Pañca-prakṛti-nirūpaṇa and Mantra-vidhi: Rādhā, Mahālakṣmī, Durgā, Sarasvatī, Sāvitrī; plus Sāvitrī-Pañjara

Verse 1

श्रीशौनक उवाच । साधु सूत महाभागः जगदुद्धारकारकम् । महातंत्रविधानं नः कुमारोक्तं त्वयोदितम् ॥ १ ॥

ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੌਨਕ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ ਸੂਤ! ਸਾਧੁ, ਸਾਧੁ। ਤੁਸੀਂ ਸਾਨੂੰ ਕੁਮਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਉਪਦੇਸ਼ਿਤ, ਜਗਤ ਦਾ ਉੱਧਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮਹਾਨ ਤੰਤ੍ਰ-ਵਿਧਾਨ ਸੁਣਾਇਆ ਹੈ।

Verse 2

अलभ्यमेतत्तंत्रेषु पुराणेष्वपि मानद । यदिहोदितमस्मभ्यं त्वयातिकरुणात्मना ॥ २ ॥

ਹੇ ਮਾਨਦ! ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਤੰਤ੍ਰਾਂ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੁਲੱਭ ਹੈ; ਫਿਰ ਵੀ ਅਤਿ ਕਰੁਣਾਮਈ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੇ ਤੁਸੀਂ ਇੱਥੇ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਕਹਿ ਸੁਣਾਇਆ।

Verse 3

नारदो भगवान्सूत लोकोद्धरणतत्परः । भूयः पप्रच्छ किं साधो कुमारं विदुषां वरम् ॥ ३ ॥

ਹੇ ਸੂਤ! ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਉੱਧਾਰ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਤਤਪਰ ਭਗਵਾਨ ਨਾਰਦ ਨੇ ਫਿਰ ਤੋਂ ਸਾਧੁ, ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ।

Verse 4

सूत उवाच । श्रुत्वा स नारदो विप्राः युग्मनामसहस्रकम् । सनत्कुमारमप्याह प्रणम्य ज्ञानिनां वरम् ॥ ४ ॥

ਸੂਤ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੋ! ਯੁਗਮ ਨਾਮਾਂ ਦੇ ਸਹਸ੍ਰਕ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਨਾਰਦ ਨੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।

Verse 5

नारद उवाच । ब्रह्मंस्त्वया समाख्याता विधयस्तंत्रचोदिताः । तत्रापि कृष्णमंत्राणां वैभवं ह्युदितं महत् ॥ ५ ॥

ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨ! ਤੁਸੀਂ ਤੰਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਵਿਧੀਆਂ ਤੇ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦੱਸੀਆਂ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਮਹਾਨ ਵੈਭਵ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 6

या तत्र राधिकादेवी सर्वाद्या समुदाहृता । तस्या अंशावताराणां चरितं मंत्रपूर्वकम् ॥ ६ ॥

ਉੱਥੇ ਰਾਧਿਕਾ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਸਭ ਵਿੱਚ ਆਦਿ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਅੰਸ਼ਾਵਤਾਰਾਂ ਦਾ ਚਰਿਤ੍ਰ ਯੋਗ ਮੰਤ੍ਰ-ਪੂਰਵਕ (ਮੰਤ੍ਰੋਚਾਰ ਸਮੇਤ) ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 7

तंत्रोक्तं वद सर्वज्ञ त्वामहं शरणं गतः । शक्तेस्तंत्राण्यनेकानि शिवोक्तानि मुनीश्वर ॥ ७ ॥

ਹੇ ਸਰਵਜ্ঞ! ਤੰਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ; ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਸ਼ਰਨ ਆਇਆ ਹਾਂ। ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ! ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਅਨੇਕ ਤੰਤਰ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੇ ਉਚਾਰੇ ਹਨ।

Verse 8

यानि तत्सारमुद्धृत्य साकल्येनाभिधेहि नः । तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य नारदस्य महात्मनः ॥ ८ ॥

ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਦਾ ਸਾਰ ਕੱਢ ਕੇ ਸਾਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸੋ। ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਨਾਰਦ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ…

Verse 9

सनत्कुमारः प्रोवाच स्मृत्वा राधापदांबुजम् । सनत्कुमार उवाच । श्रृणु नारद वक्ष्यामि राधांशानां समुद्भवम् ॥ ९ ॥

ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਰਾਧਾ ਦੇ ਚਰਨ-ਕਮਲ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਆਖਿਆ— “ਹੇ ਨਾਰਦ, ਸੁਣ; ਮੈਂ ਰਾਧਾ ਦੇ ਅੰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਦੱਸਾਂਗਾ।”

Verse 10

शक्तीनां परमाश्चर्यं मंत्रसाधनपूर्वकम् । या तु राधा मया प्रोक्ता कृष्णार्द्धांगसमुद्भवा ॥ १० ॥

ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਅਚੰਭਾ—ਮੰਤ੍ਰ-ਸਾਧਨਾ ਨਾਲ ਸਿੱਧ—ਉਹੀ ਰਾਧਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਮੈਂ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਅਰਧਾਂਗ ਤੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ।

Verse 11

गोलोकवासिनी सा तु नित्या कृष्णसहायिनी । तेजोमंडलमध्यस्था दृश्यादृश्यस्वरूपिणी ॥ ११ ॥

ਉਹ ਗੋਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੀ, ਨਿੱਤ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਸਹਾਇਕਾ ਹੈ; ਤੇਜੋ-ਮੰਡਲ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ, ਉਸਦਾ ਸਰੂਪ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਵੀ।

Verse 12

कदाचित्तु तया सार्द्धं स्थितस्य मुनिसत्तम । कृष्णस्य वामभागात्तु जातो नारायणः स्वयम् ॥ १२ ॥

ਹੇ ਮੁਨੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਇਕ ਵਾਰ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਖੜੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਖੱਬੇ ਭਾਗ ਤੋਂ ਸਵੈੰ ਨਾਰਾਇਣ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।

Verse 13

राधिकायाश्च वामांगान्महालक्ष्मीर्बभूव ह । ततः कृष्णो महालक्ष्मीं दत्त्वा नारायणाय च ॥ १३ ॥

ਰਾਧਿਕਾ ਦੇ ਖੱਬੇ ਅੰਗ ਤੋਂ ਮਹਾਲਕਸ਼ਮੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ; ਫਿਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਉਹ ਮਹਾਲਕਸ਼ਮੀ ਨਾਰਾਇਣ ਨੂੰ ਵੀ ਅਰਪਣ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।

Verse 14

वैकुंठे स्थापयामास शश्वत्पालनकर्मणि । अथ गोलोकनाथस्य लोम्नां विवरतो मुने ॥ १४ ॥

ਉਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੈਕੁੰਠ ਵਿੱਚ ਸਦੀਵੀ ਰੱਖਿਆ-ਧਰਮ ਲਈ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ, ਹੇ ਮੁਨੀ, ਗੋਲੋਕਨਾਥ ਦੇ ਰੋਮਕੂਪਾਂ ਤੋਂ…॥੧੪॥

Verse 15

जातुश्चासंख्यगोपालास्तेजसा वयसा समाः । प्राणतुल्यप्रियाः सर्वे बभूवुः पार्षदा विभोः ॥ १५ ॥

ਕਦੇ ਅਸੰਖ ਗੋਪਾਲ, ਤੇਜ ਅਤੇ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨ, ਪ੍ਰਾਣ ਵਰਗੇ ਪਿਆਰੇ—ਉਹ ਸਭ ਵਿਭੂ ਦੇ ਪਾਰਸ਼ਦ ਬਣ ਗਏ॥੧੫॥

Verse 16

राधांगलोमकूपेभ्ये बभूवुर्गोपकन्यकाः । राधातुल्याः सर्वतश्च राधादास्यः प्रियंवदाः ॥ १६ ॥

ਰਾਧਾ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਦੇ ਰੋਮਕੂਪਾਂ ਤੋਂ ਗੋਪਕੁੜੀਆਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈਆਂ। ਉਹ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਧਾ ਵਰਗੀਆਂ, ਰਾਧਾ ਦੀਆਂ ਦਾਸੀਆਂ, ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀ ਵਾਲੀਆਂ ਸਨ॥੧੬॥

Verse 17

एतस्मिन्नंतरे विप्र सहसा कृष्णदेहतः । आविर्बभूव सा दुर्गा विष्णुमाया सनातनी ॥ १७ ॥

ਇਸੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ, ਅਚਾਨਕ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਦੇਹ ਤੋਂ ਉਹ ਦੁਰਗਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ—ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਸਨਾਤਨੀ ਮਾਇਆ॥੧੭॥

Verse 18

देवीनां बीजरूपां च मूलप्रकृतिरीश्वरी । परिपूर्णतमा तेजः स्वरूपा त्रिगुणात्मिका ॥ १८ ॥

ਉਹ ਦੇਵੀਆਂ ਦੀ ਬੀਜ-ਰੂਪਾ, ਮੂਲ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਈਸ਼ਵਰੀ ਹੈ; ਪਰਿਪੂਰਨਤਮ, ਤੇਜ-ਸਰੂਪਾ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਗੁਣਾਤਮਿਕਾ ਹੈ॥੧੮॥

Verse 19

सहस्रभुजसंयुक्ता नानाशस्त्रा त्रिलोचना । या तु संसारवृक्षस्य बीजरूपा सनातनी ॥ १९ ॥

ਉਹ ਹਜ਼ਾਰ ਭੁਜਾਵਾਂ ਵਾਲੀ, ਅਨੇਕ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰੀ ਹੈ; ਉਹੀ ਸਨਾਤਨੀ ਦੇਵੀ ਸੰਸਾਰ-ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਦੀ ਬੀਜ-ਰੂਪਾ ਹੈ।

Verse 20

रत्नसिंहासनं तस्यै प्रददौ राधिकेश्वरः । एतस्मिन्नंतरे तत्र सस्त्रीकस्तु चतुर्मुखः ॥ २० ॥

ਰਾਧਿਕੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਜੜਿਆ ਸਿੰਘਾਸਨ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ। ਇਸੇ ਵੇਲੇ ਚਤੁਰਮੁਖ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਉੱਥੇ ਆ ਪਹੁੰਚੇ।

Verse 21

ज्ञानिनां प्रवरः श्रीमान् पुमानोंकारमुच्चरन् । कमंडलुधरो जातस्तपस्वी नाभितो हरेः ॥ २१ ॥

ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਰ ਉਹ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਪੁਰਖ ‘ਓਂ’ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਕਮੰਡਲੂ ਧਾਰਣ ਵਾਲਾ ਤਪਸਵੀ ਬਣ ਕੇ ਹਰੀ (ਵਿਸ਼ਣੂ) ਦੀ ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ।

Verse 22

स तु संस्तूय सर्वेशं सावित्र्या भार्यया सह । निषसादासने रम्ये विभोस्तस्याज्ञया मुने ॥ २२ ॥

ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਸਰਵੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਮੁਨੀ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਸਮੇਤ, ਉਸ ਵਿਭੂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਸੁੰਦਰ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਗਿਆ।

Verse 23

अथ कृष्णो महाभाग द्विधारूपो बभूव ह । वामार्द्धांगो महादेवो दक्षार्द्धो गोपिकापतिः ॥ २३ ॥

ਤਦ, ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਦੋਹਰਾ ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ—ਉਸ ਦਾ ਖੱਬਾ ਅੱਧ ਮਹਾਦੇਵ (ਸ਼ਿਵ) ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਸੱਜਾ ਅੱਧ ਗੋਪਿਕਾਪਤੀ (ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ) ਬਣਿਆ।

Verse 24

पंचवक्त्रस्त्रिनेत्रोऽसौ वामार्द्धागो मुनीश्वः । स्तुत्वा कृष्णं समाज्ञप्तो निषसाद हरेः पुरः ॥ २४ ॥

ਉਹ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ—ਪੰਜਮੁਖੀ, ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰ ਅਤੇ ਵਾਮ ਅਰਧ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ-ਰੂਪ—ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਕੇ, ਆਗਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ ਤਾਂ ਹਰਿ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਬੈਠ ਗਿਆ।

Verse 25

अथ कृष्णश्चतुर्वक्त्रं प्राह सृष्टिं कुरु प्रभो । सत्यलोके स्थितो नित्यंगच्छ मांस्मर सर्वदा ॥ २५ ॥

ਫਿਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਚਤੁਰਮੁਖ ਪ੍ਰਭੂ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਨੂੰ ਆਖਿਆ—“ਹੇ ਪ੍ਰਭੋ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਕਾਰਜ ਕਰ। ਸਤ੍ਯਲੋਕ ਵਿੱਚ ਨਿੱਤ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿ; ਜਾ ਅਤੇ ਸਦਾ ਮੇਰਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰ।”

Verse 26

एवमुक्तस्तु हरिणा प्रणम्य जगदीश्वरम् । जगाम भार्यया साकं स तु सृष्टिं करोति वै ॥ २६ ॥

ਹਰੀ ਦੇ ਐਸਾ ਕਹਿਣ ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਜਗਦੀਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ; ਅਤੇ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਕਾਰਜ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ।

Verse 27

पितास्माकं मुनिश्रेष्ठ मानसीं कल्पदैहिकीम् । ततः पश्चात्पंचवक्त्रं कृष्णं प्राह महामते ॥ २७ ॥

ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਸਾਡੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਮਾਨਸੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਦੇਹ-ਰੂਪ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਹੇ ਮਹਾਮਤੀ, ਉਸ ਨੇ ਪੰਜਮੁਖ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।

Verse 28

दुर्गां गृहाण विश्वेश शिवलोके तपश्वर । यावत्सृष्टिस्तदंते तु लोकान्संहर सर्वतः ॥ २८ ॥

ਹੇ ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼, ਹੇ ਤਪੇਸ਼ਵਰ, ਸ਼ਿਵਲੋਕ ਵਿੱਚ ਦੁਰਗਾ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਣ ਕਰ; ਅਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰ (ਲਯ) ਕਰ।

Verse 29

सोऽपि कृष्णं नमस्तृत्य शिवलोकं जगाम ह । ततः कालांतरे ब्रह्मन्कृष्णस्य परमात्मनः ॥ २९ ॥

ਉਹ ਵੀ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਸ਼ਿਵਲੋਕ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਬੀਤਣ ਉਪਰੰਤ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਕਥਾ ਅੱਗੇ ਚਲਦੀ ਹੈ।

Verse 30

वक्त्रात्सरस्वती जाता वीणापुस्तकधारिणी । तामादिदेश भगवान् वैकुंठं गच्छ मानदे ॥ ३० ॥

ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਵੀਣਾ ਅਤੇ ਪੁਸਤਕ ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸਰਸਵਤੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ। ਤਦ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ—“ਹੇ ਮਾਨਦੇ, ਵੈਕੁੰਠ ਨੂੰ ਜਾ।”

Verse 31

लक्ष्मीसमीपे तिष्ठ त्वं चतुर्भुजसमाश्रया । सापि कृष्णं नमस्कृत्य गता नारायणांतिकम् ॥ ३१ ॥

“ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਰਹੋ ਅਤੇ ਚਾਰ-ਭੁਜਾ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲਵੋ।” ਉਹ ਵੀ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਸਨਮੁਖ ਚਲੀ ਗਈ।

Verse 32

एवं पञ्चविधा जाता सा राधा सृष्टिकारणम् । आसां पूर्णस्वरूपाणां मंत्रध्यानार्चनादिकम् ॥ ३२ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਧਾ ਪੰਜ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ; ਉਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਪੂਰਨ ਸਰੂਪਾਂ ਲਈ ਮੰਤ੍ਰ-ਜਪ, ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਅਰਚਨਾ ਆਦਿ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 33

वदामि श्रृणु विप्रेद्रं लोकानां सिद्धिदायकम् । तारः क्रियायुक् प्रतिष्ठा प्रीत्याढ्या च ततः परम् ॥ ३३ ॥

ਮੈਂ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ—ਸੁਣੋ, ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ—ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਧੀ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ‘ਤਾਰ’, ਫਿਰ ਵਿਧੀ-ਯੁਕਤ ਕ੍ਰਿਆ, ਫਿਰ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਅਵਸਥਾ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪਰਮ ਤੱਤ ਹੈ।

Verse 34

ज्ञानामृता क्षुधायुक्ता वह्निजायांतकतो मनुः । सुतपास्तु ऋषिश्छन्दो गायत्री देवता मनोः ॥ ३४ ॥

“ਜ੍ਞਾਨਾਮ੍ਰਿਤਾ…” ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਮਨੁ ਵਹ્નਿਜਾਯਾਂਤਕ੍ਰਿਤ ਹੈ; ਇਸ ਦਾ ਰਿਸ਼ੀ ਸੁਤਪਾ, ਛੰਦ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਅਤੇ ਅਧਿਦੇਵਤਾ ਮਨ (ਮਨਸ) ਹੈ।

Verse 35

राधिका प्रणवो बीजं स्वाहा शक्तिरुदाहृता । षडक्षरैः षडंगानि कुर्याद्विन्दुविभूषितैः ॥ ३५ ॥

‘ਰਾਧਿਕਾ’ ਮੁੱਖ ਮੰਤ੍ਰ ਹੈ; ਪ੍ਰਣਵ (ਓਂ) ਇਸ ਦਾ ਬੀਜ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਸ੍ਵਾਹਾ’ ਇਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਬਿੰਦੂ-ਯੁਕਤ ਛੇ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਡੰਗ-ਨਿਆਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 36

ततो ध्यायन्स्वहृदये राधिकां कृष्णभामिनीम् । श्वेतचंपकवर्णाभां कोटिचन्द्रसमप्रभाम् ॥ ३६ ॥

ਫਿਰ ਸਾਧਕ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਪ੍ਰਿਯਾ ਰਾਧਿਕਾ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ—ਸ਼ੁੱਧ ਚੰਪਕ-ਫੁੱਲ ਵਰਗੀ ਕਾਂਤੀ ਵਾਲੀ, ਕਰੋੜਾਂ ਚੰਦ੍ਰਮਿਆਂ ਸਮਾਨ ਪ੍ਰਭਾਵਾਨ।

Verse 37

शरत्पार्वणचन्द्रास्यां नीलेंदीवरलोचनाम् । सुश्रोणीं सुनितंबां च पक्वबिंबाधरांबराम् ॥ ३७ ॥

ਉਸ ਦਾ ਮੁਖ ਸ਼ਰਦ-ਪਾਰਵਣ ਦੀ ਪੂਰਨਿਮਾ ਦੇ ਚੰਦ ਵਾਂਗ, ਅੱਖਾਂ ਨੀਲੇ ਕਮਲ ਵਰਗੀਆਂ; ਕਮਰ ਸੁੰਦਰ, ਨਿਤੰਬ ਸੁਗਠਿਤ, ਅਤੇ ਹੋਠ ਪੱਕੇ ਬਿੰਬ-ਫਲ ਵਾਂਗ ਲਾਲ ਤੇ ਮਨਮੋਹਕ ਹਨ।

Verse 38

मुक्ताकुंदाभदशनां वह्निशुद्धांशुकान्विताम् । रत्नकेयूरवलयहारकुण्डलशोभिताम् ॥ ३८ ॥

ਉਸ ਦੇ ਦੰਦ ਮੋਤੀ ਅਤੇ ਕੁੰਦ-ਕਲੀ ਵਰਗੇ ਚਮਕਦਾਰ ਹਨ; ਉਹ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਕੀਤੇ ਵਸਤ੍ਰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਰਤਨਾਂ ਜੜੇ ਕੇਯੂਰ, ਵਲਯ, ਹਾਰ ਤੇ ਕੁੰਡਲਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ।

Verse 39

गोपीभिः सुप्रियाभिश्च सेवितां श्वेतचामरैः । रासमंडलमध्यस्थां रत्नसिंहासनस्थिताम् ॥ ३९ ॥

ਪਿਆਰੀਆਂ ਗੋਪੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸੇਵਿਤ, ਚਿੱਟੇ ਚਾਮਰਾਂ ਨਾਲ ਝੱਲਿਆ ਹੋਇਆ, ਰਾਸ-ਮੰਡਲ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਅਤੇ ਰਤਨਾਂ ਜੜੇ ਸਿੰਘਾਸਨ ਉੱਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ (ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ) ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 40

ध्यात्वा पुष्पांजलिं क्षिप्त्वा पूजयेदुपचारकैः । लक्षषट्कं जपेन्मंत्रं तद्दशांशं हुनेत्तिलैः ॥ ४० ॥

ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਅੰਜਲੀ ਅਰਪਣ ਕਰੇ ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਪਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਮੰਤ੍ਰ ਛੇ ਲੱਖ ਵਾਰ ਜਪੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਦਸਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਤਿਲਾਂ ਸਮੇਤ ਹਵਨ ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀ ਦੇਵੇ।

Verse 41

आज्याक्तैर्मातृकापीठे पूजा चावरणैः सह । षट्कोणेषु षडंगानि तद्बाह्येऽष्टदले यजेत् ॥ ४१ ॥

ਘਿਉ ਨਾਲ ਲਿਪਤ ਮਾਤ੍ਰਿਕਾ-ਪੀਠ ਉੱਤੇ, ਆਵਰਨਾਂ ਸਮੇਤ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਛਟਕੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਛਡੰਗਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਕੇ ਯਜਨ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਅੱਠ-ਦਲ ਕਮਲ ਉੱਤੇ ਵੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।

Verse 42

मालावतीं माधवीं च रत्नमालां सुशीलिकाम् । ततः शशिकलां पारिजातां पद्मावतीं तथा ॥ ४२ ॥

ਮਾਲਾਵਤੀ, ਮਾਧਵੀ, ਰਤਨਮਾਲਾ ਅਤੇ ਸੁਸ਼ੀਲਿਕਾ; ਫਿਰ ਸ਼ਸ਼ਿਕਲਾ, ਪਾਰਿਜਾਤਾ ਅਤੇ ਪਦਮਾਵਤੀ—ਇਹ ਨਾਮ ਉਚਾਰੇ ਗਏ।

Verse 43

सुंदरीं च क्रमात्प्राच्यां दिग्विदिक्षु ततो बहिः । इन्द्राद्यान्सायुधानिष्ट्वा विनियोगांस्तु साधयेत् ॥ ४३ ॥

ਫਿਰ ਪੂਰਬ ਦਿਸ਼ਾ ਤੋਂ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਤੇ ਉਪਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬਾਹਰ ਵੱਲ, ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਯੁਧਾਂ ਸਮੇਤ ਪੂਜ ਕੇ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਵਿਨਿਯੋਗਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਧ ਕਰੇ।

Verse 44

राधा कृष्णप्रिया रासेश्वरी गोपीगणाधिपा । निर्गुणा कृष्णपूज्या च मूलप्रकृतिरीश्वरी ॥ ४४ ॥

ਰਾਧਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਪ੍ਰਿਆ, ਰਾਸ-ਲੀਲਾ ਦੀ ਅਧੀਸ਼ਵਰੀ ਅਤੇ ਗੋਪੀਆਂ ਦੀ ਅਧਿਪਤੀ ਹੈ। ਉਹ ਗੁਣਾਤੀਤ ਹੈ; ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਮੂਲ-ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਈਸ਼ਵਰੀ ਹੈ।

Verse 45

सर्वेश्वरी सर्वपूज्या वैराजजननी तथा । पूर्वाद्याशासु रक्षंतु पांतु मां सर्वतः सदा ॥ ४५ ॥

ਸਰਵੇਸ਼ਵਰੀ, ਸਰਵਪੂਜਿਆ ਅਤੇ ਵੈਰਾਜ ਦੀ ਜਨਨੀ ਦੇਵੀ ਪੂਰਬ ਆਦਿ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਸਦਾ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਮੇਰੀ ਰਖਵਾਲੀ ਕਰੇ।

Verse 46

त्वं देवि जगतां माता विष्णुमाया सनातनी । कृष्णमायादिदेवी च कृष्णप्राणाधिके शुभे ॥ ४६ ॥

ਹੇ ਦੇਵੀ, ਤੁਸੀਂ ਜਗਤਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਸਨਾਤਨ ਮਾਇਆ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਮਾਇਆ ਦੀ ਆਦਿ ਦੇਵੀ ਵੀ ਹੋ; ਹੇ ਸ਼ੁਭੇ, ਤੁਸੀਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਪ੍ਰਿਆ ਹੋ।

Verse 47

कष्णभक्तिप्रदे राधे नमस्ते मंगलप्रदे । इति सम्प्रार्थ्य सर्वेशीं स्तुत्वा हृदि विसर्जयेत् ॥ ४७ ॥

ਹੇ ਰਾਧੇ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਭਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ—ਤੂੰ ਮੰਗਲ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹੈਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰਵੇਸ਼ਵਰੀ ਨੂੰ ਮਨੋਂ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਕੇ, ਸ্তুਤੀ ਕਰਕੇ, ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾ ਕੇ ਵਿਸਰਜਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 48

एवं यो भजते राधां सर्वाद्यां सर्वमंगलाम् । भुक्त्वेह भोगानखिलान्सोऽन्ते गोलोकमाप्नुयात् ॥ ४८ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋ ਰਾਧਾ—ਸਰਵਾਦਿਆ, ਸਰਵਮੰਗਲਾ—ਦਾ ਭਜਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਸਭ ਭੋਗ-ਸੁਖ ਭੋਗ ਕੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਗੋਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 49

अथ तुभ्यं महालक्ष्म्या विधानं वच्मि नारद । यदाराधनतो भूयात्साधको भुक्तिमुक्तिमान् ॥ ४९ ॥

ਹੁਣ ਹੇ ਨਾਰਦ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਮਹਾਲਕਸ਼ਮੀ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਨਾਲ ਸਾਧਕ ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੋਖ—ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 50

लक्ष्मीमायाकामवाणीपूर्वा कमलवासिनी । ङेंता वह्निप्रियांतोऽयं मंत्रकल्पद्रुमः परः ॥ ५० ॥

ਲਕਸ਼ਮੀ, ਮਾਇਆ, ਕਾਮ ਅਤੇ ਵਾਣੀ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੀਜਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ, ‘ਕਮਲਵਾਸਿਨੀ’ ਪਦ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਅਤੇ ‘ਙੇਂਤਾ’ ‘ਵਹ્નਿਪ੍ਰਿਆ’ ਉੱਤੇ ਸਮਾਪਤ—ਇਹ ਪਰਮ ‘ਮੰਤ੍ਰ-ਕਲਪਦ੍ਰੁਮ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 51

ऋषिर्नारायणश्चास्य छन्दो हि जगती तथा । देवता तु महालक्ष्मीर्द्विद्विवर्णैः षडंगकम् ॥ ५१ ॥

ਇਸ ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀ ਨਾਰਾਇਣ ਹਨ, ਛੰਦ ਜਗਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਵਤਾ ਮਹਾਲਕਸ਼ਮੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਛਡੰਗ-ਨਿਆਸ ਜੋੜੇ ਜੋੜੇ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 52

श्वेतचंपकवर्णाभां रत्नभूषणभूषिताम् । ईषद्धास्यप्रसन्नास्यां भक्तानुग्रहकातराम् ॥ ५२ ॥

ਉਹ ਸਫ਼ੈਦ ਚੰਪਕ ਫੁੱਲ ਵਰਗੇ ਵਰਣ ਵਾਲੀ, ਰਤਨਾਂ ਦੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ; ਹੌਲੀ ਮੁਸਕਾਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਮੁਖ ਵਾਲੀ, ਅਤੇ ਭਗਤਾਂ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਨ ਲਈ ਆਤੁਰ ਸੀ।

Verse 53

बिभ्रतीं रत्नमालां च कोटिचंद्रसमप्रभाम् । ध्यात्वा जपेदर्कलक्षं पायसेन दशांशतः ॥ ५३ ॥

ਰਤਨ ਮਾਲਾ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਕਰੋੜਾਂ ਚੰਦ੍ਰਾਂ ਵਰਗੀ ਪ੍ਰਭਾ ਵਾਲੀ ਦੇਵੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਅਰਕ-ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਇੱਕ ਲੱਖ ਜਪ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਪਾਇਸ ਨਾਲ ਦਸਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਹੋਮ ਕਰੇ।

Verse 54

जुहुयादेधिते वह्नौ श्रीदृकाष्टैः समर्चयेत् । नवशक्तियुते पीठे ह्यंगैरावरणैः सह ॥ ५४ ॥

ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਜਵਲਿਤ ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀਆਂ ਅਰਪਣ ਕਰੇ, ਫਿਰ ‘ਸ਼੍ਰੀਦ੍ਰਿਕ’ ਅਸ਼ਟਕ ਨਾਲ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਨਵ-ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵਾਲੇ ਪੀਠ ਉੱਤੇ ਅੰਗ-ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਅਤੇ ਆਵਰਣਾਂ ਸਮੇਤ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰੇ॥

Verse 55

विभूतिरुन्नतिः कांतिः सृष्टिः कीर्तिश्च सन्नतिः । व्याष्टिरुत्कृष्टिर्ऋद्धिश्च संप्रोक्ता नव शक्तयः ॥ ५५ ॥

ਵਿਭੂਤੀ, ਉੱਨਤੀ, ਕਾਂਤੀ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਕੀਰਤੀ, ਸਨ੍ਨਤੀ, ਵਿਆਸ਼ਟੀ, ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਰਿੱਧੀ—ਇਹੀ ਨੌਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ॥

Verse 56

अत्रावाह्य च मूलेन मूर्तिं संकल्प्य साधकः । षट् कोणेषु षडंगानि दक्षिणे तु गजाननम् ॥ ५६ ॥

ਇੱਥੇ ਮੂਲ-ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਆਵਾਹਨ ਕਰਕੇ ਸਾਧਕ ਮਨ ਵਿੱਚ ਦਿਵ੍ਯ ਮੂਰਤੀ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕਰੇ। ਛੇ ਕੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਛਡੰਗ ਨਿਆਸ ਕਰੇ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਗਜਾਨਨ (ਗਣੇਸ਼) ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ॥

Verse 57

वामे कुसुमधन्वानं वसुपत्रे ततो यजेत् । उमां श्रीं भारतीं दुर्गां धरणीं वेदमातरम् ॥ ५७ ॥

ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਵਸੁ-ਪੱਤਰ ਉੱਤੇ ਕੁਸੁਮਧਨਵਾ (ਕਾਮਦੇਵ) ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਉਮਾ, ਸ਼੍ਰੀ (ਲਕਸ਼ਮੀ), ਭਾਰਤੀ (ਸਰਸਵਤੀ), ਦੁਰਗਾ, ਧਰਣੀ ਅਤੇ ਵੇਦਮਾਤਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ॥

Verse 58

देवीमुषां च पूर्वादौ दिग्विदिक्षु क्रमेण हि । जह्नुसूर्यसुते पूज्ये पादप्रक्षालनोद्यते ॥ ५८ ॥

ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਉਪਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਦੇਵੀ ਉਸ਼ਾ ਆਦਿ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਅਤੇ ਪੂਜਯ ਜਹਨੂ ਤੇ ਸੂਰਜਸੁਤਾ ਆਦਿ ਲਈ ਚਰਨ-ਪ੍ਰਕਸ਼ਾਲਨ ਕਰੇ॥

Verse 59

शंखपद्मनिधी पूज्यौ पार्श्वयोर्घृतचामरौ । धृतातपत्रं वरुणं पूजयेत्पश्चिमे ततः ॥ ५९ ॥

ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ‘ਘਿਉ ਨਾਲ ਲਿਪੇ’ ਚੌਰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸ਼ੰਖ ਅਤੇ ਪਦਮ ਨਿਧੀ-ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਰਾਜ-ਛਤਰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਰੁਣਦੇਵ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰੇ।

Verse 60

संपूज्य राशीन्परितो यथास्थानं नवग्रहान् । चतुर्दन्तैरावतादीन् दिग्विदिक्षु ततोऽर्चयेत् ॥ ६० ॥

ਚੌਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਰਾਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਸਥਾਨਾਂ ‘ਤੇ ਨਵਗ੍ਰਹਾਂ ਦੀ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਉਪਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਚਤੁਰਦੰਤ ਐਰਾਵਤ ਆਦਿ ਗਜਾਂ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰੇ।

Verse 61

तद्बहिर्लोकपालांश्च तदस्त्राणि च तद्बहिः । दूर्वाभिराज्यसिक्ताभिर्जुहुयादायुषे नरः ॥ ६१ ॥

ਉਸ (ਅੰਦਰੂਨੀ ਵਿਧੀ) ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਲੋਕਪਾਲਾਂ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਬਾਹਰ ਦਿਵ੍ਯ ਅਸਤ੍ਰ-ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਆਵਾਹਨ ਕਰਕੇ, ਘਿਉ ਨਾਲ ਭਿੱਜੀ ਦੂਬ ਨਾਲ ਆਯੁ ਲਈ ਹਵਨ ਕਰੇ।

Verse 62

गुडूचीमाज्यसंसिक्तां जुहुयात्सप्तवासरम् । अषअटोत्तरसहस्रं यः स जीवेच्छरदां शतम् ॥ ६२ ॥

ਜੋ ਸੱਤ ਦਿਨ ਤੱਕ ਘਿਉ ਨਾਲ ਲਿਪੀ ਗੁਡੂਚੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀ ਦੇ ਕੇ ਅਸ਼ਟੋੱਤਰ ਸਹਸ੍ਰ (8008) ਆਹੁਤੀਆਂ ਪੂਰੀ ਕਰੇ, ਉਹ ਸੌ ਸ਼ਰਦਾਂ (ਪੂਰੀ ਸ਼ਤਾਯੁ) ਜੀਊਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 63

हुत्वा तिलान्घृताभ्यक्तान्दीर्घमायुष्यमाप्नुयात् । आरभ्यार्कदिनं मंत्री दशाहं घृतसंप्लुतः ॥ ६३ ॥

ਘਿਉ ਨਾਲ ਲਿਪੇ ਤਿਲ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀ ਦੇਣ ਨਾਲ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਐਤਵਾਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਜਾਪ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਦਸ ਦਿਨ ਘਿਉ-ਆਹਾਰ ਦੇ ਨਿਯਮ ਵਿੱਚ ਰਹੇ।

Verse 64

जुहुयादर्कसमिधः शरीरारोग्यसिद्धये । शालिभिर्जुह्वतो नित्यमष्टोत्तरसहस्रकम् ॥ ६४ ॥

ਸਰੀਰ ਦੀ ਆਰੋਗਤਾ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਅਰਕ ਦੀਆਂ ਸਮਿਧਾਂ ਨਾਲ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀ ਦੇਵੇ। ਅਤੇ ਜੋ ਸ਼ਾਲੀ ਚੌਲ ਨਾਲ ਹੋਮ ਕਰੇ, ਉਹ ਨਿੱਤ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਅੱਠ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇਵੇ।

Verse 65

अचिरादेव महती लक्ष्मी संजायते ध्रुवम् । उषाजा जीनालिकेररजोभिर्गृतमिश्रितैः ॥ ६५ ॥

ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਜਲਦੀ ਹੀ ਮਹਾਨ ਲਕਸ਼ਮੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਸ਼ਾ ਵੇਲੇ ਜੀਨਾਲਿਕੇਰ ਦੀ ਰੇਣੂ ਨੂੰ ਘੀ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ (ਲੇਪ/ਪ੍ਰਯੋਗ) ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 66

हुनेदष्टोत्तरशतं पायसाशी तु नित्यशः । मण्डलाज्जायते सोऽपि कुबेर इव मानवः ॥ ६६ ॥

ਨਿੱਤ ਇੱਕ ਸੌ ਅੱਠ ਆਹੁਤੀਆਂ ਅਰਪਣ ਕਰੇ ਅਤੇ ਪਾਇਸ ਨੂੰ ਆਹਾਰ ਬਣਾਏ। ਉਸ ਮੰਡਲ ਤੋਂ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਕੁਬੇਰ ਵਾਂਗ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਹੋ ਕੇ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 67

हविषा गुडमिश्रेण होमतो ह्यन्नवान्भवेत् । जपापुष्पाणि जुहुयादष्टोत्तरसहस्रकम् ॥ ६७ ॥

ਗੁੜ ਮਿਲੇ ਹਵਿਸ ਨਾਲ ਹੋਮ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਅੰਨ-ਸੰਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਪਾ (ਹਿਬਿਸਕਸ) ਦੇ ਫੁੱਲ ਵੀ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਅੱਠ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀ ਵਜੋਂ ਅਰਪਣ ਕਰੇ।

Verse 68

तांबूलरससंमिश्रं तद्भस्मतिलकं चरेत् । चतुर्णामपि वर्णानां मोहनाय द्विजोत्तमः ॥ ६८ ॥

ਤਾਂਬੂਲ ਦੇ ਰਸ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਉਸ ਭਸਮ ਦਾ ਤਿਲਕ ਲਗਾਏ। ਉੱਤਮ ਦਵਿਜ ਚਾਰਾਂ ਵਰਣਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮੋਹਿਤ/ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇਹ ਕਰੇ।

Verse 69

एवं यो भजते लक्ष्मीं साधकेंद्रो मुनीश्वर । सम्पदस्तस्य जायंते महालक्ष्मीः प्रसीदति ॥ ६९ ॥

ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ! ਜੋ ਸਾਧਕਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਕਸ਼ਮੀ ਜੀ ਦਾ ਭਜਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਮਹਾਲਕਸ਼ਮੀ ਉਸ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 70

देहांते वैष्णवं धाम लभते नात्र संशयः । या तु दुर्गा द्विजश्रेष्ठ शिवलोकं गता सती ॥ ७० ॥

ਦੇਹ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਉਹ ਵੈਸ਼ਣਵ ਧਾਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਜੋ ਦੁਰਗਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੂਜਿਤ ਹੈ, ਹੇ ਦਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਉਹ ਸਤੀ ਸ਼ਿਵਲੋਕ ਨੂੰ ਗਈ ਹੈ।

Verse 71

सा शिवाज्ञामनुप्राप्य दिव्यलोकं विनिर्ममे । देवीलोकेति विख्यातं सर्वलोकविलक्षणम् ॥ ७१ ॥

ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਆਗਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਦਿਵ੍ਯ ਲੋਕ ਰਚਿਆ; ਜੋ ‘ਦੇਵੀ-ਲੋਕ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਵਿਲੱਖਣ ਹੈ।

Verse 72

तत्र स्थिता जगन्माता तपोनियममास्थिता । विविधान् स्वावतारान्हि त्रिकाले कुरुतेऽनिशम् ॥ ७२ ॥

ਉੱਥੇ ਵੱਸਦੀ ਜਗਨਮਾਤਾ ਤਪ ਅਤੇ ਨਿਯਮ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹਿ ਕੇ, ਤਿੰਨਾਂ ਕਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਰੰਤਰ ਆਪਣੇ ਵਿਭਿੰਨ ਅਵਤਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

Verse 73

मायाधिका ह्लादिनीयुक् चन्द्राढ्या सर्गिणी पुनः । प्रतिष्ठा स्मृतिसंयुक्ता क्षुधया सहिता पुनः ॥ ७३ ॥

ਉਹ ਮਾਇਆ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ, ਹ੍ਲਾਦਿਨੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ, ਚੰਦ੍ਰ-ਗੁਣ ਨਾਲ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਹੈ ਅਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਵੀ ਹੈ। ਉਹ ‘ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ’ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਿਮ੍ਰਿਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਭੁੱਖ (ਕ੍ਸ਼ੁਧਾ) ਨਾਲ ਵੀ ਸੰਬੱਧ ਹੈ।

Verse 74

ज्ञानामृता वह्निजायांतस्ताराद्यो मनुर्मतः । ऋषिः स्याद्वामदेवोऽस्य छंदो गायत्रमीरितम् ॥ ७४ ॥

ਇਸ ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਨਾਮ ‘ਜ੍ਞਾਨਾਮ੍ਰਿਤਾ’ ਅਤੇ ‘ਵਹ੍ਨਿਜਾਯਾਂਤ’ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ, ਅਤੇ ‘ਤਾਰਾਦ੍ਯ’ ਇਸ ਦੀ ਮਨੁ (ਮੰਤ੍ਰ-ਸੰਜ्ञਾ) ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀ ਵਾਮਦੇਵ ਹਨ ਅਤੇ ਛੰਦ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਘੋਸ਼ਿਤ ਹੈ॥

Verse 75

देवता जगतामादिर्दुर्गा दुर्गतिनाशिनी । ताराद्येकैकवर्णेन हृदयादित्रयं मतम् ॥ ७५ ॥

ਦੇਵਤਾ ਵਜੋਂ ਜਗਤ ਦੀ ਆਦਿ-ਮੂਲ ਰੂਪਾ, ਦੁৰ্গਤੀ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਦੁਰਗਾ ਦੇਵੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ‘ਤਾਰਾ’ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਇਕ-ਇਕ ਅੱਖਰ ਨਾਲ ਬਣੇ ‘ਹ੍ਰਿਦਯ’ ਆਦਿ ਤ੍ਰਯ ਨੂੰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ॥

Verse 76

त्रिभिर्वर्मेक्षण द्वाभ्यां सर्वैरस्त्रमुदीरितम् । महामरकतप्रख्यां सहस्रभुजमंडिताम् ॥ ७६ ॥

ਤਿੰਨ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਵਰਮ (ਕਵਚ) ਦਾ ਆਹਵਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਦੋ ਨਾਲ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਉਚਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਸਭ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਅਸਤ੍ਰ ਘੋਸ਼ਿਤ ਹੈ—ਮਹਾਂ ਮਰਕਤ ਵਰਗਾ ਦਿਪਤ, ਹਜ਼ਾਰ ਭੁਜਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ॥

Verse 77

नानाशस्त्राणि दधतीं त्रिनेत्रां शशिशेखराम् । कंकणांगदहाराढ्यां क्वणन्नूपुरकान्विताम् ॥ ७७ ॥

ਉਹ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰੀ ਅਤੇ ਸ਼ਸ਼ੀ-ਸ਼ੇਖਰਾ ਸੀ। ਕੰਗਣ, ਅੰਗਦ ਅਤੇ ਹਾਰ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ, ਅਤੇ ਚਲਦਿਆਂ ਝੰਕਾਰਦੇ ਨੂਪੁਰਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸੀ॥

Verse 78

किरीटकुंडलधरां दुर्गां देवीं विचिंतयेत् ॥ ७८ ॥

ਮੁਕੁਟ ਅਤੇ ਕੁੰਡਲ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਦੁਰਗਾ ਦੇਵੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ॥

Verse 79

वसुलक्षं जपेन्मंत्रं तिलैः समधुरैर्हुनेत । पयोंऽधसा वा सहस्रं नवपद्मात्मके यजेत् ॥ ७९ ॥

ਅੱਠ ਲੱਖ ਵਾਰ ਮੰਤਰ-ਜਪ ਕਰੇ ਅਤੇ ਮਿੱਠਾਸ ਮਿਲੇ ਤਿਲਾਂ ਨਾਲ ਹੋਮ ਕਰੇ। ਜਾਂ ਦੁੱਧ ਤੇ ਦਹੀਂ ਸਮੇਤ ਹਜ਼ਾਰ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇ ਕੇ ਨਵ-ਪਦਮ ਰਚਨਾ ਵਾਲੇ ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।

Verse 80

प्रभा माया जया सूक्ष्मा विशुद्धानं दिनी पुनः । सुप्रभा विजया सर्वसिद्धिदा पीठशक्तयः ॥ ८० ॥

ਪ੍ਰਭਾ, ਮਾਇਆ, ਜਯਾ, ਸੂਖ਼ਮਾ, ਵਿਸ਼ੁੱਧਾਨੰਦਿਨੀ; ਫਿਰ ਸੁਪ੍ਰਭਾ, ਵਿਜਯਾ ਅਤੇ ਸਰਵਸਿੱਧਿਦਾ—ਇਹ ਪੀਠਾਂ ਦੀਆਂ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤ੍ਰੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਹਨ।

Verse 81

अद्भिर्ह्रस्वत्रयक्लीबरहितैः पूजयेदिमाः । प्रणवो वज्रनखदंष्ट्रायुधाय महापदात् ॥ ८१ ॥

ਤਿੰਨ ਹ੍ਰਸਵ ਸੁਰਾਂ ਤੋਂ ਅਤੇ ਨਪੁੰਸਕ ਧੁਨੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਜਲ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਮਹਾਪਦ ਤੋਂ ਪ੍ਰਕਟ ਵਜ੍ਰ, ਨਖ ਅਤੇ ਦੰਸ਼ਟਰਾ ਆਯੁਧਧਾਰੀ ਦੇਵ ਲਈ ਪ੍ਰਣਵ ‘ਓਂ’ ਦਾ ਵਿਨਿਯੋਗ ਕਰੇ।

Verse 82

सिंहाय वर्मास्त्रं हृञ्च प्रोक्तः सिंहमनुर्मुने । दद्यादासनमेतेन मूर्तिं मूलेन कल्पयेत् ॥ ८२ ॥

ਹੇ ਮੁਨੀ, ਸਿੰਘ-ਰੂਪ ਲਈ ‘ਹ੍ਰੂੰ’ ਬੀਜ ਨੂੰ ਕਵਚ ਅਤੇ ਅਸਤ੍ਰ-ਮੰਤਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਆਸਨ ਅਰਪਣ ਕਰੇ ਅਤੇ ਮੂਲ-ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਮੂਰਤੀ ਦੀ ਵਿਧੀਵਤ ਸਥਾਪਨਾ ਤੇ ਵਿਨਿਆਸ ਕਰੇ।

Verse 83

अङ्गावृर्त्तिं पुराभ्यार्च्य शक्तीः पत्रेषु पूजयेत् । जया च विजया कीर्तिः प्रीतिः पश्चात्प्रभा पुनः ॥ ८३ ॥

ਪਹਿਲਾਂ ਅੰਗਾਵ੍ਰਿੱਤੀ (ਅੰਗ-ਰੱਖਿਆ) ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਪੱਤਿਆਂ ਉੱਤੇ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ—ਜਯਾ, ਵਿਜਯਾ, ਕੀਰਤੀ, ਪ੍ਰੀਤੀ; ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਪ੍ਰਭਾ।

Verse 84

श्रद्धा मेधा श्रुतिश्चैवस्वनामाद्यक्षरादिकाः । पत्राग्रेष्वर्चयेदष्टावायुधानि यथाक्रमात् ॥ ८४ ॥

ਸ਼ਰਧਾ, ਮੇਧਾ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਨਾਲ—ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅੱਖਰ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਕਰਕੇ—ਪੱਤਿਆਂ ਦੇ ਅਗਲੇ ਸਿਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਅੱਠ ਦਿਵ੍ਯ ਆਯੁਧਾਂ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰੇ।

Verse 85

शंखचक्रगदाखङ्गपाशांकुशशरान्धनुः । लोकेश्वरांस्ततो बाह्ये तेषामस्त्राण्यनंतरम् ॥ ८५ ॥

ਸ਼ੰਖ, ਚੱਕਰ, ਗਦਾ, ਖੜਗ, ਪਾਸ਼, ਅੰਕੁਸ਼, ਤੀਰ ਅਤੇ ਧਨੁਸ਼—ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਾਹਰੀ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਲੋਕਪਾਲਾਂ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਯੁਧ ਵੀ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਰਖੇ।

Verse 86

इत्थं जपादिभिर्मंत्री मंत्रे सिद्धे विधानवित् । कुर्यात्प्रयोगानमुना यथा स्वस्वमनीषितान् ॥ ८६ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਪ ਆਦਿ ਸਾਧਨਾਂ ਨਾਲ ਮੰਤ੍ਰ ਸਿੱਧ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਵਿਧੀ-ਜਾਣੂ ਮੰਤ੍ਰਸਾਧਕ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਮਨੋਰਥ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸੇ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰੇ।

Verse 87

प्रतिष्ठाप्य विधानेन कलशान्नवशोभनान् । रत्नहेमादिसंयुक्तान्घटेषु नवसु स्थितान् ॥ ८७ ॥

ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਨੌਂ ਸੁੰਦਰ ਕਲਸ਼ਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰੇ—ਰਤਨ, ਸੋਨਾ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ—ਜੋ ਨੌਂ ਘੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਣ।

Verse 88

मध्यस्थे पूजयेद्देवीमितरेषु जयादिकाः । संपूज्य गन्धपुष्पाद्यैरभिषिंचेन्नराधिपम् ॥ ८८ ॥

ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ‘ਤੇ ਜਯਾ ਆਦਿ ਦੀ। ਗੰਧ, ਪੁਸ਼ਪ ਆਦਿ ਨਾਲ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਰਾਜੇ ਦਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰੇ।

Verse 89

राजा विजयते शत्रून्योऽधिको विजयश्रियम् । प्राप्नोत्रोगो दीर्घायुः सर्वव्याधिविवर्जितः ॥ ८९ ॥

ਐਸਾ ਰਾਜਾ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਅਤੁੱਲ ਵਿਜੈ-ਸ਼੍ਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਨਿਰੋਗ, ਦੀਰਘ ਆਯੁ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਸਭ ਰੋਗਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 90

वन्ध्याभिषिक्ता विधिनालभते तनयं वरम् । मन्त्रेणानेन संजप्तमाज्यं क्षुद्रग्रहापहम् ॥ ९० ॥

ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕੀਤੀ ਵੰਝੀ ਇਸਤਰੀ ਉੱਤਮ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਢੰਗ ਨਾਲ ਜਪਿਆ ਹੋਇਆ ਘਿਉ ਛੋਟੇ ਗ੍ਰਹਾਂ ਤੋਂ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਪੀੜਾ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 91

गर्भिणीनां विशेषेण जप्तं भस्मादिकं तथा । जृंभश्वासे तु कृष्णस्य प्रविष्टेराधिकामुखम् ॥ ९१ ॥

ਗਰਭਵਤੀਆਂ ਲਈ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਮੰਤਰ-ਜਪ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਕੀਤਾ ਭਸਮ ਆਦਿ ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੰਭਾਈ ਜਾਂ ਸਾਹ ਦੇ ਵੇਲੇ ਮੂੰਹ ਦੇ ਖੁਲ੍ਹੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਰੱਖੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਾ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਵਧੇਰੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 92

या तु देवी समुद्भूता वीणापुस्तकधारिणी । तस्या विधानं विप्रेंद्र श्रृणु लोकोपकारकम् ॥ ९२ ॥

ਜੋ ਦੇਵੀ ਵੀਣਾ ਅਤੇ ਪੁਸਤਕ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ ਹੈ—ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੇਂਦ੍ਰ! ਲੋਕ-ਹਿਤਕਾਰੀ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ-ਵਿਧੀ ਸੁਣੋ।

Verse 93

प्रणवो वाग्भवं माया श्रीः कामः शक्तिरीरिता । सरस्वती चतुर्थ्यंता स्वाहांतो द्वादशाक्षरः ॥ ९३ ॥

ਪ੍ਰਣਵ ‘ਓਂ’, ਵਾਗਭਵ, ਮਾਇਆ, ਸ਼੍ਰੀ, ਕਾਮ ਅਤੇ ‘ਸ਼ਕਤੀ’ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ; ਫਿਰ ਚਤੁਰਥੀ ਵਾਲਾ ‘ਸਰਸਵਤ੍ਯੈ’ ਜੋੜ ਕੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ‘ਸ੍ਵਾਹਾ’ ਲਗਾਉਣ ਨਾਲ ਇਹ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਕਸ਼ਰੀ ਮੰਤਰ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 94

मनुर्नारायण ऋषिर्विराट् छन्दः समीरितम् । महासरस्वती चास्य देवता परिकीर्तिता ॥ ९४ ॥

ਇਸ ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀ ਮਨੁ-ਨਾਰਾਇਣ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ, ਛੰਦ ਵਿਰਾਟ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਰੀ ਦੇਵਤਾ ਮਹਾ-ਸਰਸਵਤੀ ਪ੍ਰਕੀਰਤਿਤ ਹੈ।

Verse 95

वाग्भवेन षडंगानि कृत्वा वर्णान्न्यसेद् बुधः । ब्रह्मरंध्रे न्यसेत्तारं लज्जां भ्रूमध्यगां न्यसेत् ॥ ९५ ॥

ਵਾਗਭਵ ਬੀਜ ਨਾਲ ਛਡੰਗ-ਨਿਆਸ ਕਰਕੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਸਾਧਕ ਅੱਖਰਾਂ ਦਾ ਦੇਹ ਉੱਤੇ ਨਿਆਸ ਕਰੇ। ਬ੍ਰਹਮਰੰਧ੍ਰ ਵਿੱਚ ‘ਤਾਰਾ’ ਅਤੇ ਭ੍ਰੂਮੱਧ ਵਿੱਚ ‘ਲੱਜਾ’ ਨਿਆਸ ਕਰੇ।

Verse 96

मुखनासादिकर्णेषु गुदेषु श्रीमुखार्णकान् । ततो वाग्देवतां ध्यायेद्वीणापुस्तकधारिणीम् ॥ ९६ ॥

ਮੂੰਹ, ਨੱਕ, ਕੰਨਾਂ ਅਤੇ ਗੁਦ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ‘ਸ਼੍ਰੀ’ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ੁਭ ਬੀਜਾਖਰਾਂ ਦਾ ਨਿਆਸ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਵੀਣਾ ਤੇ ਪੁਸਤਕ ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਵਾਗਦੇਵੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ।

Verse 97

कर्पूरकुंदधवलां पूर्णचंद्रोज्ज्वलाननाम् । हंसाधिरूढां भालेंदुदिव्यालंकारशोभिताम् ॥ ९७ ॥

ਕਰਪੂਰ ਅਤੇ ਕੁੰਦ ਵਰਗੀ ਧਵਲ, ਪੂਰਨ ਚੰਦ੍ਰ ਵਾਂਗ ਉਜਲਾ ਮੁਖ; ਹੰਸ ਉੱਤੇ ਆਰੂੜ੍ਹ, ਅਤੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਚੰਦ੍ਰ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਦੇ ਅਲੰਕਾਰ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਿਤ—ਉਸ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰ।

Verse 98

जपेद्द्वादशलक्षाणि तत्सहस्रं सितांबुजैः । नागचंपकपुष्पैर्वा जुहुयात्साधकोत्तमः ॥ ९८ ॥

ਉੱਤਮ ਸਾਧਕ ਬਾਰਾਂ ਲੱਖ ਜਪ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਚਿੱਟੇ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ—ਜਾਂ ਨਾਗਚੰਪਕ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ—ਹਜ਼ਾਰ ਆਹੁਤੀਆਂ ਅਰਪਣ ਕਰੇ।

Verse 99

मातृकोक्ते यजेत्पीठे वक्ष्यमाणक्रमेण ताम् । वर्णाब्जेनासनं दद्यान्मूर्तिं मूलेन कल्पयेत् ॥ ९९ ॥

ਮਾਤ੍ਰਿਕਾ-ਪੱਧਤੀ ਵਿੱਚ ਦੱਸੇ ਪੀਠ ਉੱਤੇ, ਅੱਗੇ ਕਹੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਦੇਵੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਵਰਣਾਂ ਦੇ ਕਮਲ ਨਾਲ ਆਸਨ ਦੇਵੇ ਅਤੇ ਮੂਲ-ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਦੇਵੀ-ਮੂਰਤੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ/ਭਾਵਨਾ ਕਰੇ।

Verse 100

देव्या दक्षिणतः पूज्या संस्कृता वाङ्मयी शुभा । प्राकृता वामतः पूज्या वाङ्मयीसर्वसिद्धिदा ॥ १०० ॥

ਦੇਵੀ ਦੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ-ਸਰੂਪਣੀ ਸ਼ੁਭ ਵਾਂਗਮਈ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ; ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ-ਸਰੂਪਣੀ ਵਾਂਗਮਈ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ—ਜੋ ਸਭ ਸਿੱਧੀਆਂ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹੈ।

Verse 101

पूर्वमंगानि षट्कोणे प्रज्ञाद्याः प्रयजेद्बहिः । प्रज्ञा मेधा श्रुतिः शक्तिः स्मृतिर्वागीश्वरी मतिः ॥ १०१ ॥

ਛੇ-ਕੋਣੇ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਅੰਗਾਂ (ਉਪਾਂਗਾਂ) ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਪ੍ਰਜ್ಞਾ ਆਦਿ ਦੇਵੀਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ—ਪ੍ਰਜ್ಞਾ, ਮੇਧਾ, ਸ਼੍ਰੁਤੀ, ਸ਼ਕਤੀ, ਸਮ੍ਰਿਤੀ, ਵਾਗੀਸ਼ਵਰੀ ਅਤੇ ਮਤੀ।

Verse 102

स्वस्तिश्चेति समाख्याता ब्रह्माद्यास्तदनंतरम् । लोकेशानर्चयेद्भूयस्तदस्त्राणि च तद्बहिः ॥ १०२ ॥

ਇਹ ‘ਸਵਸਤੀ’ ਨਾਮਕ ਵਿਧੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਲੋਕਪਾਲਾਂ ਦਾ ਅਰਚਨ ਕਰੇ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਉਸ ਦੇਵਤਾ/ਵਿਧੀ ਦੇ ਅਸਤ੍ਰਾਂ (ਮੰਤ੍ਰਾਸਤ੍ਰਾਂ) ਦੀ ਵੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।

Verse 103

एवं संपूज्य वाग्देवीं साक्षाद्वाग्वल्लभो भवेत् । ब्रह्मचर्यरतः शुद्धः शुद्धदंतनखा दिकः ॥ १०३ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਾਗਦੇਵੀ ਦੀ ਯਥਾਵਿਧਿ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਸਾਧਕ ਮਾਨੋ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਵਾਣੀ ਦਾ ਪ੍ਰਿਯ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਵਿੱਚ ਰਤ, ਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਦੰਦ-ਨਖ ਆਦਿ ਸਾਫ਼ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ।

Verse 104

संस्मरन् सर्ववनिताः सततं देवताधिया । कवित्वं लभते धीमान् मासैर्द्वादशभिर्ध्रुवम् ॥ १०४ ॥

ਦੇਵ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਸਭ ਦਿਵ੍ਯ ਇਸਤ੍ਰੀ-ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਨਿੱਤ ਸਿਮਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਬਾਰਾਂ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਕਾਵਿ-ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 105

पीत्वा तन्मंत्रितं तोयं सहस्रं प्रत्यहं मुने । महाकविर्भवेन्मंत्री वत्सरेण न संशयः ॥ १०५ ॥

ਹੇ ਮੁਨੀ! ਉਸ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਅਭਿਮੰਤ੍ਰਿਤ ਜਲ ਨੂੰ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਹਜ਼ਾਰ ਮਾਤਰਾ ਪੀਣ ਨਾਲ ਸਾਧਕ ਇੱਕ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਬਿਨਾ ਸੰਦੇਹ ਮਹਾਕਵੀ ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਨਿਪੁਣ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 106

उरोमात्रोदके स्थित्वा ध्यायन्मार्तंडमंडले । स्थितां देवीं प्रतिदिनं त्रिसहस्रं जपेन्मनुम् ॥ १०६ ॥

ਛਾਤੀ ਤੱਕ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹ ਕੇ ਮਾਰਤੰਡ ਦੇ ਸੂਰਜ-ਮੰਡਲ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ; ਉੱਥੇ ਅਧਿਸ਼ਠਿਤ ਦੇਵੀ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਿਆਂ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਜਪ ਕਰੇ।

Verse 107

लभते मंडलात्सिद्धिं वाचामप्रतिमां भुवि । पालाशबिल्वकुसुमैर्जुहुयान्मधुरोक्षितैः ॥ १०७ ॥

ਮੰਡਲ-ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਸਾਧਕ ਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵਾਣੀ ਦੀ ਬੇਮਿਸਾਲ ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਦ ਨਾਲ ਛਿੜਕੇ ਪਲਾਸ਼ ਤੇ ਬਿਲਵ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਹਵਨ ਕਰੇ।

Verse 108

समिद्भिर्वा तदुत्थाभिर्यशः प्राप्नोति वाक्पतेः । राजवृक्षसमुद्भूतैः प्रसूनैर्मधुराप्लुतैः ॥ १०८ ॥

ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਸਮਿਧਾਂ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦਾਂ ਨਾਲ ਹਵਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਾਧਕ ਵਾਕਪਤੀ (ਵਾਣੀ ਦੇ ਸਵਾਮੀ) ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਅਤੇ ਯਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰਾਜ-ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਮਿੱਠੇ ਰਸ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇ ਫੁੱਲ ਅਰਪਣ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵੀ ਕੀਰਤੀ ਵਧਦੀ ਹੈ।

Verse 109

सत्समिद्भिश्च जुहुयात्कवित्वमतुलं लभेत् । अथ प्रवक्ष्ये विप्रेंद्र सावित्रीं ब्रह्मणः प्रियाम् ॥ १०९ ॥

ਸ਼ੁੱਧ ਤੇ ਯੋਗ ਸਮਿਧਾਂ ਨਾਲ ਆਹੁਤੀ ਦੇਣ ਨਾਲ ਅਤੁੱਲ ਕਾਵਿ-ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 110

यां समाराध्य ससृजे ब्रह्मा लोकांश्चराचरान् । लक्ष्मी माया कामपूर्वा सावित्री ङेसमन्विता ॥ ११० ॥

ਜਿਸ ਦੀ ਸਮ੍ਯਕ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਚਰ-ਅਚਰ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਉਹੀ ਲਕਸ਼ਮੀ, ਮਾਇਆ, ਕਾਮ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਅਤੇ ਮੰਤਰ-ਬੀਜ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਹੈ।

Verse 111

स्वाहांतो मनुराख्यातः सावित्र्या वसुवर्णवान् । ऋषिर्ब्रह्मास्य गायत्री छंदः प्रोक्तं च देवता ॥ १११ ॥

‘ਸ੍ਵਾਹਾ’ ਨਾਲ ਅੰਤ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਮੰਤ੍ਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਵਸੂਆਂ ਵਾਂਗ ਤੇਜਸਵੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਰਿਸ਼ੀ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਛੰਦ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਅਤੇ ਅਧਿਦੇਵਤਾ ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 112

सावित्री सर्वदेवानां सावित्री परिकीर्तिता । हृदंतिकैर्ब्रह्म विष्णुरुद्रेश्वरसदाशिवैः ॥ ११२ ॥

ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਨੂੰ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਸਾਰ-ਸਰੂਪ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤਰ-ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂ, ਰੁਦ੍ਰ, ਈਸ਼ਵਰ ਅਤੇ ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਵੀ ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ।

Verse 113

सर्वात्मना च ङेयुक्तैरंगानां कल्पनं मतम् । तप्तकांचनवर्णाभां ज्वलंतीं ब्रह्मतेजसा ॥ ११३ ॥

ਇਹ ਮਤ ਹੈ ਕਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜ੍ਞੇਯ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮ੍ਯਕ ਅਭਿਆਸ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਨਾਲ ਵੇਦਾਂਗਾਂ ਦੀ ਠੀਕ ਰਚਨਾ ਕਰਨ—ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਤਪੇ ਹੋਏ ਸੋਨੇ ਵਰਗੇ ਰੰਗ ਦੀ ਹੋ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਤੇਜ ਨਾਲ ਜਗਮਗਾਏ।

Verse 114

ग्रीष्ममध्याह्नमार्तंडसहस्रसमविग्रहाम् । ईषद्धास्यप्रसन्नास्यां रत्नभूषणभूषिताम् ॥ ११४ ॥

ਉਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਗਰਮੀ ਦੇ ਦੁਪਹਿਰ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰ ਸੂਰਜਾਂ ਵਰਗਾ ਤੇਜਸਵੀ ਸੀ; ਮੁਖ ਉੱਤੇ ਹੌਲੀ ਮੁਸਕਾਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਰਤਨਾਂ ਦੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਸੀ।

Verse 115

बह्निशुद्धांशुकाधानां भक्तानुग्रहकातराम् । सुखदां मुक्तिदां चैव सर्वसंपत्प्रदां शिवाम् ॥ ११५ ॥

ਅੱਗ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਕੀਤੇ ਵਸਤ੍ਰ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ ਜਿਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਭਗਤਾਂ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸਦਾ ਆਤੁਰ ਹੈ—ਉਹ ਸੁਖਦਾਇਨੀ, ਮੁਕਤਿਦਾਇਨੀ, ਸਭ ਸੰਪੱਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀ, ਸ਼ੁਭਾ (ਸ਼ਿਵਾ) ਹੈ।

Verse 116

वेदबीजस्वरूपां च ध्यायेद्वेदप्रसूं सतीम् । ध्यात्वैवं मण्डले विद्वान् त्रिकोणोज्ज्वलकर्णिके ॥ ११६ ॥

ਵਿਦਵਾਨ ਸਾਧਕ ਵੇਦ-ਬੀਜ ਸਰੂਪਾ, ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਸਤੀ ਦਿਵ੍ਯ ਮਾਤਾ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਕੋਣ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਕਰ্ণਿਕਾ ਉੱਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਭਾਵੇ।

Verse 117

सौरे पीठे यजेद्देवीं दीप्तादिनवशक्तिभिः । मूलमंत्रेण क्लृप्तायां मूर्तौ देवीं प्रपूजयेत् ॥ ११७ ॥

ਸੌਰ ਪੀਠ ਉੱਤੇ ਦੀਪਤਾ ਆਦਿ ਨੌਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਸਮੇਤ ਦੇਵੀ ਦਾ ਯਜਨ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਮੂਲ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਸਥਾਪਿਤ ਮੂਰਤੀ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਦੀ ਸਮ੍ਯਕ ਪ੍ਰਪੂਜਾ ਕਰੇ।

Verse 118

कोणेषु त्रिषु संपूज्या ब्राहृयाद्याः शक्तयो बहिः । आदित्याद्यास्ततः पूज्या उषादिसहिताः क्रमात् ॥ ११८ ॥

ਤਿੰਨਾਂ ਕੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਬਾਹਰਲੇ ਪਾਸੇ ਬ੍ਰਾਹਮੀ ਆਦਿ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀ ਸੰਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ਼ਾ ਆਦਿ ਸਮੇਤ ਆਦਿਤ੍ਯ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 119

ततः षडंगान्यभ्यर्च्य केसरेषु यथाविधि । प्रह्लादिनीं प्रभां पश्चान्नित्यां विश्वंभरां पुनः ॥ ११९ ॥

ਫਿਰ ਕਮਲ ਦੇ ਕੇਸਰਾਂ ਉੱਤੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਛਡੰਗਾਂ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਹਲਾਦਿਨੀ ਤੇ ਪ੍ਰਭਾ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਨਿਤਿਆ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵੰਭਰਾ ਦੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।

Verse 120

विलासिनीप्रभावत्यौ जयां शांतां यजेत्पुनः । कांतिं दुर्गासरस्वत्यौ विद्यारूपां ततः परम् ॥ १२० ॥

ਮੁੜ ਵਿਲਾਸਿਨੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਤੀ, ਅਤੇ ਜਯਾ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਕਾਂਤੀ, ਦੁਰਗਾ ਅਤੇ ਸਰਸਵਤੀ ਦੀ, ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਵਿਦਿਆ-ਰੂਪਾ ਦੇਵੀ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰੇ।

Verse 121

विशालसंज्ञितामीशां व्यापिनीं विमलां यजेत् । तमोपहारिणीं सूक्ष्मां विश्वयोनिं जयावहाम् ॥ १२१ ॥

‘ਵਿਸਾਲਾ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਈਸ਼ਵਰੀ—ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ, ਨਿਰਮਲ, ਸੁਖਮ, ਅੰਧਕਾਰ ਹਰਨ ਵਾਲੀ, ਵਿਸ਼ਵ-ਯੋਨੀ ਅਤੇ ਜੈ ਦਾਤਰੀ—ਦੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।

Verse 122

पद्नालयां परां शोभां ब्रह्मरूपां ततोऽर्चयेत् । ब्राह्ययाद्याः शारणा बाह्ये पूजयेत्प्रोक्तलक्षणाः ॥ १२२ ॥

ਫਿਰ ਪਦਮਾਲਯਾ—ਪਰਮ ਸ਼ੋਭਾ ਵਾਲੀ, ਬ੍ਰਹਮ-ਸਰੂਪਾ—ਦੇਵੀ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰੇ। ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਡਲ ਤੋਂ ਬਾਹਰ, ਬ੍ਰਾਹ੍ਯਯਾ ਆਦਿ ਸ਼ਾਰਣਾ ਦੇਵੀਆਂ ਦੀ, ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੇ ਲੱਛਣਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।

Verse 123

ततोऽभ्यर्च्येद् ग्रहान्बाह्ये शक्राद्यानयुधैः सह । इत्थमावरणैर्देवीः दशभिः परिपूजयेत् ॥ १२३ ॥

ਫਿਰ ਬਾਹਰੀ ਆਵਰਨ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੀ, ਅਤੇ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਯੁਧਾਂ ਸਮੇਤ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਸ ਆਵਰਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਦੇਵੀਆਂ ਦੀ ਪੂਰਨ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।

Verse 124

अष्टलक्षं जपेन्मंत्रं तत्सहस्रं हुनेत्तिलैः । सर्वपापुविनिर्मुक्तो दीर्घमायुः स विंदति ॥ १२४ ॥

ਅੱਠ ਲੱਖ ਵਾਰ ਮੰਤ੍ਰ ਜਪੇ, ਫਿਰ ਤਿਲਾਂ ਨਾਲ ਹਜ਼ਾਰ ਆਹੁਤੀਆਂ ਹੋਮ ਵਿੱਚ ਦੇਵੇ। ਉਹ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਦੀਰਘ ਆਯੁ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 125

अरुणाब्जैस्त्रिमध्वक्तैर्जुहुयादयुतं ततः । महालक्ष्मीर्भवेत्तस्य षण्मासान्नात्र संशयः ॥ १२५ ॥

ਫਿਰ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਮਧੂ ਨਾਲ ਲੇਪੇ ਲਾਲ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇਵੇ। ਛੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਲਈ ਮਹਾਲਕਸ਼ਮੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 126

ब्रह्मवृक्षप्रसूनैस्तु जुहुयाद्बाह्यतेजसे । बहुना किमिहोक्तेन यथावत्साधिता सती ॥ १२६ ॥

ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮ-ਵ੍ਰਿਖ਼ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਬਾਹਰੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀ ਦੇਵੇ। ਇੱਥੇ ਹੋਰ ਕੀ ਕਹਿਣਾ? ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਧੀ ਯਥਾਵਤ ਸਿੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 127

साधकानामियं विद्या भवेत्कामदुधा मुने । अथ ते संप्रवक्ष्यामि रहस्यं परमाद्भुतम् ॥ १२७ ॥

ਹੇ ਮੁਨੀ, ਸਾਧਕਾਂ ਲਈ ਇਹ ਵਿਦਿਆ ਕਾਮਧੇਨੂ ਵਾਂਗ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪਰਮ ਅਦਭੁਤ ਭੇਦ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।

Verse 128

सावित्रीपंजरं नाम सर्वरक्षाकरं नृणाम् । व्योमकेशार्लकासक्तां सुकिरीटविराजिताम् ॥ १२८ ॥

ਇਸ ਨੂੰ ‘ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਪੰਜਰ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਕਵਚ ਹੈ—ਆਕਾਸ਼ ਵਰਗੇ ਕੇਸਾਂ ਵਾਲੀ, ਗਹਿਣਿਆਂ ਦੇ ਗੁੱਛੇ ਨਾਲ ਸਜੀ, ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਕਿਰਿਟ ਨਾਲ ਚਮਕਦੀ ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ।

Verse 129

मेघभ्रुकुटिलाक्रांतां विधिविष्णुशिवाननाम् । गुरुभार्गवकर्णांतां सोमसूर्याग्निलोचनाम् ॥ १२९ ॥

ਮੈਂ ਉਸ ਦਿਵ੍ਯ ਸਰੂਪ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ—ਜਿਸ ਦੀ ਭੌਂਹਾਂ ਬੱਦਲ ਵਰਗੀਆਂ ਵਕਰੀਆਂ ਰੇਖਾਵਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੀਆਂ ਹਨ; ਜਿਸ ਦਾ ਮੁਖ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਸਮਾਨ ਪੂਜਨੀਯ ਹੈ; ਜਿਸ ਦੇ ਕੰਨ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਭਾਰਗਵ (ਸ਼ੁਕ੍ਰ) ਨਾਲ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ ਹਨ; ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੇ ਨੇਤਰ ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਸੂਰਜ ਤੇ ਅਗਨੀ ਹਨ।

Verse 130

इडापिंगलिकासूक्ष्मावायुनासापुटान्विताम् । संध्याद्विजोष्ठपुटितां लसद्वागुपजिह्विकाम् ॥ १३० ॥

ਇੜਾ ਤੇ ਪਿੰਗਲਾ ਵਿੱਚ ਵਹਿੰਦੀ ਸੁਖਮ ਪ੍ਰਾਣ-ਵਾਯੂ ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਨਾਸਾ-ਰੰਧਰਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਵਾਣੀ ਸੰਧੀ-ਸਥਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਹੋਠਾਂ ਤੇ ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਆਕਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੀਭ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਚਮਕਦੀ ਵਾਕ-ਸ਼ਕਤੀ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ।

Verse 131

संध्यासूर्यमणिग्रीवां मरुद्बाहुसमन्वितान् । पर्जन्यदृदयासक्तां वस्वाख्यप्रतिमंडलाम् ॥ १३१ ॥

ਮੈਂ ਉਸ ਦੇਵੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ—ਜਿਸ ਦੀ ਗਰਦਨ ਸੰਧਿਆ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਮਣੀ ਵਰਗੀ ਕਾਂਤੀ ਨਾਲ ਦਿਪਤ ਹੈ; ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਮਰੁਤਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਹਨ; ਜਿਸ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਪਰਜਨ੍ਯ (ਵਰਖਾ-ਦੇਵ) ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਵਸੂ ਨਾਮਕ ਤੇਜਸਵੀ ਮੰਡਲ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਹੈ।

Verse 132

आकाशोदरविभ्रांतां नाभ्यवांतरवीथिकाम् । प्रजापत्याख्यजघनां कटींद्राणीसमाश्रिताम् ॥ १३२ ॥

ਉਹ ‘ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਉਦਰ’ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਭੀ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਗਮਨ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਜਘਨ ‘ਪ੍ਰਜਾਪਤ੍ਯ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ‘ਇੰਦ੍ਰਾਣੀ’ ਨਾਮਕ ਕਟੀ ਉੱਤੇ ਆਸ਼੍ਰਿਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

Verse 133

ऊर्वोर्मलयमेरुभ्यां शोभमानां सरिद्वराम् । सुजानुजहुकुशिकां वैश्वदेवाख्यसंज्ञिकाम् ॥ १३३ ॥

ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਉੱਤਮ ਨਦੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਜੋ ਊਰਵਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਮਲਯ ਅਤੇ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸ਼ੋਭਦੀ ਹੈ; ਜੋ ‘ਸੁਜਾਨੁ’ ਅਤੇ ‘ਜਹੁਕੂਸ਼ਿਕਾ’ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਵੈਸ਼ਵਦੇਵਾ’ ਦੀ ਸੰਜ्ञਾ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।

Verse 134

पादांघ्रिनखलोमाख्यभूनागद्रुमलक्षिताम् । ग्रहराश्यर्क्षयोगादिमूर्तावयवसंज्ञिकाम् ॥ १३४ ॥

ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ—ਜਿਸ ਦੇ ਪੈਰ ਧਰਤੀ, ਗੁਲਫ਼ ਪਹਾੜ, ਨਖ ‘ਭੂਨਾਗ’ (ਪਹਾੜੀ ਚੋਟੀਆਂ) ਅਤੇ ਰੋਮ ਵ੍ਰਿੱਖਾਂ ਵਾਂਗ ਲਕਸ਼ਿਤ ਹਨ; ਅਤੇ ਗ੍ਰਹ, ਰਾਸ਼ੀ, ਨਕਸ਼ਤਰ, ਯੋਗ ਆਦਿ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਕੇਤਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਅੰਗ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹਨ।

Verse 135

तिथिमासर्तुपक्षाख्यैः संकेतनिमिषात्मिकाम् । मायाकल्पितवैचित्र्यसंध्याख्यच्छदनावृताम् ॥ १३५ ॥

ਉਹ ਤਿਥੀ, ਮਾਸ, ਰਿਤੂ, ਪੱਖ ਆਦਿ ਰੂੜ੍ਹ ਸੰਕੇਤ-ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਬਣੀ ਅਤੇ ਨਿਮਖ-ਨਿਮਖ ਦੀ ਸੁਰਤ ਵਾਲੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਮਾਇਆ-ਕਲਪਿਤ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਵਾਲੇ ‘ਸੰਧਿਆ’ ਨਾਮਕ ਪਰਦੇ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

Verse 136

ज्वलत्कालानलप्रख्यों तडित्कीटिसमप्रभाम् । कोटिसूर्यप्रतीकाशां शशिकोटिसुशीतलाम् ॥ १३६ ॥

ਉਹ ਜ੍ਵਲੰਤ ਕਾਲਾਗਨੀ ਵਰਗੀ, ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਚਮਕ ਵਾਂਗ ਦਿਪਤ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਕਰੋੜਾਂ ਸੂਰਜਾਂ ਜਿਹੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ, ਪਰ ਕਰੋੜਾਂ ਚੰਦ੍ਰਮਿਆਂ ਜਿਹੀ ਠੰਢਕ ਤੇ ਸਾਂਤਿ ਦੇਣ ਵਾਲੀ।

Verse 137

सुधामंडलमध्यस्थां सांद्रानंदामृतात्मिकाम् । वागतीतां मनोऽगर्म्या वरदां वेदमातरम् ॥ १३७ ॥

ਮੈਂ ਵੇਦਮਾਤਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ—ਜੋ ਸੁਧਾ-ਮੰਡਲ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਵਿਰਾਜਮਾਨ, ਘਣੇ ਆਨੰਦ-ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਸਰੂਪਾ; ਬਾਣੀ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਮਨ ਤੋਂ ਅਗਮ, ਅਤੇ ਵਰਦਾਇਨੀ ਹੈ।

Verse 138

चराचरमयीं नित्यां ब्रह्माक्षरसमन्विताम् । ध्यात्वा स्वात्माविभेदेन सावित्रीपंजरं न्यसेत् ॥ १३८ ॥

ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਨੂੰ ਚਰ-ਅਚਰ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ, ਨਿਤ੍ਯ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਅਕਸ਼ਰਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਜਾਣ ਕੇ—ਆਪਣੇ ਅਤੇ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਭੇਦ ਨਾ ਰੱਖਦਿਆਂ ਧਿਆਨ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ‘ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ-ਪੰਜਰ’ ਦਾ ਨਿਆਸ ਕਰੇ।

Verse 139

पञ्चरस्य ऋषिः सोऽहं छंन्दो विकृतिरुच्यते । देवता च परो हंसः परब्रह्मादिदेवता ॥ १३९ ॥

ਇਸ ‘ਪੰਚਰ’ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਰਿਸ਼ੀ ਮੈਂ ਆਪ ਹਾਂ; ਇਸ ਦਾ ਛੰਦ ‘ਵਿਕ੍ਰਿਤੀ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਦੇਵਤਾ ਪਰਮ ਹੰਸ—ਪਰਬ੍ਰਹਮ, ਆਦਿ ਦੇਵਤਾ ਹੈ।

Verse 140

धर्मार्थकाममोक्षाप्त्यै विनियोग उदाहृतः । षडंगदेवतामन्त्रैरंगन्यासं समाचरेत् ॥ १४० ॥

ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਵਿਨਿਯੋਗ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਫਿਰ ਛਡੰਗ ਦੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਅੰਗਨਿਆਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 141

त्रिधामूलेन मेधावी व्यापकं हि समाचरेत् । पूर्वोक्तां देवातां ध्यायेत्साकारां गुणसंयुताम् ॥ १४१ ॥

ਤ੍ਰਿਧਾਮੂਲ ਦੇ ਆਸਰੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਸਾਧਕ ਵਿਸ਼ਤ੍ਰਿਤ ਸਾਧਨਾ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵਰਣਿਤ ਦੇਵਤਾ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ—ਸਾਕਾਰ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ।

Verse 142

त्रिपदा हरिजा पूर्वमुखी ब्रह्मास्त्रसंज्ञिका । चतुर्विशतितत्त्वाढ्या पातु प्राचीं दिशं मम ॥ १४२ ॥

ਹਰੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਤ੍ਰਿਪਦਾ ਸ਼ਕਤੀ, ਜੋ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਬ੍ਰਹਮਾਸਤ੍ਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਚੌਵੀ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਮੇਰੀ ਪੂਰਬ ਦਿਸ਼ਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ।

Verse 143

चतुष्पदा ब्रह्मदंडा ब्रह्माणी दक्षिणानना । षड्विंशतत्त्वसंयुक्ता पातु मे दक्षिणां दिशम् ॥ १४३ ॥

ਚਤੁਸ਼ਪਦਾ, ਬ੍ਰਹਮਦੰਡ ਧਾਰਣ ਵਾਲੀ, ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਦੀ ਬ੍ਰਹਮਾਣੀ—ਛੱਬੀ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਮੇਰੀ ਦੱਖਣ ਦਿਸ਼ਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ।

Verse 144

प्रत्यङ्मुखी पञ्चपदी पञ्चाशत्तत्त्वरूपिणी । पातु प्रतीचीमनिशं मम ब्रह्मशिरोंकिता ॥ १४४ ॥

ਅੰਤਰਮੁਖੀ, ਪੰਚਪਦੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਹ ਤੱਤਵ-ਰੂਪਣੀ, ਬ੍ਰਹਮ-ਸ਼ਿਰ ਚਿੰਨ੍ਹ ਨਾਲ ਅੰਕਿਤ ਦੇਵੀ ਮੇਰੀ ਪੱਛਮੀ ਦਿਸ਼ਾ ਦੀ ਨਿਤ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ।

Verse 145

सौम्यास्या ब्रह्मतुर्याढ्या साथर्वांगिरसात्मिका । उदीचीं षट्पदा पातु षष्टितत्त्वकलात्मिका ॥ १४५ ॥

ਸੌਮ੍ਯ ਮੁਖ ਵਾਲੀ, ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਤੁਰਿਆ ਨਾਲ ਸਮ੍ਰਿੱਧ, ਅਥਰਵ-ਆੰਗਿਰਸ ਆਤਮਿਕਾ, ਸੱਠ ਤੱਤਵ-ਕਲਾ ਯੁਕਤ ਛਟਪਦਾ ਸ਼ਕਤੀ ਮੇਰੀ ਉੱਤਰੀ ਦਿਸ਼ਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ।

Verse 146

पञ्चाशद्वर्णरचिता नवपादा शताक्षरी । व्योमा संपातु मे वोर्द्ध्वशिरो वेदांतसंस्थिता ॥ १४६ ॥

ਪੰਜਾਹ ਵਰਣਾਂ ਨਾਲ ਰਚੀ, ਨਵਪਦਾ, ਸ਼ਤਾਕਸ਼ਰੀ ਛੰਦ-ਰੂਪ, ਵੇਦਾਂਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਅਤੇ ਊਰਧਵ-ਸ਼ਿਰਾ ਵ੍ਯੋਮਾ ਦੇਵੀ ਮੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ।

Verse 147

विद्युन्निभा ब्रह्मसन्ध्या मृगारूढा चतुर्भुजा । चापेषुचर्मासिधरा पातु मे पावकीं दिशम् ॥ १४७ ॥

ਬਿਜਲੀ ਵਰਗੀ ਕਾਂਤੀ ਵਾਲੀ, ਬ੍ਰਹਮ-ਸੰਧਿਆ ਸਰੂਪਾ, ਮ੍ਰਿਗ ਉੱਤੇ ਆਰੂੜ੍ਹ, ਚਤੁਰਭੁਜਾ, ਧਨੁਸ਼-ਬਾਣ, ਢਾਲ ਅਤੇ ਤਲਵਾਰ ਧਾਰਣ ਵਾਲੀ ਦੇਵੀ ਮੇਰੀ ਪਾਵਕੀ (ਅਗਨੀ) ਦਿਸ਼ਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ।

Verse 148

ब्रह्मी कुमारी गायत्री रक्तांगी हंसवाहिनी । बिभ्रत्कमंडलुं चाक्षं स्रुवस्रुवौ पातु नैर्ऋतिम् ॥ १४८ ॥

ਬ੍ਰਾਹਮੀ, ਕੁਮਾਰੀ, ਗਾਇਤਰੀ—ਰਕਤਾਂਗੀ, ਹੰਸਵਾਹਿਨੀ—ਕਮੰਡਲੁ ਅਤੇ ਜਪਮਾਲਾ ਧਾਰਣ ਕਰਕੇ, ਸ੍ਰੁਵ-ਸ੍ਰੁਵਾ (ਹਵਿਸ ਪਾਤਰ) ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ ਦੇਵੀ ਮੇਰੀ ਨੈ਋ਤੀ (ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ) ਦਿਸ਼ਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ।

Verse 149

शुक्लवर्णा च सावित्री युवती वृषवाहना । कपालशूलकाक्षस्रग्धारिणी पातु वायवीम् ॥ १४९ ॥

ਚਿੱਟੇ ਵਰਣ ਵਾਲੀ, ਜਵਾਨ, ਬਲਦ-ਵਾਹਿਨੀ ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ—ਕਪਾਲ, ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰਾਖਸ਼ ਮਾਲਾ ਧਾਰਣ ਵਾਲੀ—ਵਾਯਵ੍ਯ ਦਿਸ਼ਾ ਤੋਂ ਮੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ।

Verse 150

श्यामा सरस्वती वृद्धा वैष्णवी गरुडासना । शंखचक्राभयकरा पातु शैवीं दिशं मम ॥ १५० ॥

ਸ਼ਿਆਮ ਵਰਣ ਵਾਲੀ, ਵ੍ਰਿਧਾ ਸਰਸਵਤੀ—ਵੈਸ਼ਨਵੀ, ਗਰੁੜ ਆਸਨ ਤੇ ਬੈਠੀ, ਸ਼ੰਖ-ਚੱਕਰ ਅਤੇ ਅਭਯ ਮੁਦਰਾ ਧਾਰਣ ਵਾਲੀ—ਮੇਰੀ ਸ਼ੈਵ ਦਿਸ਼ਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ।

Verse 151

चतुर्भुजा देवमाता गौरांगी सिंहवाहना । वराभयखङ्गचर्मभुजा पात्वधरां दिशम् ॥ १५१ ॥

ਚਾਰ ਭੁਜਾਂ ਵਾਲੀ ਦੇਵਮਾਤਾ, ਗੌਰ ਅੰਗੀ, ਸਿੰਘ-ਵਾਹਿਨੀ—ਵਰ ਅਤੇ ਅਭਯ ਮੁਦਰਾ, ਤਲਵਾਰ ਅਤੇ ਢਾਲ ਧਾਰਣ ਵਾਲੀ—ਹੇਠਲੀ ਦਿਸ਼ਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ।

Verse 152

तत्तत्पार्श्वे स्थिताः स्वस्ववाहनायुधभूषणाः । स्वस्वदिक्षुस्थिताः पातुं ग्रहशक्त्यंगसंयुताः ॥ १५२ ॥

ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਪਾਸੇ ਖੜੇ, ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਵਾਹਨ, ਆਯੁਧ ਅਤੇ ਭੂਸ਼ਣਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ—ਉਹ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਦਿਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਗ੍ਰਹ-ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਲਈ ਖੜੇ ਰਹਿਣ।

Verse 153

मंत्राधिदेवतारूपा मुद्राधिष्ठातृदेवताः । व्यापकत्वेन पांत्वस्मानापादतलमस्तकम् ॥ १५३ ॥

ਮੰਤਰਾਂ ਦੇ ਅਧਿਦੇਵਤਾ-ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਮੁਦਰਾਵਾਂ ਦੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਦੇਵਤੇ—ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ ਭਾਵ ਨਾਲ—ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਤਲ ਤੋਂ ਮੱਥੇ ਦੀ ਚੋਟੀ ਤੱਕ ਸਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ।

Verse 154

इदं ते कथितं सत्यं सावित्रीपंजरं मया । संध्ययोः प्रत्यहं भक्त्या जपकाले विशेषतः ॥ १५४ ॥

ਇਹ ਸੱਚਾ ‘ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ-ਪੰਜਰ’ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਸੰਧਿਆ ਵੇਲਿਆਂ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਭਗਤੀ ਨਾਲ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਜਪ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਇਸ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ॥੧੫੪॥

Verse 155

पठनीयं प्रयत्नेन भुक्तिं मुक्तिं समिच्छता । भूतिदा भुवना वाणी महावसुमती मही ॥ १५५ ॥

ਜੋ ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੋਵੇਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਦਾ ਜਤਨ ਨਾਲ ਪਾਠ ਕਰੇ। ਇਹ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹੈ; ਇਹ ਭੁਵਨਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਵਾਣੀ ਹੈ; ਇਹ ਮਹਾਵਸੁਮਤੀ ਧਰਤੀ ਮਾਤਾ ਆਪ ਹੈ॥੧੫੫॥

Verse 156

हिरण्यजननी नन्दा सविसर्गा तपस्विनी । यशस्विनी सती सत्या वेदविच्चिन्मयी शुभा ॥ १५६ ॥

ਉਹ ਹਿਰਣ੍ਯ-ਜਨਨੀ (ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦੀ ਜਨਨੀ), ਨੰਦਾ (ਆਨੰਦ-ਸਰੂਪਾ), ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਪ੍ਰਵਰਤਿਨੀ ਅਤੇ ਤਪਸ੍ਵਿਨੀ ਹੈ। ਉਹ ਯਸ਼ਸ੍ਵਿਨੀ, ਸਤੀ, ਸਤ੍ਯਾ, ਵੇਦਵਿਦ, ਚਿਨ੍ਮਈ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭਾ ਹੈ॥੧੫੬॥

Verse 157

विश्वा तुर्या वरेण्या च निसृणी यमुना भुवा । मोदा देवी वरिष्ठा च धीश्च शांतिर्मती मही ॥ १५७ ॥

ਵਿਸ਼ਵਾ, ਤੁਰਿਆ, ਵਰੇਣਿਆ, ਨਿਸ੍ਰਣੀ, ਯਮੁਨਾ, ਭੁਵਾ; ਅਤੇ ਮੋਦਾ, ਦੇਵੀ, ਵਰਿਸ਼ਠਾ, ਧੀ, ਸ਼ਾਂਤੀ, ਮਤੀ, ਮਹੀ—ਇਹ ਪੂਜਨੀਯ ਨਾਮ ਗਿਣਾਏ ਗਏ ਹਨ॥੧੫੭॥

Verse 158

धिषणा योगिनी युक्ता नदी प्रज्ञाप्रचोदनी । दया च यामिनी पद्मा रोहिणी रमणी जया ॥ १५८ ॥

ਧਿਸ਼ਣਾ, ਯੋਗਿਨੀ, ਯੁਕਤਾ, ਨਦੀ, ਪ੍ਰਜ੍ਞਾ-ਪ੍ਰਚੋਦਨੀ; ਅਤੇ ਦਇਆ, ਯਾਮਿਨੀ, ਪਦਮਾ, ਰੋਹਿਣੀ, ਰਮਣੀ, ਜਯਾ—ਇਹ ਉਚਾਰੇ ਹੋਏ ਨਾਮ ਹਨ॥੧੫੮॥

Verse 159

सेनामुखी साममयी बगला दोषवार्जिता । माया प्रज्ञा परा दोग्ध्री मानिनी पोषिणी क्रिया ॥ १५९ ॥

ਉਹ ਸੈਨਾਵਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਸਾਮਵੇਦ-ਮਈ, ਬਗਲਾ ਅਤੇ ਦੋਸ਼-ਰਹਿਤ ਹੈ। ਉਹ ਮਾਇਆ, ਪ੍ਰਜ్ఞਾ ਤੇ ਪਰਮ ਹੈ; ਵਰ-ਰਸ ਦੋਹਣ ਵਾਲੀ, ਮਾਨਨੀਯ, ਪੋਸ਼ਣ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਆਪ ਹੀ ਪਵਿੱਤਰ ਕ੍ਰਿਆ ਹੈ।

Verse 160

ज्योत्स्ना तीर्थमयी रम्या सौम्यामृतमया तथा । ब्राह्मी हैमी भुजंगी च वशिनी सुंदरी वनी ॥ १६० ॥

ਉਹ ਜ੍ਯੋਤ੍ਸਨਾ, ਤੀਰਥਮਈ, ਰਮਿਆ ਅਤੇ ਸੌਮ੍ਯ ਅੰਮ੍ਰਿਤਮਈ ਹੈ। ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮੀ, ਹੈਮੀ, ਭੁਜੰਗੀ, ਵਸ਼ਿਨੀ, ਸੁੰਦਰੀ ਅਤੇ ਵਨੀ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।

Verse 161

ॐकारहसिनी सर्वा सुधा सा षड्गुणावती । माया स्वधा रमा तन्वी रिपुघ्नी रक्षणणी सती ॥ १६१ ॥

ਉਹ ਓੰਕਾਰ-ਹਾਸਿਨੀ, ਸਰਬਵਿਆਪੀ, ਆਪ ਹੀ ਸੁਧਾ ਹੈ; ਛੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ। ਉਹ ਮਾਇਆ, ਸ੍ਵਧਾ, ਰਮਾ (ਸ਼੍ਰੀ), ਸੁਕਸ਼ਮ-ਤਨਵੀ, ਰਿਪੁਘਨੀ, ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਸਤੀ ਹੈ।

Verse 162

हैमी तारा विधुगतिर्विषघ्नी च वरानना । अमरा तीर्थदा दीक्षा दुर्धर्षा रोगहारिणी ॥ १६२ ॥

ਉਹ ਹੈਮੀ, ਤਾਰਾ, ਵਿਧੁਗਤਿ, ਵਿਸ਼ਘਨੀ ਅਤੇ ਵਰਾਨਨਾ ਹੈ। ਉਹ ਅਮਰਾ, ਤੀਰਥਦਾ, ਦੀਖਿਆ, ਦੁਰਧਰਸ਼ਾ ਅਤੇ ਰੋਗਹਾਰিণੀ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਸਤੁਤ ਹੈ।

Verse 163

नानापापनृशंसघ्नी षट्पदी वज्रिणी रणी । योगिनी वमला सत्या अबला बलदा जया ॥ १६३ ॥

ਉਹ ਅਨੇਕ ਪਾਪਾਂ ਅਤੇ ਨਿਰਦਈ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਛਟਪਦੀ, ਵਜ੍ਰਿਣੀ ਅਤੇ ਰਣ ਦੀ ਯੋਧਾ ਹੈ। ਉਹ ਯੋਗਿਨੀ, ਵਿਮਲਾ, ਸਤਿਆ, ਅਬਲਾ (ਕੋਮਲ ਪਰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਨਹੀਂ), ਬਲਦਾ ਅਤੇ ਜਯਾ ਹੈ।

Verse 164

गोमती जाह्नवी रजावी तपनी जातवेदसा । अचिरा वृष्टिदा ज्ञेया ऋततंत्रा ऋतात्मिका ॥ १६४ ॥

ਗੋਮਤੀ, ਜਾਹਨਵੀ, ਰਜਾਵੀ, ਤਪਨੀ ਅਤੇ ਜਾਤਵੇਦਸਾ; ਨਾਲ ਹੀ ਅਚਿਰਾ ਅਤੇ ਵਰਿਸ਼ਟਿਦਾ—ਇਹ ਸਭ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰਿਤਾਵਾਂ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾਣ। ਰਿਤਤੰਤਰਾ ਅਤੇ ਰਿਤਾਤਮਿਕਾ ਵੀ, ਜੋ ਰਿਤ (ਦਿਵ੍ਯ ਨਿਯਮ) ਨਾਲ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਰਿਤ-ਸਰੂਪ ਹਨ।

Verse 165

सर्वकामदुधा सौम्या भवाहंकारवर्जिता । द्विपदा या चतुष्पदा त्रिपदा या च षट्पदा ॥ १६५ ॥

ਉਹ ਸੌਮ੍ਯ ਅਤੇ ਮੰਗਲਮਈ ਹੈ, ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦਾ ਦੁੱਧ ਦੇਣ ਵਾਲੀ, ਭਵ-ਬੰਧਨ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ। ਉਹੀ ਦ੍ਵਿਪਦ, ਚਤੁਸ਼ਪਦ, ਤ੍ਰਿਪਦ ਅਤੇ ਸ਼ਟਪਦ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਿਅਾਪਕ ਹੈ।

Verse 166

अष्टापदी नवपदी सहस्राक्षाक्षरात्मिका । अष्टोत्तरशतं नाम्नां सावित्र्या यः पठेन्नरः ॥ १६६ ॥

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਦੇਵੀ ਦੇ ੧੦੮ ਨਾਮਾਂ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਅਸ਼ਟਾਪਦੀ, ਨਵਪਦੀ ਅਤੇ ਸਹਸ੍ਰਾਖ਼ਰਾਤਮਿਕਾ ਹੈ—ਉਹ ਉਸ ਜਪ ਦਾ ਪੁੰਨ-ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 167

स चिरायुः सुखी पुत्री विजयी विनयी भवेत् । एतत्ते कथितं विप्र पंचप्रकृतिलक्षणम् ॥ १६७ ॥

ਉਹ ਚਿਰੰਜੀਵੀ ਅਤੇ ਸੁਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪੁੱਤਰ-ਸੰਪੰਨ, ਵਿਜੇਈ ਅਤੇ ਵਿਨਯੀ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ, ਪੰਜ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤੇ ਹਨ।

Verse 168

मंत्राराधनपूर्वं च विश्वकामप्रपूरणम् ॥ १६८ ॥

ਮੰਤ੍ਰ-ਆਰਾਧਨਾ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਕਰਕੇ, ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਪਰਿਪੂਰਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 169

इति श्रीबृहन्नारदीय पुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने तृतीयपादे पञ्चप्रकृतिमन्त्रादिनिरूपणं नाम त्र्यशीतितमोऽध्यायः ॥ ८३ ॥

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਿਹੰਨਾਰਦੀਯ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪੂਰਵ-ਭਾਗ ਦੇ ਬ੍ਰਿਹਦੁਪਾਖਿਆਨ ਦੇ ਤੀਜੇ ਪਾਦ ਵਿੱਚ ‘ਪੰਜ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰ ਆਦਿ ਦਾ ਨਿਰੂਪਣ’ ਨਾਮਕ ਤਿਰਾਸੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ ॥ ੮੩ ॥