Mantra-Māhātmya and Sādhana of Kārtavīryārjuna (Nyāsa, Yantra, Homa, and Dīpa-Vrata)
ਨਾਰਦ ਕਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਉਤ्थਾਨ‑ਪਤਨ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਾਰਤਵੀਰਿਆਰਜੁਨ ਦੀ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੇਵਾ ਕਿਉਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਸੁਦਰਸ਼ਨ‑ਚਕ੍ਰ ਦਾ ਅਵਤਾਰ ਹੈ; ਦੱਤਾਤ੍ਰੇਯ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਪਰਮ ਤੇਜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਮਾਤ੍ਰ ਜਿੱਤ ਤੇ ਨੁਕਸਾਨ ਦੀ ਭਰਪਾਈ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਗੁਪਤ ਤਾਂਤ੍ਰਿਕ ਵਿਧੀਆਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ—ਨਿਆਸ‑ਕਵਚ ਸਥਾਪਨਾ, ਮੰਤ੍ਰ‑ਪਰੀਖਿਆ, ਵਿਨਿਯੋਗ (ਰਿਸ਼ੀ ਦੱਤਾਤ੍ਰੇਯ, ਛੰਦ ਅਨੁਸ਼ਟੁਪ, ਦੇਵਤਾ ਕਾਰਤਵੀਰਿਆਰਜੁਨ, ਬੀਜ/ਸ਼ਕਤੀ ਧ੍ਰੁਵ), ਅੰਗਨਿਆਸ ਅਤੇ ਧਿਆਨ‑ਮੂਰਤੀ। ਜਪ ਗਿਣਤੀ, ਹੋਮ ਦੇ ਭਾਗ‑ਆਹੁਤੀਆਂ, ਛਟਕੋਣ‑ਤ੍ਰਿਕੋਣ ਯੰਤਰ ਰੇਖਾ, ਅਸ਼ਟਸ਼ਕਤੀ ਪੂਜਾ, ਪੂਰਾ ਯੰਤਰ‑ਵਿਧਾਨ, ਕੁੰਭਾਭਿਸ਼ੇਕ ਦੇ ਫਲ ਅਤੇ ਪਿੰਡ‑ਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਫਲ ਅਨੁਸਾਰ ਹੋਮ‑ਦ੍ਰਵ੍ਯ—ਉੱਚਾਟਨ, ਵਸ਼੍ਯ, ਸ਼ਾਂਤੀ, ਸਤੰਭਨ, ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ, ਚੋਰੀ‑ਨਿਵਾਰਣ—ਅਤੇ ਆਹੁਤੀ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਨਿਯਮ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਮੰਤ੍ਰ‑ਕੁਲ ਤੇ ਛੰਦਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ, ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਪ੍ਰਯੋਗ ਵਿੱਚ ਸਾਵਧਾਨੀ ਅਤੇ ਰਾਤ ਦੇ ਪਾਠ ਬਾਰੇ ਚੇਤਾਵਨੀ ਵੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਦੀਪ‑ਵ੍ਰਤ—ਸ਼ੁਭ ਮਾਸ‑ਤਿਥੀ‑ਨਕਸ਼ਤਰ‑ਯੋਗ, ਦੀਵੇ ਦੇ ਪਾਤਰ ਦਾ ਮਾਪ, ਬੱਤੀ ਗਿਣਤੀ, ਸਥਾਪਨਾ, ਸੰਕਲਪ‑ਮੰਤ੍ਰ, ਸ਼ਕੁਨ, ਆਚਾਰ ਨਿਯਮ, ਗੁਰੂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਭੋਜਨ‑ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਨਾਲ ਸਮਾਪਤੀ; ਫਿਰ ਉਪਸੰਹਾਰ।
Shlokas
Verse 1
नारद उवाच । कार्तवीर्यतप्रभृतयो नृपा बहुविधा भुवि । जायंतेऽथ प्रलीयंते स्वस्वकर्मानुसारतः ॥ १ ॥
ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕਾਰਤਵੀਰਿਆ ਆਦਿ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਰਾਜੇ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਲਯ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 2
तत्कथं राजवर्योऽसौ लोकेसेव्यत्वमागतः । समुल्लंघ्य नृपानन्यानेतन्मे नुद संशयम् ॥ २ ॥
ਤਾਂ ਫਿਰ ਉਹ ਰਾਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੋਰ ਸਭ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੇਵਣਯੋਗ ਕਿਵੇਂ ਬਣਿਆ? ਮੇਰਾ ਇਹ ਸੰਦੇਹ ਦੂਰ ਕਰੋ।
Verse 3
सनत्कुमार उवाच । श्रृणु नारद वक्ष्यामि संदेहविनिवृत्तये । यथा सेव्यत्वमापन्नः कार्तवीर्यार्जुनो भुवि ॥ ३ ॥
ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਨਾਰਦ, ਸੁਣ; ਤੇਰੇ ਸੰਦੇਹ ਦੇ ਨਿਵਾਰਣ ਲਈ ਮੈਂ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕਾਰਤਵੀਰਿਆਰਜੁਨ ਕਿਵੇਂ ਪੂਜਣਯੋਗ ਤੇ ਸੇਵਣਯੋਗ ਬਣਿਆ।
Verse 4
यः सुदर्शनचक्रस्यावतारः पृथिवीतले । दत्तात्रेयं समाराध्य लब्धवांस्तेज उत्तमम् ॥ ४ ॥
ਜੋ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਚੱਕਰ ਦਾ ਅਵਤਾਰ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਦੱਤਾਤ੍ਰੇਯ ਦੀ ਵਿਧੀਵਤ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰਕੇ ਪਰਮ ਉੱਤਮ ਤੇਜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।
Verse 5
तस्य क्षितीश्वरेंद्रस्य स्मरणादेव नारद । शत्रूञ्जयति संग्रामे नष्टं प्राप्नोति सत्वरम् ॥ ५ ॥
ਹੇ ਨਾਰਦ, ਉਸ ਧਰਤੀ ਦੇ ਸਮਰਾਟ ਦਾ ਕੇਵਲ ਸਿਮਰਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਆਚਿਆ ਹੋਇਆ ਛੇਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 6
तेनास्य मंत्रपूजादि सर्वतंत्रेषु गोपितम् । तुभ्यं प्रकाशयिष्येऽहं सर्वसिद्धिप्रदायकम् ॥ ६ ॥
ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਜਪ, ਪੂਜਾ ਆਦਿ ਦੇ ਕਰਮ ਸਭ ਤੰਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਪਤ ਰੱਖੇ ਗਏ ਹਨ; ਪਰ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਾਂਗਾ—ਜੋ ਸਭ ਸਿੱਧੀਆਂ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹਨ।
Verse 7
वह्नितारयुता रौद्री लक्ष्मीरग्नींदुशांतियुक् । वेधाधरेन्दुशांत्याढ्यो निद्रयाशाग्नि बिंदुयुक् ॥ ७ ॥
ਰੌਦ੍ਰੀ ਅੱਗ ਅਤੇ ਤਾਰਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ; ਲਕਸ਼ਮੀ ਅੱਗ ਅਤੇ ਚੰਦਰ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਹੈ। ਵੇਧਾ ਧਾਰਕ ਚੰਦਰ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਹੈ; ਅਤੇ ਨਿਦਰਾ ਯਾਸ਼ਾ, ਅੱਗ ਤੇ ਬਿੰਦੂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ।
Verse 8
पाशो मायांकुशं पद्मावर्मास्त्रे कार्तवीपदम् । रेफोवा द्यासनोऽनन्तो वह्निजौ कर्णसंस्थितौ ॥ ८ ॥
ਇਸ ਨਿਆਸ/ਕਵਚ-ਵਿਧਾਨ ਵਿੱਚ ਪਾਸ਼, ਮਾਇਆ-ਅੰਕੁਸ਼, ਪਦਮ, ਵਰਮ ਅਤੇ ਅਸਤ੍ਰ, ਅਤੇ ‘ਕਾਰਤਵੀ’ ਪਦ ਦਾ ਵਿਨਿਆਸ ਕਰੋ। ‘ਰ’ (ਰੇਫ) ਜਾਂ ‘ਵਾ’ ਅੱਖਰ, ‘ਦਿਆਸਨ’, ‘ਅਨੰਤ’ ਅਤੇ ਅਗਨੀ ਦੇ ਦੋ ਅੱਖਰ—ਦੋਵੇਂ ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੋ॥ ੮ ॥
Verse 9
मेषः सदीर्घः पवनो मनुरुक्तो हृदंतिमः । ऊनर्विशतिवर्णोऽयं तारादिर्नखवर्णकः ॥ ९ ॥
‘ਮੇਸ਼’ ਨੂੰ ‘ਸਦੀਰਘ’ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਹ ‘ਪਵਨ’ ਸਰੂਪ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਮਨੂ-ਉਕਤ’ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਅੰਤ ‘ਹ੍ਰਦ੍’ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕ੍ਰਮ ਵੀਹ ਤੋਂ ਘੱਟ ਅੱਖਰਾਂ ਦਾ ਹੈ; ‘ਤਾਰਾ’ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਹੋ ਕੇ ‘ਨਖ-ਵਰਨ’ ਲੱਛਣ ਵਾਲਾ ਹੈ॥ ੯ ॥
Verse 10
दत्तात्रेयो मुनिश्चास्यच्छन्दोऽनुष्टुबुदाहृतम् । कार्तवीर्यार्जुनो देवो बीजशक्तिर्ध्रुवश्च हृत् ॥ १० ॥
ਇਸ ਮੰਤ੍ਰ/ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀ ਦੱਤਾਤ੍ਰੇਯ ਮੁਨੀ ਹਨ ਅਤੇ ਛੰਦ ਅਨੁਸ਼ਟੁਪ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਦੇਵਤਾ ਕਾਰਤਵੀਰਿਆਰਜੁਨ; ਬੀਜ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ‘ਧ੍ਰੁਵ’; ਅਤੇ ‘ਹ੍ਰਦ੍’ ਅਰਥਾਤ ਹਿਰਦਾ ਇਸ ਦਾ ਸਥਾਨ ਹੈ॥ ੧੦ ॥
Verse 11
शेषाढ्यबीजयुग्मेन हृदयं विन्यसेदधः । शांतियुक्तचतुर्थेन कामाद्येन शिरोंऽगकम् ॥ ११ ॥
ਸ਼ੇਸ਼-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਬੀਜਾਂ ਦੇ ਯੁਗਮ ਨਾਲ ਹੇਠਾਂ ਹਿਰਦਾ-ਨਿਆਸ ਕਰੋ। ਅਤੇ ‘ਸ਼ਾਂਤੀ’ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਚੌਥੇ (ਬੀਜ) ਨੂੰ ‘ਕਾਮ…’ ਆਦਿ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਕਰਕੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਅੰਗ-ਨਿਆਸ ਕਰੋ॥ ੧੧ ॥
Verse 12
इन्द्वाढ्यं वामकर्णाद्यमाययोर्वीशयुक्तया । शिखामंकुशपद्माभ्यां सवाग्भ्यां वर्म विन्यसेत् ॥ १२ ॥
ਇੰਦੂ-ਤੱਤਵ ਨਾਲ ਯੁਕਤ (ਅੱਖਰ) ਖੱਬੇ ਕੰਨ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਕਰਕੇ ਵਿਨਿਆਸ ਕਰੋ। ਅਤੇ ਮਾਇਆ-ਵਰਨਾਂ ਨੂੰ ‘ਵੀਹ’ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ, ਵਾਕ-ਸੰਬੰਧੀ ਅੱਖਰਾਂ ਸਮੇਤ ਸ਼ਿਖਾ, ਅੰਕੁਸ਼ ਅਤੇ ਪਦਮ ਉੱਤੇ ਵਰਮ (ਕਵਚ) ਦਾ ਨਿਆਸ ਕਰੋ॥ ੧੨ ॥
Verse 13
वर्मास्त्राभ्यामस्त्रमुक्तं शेषार्णैर्व्यापकं पुनः । हृदये जठरे नाभौ जठरे गुह्यदेशतः ॥ १३ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਮ-ਮੰਤ੍ਰ ਅਤੇ ਅਸਤ੍ਰ-ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਅਸਤ੍ਰ ਛੱਡ ਕੇ, ਬਾਕੀ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਮੁੜ ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ ਰੱਖਿਆ-ਨਿਆਸ ਕਰੇ—ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ, ਉਦਰ ਵਿੱਚ, ਨਾਭੀ ਵਿੱਚ, ਫਿਰ ਉਦਰ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਗੁਹ੍ਯ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ।
Verse 14
दक्षपादे वामपादे सक्थ्नि जानुनि जंघयोः । विन्यसेद्बीजदशकं प्रणवद्वयमध्यगम् ॥ १४ ॥
ਸੱਜੇ ਪੈਰ ਤੇ, ਖੱਬੇ ਪੈਰ ਤੇ, ਰਾਨ ਵਿੱਚ, ਘੁੱਟਨੇ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਪਿੰਡਲੀਆਂ ਵਿੱਚ—ਦੋ ਪ੍ਰਣਵ (ਓਂ) ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਾਲੇ ਦਸ ਬੀਜ ਅੱਖਰਾਂ ਦਾ ਨਿਆਸ ਕਰੇ।
Verse 15
ताराद्यानथ शेषार्णान्मस्तके च ललाटके । भ्रुवोः श्रुत्योस्तथैवाक्ष्णोर्नसि वक्त्रे गलेंऽसके ॥ १५ ॥
ਫਿਰ ‘ਤਾਰਾ’ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਬਾਕੀ ਅੱਖਰਾਂ ਦਾ ਨਿਆਸ—ਸਿਰ ਤੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੌਂਹਾਂ, ਕੰਨ, ਅੱਖਾਂ, ਨੱਕ, ਮੂੰਹ ਅਤੇ ਗਲ੍ਹ ਤੇ ਮੋਢੇ ਦੇ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਉੱਤੇ ਕਰੇ।
Verse 16
सर्वमन्त्रेण सर्वांगे कृत्वा व्यापकमादृतः । सर्वेष्टसिद्धये ध्यायेत्कार्तवीर्यं जनेश्वरम् ॥ १६ ॥
‘ਸਰਬ-ਮੰਤ੍ਰ’ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਆਦਰ ਸਹਿਤ ਵਿਆਪਕ ਨਿਆਸ ਕਰਕੇ, ਸਭ ਇੱਛਤ ਸਿੱਧੀਆਂ ਲਈ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਈਸ਼ਵਰ ਕਾਰਤਵੀਰਯ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ।
Verse 17
उद्यद्रर्कसहस्राभं सर्वभूपतिवन्दितम् । दोर्भिः पञ्चाशता दक्षैर्बाणान्वामैर्धनूंषि च ॥ १७ ॥
ਉਹ ਚੜ੍ਹਦੇ ਹਜ਼ਾਰ ਸੂਰਜਾਂ ਵਰਗਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਅਤੇ ਸਭ ਰਾਜਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਵੰਦਿਤ ਸੀ; ਉਸ ਦੀਆਂ ਪੰਜਾਹ ਨਿਪੁੰਨ ਬਾਂਹਾਂ—ਸੱਜੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਬਾਣ ਅਤੇ ਖੱਬੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਧਨੁੱਖ ਸਨ।
Verse 18
दधतं स्वर्णमालाढ्यं रक्तवस्त्रसमावृतम् । चक्रावतारं श्रीविष्णोर्ध्यायेदर्जुनभूपतिम् ॥ १८ ॥
ਸੋਨੇ ਦੀ ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਅਤੇ ਲਾਲ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ, ਸ਼੍ਰੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਚੱਕਰ-ਅਵਤਾਰ ਸਰੂਪ ਰਾਜਾ ਅਰਜੁਨ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 19
लक्षमेकं जपेन्मन्त्रं दशांशं जुहुयात्तिलैः । सतण्डुलैः पायसेन विष्णुपीठे यजत्तुतम् ॥ १९ ॥
ਮੰਤਰ ਦਾ ਇੱਕ ਲੱਖ ਜਪ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਉਸ ਦਾ ਦਸਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਤਿਲਾਂ ਨਾਲ, ਚੌਲ ਦੇ ਦਾਣਿਆਂ ਅਤੇ ਪਾਇਸ ਸਮੇਤ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀ ਦੇਵੇ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਪੀਠ ਉੱਤੇ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।
Verse 20
षट्कोणेषु षडंगानि ततो दिक्षु विविक्षु च । चौरमदविभञ्जनं मारीमदविभंजनम् ॥ २० ॥
ਛੇ-ਕੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਛਡੰਗਾਂ ਦਾ ਨਿਆਸ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਉਪਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਚੌਰਮਦਵਿਭੰਜਨ’ ਅਤੇ ‘ਮਾਰੀਮਦਵਿਭੰਜਨ’ ਮੰਤ੍ਰ ਲਿਖੇ।
Verse 21
अरिमदविभंजनं दैत्यमदविभंजनम् । दुष्टनाशं दुःखनाशं दुरितापद्विनाशकम् ॥ २१ ॥
ਉਹ ਵੈਰੀਆਂ ਦੇ ਮਦ ਨੂੰ ਭੰਨਣ ਵਾਲਾ, ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਤੋੜਣ ਵਾਲਾ; ਦੁਸ਼ਟਨਾਸ਼ਕ, ਦੁੱਖਨਾਸ਼ਕ ਅਤੇ ਦੁਰਿਤ-ਆਪਦਾਵਾਂ ਦਾ ਵਿਨਾਸ਼ਕ ਹੈ।
Verse 22
दिक्ष्वष्टशक्तयः पूज्याः प्राच्यादिष्वसितप्रभाः । क्षेमंकरी वश्यकरी श्रीकरी च यशस्करी ॥ २२ ॥
ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਠ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ—ਪੂਰਬ ਆਦਿ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਆਮ ਪ੍ਰਭਾ ਵਾਲੀਆਂ—ਖੇਮੰਕਰੀ, ਵਸ਼੍ਯਕਰੀ, ਸ਼੍ਰੀਕਰੀ ਅਤੇ ਯਸ਼ਸਕਰੀ।
Verse 23
आयुः करी तथा प्रज्ञाकरी विद्याकरी पुनः । धनकर्यष्टमी पश्चाल्लोकेशा अस्त्रसंयुताः ॥ २३ ॥
ਇਹ ਆਯੁ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹੈ; ਇਹ ਪ੍ਰਜ్ఞਾ ਬਖ਼ਸ਼ਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਵਿਦਿਆ ਵੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਸ਼ਟਮੀ-ਵ੍ਰਤ ਧਨ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਲੋਕਪਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 24
एवं संसाधितो मंत्रः प्रयोगार्हः प्रजायते । कार्तवीर्यार्जुनस्याथ पूजायंत्रमिहोच्यते ॥ २४ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਸਾਧਿਤ ਮੰਤ੍ਰ ਪ੍ਰਯੋਗ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਇੱਥੇ ਕਾਰਤਵੀਰਿਆਰਜੁਨ ਦਾ ਪੂਜਾ-ਯੰਤਰ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 25
स्वबीजानंगध्रुववाक्कर्णिकं दिग्दलं लिखेत् । तारादिवर्मांतदलं शेषवर्णदलांतरम् ॥ २५ ॥
ਕਰਨਿਕਾ (ਮੱਧ) ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਬੀਜਾਖਰ ਨਾਲ ਅੰਗ-ਮੰਤ੍ਰ, ਧ੍ਰੁਵ-ਵਾਕ ਅਤੇ ਵਾਕ੍-ਮੰਤ੍ਰ ਲਿਖੇ; ਫਿਰ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਦਲ (ਪੰਖੁੜੀਆਂ) ਬਣਾਏ। ਦਲਾਂ ਉੱਤੇ ਤਾਰਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਵਰਮ ਤੱਕ ਲਿਖੇ, ਅਤੇ ਦਲਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਬਾਕੀ ਵਰਣ ਲਿਖੇ।
Verse 26
ऊष्मान्त्यस्वरकिंजल्कं शेषार्णैः परिवेष्टितम् । कोणालंकृतभूतार्णभूगृहं यन्त्रमीशितुः ॥ २६ ॥
ਈਸ਼ਵਰ ਦੇ ਯੰਤਰ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਊਸ਼ਮਾਂਤ੍ਯ (ਸ਼--ਸ-ਹ) ਤੱਕ ਦੇ ਸਵਰਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ‘ਕਿੰਜਲਕ’ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਉਹ ਬਾਕੀ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਦੇ ਕੋਨੇ ਭੂਤਾਖਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਏ ਜਾਣ, ਅਤੇ ਇਹ ਭੂਗ੍ਰਿਹ (ਚੌਕੋਰ ਘੇਰਾ) ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਵੇ।
Verse 27
शुद्धभूमावष्टगन्धैर्लिखित्वा यन्त्रमादरात् । तत्र कुंभं प्रतिष्ठाप्य तत्रावाह्यार्चयेन्नृपम् ॥ २७ ॥
ਸ਼ੁੱਧ ਭੂਮੀ ਉੱਤੇ ਅਸ਼ਟਗੰਧ ਨਾਲ ਆਦਰ ਸਹਿਤ ਯੰਤਰ ਲਿਖੇ। ਫਿਰ ਉਸ ਉੱਤੇ ਕੁੰਭ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕਰਕੇ, ਓਥੇ ਹੀ ਦੇਵਤਾ ਦਾ ਆਵਾਹਨ ਕਰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਨ੍ਰਿਪ (ਦੇਵ) ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰੇ।
Verse 28
स्पृष्ट्वा कुंभं जपेन्मन्त्रं सहस्रं विजितेंद्रियः । अभिषिं चेत्तदंभोभिः प्रियं सर्वेष्टसिद्धये ॥ २८ ॥
ਕੁੰਭ ਨੂੰ ਛੂਹ ਕੇ, ਜਿਤੇੰਦ੍ਰੀ ਸਾਧਕ ਮੰਤਰ ਦਾ ਹਜ਼ਾਰ ਵਾਰ ਜਪ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਉਸੇ ਜਲ ਨਾਲ ਪ੍ਰਿਯ ਦੇਵਤਾ ਦਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਸਭ ਇੱਛਿਤ ਸਿੱਧੀਆਂ ਮਿਲਣ।
Verse 29
पुत्रान्यशो रोगनाशमायुः स्वजनरंजनम् । वाक्सिद्धिं सुदृशः कुम्भाभिषिक्तो लभते नरः ॥ २९ ॥
ਕੁੰਭ-ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਨਾਲ ਅਭਿਸ਼ਿਕਤ ਮਨੁੱਖ ਪੁੱਤਰ, ਯਸ਼, ਰੋਗਾਂ ਦਾ ਨਾਸ, ਲੰਮੀ ਉਮਰ, ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤ, ਵਾਕ-ਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਰੂਪ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 30
शत्रूपद्रव आपन्ने ग्रामे वा पुटभेदने । संस्थापंयेदिदं यन्त्रं शत्रुभीतिनिवृत्तये ॥ ३० ॥
ਜਦੋਂ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਸ਼ਤਰੂਆਂ ਦਾ ਉਪਦ੍ਰਵ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਰੱਖਿਆ-ਪੁਟ ਟੁੱਟ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਸ਼ਤਰੂ-ਭੈ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਇਹ ਯੰਤਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 31
सर्षपारिष्टलशुनकार्पासैर्मार्यते रिपुः । धत्तूरैः स्तभ्यते निम्बैर्द्वेष्यते वश्यतेंऽबुजैः ॥ ३१ ॥
ਸਰੋਂ, ਅਰਿਸ਼ਟ, ਲਸਣ ਅਤੇ ਕਪਾਹ ਨਾਲ ਸ਼ਤਰੂ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਹਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਧਤੂਰੇ ਨਾਲ ਉਹ ਸਤੰਭਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਨੀਮ ਨਾਲ ਉਸ ਵਿੱਚ ਦ੍ਵੈਸ਼ ਜਾਗਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
Verse 32
उच्चाटने विभीतस्य समिद्भिः खदिरस्य च । कटुतैलमहिष्याज्यैर्होमद्रव्यांजनं स्मृतम् ॥ ३२ ॥
ਉੱਚਾਟਨ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਵਿਭੀਤਕ ਅਤੇ ਖਦਿਰ ਦੀਆਂ ਸਮਿਧਾਂ, ਨਾਲ ਹੀ ਤਿੱਖਾ ਤੇਲ ਅਤੇ ਮਹਿਸ਼ੀ ਦਾ ਘਿਉ—ਇਹ ਹੋਮ ਦੇ ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 33
यवैर्हुते श्रियः प्राप्तिस्तिलैराज्यैरघक्षयः । तिलतंडुलसिद्धार्थजालैर्वश्यो नृपो भवेत् ॥ ३३ ॥
ਜੌ ਨਾਲ ਹਵਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰੀ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਤਿਲ ਅਤੇ ਘਿਉ ਨਾਲ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤਿਲ, ਚੌਲ ਅਤੇ ਚਿੱਟੀ ਸਰੋਂ ਦੇ ਵਿਨਿਆਸ-ਯੁਕਤ ਪ੍ਰਯੋਗ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਵੀ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Verse 34
अपामार्गार्कदूर्वाणां होमो लक्ष्मीप्रदोऽघनुत् । स्त्रीवश्यकृत्प्रियंगूणां मुराणां भूतशांतिदः ॥ ३४ ॥
ਅਪਾਮਾਰਗ, ਅਰਕ ਅਤੇ ਦੂਬ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਹਵਨ ਲਕਸ਼ਮੀ-ਪ੍ਰਦ ਅਤੇ ਪਾਪ-ਨਾਸ਼ਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪ੍ਰਿਯੰਗੂ ਨਾਲ ਹਵਨ ਇਸਤਰੀ-ਵਸ਼ਕਾਰੀ, ਅਤੇ ਮੁਰਾ ਨਾਲ ਹਵਨ ਭੂਤ-ਪ੍ਰੇਤ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।
Verse 35
अश्वत्थोदुंबरप्लक्षवटबिल्वसमुद्भवाः । समिधो लभते हुत्वा पुत्रानायुर्द्धनं सुखम् ॥ ३५ ॥
ਅਸ਼ਵੱਥ, ਉਦੁੰਬਰ, ਪਲਕਸ਼, ਵਟ ਅਤੇ ਬਿਲਵ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਮਿਲੀਆਂ ਸਮਿਧਾਂ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਅਰਪਣ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪੁੱਤਰ, ਲੰਮੀ ਉਮਰ, ਧਨ ਅਤੇ ਸੁਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 36
निर्मोकहेमसिद्धार्थलवणैश्चौरनाशनम् । रोचनागोमयैस्तंभो भूप्राप्तिः शालिभिर्हुतैः ॥ ३६ ॥
ਸੱਪ ਦੀ ਉਤਰੀ ਖਾਲ (ਨਿਰਮੋਕ), ਸੋਨਾ, ਚਿੱਟੀ ਸਰੋਂ ਅਤੇ ਲੂਣ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਨਾਲ ਚੋਰ-ਨਾਸ਼ (ਚੋਰੀ ਰੋਕਥਾਮ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਰੋਚਨਾ ਅਤੇ ਗੋਬਰ ਨਾਲ ਸਤੰਭਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਸ਼ਾਲੀ ਧਾਨ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਨਾਲ ਭੂਮੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 37
होमसंख्या तु सर्वत्र सहस्रादयुतावधि । प्रकल्पनीया मन्त्रज्ञैः कार्य्यगौरवलाघवात् ॥ ३७ ॥
ਹਰ ਥਾਂ ਹਵਨ ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਤੱਕ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਮੰਤ੍ਰ-ਜਾਣੂ ਲੋਕ ਕਾਰਜ ਦੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਜਾਂ ਹਲਕਾਪਣ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਨਿਯਤ ਕਰਨ।
Verse 38
कार्तवीर्य्यस्य मन्त्राणामुच्यते लक्षणं बुधाः । कार्तवीर्यार्जुनं ङेंतं सर्वमंत्रेषु योजयेत् ॥ ३८ ॥
ਹੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨੋ, ਕਾਰਤਵੀਰ੍ਯ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਭ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ‘ङेंतं’ ਇਹ ਬੀਜ-ਚਿੰਨ੍ਹ ‘ਕਾਰਤਵੀਰ੍ਯਾਰਜੁਨ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜੋੜਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ॥
Verse 39
स्वबीजाद्यो दशार्णोऽसौ अन्ये नवशिवाक्षराः । आद्यबीजद्वयेनासौ द्वितीयो मन्त्र ईरितः ॥ ३९ ॥
ਆਪਣੇ ਬੀਜ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਉਹ ਮੰਤ੍ਰ ਦਸ਼ਾਰ্ণ (ਦਸ ਅੱਖਰਾਂ) ਦਾ ਹੈ; ਹੋਰ ਨਵ-ਸ਼ਿਵਾਖਰ ਹਨ। ਜਦ ਪਹਿਲੇ ਦੋ ਬੀਜ ਅੱਗੇ ਜੋੜੇ ਜਾਣ, ਤਦ ਉਹੀ ਦੂਜਾ ਮੰਤ੍ਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ॥
Verse 40
स्वकामाभ्यां तृतीयोऽसौ स्वभ्रूभ्यां तु चतुर्थकः । स्वपाशाभ्यां पञ्चमोऽसौ षष्टः स्वेन च मायया ॥ ४० ॥
ਉਸ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਤੋਂ ਤੀਜਾ ਮੰਤ੍ਰ, ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਭੌਂਹਾਂ ਤੋਂ ਚੌਥਾ। ਆਪਣੇ ਪਾਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਪੰਜਵਾਂ, ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਮਾਇਆ-ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਛੇਵਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ॥
Verse 41
स्वांकुशाभ्यां सप्तमः स्यात्स्वरमाभ्यामथाष्टमः । स्ववाग्भवाभ्यां नवमो वर्मास्त्राभ्यामथांतिमः ॥ ४१ ॥
‘ਸ੍ਵਾ’ ਅਤੇ ‘ਅੰਕੁਸ਼’ ਦੇ ਜੋੜੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸੱਤਵਾਂ (ਨਿਆਸ) ਹੋਵੇ; ਫਿਰ ‘ਸ੍ਵਰ’ ਅਤੇ ‘ਮਾ’ ਨਾਲ ਅੱਠਵਾਂ। ‘ਵਾਗ੍’ ਅਤੇ ‘ਭਵ’ ਨਾਲ ਨੌਵਾਂ, ਅਤੇ ‘ਵਰਮ’ ਤੇ ‘ਅਸਤ੍ਰ’ ਨਾਲ ਅੰਤਿਮ॥
Verse 42
द्वितीयादिनवांतेषु बीजयोः स्याद्व्यतिक्रमः । मंत्रे तु दशमे वर्णा नववर्मास्त्रमध्यगाः ॥ ४२ ॥
ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਨੌਵੇਂ ਸਥਾਨ ਤੱਕ ਦੋਵੇਂ ਬੀਜਾਂ ਦੀ ਪਰਸਪਰ ਅਦਲਾ-ਬਦਲੀ ਹੋਵੇ। ਪਰ ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਦਸਵੇਂ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਅੱਖਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੱਖੇ ਜਾਣ ਕਿ ਨਵ-ਵਰਮ ਹੋਣ ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ‘ਅਸਤ੍ਰ’ ਅੱਖਰ ਟਿਕਿਆ ਰਹੇ॥
Verse 43
एतेषु मंत्रवर्येषु स्वानुकूलं मनुं भजेत् । एषामाद्ये विराट्छदोऽन्येषु त्रिष्टुबुदाहृतम् ॥ ४३ ॥
ਇਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤਮ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਾਧਕ ਆਪਣੇ ਅਨੁਕੂਲ ਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਭਜੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਵਿਰਾਟ ਛੰਦ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਤ੍ਰਿਸ਼ਟੁਭ ਛੰਦ ਵਿੱਚ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 44
दश मंत्रा इमे प्रोक्ता यदा स्युः प्रणवादिकाः । तदादिमः शिवार्णः स्यादन्ये तु द्वादशाक्षराः ॥ ४४ ॥
ਜਦੋਂ ਇਹ ਦਸ ਮੰਤ੍ਰ ਪ੍ਰਣਵ (ਓਂ) ਨਾਲ ਆਰੰਭ ਕਰਕੇ ਉਪਦੇਸ਼ੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਪਹਿਲਾ ‘ਸ਼ਿਵਾਰਣ’ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਬਾਕੀ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਖਰ ਮੰਤ੍ਰ ਹਨ।
Verse 45
त्रिष्टुपूछन्दस्तथाद्ये स्यादन्येषु जगती मता । एवं विंशतिमंत्राणां यजनं पूर्ववन्मतम ॥ ४५ ॥
ਪਹਿਲੇ (ਮੰਤ੍ਰ) ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਸ਼ਟੁਭ ਛੰਦ ਹੋਵੇ; ਅਤੇ ਬਾਕੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜਗਤੀ ਛੰਦ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵੀਹ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਯਜਨ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਕਰਨਾ ਹੈ।
Verse 46
दीर्घाढ्यमूलबीजेन कुर्यादेषां षडंगकम् । तारो हृत्कार्तवीर्यार्जुनाय वर्मास्त्रठद्वयम् ॥ ४६ ॥
‘ਦੀਰਘਾਢ੍ਯ’ ਮੂਲ-ਬੀਜ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸ਼ਡੰਗ-ਨਿਆਸ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਪ੍ਰਣਵ (ਤਾਰ) ਨਾਲ, ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਕਾਰਤਵੀਰ੍ਯਾਰਜੁਨ ਲਈ ਵਰਮ ਅਤੇ ਅਸਤ੍ਰ—ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਸ਼ਟਕਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰੇ।
Verse 47
चतुर्दशार्णो मंत्रोऽयमस्येज्या पूर्ववन्मता । भूनेत्रसमनेत्राक्षिवर्णेरस्यांगपंचकम् ॥ ४७ ॥
ਇਹ ਚੌਦਾਂ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲਾ ਮੰਤ੍ਰ ਹੈ; ਇਸ ਦੀ ਪੂਜਾ-ਵਿਧੀ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਅੰਗ-ਪੰਚਕ ‘ਭੂ’, ‘ਨੇਤ੍ਰ’, ‘ਸਮ’, ‘ਨੇਤ੍ਰ’ ਅਤੇ ‘ਅਕ੍ਸ਼ਿ’ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਰਣਾਂ ਨਾਲ ਵਿਨਿਆਸਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 48
तारो हृद्भगवान् ङेंतः कार्तवीर्यार्जुनस्तथा । वर्मास्त्राग्निप्रियामंत्रः प्रोक्तो ह्यष्टादशार्णकः ॥ ४८ ॥
‘ਤਾਰ’, ‘ਹ੍ਰਿਦ੍-ਭਗਵਾਨ’, ‘ਙੇਂਤಃ’ ਅਤੇ ‘ਕਾਰਤਵੀਰ੍ਯਾਰਜੁਨ’—ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਅਠਾਰਾਂ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲਾ ‘ਵਰਮਾਸਤ੍ਰ–ਅਗਨਿਪ੍ਰਿਆ’ ਮੰਤ੍ਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 49
त्रिवेदसप्तयुग्माक्षिवर्णैः पंचांगकं मनोः । नमो भगवते श्रीति कार्तवीर्यार्जुनाय च ॥ ४९ ॥
ਤਿੰਨ ਵੇਦਾਂ ਨਾਲ ਸੰਕੇਤਿਤ ਅੱਖਰਾਂ ਅਤੇ ‘ਸੱਤ ਜੋੜੇ ਨੇਤਰ’ ਕਹੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਵਰਣ-ਗੁੱਛਿਆਂ ਨਾਲ ਮਨੂ ਦਾ ਪੰਜਾਂਗ ਮੰਤ੍ਰ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ—‘ਨਮੋ ਭਗਵਤੇ ਸ਼੍ਰੀ’; ਅਤੇ ਇਹੀ ਕਾਰਤਵੀਰ੍ਯਾਰਜੁਨ ਲਈ ਵੀ ਲਾਗੂ ਹੋਵੇ।
Verse 50
सर्वदुष्टांतकायेति तपोबलपराक्रमः । परिपालितसप्तांते द्वीपाय सर्वरापदम् ॥ ५० ॥
ਤਪੱਸਿਆ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਉਹ ‘ਸਰਬ ਦੁਸ਼ਟਾਂਤਕ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਸੱਤ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਪੂਰੇ ਚੱਕਰ ਤੱਕ ਜਗਤ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸਮੂਹ ਦੀਪ ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਬਣਿਆ।
Verse 51
जन्यचूडा मणांते ये महाशक्तिमते ततः । सहस्रदहनप्रांते वर्मास्त्रांतो महामनुः ॥ ५१ ॥
ਫਿਰ ਉਸ ਮਹਾ-ਸ਼ਕਤੀਵਾਨ ਲਈ ‘ਜਨ੍ਯਚੂਡਾ’ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ‘ਮਣਾਂਤ’ ਤੱਕ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਅਤੇ ‘ਸਹਸ੍ਰਦਹਨ’ ਭਾਗ ਦੇ ਅੰਤ ਨੇੜੇ ‘ਵਰਮਾਸਤ੍ਰ’ ਨਾਲ ਸਮਾਪਤ ਮਹਾਮੰਤ੍ਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 52
त्रिषष्टिवर्णवान्प्रोक्तः स्मरमात्सर्वविघ्नहृत् । राजन्यक्रवर्ती च वीरः शूरस्तृतीयकः ॥ ५२ ॥
ਉਹ ਤ੍ਰਿਸ਼ਠੀ ਵਰਣਾਂ (ਤਿਰਸਠ ਅੱਖਰ-ਘਟਕਾਂ) ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਕੇਵਲ ਸਿਮਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਸਭ ਵਿਘਨ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਰਾਜਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚਕ੍ਰਵਰਤੀ ਵੀ ਹੈ—ਵੀਰ, ਸ਼ੂਰ, ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਤੀਜਾ।
Verse 53
माहिष्मतीपतिः पश्चाञ्चतुर्थः समुदीरितः । रेवांबुपरितृप्तश्च काणो हस्तप्रबाधितः ॥ ५३ ॥
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਾਹਿਸ਼ਮਤੀ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਨੂੰ ਚੌਥਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਰੇਵਾ (ਨਰਮਦਾ) ਦੇ ਜਲ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਸੀ; ਉਹ ਇਕ-ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਹੱਥ ਦੀ ਅਸਮਰਥਤਾ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਸੀ।
Verse 54
दशास्येति च षड्भिः स्यात्पदैर्ङेतैः षडंगकम् । सिंच्यमानं युवतिभिः क्रीडंतं नर्मदाजले ॥ ५४ ॥
“ਦਸ਼ਾਸ੍ਯ-” ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਛੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਛਡੰਗਕ ਸਮਝਿਆ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਵਿੱਚ (ਦੇਵ) ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰੀੜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੁਵਤੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਖੇਡ-ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਛਿੜਕਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।
Verse 55
हस्तैर्जलौधं रुंधंतं ध्यायेन्मत्तं नृपोत्तमम् । एवं ध्यात्वायुतं मंत्रं पजेदन्यत्तु पूर्ववत् ॥ ५५ ॥
ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਉੱਠਦੇ ਜਲ-ਪ੍ਰਵਾਹ ਨੂੰ ਰੋਕਦਾ ਹੋਇਆ, ਦਿਵ੍ਯ ਉਮੰਗ ਨਾਲ ਮੱਤ ਉਹ ਉੱਤਮ ਰਾਜਾ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਧਰੋ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਵਾਰ ਜਪ ਕਰੋ; ਬਾਕੀ ਵਿਧੀ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਕਰੋ।
Verse 56
पूर्वं तु प्रजपेल्लक्षं पूजायोगश्च पूर्ववत् । कार्तवीर्यार्जुनो नाम राजा बाहुसहस्रवान् ॥ ५६ ॥
ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਇੱਕ ਲੱਖ ਜਪ ਕਰੋ, ਅਤੇ ਪੂਜਾ-ਵਿਧੀ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਹੋਵੇ। (ਇਸ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ) ਕਾਰਤਵੀਰ੍ਯ ਅਰਜੁਨ ਨਾਮ ਦਾ ਰਾਜਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰ ਬਾਹਾਂ ਸਨ।
Verse 57
तस्य संस्मरणादेव हृतं नष्टं च संवदेत् । लभ्यते मंत्रवर्योऽयं द्वात्रिंशद्वर्णसंयुतः ॥ ५७ ॥
ਇਸ ਦਾ ਕੇਵਲ ਸਿਮਰਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਚੁਰਾਇਆ ਹੋਇਆ ਜਾਂ ਗੁੰਮ ਹੋਇਆ (ਵਸਤੂ) ਦਾ ਪਤਾ (ਬਾਣੀ ਰਾਹੀਂ) ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਉੱਤਮ ਮੰਤ੍ਰ ਬੱਤੀ ਵਰਣਾਂ (ਅੱਖਰਾਂ) ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 58
पादैः सर्वेण पंचांगं ध्यानपूजादि पूर्ववत् । कार्तवीर्याय शब्दांते विद्महे पदमुञ्चरेत् ॥ ५८ ॥
ਮੰਤਰ ਦੇ ਸਭ ਪਾਦਾਂ ਨਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਧਿਆਨ, ਪੂਜਾ ਆਦਿ ਸਮੇਤ ਪੰਚਾਂਗ ਆਚਰਨ ਕਰੇ। ਕਾਰਤਵੀਰਯ ਲਈ ਮੰਤਰ ਦੇ ਅੰਤ ‘ਵਿਦ੍ਮਹੇ’ ਆਖ ਕੇ ਅਗਲਾ ਪਦ ਉਚਾਰੇ।
Verse 59
महावीर्याय वर्णांते धीमहीति पदं वदेत् । तन्नोऽर्जुनः प्रवर्णांते चोदयात्पदमीरयेत् ॥ ५९ ॥
‘ਮਹਾਵੀਰ੍ਯਾਯ’ ਦੇ ਅੰਤ ‘ਧੀਮਹਿ’ ਪਦ ਬੋਲੇ। ਫਿਰ ‘ਤੰਨੋ’ਰਜੁਨਹ’ ਦੇ ਪੂਰਵ-ਵਰਨਾਂਤ ‘ਚੋਦਯਾਤ੍’ ਪਦ ਉਚਾਰੇ।
Verse 60
गायत्र्येषार्जुन स्योक्ता प्रयोगादौ जपेत्तु ताम् । अनुष्टुभं मनुं रात्रौ जपतां चौरसंचयाः ॥ ६० ॥
ਹੇ ਅਰਜੁਨ, ਇਹ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ; ਕਰਮ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਜਪ ਕਰੇ। ਪਰ ਜੋ ਰਾਤ ਨੂੰ ਅਨੁਸ਼ਟੁਭ ਮੰਤ੍ਰ ਜਪਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚੋਰੀ-ਜਨਿਤ ਪਾਪ ਦਾ ਸੰਚਯ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 61
पलायंते गृहाद्दूरं तर्पणाद्ध्रवनादपि । अथो दीपविधिं वक्ष्ये कार्तवीर्यप्रियंकरम् ॥ ६१ ॥
ਉਹ ਘਰ ਤੋਂ ਦੂਰ ਭੱਜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਤਰਪਣ ਅਤੇ ਹੋਮ ਨਾਲ ਵੀ ਦੂਰ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਕਾਰਤਵੀਰਯ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ ਅਤੇ ਮੰਗਲਕਾਰੀ ਦੀਪ-ਵਿਧੀ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।
Verse 62
वैशाखे श्रावणे मार्गे कार्तिकाश्विनपौषतः । माघफाल्गुनयोर्मासोर्दीपारंभं समाचरेत् ॥ ६२ ॥
ਵੈਸਾਖ, ਸ਼੍ਰਾਵਣ, ਮਾਰਗਸ਼ੀਰਸ਼, ਕਾਰਤਿਕ, ਆਸ਼ਵਿਨ, ਪੌਸ਼, ਮਾਘ ਅਤੇ ਫਾਲਗੁਣ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੀਪ-ਆਰੰਭ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 63
तिथौ रिक्ताविहीनायां वारे शनिकुजौ विना । हस्तोत्तराश्विरौद्रेयपुष्यवैष्णववायुभे ॥ ६३ ॥
ਰਿਕਤਾ ਤਿਥੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਤਿਥੀ ਚੁਣਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਸ਼ਨੀਵਾਰ ਤੇ ਮੰਗਲਵਾਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਹੋਰ ਵਾਰ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹਸਤ, ਉੱਤਰਾਸ਼੍ਵਿਨੀ, ਰੌਦ੍ਰ, ਪੁਸ਼੍ਯ, ਵੈਸ਼੍ਣਵ ਅਤੇ ਵਾਯੁਭ ਨਕਸ਼ਤਰ ਸ਼ੁਭ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 64
द्विदैवते च रोहिण्यां दीपारंभो हितावहः । चरमे च व्यतीपाते धृतौ वृद्धौ सुकर्मणि ॥ ६४ ॥
ਦ੍ਵਿਦੈਵਤ ਅਤੇ ਰੋਹਿਣੀ ਨਕਸ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਦੀਪ-ਆਰੰਭ ਹਿਤਕਾਰੀ ਹੈ। ਵ੍ਯਤੀਪਾਤ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਧ੍ਰਿਤੀ, ਵ੍ਰਿੱਧੀ, ਸੁਕਰਮਾ ਯੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹ ਸ਼ੁਭ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 65
प्रीतौ हर्षं च सौभाग्ये शोभनायुष्मतोरपि । करणे विष्टिरहिते ग्रहणेऽर्द्धोदयादिषु ॥ ६५ ॥
ਪ੍ਰੀਤੀ ਵਿੱਚ ਹਰਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਸੁਭਾਗ ਲਈ ਸੌਭਾਗ੍ਯ, ਸ਼ੋਭਨ ਤੇ ਆਯੁਸ਼ਮਾਨ ਕਰਣ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਨੀਯ ਹਨ। ਕਰਮ-ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਟੀ (ਭਦਰਾ) ਰਹਿਤ ਕਰਣ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਣ, ਅਰਧੋਦਯ ਆਦਿ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਮਿਆਂ ਦੇ ਨਿਯਮ ਮੰਨਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
Verse 66
योगेषु रात्रौ पूर्वाह्णे दीपारंभः कृतः शुभः । कार्तिके शुक्लसप्तम्यां निशीथेऽतीव शोभनः ॥ ६६ ॥
ਸ਼ੁਭ ਯੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਤ ਜਾਂ ਪੂਰਵਾਹਨ ਵੇਲੇ ਕੀਤਾ ਦੀਪ-ਆਰੰਭ ਸ਼ੁਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਾਰਤਿਕ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਕਲ ਸਪਤਮੀ ਦੀ ਨਿਸ਼ੀਥ ਵੇਲਾ ਵਿੱਚ ਆਰੰਭ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ੋਭਨ ਅਤੇ ਪੁੰਨ-ਪ੍ਰਦ ਹੈ।
Verse 67
यदि तत्र रवेर्वारः श्रवणं भं च दुर्लभम् । अत्यावश्यककार्येषु मासादीनां न शोधनम् ॥ ६७ ॥
ਜੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਐਤਵਾਰ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਵਣ ਨਕਸ਼ਤਰ ਮਿਲਣਾ ਦੁਲਭ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹੀਨੇ ਆਦਿ ਦੀ ਸ਼ੋਧਨ (ਜਾਂਚ-ਸੁਧਾਰ) ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ।
Verse 68
आद्ये ह्युपोष्य नियतो ब्रह्मचारी सपीतकैः । प्रातः स्नात्वा शुद्धभूमौ लिप्तायां गोमयोदकैः ॥ ६८ ॥
ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ ਨਿਯਮ ਨਾਲ ਉਪਵਾਸ ਕਰਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਹੋ ਕੇ ਪੀਲੇ ਵਸਤ੍ਰ ਧਾਰੇ। ਸਵੇਰੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਗੋਬਰ ਤੇ ਜਲ ਦੇ ਲੇਪ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਕੀਤੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਥਾਂ ਤਿਆਰ ਕਰੇ।
Verse 69
प्राणानायम्य संकल्प्य न्यासान्पूर्वोदितांश्चरेत् । षट्कोणं रचयेद्भूमौ रक्तचंदनतंडुलैः ॥ ६९ ॥
ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਕਰਕੇ ਸੰਕਲਪ ਧਾਰੇ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੇ ਨਿਆਸ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਲਾਲ ਚੰਦਨ ਨਾਲ ਰੰਗੇ ਚੌਲਾਂ ਦੇ ਦਾਣਿਆਂ ਨਾਲ ਛਟਕੋਣ ਬਣਾਵੇ।
Verse 70
अतः स्मरं समालिख्य षट्कोणेषु समालिखेत् । नवार्णैर्वेष्टयेत्तञ्च त्रिकोणं तद्बहिः पुनः ॥ ७० ॥
ਇਸ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ ਸਮਰ (ਕਾਮਦੇਵ) ਨੂੰ ਲਿਖ ਕੇ ਛਟਕੋਣ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅੰਕਿਤ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਨਵਾਰ্ণ ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ, ਉਸ ਦੇ ਬਾਹਰ ਮੁੜ ਤ੍ਰਿਕੋਣ ਬਣਾਵੇ।
Verse 71
एवं विलिखिते यन्त्रे निदध्याद्दीपभाजनम् । स्वर्णजं रजतोत्थं वा ताम्रजं तदभावतः ॥ ७१ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯੰਤਰ ਲਿਖ ਕੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਦੀਪ ਦਾ ਪਾਤਰ ਰੱਖੇ—ਸੋਨੇ ਦਾ ਜਾਂ ਚਾਂਦੀ ਦਾ; ਜੇ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਤਾਂਬੇ ਦਾ ਰੱਖੇ।
Verse 72
कांस्यपात्रं मृण्मयं च कनिष्ठं लोहजं मृतौ । शांतये मुद्गचूर्णोत्थं संधौ गोधूमचूर्णजम् ॥ ७२ ॥
ਕਾਂਸੀ ਦਾ ਪਾਤਰ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗਾ ਹੈ, ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਪਾਤਰ ਘੱਟਤਰ ਹੈ; ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਤਕ-ਅਸ਼ੌਚ ਦੇ ਸਮੇਂ ਲੋਹੇ ਦਾ ਪਾਤਰ ਵਿਹਿਤ ਹੈ। ਸ਼ਾਂਤੀ-ਕਰਮ ਲਈ ਮੂੰਗ ਦੇ ਆਟੇ ਤੋਂ ਬਣੀ ਭੇਟ, ਅਤੇ ਸੰਧਿ-ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਗੇਹੂੰ ਦੇ ਆਟੇ ਤੋਂ ਬਣੀ ਭੇਟ ਨਿਯਤ ਹੈ।
Verse 73
आज्ये पलसहस्रे तु पात्रं शतपलं स्मृतम् । आज्येऽयुतपले पात्रं पलपंचशता स्मृतम् ॥ ७३ ॥
ਹਜ਼ਾਰ ਪਲ ਘਿਉ ਲਈ ਪਾਤਰ ਦਾ ਮਾਪ ਸੌ ਪਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਤੇ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਪਲ ਘਿਉ ਲਈ ਪਾਤਰ ਪੰਜ ਸੌ ਪਲ ਦਾ ਸਮ੍ਰਿਤ ਹੈ।
Verse 74
पंचसप्ततिसंख्ये तु पात्रं षष्टिपलं स्मृतम् । त्रिसाहस्री घृतपले शर्करापलभाजनम् ॥ ७४ ॥
ਪਚੱਤਰ ਦੀ ਗਿਣਤੀ (ਮਾਪ) ਲਈ ਪਾਤਰ ਸੱਠ ਪਲ ਦਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਪਲ ਘਿਉ ਲਈ ਸ਼ੱਕਰ-ਪਲ ਮਾਪ ਵਾਲਾ ਭਾਜਨ (ਮਿਆਰੀ ਪਾਤਰ) ਵਿਧਾਨ ਹੈ।
Verse 75
द्विसाहख्त्र्यां द्विशतमितं च भाजनमिष्यते । शतेऽक्षिचरसंश्यातमेवमन्यत्र कल्पयेत् ॥ ७५ ॥
ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ (ਮਾਪ) ਲਈ ਦੋ ਸੌ ਦਾ ਭਾਜਨ ਮਨਜ਼ੂਰ ਹੈ। ਸੌ (ਮਾਪ) ਵਿੱਚ ‘ਅਖ਼ਸੀ-ਚਰ’ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਮੰਨੀ ਜਾਵੇ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਵੀ ਹਿਸਾਬ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।
Verse 76
नित्यदीपे वह्निपलं पात्रमाज्यं पलं स्मृतम् । एवं पात्रं प्रतिष्ठाप्य वर्तीः सूत्रोत्थिताः क्षिपेत् ॥ ७६ ॥
ਨਿੱਤ-ਦੀਪ ਲਈ ਪਾਤਰ ਇੱਕ ਪਲ ਦਾ ਅਤੇ ਘਿਉ ਵੀ ਇੱਕ ਪਲ ਦਾ ਸਮ੍ਰਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਤਰ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ, ਧਾਗੇ ਤੋਂ ਬਣੀਆਂ ਬੱਤੀਆਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪਾਈਆਂ ਜਾਣ।
Verse 77
एका तिस्रोऽथवा पंचसप्ताद्या विषमा अपि । तिथिमानादासहस्रं तंतुसंख्या विनिर्मिता ॥ ७७ ॥
ਇੱਕ, ਤਿੰਨ, ਜਾਂ ਪੰਜ-ਸੱਤ ਆਦਿ ਵਿਸ਼ਮ ਗਿਣਤੀਆਂ ਵੀ ਹੋਣ—ਤਿਥੀ ਦੇ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਤੰਤੂ (ਧਾਗਿਆਂ) ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਹਜ਼ਾਰ ਆਦਿ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 78
गोघृतं प्रक्षिपेत्तत्र शुद्धवस्त्रविशोधितम् । सहस्रपलसंख्यादिदशांशं कार्यगौरवात् ॥ ७८ ॥
ਉੱਥੇ ਸਾਫ਼ ਕਪੜੇ ਨਾਲ ਛਾਣ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਗੌ-ਘਿਉ ਪਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹਜ਼ਾਰ ਪਲ ਆਦਿ ਮਾਪ ਦੇ ਅਨੁਪਾਤ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਦਾ ਦਸਵਾਂ ਹਿੱਸਾ, ਕਰਮ ਦੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਮੁਤਾਬਕ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 79
सुवर्णादिकृतां रम्यां शलाकां षोडशांगुलाम् । तदर्द्धां वा तदर्द्धां वा सूक्ष्माग्रां स्थूलमूलिकाम् ॥ ७९ ॥
ਸੋਨੇ ਆਦਿ ਨਾਲ ਬਣੀ ਸੁੰਦਰ ਸ਼ਲਾਕਾ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਅੰਗੁਲ ਲੰਬੀ ਵਰਤਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਜਾਂ ਉਸ ਦੀ ਅੱਧੀ, ਜਾਂ ਫਿਰ ਉਸ ਦੀ ਵੀ ਅੱਧੀ—ਜਿਸ ਦਾ ਅੱਗਾ ਬਹੁਤ ਬਰੀਕ ਤੇ ਨੁਕੀਲਾ ਅਤੇ ਮੂਲ ਭਾਗ ਮੋਟਾ ਹੋਵੇ।
Verse 80
विमुंचेद्दक्षिणे पात्रमध्ये चाग्रे कृताग्रिकाम् । पात्रदक्षिणदिग्देशे मुक्त्वां गुलचतुष्टयम् ॥ ८० ॥
ਦੱਖਣ ਪਾਸੇ—ਪਾਤਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅੱਗੇ—ਕ੍ਰਿਤਾਗ੍ਰਿਕਾ (ਗੁੱਛ ਵਾਲੀ ਭੇਟ) ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਪਾਤਰ ਦੀ ਦੱਖਣ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਚਾਰ ਗੁਲ (ਗੋਲ ਮਿੱਠੇ/ਮੁੱਢੇ) ਰੱਖ ਕੇ ਵਿਧੀ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਹੈ।
Verse 81
अधोग्रां दक्षिणाधारां निखनेच्छुरिकां शुभाम् । दीपं प्रज्वालयेत्तत्र गणेशस्मृतिपूर्वकम् ॥ ८१ ॥
ਅੱਗਾ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਅਤੇ ਹੱਥਾ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਕਰਕੇ ਸ਼ੁਭ ਛੁਰੀ ਨੂੰ ਗਾੜ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਪਹਿਲਾਂ ਗਣੇਸ਼ ਜੀ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਕੇ ਦੀਵਾ ਜਗਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 82
दीपात्पूर्वत्र दिग्भागे सर्वतोभद्रमंडले । तंडुलाष्टदले वापि विधिवत्स्थापयेद्धूटम् ॥ ८२ ॥
ਦੀਵੇ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ, ਪੂਰਬੀ ਦਿਸ਼ਾ-ਭਾਗ ਵਿੱਚ, ਸਰਵਤੋਭਦ੍ਰ ਮੰਡਲ ਦੇ ਅੰਦਰ—ਜਾਂ ਚੌਲ ਦੇ ਦਾਣਿਆਂ ਨਾਲ ਬਣੇ ਅੱਠ-ਪੰਖੁੜੀ ਚਿੱਤਰ ਉੱਤੇ—ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਧੂਟ (ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਭੇਟ-ਵਿਉਂਤ) ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 83
तत्रावाह्य नृपाधीशं पूजयेत्पूर्ववत्सुधीः । जलाक्षतान्समादाय दीपं संकल्पयेत्ततः ॥ ८३ ॥
ਉੱਥੇ ਨ੍ਰਿਪਾਧੀਸ਼ ਦਾ ਆਵਾਹਨ ਕਰਕੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਭਗਤ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਜਲ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇ ਅੱਖਤ ਲੈ ਕੇ ਦੀਵੇ ਲਈ ਸੰਕਲਪ ਕਰੇ।
Verse 84
दीपसंकल्पमंत्रोऽयं कथ्यते द्वीषुभूमितः । प्रणवः पाशमाये च शिखा कार्ताक्षराणि च ॥ ८४ ॥
ਇਹ ਦੀਪ-ਸੰਕਲਪ ਮੰਤਰ ਹੈ, ਜੋ ਭੂਮੀ ਉੱਤੇ ਦੋ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਨਿਆਸ ਅਨੁਸਾਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਣਵ ‘ਓਂ’, ‘ਪਾਸ਼’ ਤੇ ‘ਮਾਇਆ’, ਅਤੇ ‘ਸ਼ਿਖਾ’ ਤੇ ‘ਕਾਰਤ’ ਅੱਖਰ ਹਨ।
Verse 85
वीर्यार्जुनाय माहिष्मतीनाथाय सहस्र च । बाहवे इति वर्णांते सहस्रपदमुच्चरेत् ॥ ८५ ॥
ਮਾਹਿਸ਼ਮਤੀ ਦੇ ਨਾਥ ਵੀਰਿਆਰਜੁਨ ਲਈ ‘ਸਹਸ੍ਰ’ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਉਚਾਰਿਆ ਜਾਵੇ। ਅਤੇ ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ‘ਬਾਹਵੇ’ ਨਾਲ ਸਮਾਪਤ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਸਹਸ੍ਰ-ਪਦ (ਸਹਸ੍ਰਨਾਮ/ਸੂਤਰ) ਜਪਿਆ ਜਾਵੇ।
Verse 86
क्रतुदीक्षितहस्ताय दत्तात्रेयप्रियाय च । आत्रेयायानुसूयांते गर्भरत्नाय तत्परम् ॥ ८६ ॥
ਜਿਸ ਦੇ ਹੱਥ ਯੱਗ-ਦੀਖਿਆ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹਨ, ਜੋ ਦੱਤਾਤ੍ਰੇਯ ਦਾ ਪ੍ਰਿਯ ਹੈ—ਹੇ ਅਨਸੂਯਾ—ਉਸ ਆਤ੍ਰੇਯ ਨੂੰ ਅਤੇ ਗਰਭ-ਰਤਨ (ਅਜੰਮੇ ਬਾਲ) ਨੂੰ ਇਹ ਅਰਪਣ ਪੂਰੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਹੋਵੇ।
Verse 87
नमो ग्रीवामकर्णेंदुस्थितौ पाश इमं ततः । दीपं गृहाण अमुकं रक्ष रक्ष पदं पुनः ॥ ८७ ॥
ਨਮਸਕਾਰ! ਹੇ ਪਾਸ਼, ਜੋ ਗਰਦਨ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੇ ਕੰਨ ਵਿੱਚ ਚੰਦ੍ਰ-ਆਭੂਸ਼ਣ ਹੈ; ਫਿਰ ਅਮੁਕ ਦਾ ਇਹ ਦੀਵਾ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰੋ। ਇਸ ਪਦ/ਥਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ, ਮੁੜ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ।
Verse 88
दुष्टान्नाशययुग्मं स्यात्तथा पातय घातय । शत्रून् जहिद्वयं माया तारः स्वं बीजमात्मभूः ॥ ८८ ॥
“ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰ”—ਇਹ ਜੋੜਾ ਮੰਤ੍ਰ-ਰੂਪ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ “ਪਾਤਯ” ਅਤੇ “ਘਾਤਯ”। “ਸ਼ਤ੍ਰੂਆਂ ਨੂੰ ਜਹਿ”—ਇਹ ਦੋਹਰਾ ਸੂਤਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ; “ਮਾਇਆ”, “ਤਾਰ”, “ਸਵ” ਅਤੇ “ਆਤਮਭੂ” ਵੀ ਬੀਜ ਅੱਖਰ ਹਨ।
Verse 89
वह्नीप्रिया अनेनाथ दीपवर्येण पश्चिमा । भिमुखेनामुकं रक्ष अमुकांते वरप्रद ॥ ८९ ॥
ਹੇ ਅਗਨਿ-ਪ੍ਰਿਯੇ! ਇਸ ਉੱਤਮ ਦੀਵੇ ਦੁਆਰਾ—ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ—ਅਮੁਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ। ਹੇ ਵਰਪ੍ਰਦ! ਅਮੁਕ ਦੀ ਇੱਛਾ-ਸਿੱਧੀ ਬਖ਼ਸ਼।
Verse 90
मायाकाशद्वयं वामनेत्रचंद्रयुतं शिवा । वेदादिकामचामुंडाः स्वाहा तु पूसबिंदुकौ ॥ ९० ॥
“ਮਾਇਆ–ਆਕਾਸ਼” ਦੇ ਦੋਹਰੇ ਨਾਲ ਯੁਕਤ “ਸ਼ਿਵਾ” ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਖੱਬੀ ਅੱਖ ਦੇ ਚੰਦਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। “ਵੇਦ”, “ਆਦਿ”, “ਕਾਮ”, “ਚਾਮੁੰਡਾ” ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਕਰੋ; ਅਤੇ “ਸਵਾਹਾ” ਨੂੰ ਪੂਸ਼ਨ ਦੇ ਦੋ ਬਿੰਦੂਆਂ ਨਾਲ ਨਿਆਸ ਕਰੋ।
Verse 91
प्रणवोऽग्निप्रिया मंत्रो नेत्रबाणाधराक्षरः । दत्तात्रेयो मुनिर्मालामंत्रस्य परिकीर्तितः ॥ ९१ ॥
ਮਾਲਾ-ਮੰਤ੍ਰ ਲਈ ਪ੍ਰਣਵ (ਓਂ) ਨੂੰ ਮੰਤ੍ਰ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ‘ਅਗਨਿ-ਪ੍ਰਿਆ’ ਹੈ। ‘ਨੇਤ੍ਰ’, ‘ਬਾਣ’ ਅਤੇ ‘ਆਧਾਰ’ ਇਸ ਦੇ ਅੱਖਰ ਹਨ; ਅਤੇ ਦੱਤਾਤ੍ਰੇਯ ਮੁਨੀ ਇਸ ਦਾ ਦ੍ਰਸ਼ਟਾ (ਰਿਸ਼ੀ) ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 92
छन्दोऽमितं कार्तवीर्युर्जुनो देवोऽखिलाप्तिकृत् । चामुंडया षडंगानि चरेत्षड्दीर्घयुक्तया ॥ ९२ ॥
ਛੰਦ ਅਪਾਰ ਹਨ; ਕਾਰਤਵੀਰ੍ਯ ਅਰਜੁਨ ਦੇਵ-ਸਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਸਭ ਸਿੱਧੀਆਂ ਕਰਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਚਾਮੁੰਡਾ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਛਡੰਗਾਂ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਛੇ ਲੰਬੀਆਂ ਮਾਤਰਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਵੇ।
Verse 93
ध्यात्वा देवं ततो मंत्रं पठित्वांते क्षिपेज्जजलम् । गोविंदाढ्यो हली सेंदुश्चामुंडाबीजमीरितम् ॥ ९३ ॥
ਦੇਵ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਮੰਤਰ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰੇ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਜਲ ਛਿੜਕੇ। ਇਹ ਮੰਤਰ ‘ਗੋਵਿੰਦ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ‘ਹਲੀ’ ਸਮੇਤ, ‘ਇੰਦੂ’ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਅਤੇ ਚਾਮੁੰਡਾ-ਬੀਜ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 94
ततो नवाक्षरं मंत्रं सहस्रं तत्पुरो जपेत् । तारोऽनंतो बिंदुयुक्तो मायास्वं वामनेत्रयुक् ॥ ९४ ॥
ਫਿਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਵ-ਅੱਖਰੀ ਮੰਤਰ ਦਾ ਹਜ਼ਾਰ ਵਾਰ ਜਪ ਕਰੇ—ਜੋ ਪ੍ਰਣਵ ਤੋਂ ਬਣਿਆ, ‘ਅਨੰਤ’ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ, ਬਿੰਦੂ ਸਮੇਤ, ‘ਮਾਇਆ’ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਅਤੇ ਵਾਮ-ਨੇਤਰ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਾਲਾ ਹੈ।
Verse 95
कूर्माग्नी शांतिबिंद्वाढ्यौ वह्नि जायांकुशं ध्रुवम् । ऋषिः पूर्वोदितोनुष्टुप्छंदोऽन्यत्पूर्ववत्पुनः ॥ ९५ ॥
‘ਕੂਰਮਾਗਨੀ’, ‘ਸ਼ਾਂਤੀ-ਬਿੰਦਵਾਢ੍ਯ’, ‘ਵਹਨੀ’, ‘ਜਾਇਆ-ਅੰਕੁਸ਼’ ਅਤੇ ‘ਧ੍ਰੁਵ’—ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਲਈ ਰਿਸ਼ੀ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੀ ਹੈ; ਛੰਦ ਅਨੁਸ਼ਟੁਪ ਹੈ; ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਵਿਨਿਯੋਗ ਆਦਿ ਫਿਰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹਨ।
Verse 96
सहस्रं मंत्रराजं च जपित्वा कवचं पठेत् । एवं दीपप्रदानस्य कर्ताप्नोत्यखिलेऽप्सितम् ॥ ९६ ॥
ਮੰਤ੍ਰਰਾਜ ਦਾ ਹਜ਼ਾਰ ਵਾਰ ਜਪ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਕਵਚ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਪ-ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਭਗਤ ਸਭ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 97
दीपप्रबोधकाले तु वर्जयेदशुभां गिरम् । विप्रस्य दर्शनं तत्र शुभदं परिकीर्तितम् ॥ ९७ ॥
ਦੀਵਾ ਜਲਾਉਣ ਵੇਲੇ ਅਸ਼ੁਭ ਬੋਲ ਬਚਾਉਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਸੁਭਾਗ ਦਾਤਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 98
शूद्राणां प्रध्यमं प्रोक्तं म्लेच्छस्य वधबन्धनम् । आख्वोत्वोर्दर्शनं दुष्टं गवाश्वस्य सुखावहम् ॥ ९८ ॥
ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਲਈ ਮੁੱਖ ਦੰਡ ਮਾਰ-ਕੁੱਟ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਮਲੇੱਛ ਲਈ ਵਧ ਜਾਂ ਬੰਧਨ। ਊਠ ਅਤੇ ਘੋੜੇ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਅਸ਼ੁਭ ਹੈ, ਪਰ ਗਾਂ ਅਤੇ ਘੋੜੇ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਸੁਖ-ਕਲਿਆਣ ਦਾਇਕ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 99
दीपज्वाला समा सिद्ध्यै वक्रा निशविधायिनी । शब्दा भयदा कर्तुरुज्ज्वला सुखदा मता ॥ ९९ ॥
ਦੀਵੇ ਦੀ ਲੌ ਜੇ ਸਮ ਅਤੇ ਥਿਰ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸਿੱਧੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਲੌ ਟੇਢੀ ਜਾਂ ਡੋਲਦੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਅਨਿਸ਼ਟ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ। ਜੇ ਲੌ ਸ਼ਬਦ ਕਰੇ ਤਾਂ ਕਰਤਾ ਨੂੰ ਡਰ; ਪਰ ਜੇ ਲੌ ਉਜਲੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸੁਖਦਾਇਕ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ।
Verse 100
कृष्णा शत्रुभयोत्पत्त्ये वमंती पशुनाशिनी । कृते दीपे यदा पात्रं भग्नं दृश्यते दैवतः ॥ १०० ॥
ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ (ਅੰਧਕਾਰਮਈ) ਨਿਮਿੱਤ ਵੈਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਡਰ ਉੱਠਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ। ਉਲਟੀ ਆਉਣਾ ਪਸ਼ੂ-ਹਾਨੀ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਵਾ ਜਲਾਉਣ ਮਗਰੋਂ ਜੇ ਉਸ ਦਾ ਪਾਤਰ ਕਿਸਮਤ ਨਾਲ ਟੁੱਟਿਆ ਦਿੱਸੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 101
पक्षादर्वाक्तदा गच्छेद्यजमानो यमालयम् । वर्त्यतरं यदा कुर्यात्कार्यं सिद्ध्येद्विलंबतः ॥ १०१ ॥
ਜੇ ਠੀਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਰਮ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਯਜਮਾਨ ਯਮ ਦੇ ਧਾਮ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ (ਉਚਿਤ ਸਮੇਂ) ਕਰੇ ਤਾਂ ਕੰਮ ਸਿੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਭਾਵੇਂ ਦੇਰ ਨਾਲ।
Verse 102
नेत्रहीनो भवेत्कर्ता तस्मिन्दीपांतरे कृते । अशुचिस्पर्शने व्याधिर्दीपनाशे तु चौरभीः ॥ १०२ ॥
ਉਸ (ਪੂਜਯ) ਦੀਵੇ ਤੋਂ ਹੋਰ ਦੀਵਾ ਜਲਾਇਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਕਰਤਾ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਨੂੰ ਹਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਸ਼ੁਚਿ ਦੇ ਛੂਹ ਨਾਲ ਰੋਗ; ਅਤੇ ਦੀਵਾ ਬੁੱਝ ਜਾਂ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਚੋਰਾਂ ਦਾ ਡਰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 103
श्वमार्जाराखुसंस्पर्शे भवेद्भूपतितो भयम् । पात्रारंभे वसुपलैः कृतो दीपोऽखिलेष्टदः ॥ १०३ ॥
ਜੇ ਕੁੱਤਾ, ਬਿੱਲੀ ਜਾਂ ਚੂਹਾ ਪੂਜਾ ਦੀ ਸਜਾਵਟ ਨੂੰ ਛੂਹ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਰਾਜਕੋਪ ਜਾਂ ਰਾਜੀ ਕਿਰਪਾ ਦੇ ਟੁੱਟਣ ਦਾ ਡਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਵਿਧੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਗੌ-ਘਿਉ ਨਾਲ ਜਗਾਇਆ ਦੀਵਾ ਸਭ ਅਭੀਸ਼ਟ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।
Verse 104
तस्माद्दीपः प्रयत्नेन रक्षणीयोंऽतरायतः । आसमाप्तेः प्रकुर्वीत ब्रह्मचर्यं च भूशयः ॥ १०४ ॥
ਇਸ ਲਈ ਦੀਵੇ ਨੂੰ ਵਿਘਨਾਂ ਤੋਂ ਜਤਨ ਨਾਲ ਬਚਾ ਕੇ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਵਰਤ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਤੱਕ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸੌਂਦਿਆਂ ਬ੍ਰਹਮਚਰਜ ਦਾ ਪਾਲਣ ਵੀ ਕਰੇ।
Verse 105
स्त्रीशूद्रपतितादीनां संभाषामपि वर्जयेत् । जपेत्सहस्रं प्रत्येकं मंत्रराजं नवाक्षरम् ॥ १०५ ॥
ਇਸਤ੍ਰੀ, ਸ਼ੂਦਰ, ਪਤਿਤ ਆਦਿ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਵੀ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇ। ਅਤੇ ਹਰ (ਅਭਿਆਸ) ਵਿੱਚ ਨਵ-ਅੱਖਰੀ ਮੰਤ੍ਰਰਾਜ ਦਾ ਹਜ਼ਾਰ ਜਪ ਕਰੇ।
Verse 106
स्तोत्रपाठं प्रतिदिनं निशीथिन्यां विशेषतः । एकपादेन दीपाग्रे स्थित्वा यो मंत्रनायकम् ॥ १०६ ॥
ਜੋ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸਤੋਤਰ ਪਾਠ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਨਿਸੀਥ (ਅੱਧੀ ਰਾਤ) ਵੇਲੇ—ਅਤੇ ਦੀਵੇ ਅੱਗੇ ਇਕ ਪੈਰ ਤੇ ਖੜ੍ਹ ਕੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਨਾਇਕ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 107
सहस्रं प्रजपेद्वात्रौ सोऽभीष्टं क्षिप्रमाप्नुयात् । समाप्य शोभनदिने संभोज्य द्विजसत्तमान् ॥ १०७ ॥
ਉਹ ਰਾਤ ਨੂੰ ਉਸ ਦਾ ਹਜ਼ਾਰ ਜਪ ਕਰੇ; ਤਾਂ ਉਹ ਛੇਤੀ ਹੀ ਅਭੀਸ਼ਟ ਫਲ ਪਾ ਲਏਗਾ। ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ ਕਿਸੇ ਸ਼ੁਭ ਦਿਨ ਉੱਤਮ ਦਵਿਜਾਂ (ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ) ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਵੇ।
Verse 108
कुंभोदकेन कर्तारमभिषिंचन्मनुं जपेत् । कर्ता तु दक्षिणां दद्यात्पुष्कलां तोषहेतवे ॥ १०८ ॥
ਕਲਸ਼ ਦੇ ਜਲ ਨਾਲ ਕਰਤਾ ਆਚਾਰਯ ਦਾ ਅਭਿਸੇਕ ਕਰਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਤਰ ਦਾ ਜਪ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਯਜਮਾਨ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਅਤੇ ਕਰਮ-ਸਮਾਪਤੀ ਲਈ ਵੱਡੀ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦੇਵੇ।
Verse 109
गुरौ तुष्टे ददातीष्टं कृतवीर्यसुतो नृपः । गुर्वाज्ञया स्वयं कुर्याद्यदि वा कारयेद्गुरुः ॥ १०९ ॥
ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਵੇ, ਕ੍ਰਿਤਵੀਰਯ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਰਾਜਾ ਮਨਚਾਹੀ ਵਸਤੂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਉਹ ਆਪ ਕਰੇ, ਜਾਂ ਗੁਰੂ ਉਸ ਤੋਂ ਕਰਵਾ ਦੇਵੇ।
Verse 110
दत्त्वा धनादिकं तस्मै दीपदानाय नारद । गुर्वाज्ञामन्तरा कुर्याद्यो दीपं स्वेष्टसिद्धये ॥ ११० ॥
ਹੇ ਨਾਰਦ! ਦੀਪਦਾਨ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਧਨ ਆਦਿ ਦੇ ਕੇ ਵੀ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਗੁਰੂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ-ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਦੀਵਾ ਜਲਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਨੁਚਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 111
सिद्धिर्न जायते तस्य हानिरेव पदे पदे । उत्तमं गोघृतं प्रोक्तं मध्यमं महषीभवम् ॥ १११ ॥
ਉਸ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਕਦਮ ਕਦਮ ਤੇ ਕੇਵਲ ਹਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਗੋ-ਘਿਉ ਨੂੰ ਉੱਤਮ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਮਹਿਸ਼ੀ-ਘਿਉ ਨੂੰ ਮੱਧਮ।
Verse 112
तिलतैलं तु तादृक् स्यात्कनीयोऽजादिजं घृतम् । आस्यरोगे सुगंधेन दद्यात्तैलेन दीपकम् ॥ ११२ ॥
ਤਿਲ ਦਾ ਤੇਲ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯੋਗ ਹੈ; ਅਤੇ ਹੋਰ ਹਲਕੇ ਉਪਾਅ ਵਜੋਂ ਬੱਕਰੀ ਆਦਿ ਦੇ ਦੁੱਧ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਘਿਉ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਮੂੰਹ ਦੇ ਰੋਗ ਵਿੱਚ ਸੁਗੰਧਿਤ ਔਸ਼ਧੀ ਤੇਲ ਨਾਲ ਦੀਪਕ-ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 113
सिद्ध्वार्थसंभवेनाथ द्विषतां नाशनाय च । सहस्रेण पलैर्दीपे विहिते च न दृश्यते ॥ ११३ ॥
ਹੇ ਨਾਥ! ਕਾਰਜ-ਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਵੈਰੀਆਂ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ ਹਜ਼ਾਰ ਪਲ ਘਿਉ/ਤੇਲ ਨਾਲ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦੀਵਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋ ਕੇ ਦਿਸਦਾ ਨਹੀਂ।
Verse 114
कार्यसिद्धस्तदा कुर्यात्र्रिवारं दीपजं विधिम् । तदा सुदुर्लभमपि कार्य्यं सिद्ध्व्येन्न संशयः ॥ ११४ ॥
ਫਿਰ ਕਾਰਜ ਵਿੱਚ ਸਫਲ ਹੋ ਕੇ ਦੀਪ-ਜਨਿਤ ਵਿਧੀ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਕਰੇ; ਤਦੋਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਲੱਭ ਕੰਮ ਵੀ ਸਿੱਧ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
Verse 115
दीपप्रियः कार्तवीर्यो मार्तंडो नतिवल्लभः । स्तुतिप्रोयो महाविष्णुर्गणेश स्तपर्णप्रियः ॥ ११५ ॥
ਉਹ ਦੀਪ-ਪ੍ਰਿਯ, ਕਾਰਤਵੀਰਯ, ਮਾਰਤੰਡ (ਸੂਰਜ), ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਿਯ, ਸਤੁਤੀ-ਪ੍ਰਿਯ, ਮਹਾਵਿਸ਼ਨੂ, ਗਣੇਸ਼ ਅਤੇ ਪੱਤਰ-ਅਰਪਣ ਪ੍ਰਿਯ ਹੈ।
Verse 116
दुर्गार्चनप्रिया नूनमभिषेकप्रियः शिवः । तस्मात्तेषां प्रतोषाय विदध्यात्तत्तदादरात् ॥ ११६ ॥
ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਦੁਰਗਾ ਨੂੰ ਅਰਚਨ ਪਿਆਰਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਪਿਆਰਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਲਈ ਉਹ-ਉਹ ਕਰਮ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
Verse 117
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने तृतीयपादे कार्तवीर्यमाहात्म्यमन्त्रदीपकथनं नाम षट्सप्ततितमोऽध्यायः ॥ ७६ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਿਹੰਨਾਰਦੀਯ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪੂਰਵ-ਭਾਗ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਿਹਦੁਪਾਖਿਆਨ ਦੇ ਤੀਜੇ ਪਾਦ ਵਿੱਚ ‘ਕਾਰਤਵੀਰਯ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ-ਮੰਤ੍ਰ-ਦੀਪ-ਕਥਨ’ ਨਾਮਕ ਛਿਹੱਤਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Frequently Asked Questions
Sanatkumāra explicitly links his efficacy to (1) his divine identity as Sudarśana’s earthly manifestation and (2) empowerment through Dattātreya worship; therefore, smaraṇa (remembrance) itself is framed as a siddhi-producing act—granting victory over enemies and restoration of what is lost—while the longer sādhana (nyāsa/yantra/homa/dīpa-vrata) operationalizes that protection in ritual form.
The chapter lays out a standard tantric workflow: viniyoga (ṛṣi–chandas–devatā plus bīja/śakti/hṛdaya), ṣaḍaṅga and aṅga-nyāsa, kavaca/varma and astra deployment, dhyāna of the deity’s form, yantra inscription and kumbha installation with abhiṣeka, japa with homa (including intent-specific materials), and finally a regulated dīpa-vrata governed by calendrics, omens, purity, and guru authorization.
The dīpa-vrata is presented as a sustained, rule-bound extension of the mantra’s protective field: it uses prior nyāsa and yantra logic, adds strict timing (months/tithis/nakṣatras/yogas), prescribes vessel and wick measures, and interprets flame behavior as diagnostic omens—culminating in completion rites (feeding brāhmaṇas, dakṣiṇā) to seal the observance’s phala.