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਖਾਸਨ ਉੱਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 193

शक्तयश्चापि पूजायां सुखासनसमन्विताः । सर्वा देव्याः समाकारमुखपाण्यायुधा अपि ॥ १९३ ॥

ਪੂਜਾ-ਵਿਧੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁਖਾਸਨ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਮੰਨਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਦੇਵੀਆਂ ਸਮਰੂਪ—ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਮੁਖ, ਹੱਥ ਅਤੇ ਆਯੁਧਾਂ ਵਾਲੀਆਂ—ਧਿਆਨ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਣ।

Verse 194

चतुरस्रद्वयं कृत्वा चतुर्द्वारोपशोभितम् । शाखष्टकसमोपेतं तत्र प्राग्वत्समर्चयेत् ॥ १९४ ॥

ਦੋ ਚਤੁਰਸ੍ਰ ਮੰਡਲ ਬਣਾਕੇ, ਚਾਰ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਿਤ ਕਰੇ ਅਤੇ ਅੱਠ ਸ਼ਾਖਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਕਰੇ; ਉੱਥੇ ਪੂਰਬ-ਮੁਖ ਵਤਸ ਦੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਮ੍ਯਕ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।

Verse 195

तदंतर्वृतयुग्मांतरष्टकोणं विधाय तु । तदंतश्च तथा पद्मं षोडशच्छदसंयुतम् ॥ १९५ ॥

ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਦੋ ਵਰਤੂਲਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਅੱਠ-ਕੋਣ ਬਣਾਏ; ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਪੰਖੁੜੀਆਂ ਵਾਲਾ ਕਮਲ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਚੇ।

Verse 196

तथैवाष्टच्छद पद्मं विधायावाह्य तत्र ताम् । तत्तच्छक्त्या वृतां सम्यगुपचारैस्तथार्चयेत् ॥ १९६ ॥

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੱਠ ਪੰਖੁੜੀਆਂ ਵਾਲਾ ਕਮਲ ਬਣਾਕੇ ਉੱਥੇ ਉਸ ਦਾ ਆਵਾਹਨ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਆਪਣੀਆਂ-ਆਪਣੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਦੇਵੀ ਦੀ ਯਥੋਚਿਤ ਉਪਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਮ੍ਯਕ ਅਰਚਨਾ ਕਰੇ।

Verse 197

एषा त्रiयोदशी प्रोक्ता वादेयुद्धे जयप्रदा । चतुर्दशीं प्रवक्ष्येऽथ नित्यां वै सर्वमंगलाम् ॥ १९७ ॥

ਇਹ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੀ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਦੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਨਿੱਤ ਆਚਰਨਯੋਗ ਅਤੇ ਸਰਬ ਮੰਗਲਮਈ ਹੈ।

Verse 198

हृदंबुवनयुक्तं खं नित्या स्यात्सर्वमंगला ॥ १९८ ॥

‘ਹ੍ਰਿਤ੍’ (ਹਿਰਦਾ), ‘ਅੰਬੁ’ (ਜਲ) ਅਤੇ ‘ਵਨ’ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ‘ਖ’ ਅੱਖਰ ਨਿੱਤ ਹੀ ਸਰਬ ਮੰਗਲ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣੇ।

Verse 199

एकाक्षर्यनया सिद्धो जायते खेचरः क्षणात् । षड्दीर्घाढ्यां मूलविद्यां षडंगेषु प्रविन्यसेत् ॥ १९९ ॥

ਇਸ ਏਕਾਖਰੀ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਸਾਧਕ ਛਿਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਿੱਧ ਹੋ ਕੇ ‘ਖੇਚਰ’ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਛੇ ਦੀਰਘ ਸਵਰਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਮੂਲ-ਵਿਦਿਆ ਦਾ ਛਡੰਗ-ਨਿਆਸ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਕਰੇ।

Verse 200

तां नित्यां जातरूपाभां मुक्तामाणिक्यभूषणाम् । माणिक्यमुकुटां नेत्रद्वयप्रेंखद्दयापराम् ॥ २०० ॥

ਮੈਂ ਉਸ ਨਿਤਿਆ ਦੇਵੀ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ—ਸ਼ੁੱਧ ਸੋਨੇ ਵਰਗੀ ਦਿਪਤ, ਮੋਤੀਆਂ ਅਤੇ ਮਾਣਿਕਾਂ ਦੇ ਭੂਸ਼ਣਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ, ਮਾਣਿਕ-ਮੁਕੁਟ ਧਾਰਣ ਵਾਲੀ, ਪਰਮ ਦਇਆਮਈ; ਉਸ ਦੀਆਂ ਦੋ ਅੱਖਾਂ ਸਨੇਹ ਭਰੀ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਮ੍ਰਿਦੁ ਝੂਲਦੀਆਂ ਸਨ।