Devapūjā-krama: Ārghya-saṃskāra, Maṇḍala–Nyāsa, Mudrā-pradarśana, Āvaraṇa-arcana, Homa, Japa, and Kṣamāpaṇa

Verse 1

सनत्कुमार उवाच । अथ वक्ष्ये देवपूजां साधकाभीष्टसिद्धिदाम् । त्रिकोणं चतुरस्रं वा वामभागे प्रकल्प्य च ॥ १ ॥

ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੁਣ ਮੈਂ ਦੇਵ-ਪੂਜਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ, ਜੋ ਸਾਧਕ ਨੂੰ ਅਭੀਸ਼ਟ ਸਿੱਧੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਤ੍ਰਿਕੋਣ ਜਾਂ ਚਤੁਰਸ੍ਰ (ਮੰਡਲ/ਥਾਂ) ਬਣਾਕੇ…॥

Verse 2

सम्पूज्या स्रेण संक्षाल्य हृदाधारं निधाय च । तत्राग्निमण्डलं चेद्वा पात्रं संक्षाल्य चास्रतः ॥ २ ॥

ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਧੋਵਣ ਕਰੇ ਅਤੇ ਹਿਰਦੇ-ਆਧਾਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਅਗਨੀ-ਮੰਡਲ ਸਥਾਪੇ; ਜਾਂ ਪਾਤ੍ਰ ਧੋ ਕੇ ਬਿਨਾ ਘਬਰਾਹਟ ਅੱਗੇ ਵਧੇ।

Verse 3

आधारे नामसं स्थाप्य तत्र चेद्रविमंडलम् । क्लिममातृका पूलमुञ्चरन्पूरपेज्जलैः ॥ ३ ॥

ਆਧਾਰ ਵਿੱਚ ‘ਨਾਮਸੰ’ ਨਾਮਕ ਵਰਣ-ਸਮੂਹ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ ਓਥੇ ਹੀ ਰਵੀ-ਮੰਡਲ ਟਿਕਾਏ। ਫਿਰ ‘ਕਲੀੰ’ ਮਾਤ੍ਰਿਕਾ-ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਉਚਾਰਦਿਆਂ ਮੰਤ੍ਰ-ਧਾਰਾ ਵਗਾਏ ਅਤੇ ਕਰਮ-ਜਲ ਨਾਲ ਭਰ ਦੇਵੇ।

Verse 4

चत्रेंजुमंडलं प्रार्च्य तीर्थान्यावाह्य पूर्ववत् । गोमुद्रयामृतीकृत्य कवचेनावगुंठयेत् ॥ ४ ॥

ਚਤ੍ਰੇਂਜੁ-ਮੰਡਲ ਦੀ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਅਰਚਨਾ ਕਰਕੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਆਵਾਹਨ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਗੋ-ਮੁਦਰਾ ਨਾਲ ਅੰਮ੍ਰਿਤਮਯ ਕਰਕੇ ਕਵਚ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਢੱਕ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ।

Verse 5

संक्षाल्यास्रेण प्रणवं तदुपर्यष्टधा जपेत् । सामान्यार्घमिदं प्रोक्तं सर्वसिद्धिकरं नृणाम् ॥ ५ ॥

ਜਲ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੇ ਉਪਰ ਪ੍ਰਣਵ ‘ਓਂ’ ਦਾ ਅੱਠ ਵਾਰ ਜਪ ਕਰੇ। ਇਹ ‘ਸਾਮਾਨ੍ਯ ਅਰਘ੍ਯ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਸਿੱਧੀਆਂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 6

तज्जलं र्किचिदुदूधृत्य प्रोक्षिण्या साधकोत्तमः । आत्मानं यागवस्तूनि तेन संप्रोक्षयेत्पुथक् ॥ ६ ॥

ਉਸ ਜਲ ਵਿੱਚੋਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਪ੍ਰੋਖਣੀ ਨਾਲ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਉੱਤਮ ਸਾਧਕ ਉਸ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਤੇ ਯਾਗ ਦੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਛਿੜਕ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰੇ।

Verse 7

आत्मवामाग्रतः कुर्यात्षट्ट्कोणांतस्रिकोणकम् । चतुरस्रेण संवेष्ट्य संक्षाल्यार्घोदकेन च ॥ ७ ॥

ਆਪਣੇ ਖੱਬੇ ਅੱਗੇ ਵੱਲ ਛਟਕੋਣ ਦੇ ਅੰਦਰ ਤਿਕੋਣ ਬਣਾਏ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਚੌਕੋਰ ਨਾਲ ਘੇਰ ਕੇ ਅਰਘ੍ਯ-ਜਲ ਨਾਲ ਥਾਂ/ਯੰਤਰ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰੇ॥

Verse 8

ततस्तु साधकश्रेष्टः स्तंभयेच्छंखमुद्रया । आग्नेयादिषु कोणेषु हृदाद्यंगचतुष्टयम् ॥ ८ ॥

ਫਿਰ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸਾਧਕ ਸ਼ੰਖ-ਮੁਦਰਾ ਨਾਲ ਸਤੰਭਨ ਕਰੇ। ਆਗਨੇਯ ਆਦਿ ਕੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਹ੍ਰਿਦਯ ਆਦਿ ਚਾਰ ਅੰਗ-ਮੰਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਕਰੇ॥

Verse 9

नेत्रं मध्ये दिक्षु चास्रं त्रिकोणे पूजयेत्ततः । मूलखंडत्रयेनाथाधारशक्तिं तु मध्यगाम् ॥ ९ ॥

ਫਿਰ ਵਿਚਕਾਰ ‘ਨੇਤ੍ਰ’ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿਕੋਣ ਤੇ ਅਸਤ੍ਰ ਦੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੂਲ ਦੇ ਤਿੰਨ ਖੰਡਾਂ ਨਾਲ ਵਿਚ ਵੱਸਦੀ ਆਧਾਰ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰੇ॥

Verse 10

एवं संपूज्य विधिवदस्रंसंक्षालितं हृदा । प्रतिष्टाप्य त्रिपदिकां पूजयेन्मनुनामुना ॥ १० ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਰੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਅਸ਼ੁੱਧੀ ਧੋ ਕੇ, ਅਸਤ੍ਰ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰ, ਤ੍ਰਿਪਦਿਕਾ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਇਸ ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰੇ॥

Verse 11

मं वह्निमण्डला येति ततो देशकलात्मने । अमुकार्ध्येति पात्रांते सनापहृदयोंऽतिमे ॥ ११ ॥

‘ਮੰ’ ਮੰਤਰ ਉਚਾਰ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵਹਿਨੀ-ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਦੇਸ਼-ਕਾਲ ਦੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤ ਤੱਤ ਨੂੰ ਅਰਘ੍ਯ ਅਰਪੇ; ਪਾਤਰ ਦੇ ਅੰਤ ‘ਅਮੁਕ-ਅਰਘ੍ਯ’ ਕਹਿ ਕੇ, ਸਨਾਨ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਹਿਰਦੇ ਨਾਲ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਮਰਪਣ ਕਰੇ॥

Verse 12

चतुर्विंशतिवर्णोऽयमाधारस्यार्चने मनुः । स्वमंत्रक्षालितं शरंवं संस्याप्याय समर्चयेत् ॥ १२ ॥

ਇਹ ਆਧਾਰ-ਪੂਜਾ ਲਈ ਚੌਵੀ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲਾ ਮੰਤ੍ਰ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਕੀਤਾ ਸ਼ਰਾਵ (ਪਾਤਰ) ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ, ਉਸੀ ਨਾਲ ਆਧਾਰ ਦਾ ਯਥਾਵਿਧਿ ਅਰਚਨ ਕਰੇ।

Verse 13

तारः कार्म्ममहांस्ते तु ततो जलचराय च । वर्म फट् हृदयं पांचजन्याय हृदयं मनेः ॥ १३ ॥

ਫਿਰ ਮਹਾਕੂਰਮ ਲਈ ‘ਤਾਰ’ ਬੀਜ ਦਾ ਵਿਨਿਆਸ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਲਚਰ ਲਈ ਵੀ। ਅੱਗੇ ‘ਵਰਮ’ ਅਤੇ ‘ਫਟ੍’ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰੇ; ਪਾਂਚਜਨ੍ਯ (ਦਿਵ੍ਯ ਸ਼ੰਖ) ਲਈ ਹਿਰਦੇ-ਨਿਆਸ ਅਤੇ ਮਨ ਦੇ ਨਾਥ ਲਈ ਵੀ ਹਿਰਦੇ-ਨਿਆਸ ਕਰੇ।

Verse 14

तत्रार्कमण्डलायेति द्वादशांते कलारमने । अमुकार्ध्येति पात्रांते नमोंतस्त्र्यक्षिवर्णवान् ॥ १४ ॥

ਉੱਥੇ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ ਦੇ ਅੰਤ ‘ਤਤ੍ਰਾਰਕਮੰਡਲਾਯ’ ਅਤੇ ਫਿਰ ‘ਕਲਾਰਮਣੇ’ ਉਚਾਰਨ ਕਰੇ। ਅਰਘ੍ਯ-ਪਾਤਰ ਦੇ ਅੰਤ ‘ਅਮੁਕਾਰ੍ਧ੍ਯੇ’ ਕਹਿ ਕੇ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ ‘ਨਮੋ’ ਨਾਲ ਮੰਤ੍ਰ ਸਮਾਪਤ ਕਰੇ; ਇਹ ਤ੍ਰ੍ਯਕ੍ਸ਼ੀ-ਵਰਨ-ਰੀਤਿ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ।

Verse 15

सम्पूज्य तेन तत्रार्चेद्द्वादशार्ककलाः क्रमात् । ततः शुद्धजलैर्मूलं विलोममातृकां पठन् ॥ १५ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਥਾਵਿਧਿ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਉੱਥੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ ਸੂਰ੍ਯ-ਕਲਾਵਾਂ ਦਾ ਅਰਚਨ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਸ਼ੁੱਧ ਜਲ ਨਾਲ ਮੂਲ-ਕਰਮ ਕਰੇ ਅਤੇ ਮਾਤ੍ਰਿਕਾ (ਵਰਨਮਾਲਾ-ਮੰਤ੍ਰ) ਨੂੰ ਉਲਟੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਪਾਠ ਕਰੇ।

Verse 16

शङ्खमापूरयेत्तस्मिन्पूजयेन्मनुनामुना । ॐ सोममण्डलायेति षोडशांते कलात्मने ॥ १६ ॥

ਉਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਖ ਭਰ ਕੇ, ਇਸ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ—“ਓਂ ਸੋਮਮੰਡਲਾਯ ਨਮਃ, ਸ਼ੋਡਸ਼ਾਂਤੇ ਕਲਾਤ੍ਮਨੇ।”

Verse 17

अमुकार्ध्यामृतायेति हृन्मनुश्चार्ध्यपूजने । तत्र षोडशसंख्याका यजेञ्चंद्रमसः कलाः ॥ १७ ॥

ਅਰਘ੍ਯ-ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ‘ਅਮੁਕਾਰਘ੍ਯਾਮ੍ਰਿਤਾਯ’ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹ੍ਰਿਦਯ-ਮੰਤਰ ਜਪੇ। ਉੱਥੇ ਚੰਦਰਮਾ ਦੀਆਂ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਕਲਾਵਾਂ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਪੂਜਨ ਕਰੇ॥੧੭॥

Verse 18

ततस्तु तीर्थान्यावाह्य गङ्गे चेत्यादिपूर्ववत् । गोमुद्रयामृतीकृत्याच्छादयेन्मत्स्ममुद्रया ॥ १८ ॥

ਫਿਰ ‘ਹੇ ਗੰਗੇ’ ਆਦਿ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਤੀਰਥ-ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਆਵਾਹਨ ਕਰੇ। ਗੋ-ਮੁਦਰਾ ਨਾਲ ਅਮ੍ਰਿਤਮਯ ਕਰਕੇ, ਮਤਸ੍ਯ-ਮੁਦਰਾ ਨਾਲ ਢੱਕ ਕੇ ਮੋਹਰ ਲਗਾਏ॥੧੮॥

Verse 19

कवचेनावगुंठ्याथ रक्षेदस्त्रेण तत्पुनः । चिंतयित्वेष्टदेवं च ततो मुद्राः प्रदर्शयेत् ॥ १९ ॥

ਫਿਰ ਕਵਚ-ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਆਵਰਨ ਕਰਕੇ, ਅਸਤ੍ਰ-ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਮੁੜ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ। ਇਸ਼ਟਦੇਵ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਤਦੋਂ ਮੁਦਰਾਵਾਂ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕਰੇ॥੧੯॥

Verse 20

शङ्खमौशलचकाख्याः परमीकरणं ततः । महामुद्रां योनिमुद्रां दर्शयेत्क्रमतः सुधीः ॥ २० ॥

ਫਿਰ ਸ਼ੰਖ, ਮੌਸ਼ਲ ਅਤੇ ਚਕਾ ਨਾਮਕ ਮੁਦਰਾਵਾਂ ਦਿਖਾ ਕੇ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ‘ਪਰਮੀਕਰਣ’ ਕਰੇ। ਅਗੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਸਾਧਕ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਮਹਾ-ਮੁਦਰਾ ਅਤੇ ਯੋਨੀ-ਮੁਦਰਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕਰੇ॥੨੦॥

Verse 21

गारुडी गालिनी चैव मुख्ये मुद्रे प्रकीर्तिते । गन्धपुष्पादिभिस्तत्र पूजयेद्देवतां स्मरन् ॥ २१ ॥

ਗਾਰੁੜੀ ਅਤੇ ਗਾਲਿਨੀ—ਇਹ ਦੋ ਮੁੱਖ ਮੁਦਰਾਵਾਂ ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਦੇਵਤਾ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦਿਆਂ ਚੰਦਨ, ਫੁੱਲ ਆਦਿ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰੇ॥੨੧॥

Verse 22

अष्टकृत्वो जपेन्मूलं प्रणवं चाष्टधा तथा । शंखाद्दक्षिणदिग्भागे प्रोक्षणीपात्रमादिशेत् ॥ २२ ॥

ਮੂਲ-ਮੰਤਰ ਅੱਠ ਵਾਰ ਜਪੇ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਣਵ (ਓਂ) ਵੀ ਅੱਠ ਵਾਰ ਜਪੇ। ਫਿਰ ਸ਼ੰਖ ਦੇ ਦੱਖਣ ਪਾਸੇ ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਪ੍ਰੋਕਸ਼ਣੀ-ਪਾਤਰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਰੱਖੇ।

Verse 23

प्रोक्षण्यां तज्जलं किंचित्कृत्वात्मानं त्रिधा ततः । आत्मतत्त्वात्मने हृञ्च विद्यातत्त्वात्मने नमः ॥ २३ ॥

ਪ੍ਰੋਕਸ਼ਣੀ ਵਿੱਚ ਉਸ ਜਲ ਦਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹਿੱਸਾ ਰੱਖ ਕੇ, ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਨਿਆਸ ਕਰੇ। (ਜਪੇ:) “ਆਤਮ-ਤੱਤਵਾਤਮਨੇ ਹ੍ਰੀਂ” ਅਤੇ “ਵਿਦਿਆ-ਤੱਤਵਾਤਮਨੇ ਨਮਹ।”

Verse 24

शिवतत्त्वात्मने हृञ्च इत्येतैर्मनुभिस्त्रिभिः । प्रोक्षेत्पुष्पाक्षतैश्चापि मण्डलं विधिवत्सुधीः ॥ २४ ॥

“ਸ਼ਿਵ-ਤੱਤਵਾਤਮਨੇ ਹ੍ਰੀਂ” ਆਦਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ, ਫੁੱਲਾਂ ਅਤੇ ਅਖ਼ਤ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਸਾਧਕ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਮੰਡਲ ਦਾ ਪ੍ਰੋਕਸ਼ਣ ਕਰੇ।

Verse 25

अथवा मूलगायत्र्या पूजाद्रव्याणि प्रोक्षयेत् । पाद्यार्ध्याचमनूयार्थं मधुपर्कार्थमप्युत ॥ २५ ॥

ਜਾਂ ਮੂਲ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਦਾ ਜਪ ਕਰਦਿਆਂ ਪੂਜਾ-ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰੋਕਸ਼ਣ (ਸ਼ੁੱਧੀ) ਕਰੇ। ਇਹ ਪਾਦ੍ਯ, ਅਰਘ੍ਯ, ਆਚਮਨੀਯ ਅਤੇ ਮਧੁਪਰਕ ਅਰਪਣ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯੋਗ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 26

पात्राण्याधारयुक्तानि स्थापयेद्विधिना पुरः । पाद्यं श्यामाकदूर्वाब्जविष्णुक्रांतजलैः स्मृतम् ॥ २६ ॥

ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਆਧਾਰ ਵਾਲੇ ਪਾਤਰ ਅੱਗੇ ਰੱਖੇ। ਪਾਦ੍ਯ ਲਈ ਸ਼ਿਆਮਾਕ ਅਨਾਜ, ਦੂರ್ವਾ, ਕਮਲ ਅਤੇ ਵਿਸ਼్ణੁਕ੍ਰਾਂਤਾ ਨਾਲ ਸੰਸਕਾਰਿਤ ਜਲ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 27

अर्ध्यं पुष्पाक्षतयवैः कुशाग्रतिलसर्षपैः । गंधदूर्वादलैः प्रोक्तं ततश्चाचमनीयकम् ॥ २७ ॥

ਅਰਘ੍ਯ ਫੁੱਲਾਂ, ਅਕ੍ਸ਼ਤ, ਜੌ, ਕੁਸ਼ਾਗ੍ਰ, ਤਿਲ, ਸਰੋਂ, ਸੁਗੰਧ ਅਤੇ ਦੂರ್ವਾ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਅਰਪਿਤ ਕਰਨਾ ਵਿਧੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਆਚਮਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 28

जातीफलं च कंकोलं लवंगं च जलान्वितम् । क्षौद्राज्यदधिसंमिश्रं मधुपर्कसमीरितम् ॥ २८ ॥

ਜਾਇਫਲ, ਕਂਕੋਲ ਅਤੇ ਲੌਂਗ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਿੱਜਾ ਕੇ, ਸ਼ਹਿਦ, ਘਿਉ ਅਤੇ ਦਹੀਂ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਜੋ ਅਰਪਣ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ—ਉਹ ਮਧੁਪਰਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 29

एकस्मिन्नथवा पात्रे पाद्यादीनि प्रकल्पयेत् । शंकरार्कार्चने शंखमयेनैव प्रशस्यते ॥ २९ ॥

ਪਾਦ੍ਯ ਆਦਿ ਉਪਚਾਰ ਇੱਕ ਹੀ ਪਾਤਰ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਾਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਸ਼ੰਕਰ ਅਤੇ ਅਰਕ (ਸੂਰਜ) ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਖ ਦਾ ਪਾਤਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਹੈ।

Verse 30

श्वेताकृष्णारुणापीताश्यामारक्तासितासिताः । रक्तांबराभयकराध्येयास्स्पुः पीठशक्तयः ॥ ३० ॥

ਪੀਠ-ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਸਫੈਦ, ਕਾਲਾ, ਅਰੁਣ, ਪੀਲਾ, ਸ਼ਿਆਮ, ਲਾਲ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਗੂੜ੍ਹੇ ਰੰਗਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਲਾਲ ਵਸਤ੍ਰ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਅਭਯ ਮੁਦਰਾ ਦਿਖਾਉਂਦੀਆਂ ਉਹ ਧਿਆਨਯੋਗ ਹਨ।

Verse 31

स्वर्णादिलिखिते यंत्रे शालग्रामे मणौ तथा । विधिना स्थापितायां वा प्रतिमायां प्रपूजयेत् ॥ ३१ ॥

ਸੋਨੇ ਆਦਿ ਧਾਤਾਂ ਉੱਤੇ ਲਿਖੇ ਯੰਤਰ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮ ਸ਼ਿਲਾ ਵਿੱਚ, ਪਵਿੱਤਰ ਮਣੀ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਿਯਮ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 32

अंगुष्टादिवितस्त्यंतमाना स्वर्णादिधातुभिः । निर्मिता शुभदा गेहे पूजनाय दिने दिने ॥ ३२ ॥

ਅੰਗੂਠੇ ਜਿਤਨੇ ਮਾਪ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਵਿਤਸਤੀ (ਹੱਥ ਦੇ ਫੈਲਾਵ) ਤੱਕ, ਸੋਨੇ ਆਦਿ ਧਾਤਾਂ ਨਾਲ ਬਣੀ ਮੂਰਤੀ ਘਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਭ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 33

वक्रां दग्धां खंडितां च भिन्नमूर्द्धदृशं पुनः । स्पष्टां वाप्यन्त्यजाद्यैश्च प्रतिमां नैव पूजयेत् ॥ ३३ ॥

ਜੋ ਮੂਰਤੀ ਟੇਢੀ, ਸੜੀ ਹੋਈ, ਟੁੱਟੀ ਜਾਂ ਖੰਡਿਤ ਹੋਵੇ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਿਰ ਜਾਂ ਨਿਗਾਹ ਖਰਾਬ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਜੋ ਅਧੂਰੀ/ਅਸਪਸ਼ਟ ਹੋਵੇ ਤੇ ਦਾਗ-ਦੋਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਵਿਗੜੀ ਹੋਵੇ—ਉਸ ਦੀ ਕਦੇ ਪੂਜਾ ਨਾ ਕਰੋ।

Verse 34

बाणादिलिंगे वाभ्यर्चेत्सर्वलक्षणलक्षिते । मूलेन मूर्तिं संकल्प्य ध्यात्वा देवं यथोदितम् ॥ ३४ ॥

ਸਾਰੇ ਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਬਾਣ-ਲਿੰਗ (ਜਾਂ ਹੋਰ ਪਵਿੱਤਰ ਲਿੰਗ) ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਮੂਲ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਦੇਵ-ਮੂਰਤੀ ਦਾ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੰਕਲਪ ਕਰਕੇ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰ, ਫਿਰ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।

Verse 35

आवाहा पूजयेतस्यां परिवारगणैः सह । शालग्रामे स्थापितायां नावाहनविसर्जने ॥ ३५ ॥

ਦੇਵ ਦਾ ਆਵਾਹਨ ਕਰਕੇ, ਓਥੇ ਹੀ ਉਸ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ-ਗਣ ਸਮੇਤ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਨਾ ਆਵਾਹਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਨਾ ਵਿਸਰਜਨ ਦੀ।

Verse 36

पुष्पांजलिं समादाय ध्यात्वा मंत्रमुदीरयेत् ॥ ३६ ॥

ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਅੰਜਲੀ ਲੈ ਕੇ, ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਕਰੇ।

Verse 37

आत्मसंस्थमजं शुद्धं त्वामहं परमेश्वर । अरण्यामिव हव्याशं मूर्तावावाहयाम्यहम् ॥ ३७ ॥

ਹੇ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ! ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ, ਅਜ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਤੈਨੂੰ ਮੈਂ ਇਸ ਮੂਰਤੀ ਵਿੱਚ ਆਵਾਹਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 38

तवेयं हि महामूर्तिस्तस्यां त्वां सर्वगं प्रभो । भक्तिरेवहसमाकृष्टं दीपवत्स्थापयाम्यहम् ॥ ३८ ॥

ਹੇ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਪ੍ਰਭੂ! ਇਹ ਮਹਾਮੂਰਤੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਤੇਰੀ ਹੈ; ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਖਿੱਚੇ ਹੋਏ ਤੈਨੂੰ ਮੈਂ ਇਸ ਵਿੱਚ ਦੀਵੇ ਵਾਂਗ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 39

सर्वांतर्यामिणे देवं सर्वबीजमय शुभम् । रवात्मस्थाय परं शुद्धमासनं कल्पयाव्यहम् ॥ ३९ ॥

ਜੋ ਸਭ ਦਾ ਅੰਤਰਯਾਮੀ, ਸਭ ਬੀਜਾਂ ਦਾ ਮੂਲ, ਮੰਗਲਮਈ ਦੇਵ ਹੈ ਅਤੇ ਰਵੀ-ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ—ਉਸ ਲਈ ਮੈਂ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਪਰਮ ਸ਼ੁੱਧ ਆਸਨ ਤਿਆਰ ਕਰਾਂਗਾ।

Verse 40

अनन्या तव देवेश मूर्तिशक्तिरियं प्रभो । सांनिध्यं कुरु तस्यां त्वं भक्तानुग्राहकारक ॥ ४० ॥

ਹੇ ਦੇਵੇਸ਼ ਪ੍ਰਭੂ! ਇਹ ਮੂਰਤੀ-ਰੂਪ ਸ਼ਕਤੀ ਤੇਰੀ ਅਵਿਭਾਜ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਆਪਣਾ ਸਾਨ্নਿਧ੍ਯ ਕਰ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਭਗਤਾਂ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈਂ।

Verse 41

अज्ञानाजुच मत्तत्त्वाद्वैकल्यात्साधनस्य च । यद्यपूर्णं भवेत्कल्पं कतथाप्यभिमुखो भव ॥ ४१ ॥

ਅਗਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਤੱਤ ਦਾ ਗਲਤ ਗਿਆਨ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਸਾਧਨ ਦੀ ਘਾਟ ਕਰਕੇ—ਜੇ ਕੋਈ ਵਿਧੀ/ਕਲਪ ਅਧੂਰਾ ਰਹਿ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਭੂ ਵੱਲ ਅਭਿਮੁਖ ਹੋ ਜਾ।

Verse 42

दृशा पूयूषवर्षिण्या पूरयन्यज्ञविष्टरे । मूर्तौ वा यज्ञसंपूर्त्यै स्थितो भव महेश्वर ॥ ४२ ॥

ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰ੍ਹਾਉਣ ਵਾਲੀ ਨਿਗਾਹ ਨਾਲ ਯੱਗ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ਨੂੰ ਭਰਦੇ ਹੋਏ, ਹੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ! ਯੱਗ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਲਈ ਮੂਰਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਅਮੂਰਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਓਥੇ ਹੀ ਟਿਕੇ ਰਹੋ।

Verse 43

अभक्तवाङ्मनश्चक्षुः श्रोत्रदूरायितद्युते । स्वतेजः पंजरेणाशु वेष्टितो भव सर्वतः ॥ ४३ ॥

ਅਭਕਤਾਂ ਦੀ ਬੋਲੀ, ਮਨ ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਬੇਅਸਰ ਹੋ ਜਾਣ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸੁਣਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੂਰ ਰਹੇ; ਹੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ! ਆਪਣੇ ਹੀ ਤੇਜ ਦੇ ਪਿੰਜਰੇ ਨਾਲ ਤੁਰੰਤ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲੈ।

Verse 44

यस्य दर्शनामिच्छंति देवाः स्वाभीष्टसिद्धये । तस्मै ते परमेशाय स्वागतं स्वागतं च मे ॥ ४४ ॥

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਅਭੀਸ਼ਟ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਉਸ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਮੇਰਾ ਸਵਾਗਤ ਹੈ; ਮੁੜ ਮੁੜ ਸਵਾਗਤ ਹੈ।

Verse 45

कृतार्थोऽनुगृहीतोऽस्मि सफलं जीवितं मम । आगतो देवदेवेशः सुखागतमिदं पुनः ॥ ४५ ॥

ਮੈਂ ਕ੍ਰਿਤਾਰਥ ਹੋ ਗਿਆ, ਮੈਨੂੰ ਕਿਰਪਾ ਮਿਲੀ; ਮੇਰਾ ਜੀਵਨ ਸਫਲ ਹੋਇਆ। ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵੇਸ਼ ਆ ਪਹੁੰਚੇ ਹਨ—ਸੁਖਾਗਤ, ਫਿਰ ਸੁਖਾਗਤ।

Verse 46

यद्भक्तिलेप्तसंपर्कात्परमानंदसंभवः । तस्मै मे परणाब्जाय पाद्यं शुद्धाय कल्प्यते ॥ ४६ ॥

ਜਿਸ ਦੇ ਭਕਤੀ-ਲੇਪਿਤ ਸਪਰਸ਼-ਸੰਪਰਕ ਨਾਲ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਉਪਜਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਮੇਰੇ ਸ਼ੁੱਧ, ਕਮਲ-ਚਰਨ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਲਈ ਮੈਂ ਸ਼ੁੱਧ ਪਾਦ੍ਯ (ਚਰਨ ਧੋਣ ਦਾ ਜਲ) ਤਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 47

वेदानामपि वेदाय देवानां देवतात्मने । आचामं कल्पयामीश शुद्धानां शुद्धिहेतवे ॥ ४७ ॥

ਹੇ ਈਸ਼! ਤੁਸੀਂ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਵੀ ਵੇਦ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਦੇਵਤਾਤਮਾ ਹੋ। ਸ਼ੁੱਧਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਮੈਂ ਆਚਮਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 48

तापत्रयहर दिव्यं परमानन्दलक्षणम् । तापत्रयविनिर्मुक्त्यै तवार्घ्यं कल्पयाम्यहम् ॥ ४८ ॥

ਹੇ ਦਿਵ੍ਯ ਪ੍ਰਭੂ! ਤੁਸੀਂ ਤ੍ਰਿਤਾਪ ਹਰਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਪਰਮਾਨੰਦ-ਸਰੂਪ ਹੋ। ਤ੍ਰਿਤਾਪ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਅਰਘ੍ਯ ਅਰਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 49

सर्वकालुष्यहीनाय परिपूर्णसुखात्मने । मधुपर्कमिदं देव कल्पयामि प्रसीद मे ॥ ४९ ॥

ਹੇ ਦੇਵ! ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਮਲਿਨਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਪਰਿਪੂਰਨ ਸੁਖ-ਸਰੂਪ ਹੋ। ਇਹ ਮਧੁਪਰਕ ਮੈਂ ਅਰਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਵੋ।

Verse 50

अवच्छिष्टोऽप्यशुचिर्वापि यस्य स्मरणमात्रतः । शुद्धिमाप्नोति तस्मै ते पुनराचमनीयकम् ॥ ५० ॥

ਜਿਸ ਦਾ ਕੇਵਲ ਸਿਮਰਨ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਜੂਠ ਲੱਗੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਹੋਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸ਼ੁੱਧ ਹੋਵੇ, ਮਨੁੱਖ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਫਿਰ ਆਚਮਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 51

स्नेहं गृहाण स्नेहेन लोकनाथ महाशय । सर्वलोकेषु शुद्धात्मन्ददामि स्नेहमुत्तमम् ॥ ५१ ॥

ਹੇ ਲੋਕਨਾਥ, ਮਹਾਸ਼ਯ! ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਸਨੇਹ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰੋ। ਹੇ ਸ਼ੁੱਧਾਤਮਾ! ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉੱਤਮ ਪ੍ਰੇਮ ਅਰਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 52

परमानंदबोधाब्धिनिमग्ननिजमूर्तये । सांगोपांगमिदं स्नानं कल्पयाम्यहमीश ते । सहस्रं वा शतं वापि यथाशक्त्यादरेण च ॥ ५२ ॥

ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਰੂਪ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਤੇ ਜਾਗ੍ਰਤ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੈ—ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਇਹ ਸਾਂਗੋਪਾਂਗ ਸਨਾਨ-ਸੇਵਾ ਮੈਂ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ, ਯਥਾਸਕਤੀ, ਹਜ਼ਾਰ ਵਾਰ ਜਾਂ ਸੌ ਵਾਰ ਭੇਟ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 53

गन्धपुष्पादिकैरीश मनुनां चाभिषिंचेत् ॥ ५३ ॥

ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਸੁਗੰਧ, ਫੁੱਲ ਆਦਿ ਨਾਲ ਮਨੂਆਂ ਦਾ ਵੀ ਅਭਿਸੇਕ-ਸਨਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 54

मायाचि त्रपटच्छन्ननिजगुह्योरुतेजसे । निरावरणविज्ञान वासस्ते कल्पयाम्यहम् ॥ ५४ ॥

ਹੇ ਪ੍ਰਭੋ! ਮਾਇਆ ਦੇ ਤ੍ਰਿਪਟ ਆਵਰਨ ਅਤੇ ਗੁਪਤ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਲਾਜ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਜਿਹਾ ਦਿਸਣ ਵਾਲੇ ਮਹਾਤੇਜ ਵਾਲੇ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਮੈਂ ਨਿਰਾਵਰਣ ਗਿਆਨ ਦਾ ਵਸਤ੍ਰ ਭੇਟ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 55

यमाश्रित्य म हामाया जगत्संमोहिनी सदा । तस्मै ते परमेशाय कल्पयाम्युत्तरीयकम् ॥ ५५ ॥

ਯਮ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਸਦਾ ਮੋਹਣ ਵਾਲੀ ਮਹਾਮਾਇਆ ਚਲਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਹੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ, ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਇਹ ਉੱਤਰੀਯ (ਉਪਰਲਾ ਵਸਤ੍ਰ) ਮੈਂ ਭੇਟ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 56

रक्तं शक्त्यर्कविघ्नेषु पीतंविष्णौ सितं शिवे । तैलादिदूषितं जीर्णं सच्छिद्रं मलिनं त्यजेत् ॥ ५६ ॥

ਸ਼ਕਤੀ, ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਵਿਘਨ-ਨਿਵਾਰਣ ਲਈ ਲਾਲ (ਰਕਤ) ਅਰਪਣ ਵਿਹਿਤ ਹੈ; ਵਿਸ਼ਣੂ ਲਈ ਪੀਲਾ, ਸ਼ਿਵ ਲਈ ਚਿੱਟਾ। ਤੇਲ ਆਦਿ ਨਾਲ ਦੂਸ਼ਿਤ, ਪੁਰਾਣਾ, ਛੇਦ ਵਾਲਾ ਜਾਂ ਮੈਲਾ ਪਦਾਰਥ ਤਿਆਗਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 57

यस्य शक्तित्रयेणदं संप्रीतमखिलं जगत् । यज्ञसूत्राय तस्मै ते यज्ञसूत्रं प्रकल्पये ॥ ५७ ॥

ਜਿਸ ਦੀ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਪਾਲਿਆ ਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਯਜ੍ਞ-ਸੂਤਰ-ਸਰੂਪ ਪ੍ਰਭੂ ਲਈ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਯਜ੍ਞੋਪਵੀਤ ਧਾਰਨ ਕਰਾਂਦਾ ਹਾਂ।

Verse 58

स्वभावसुन्दरांगाय नानाशक्त्याश्रयाय ते । भूषणानि विचित्राणि कल्पयाम्यमरार्चित ॥ ५८ ॥

ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਹੀ ਸੁੰਦਰ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੇ, ਅਨੇਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੇ ਆਸਰੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਤ ਪ੍ਰਭੂ! ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਅਦਭੁਤ ਗਹਿਣੇ ਰਚਦਾ ਹਾਂ।

Verse 59

परमानन्दसौरभ्यपरिपूर्णदिगंतरम् । गृहाण परम गंध कृपया परमेश्वर ॥ ५९ ॥

ਹੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ! ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਭਰ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਇਹ ਉੱਤਮ ਖੁਸ਼ਬੂ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰੋ।

Verse 60

तुरीयवनसंभूतं नानागुणमनोहरम् । अमंदसौरभपुष्पं गृह्यतामिदमुत्तमम् । जपाक्षतार्कधत्तूरान्विष्णौ नैवार्पयेत्क्वचित् ॥ ६० ॥

ਤੁਰੀਯ ਵਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ, ਅਨੇਕ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਮਨੋਹਰ, ਤੀਖੀ ਸੁਗੰਧ ਵਾਲਾ ਇਹ ਉੱਤਮ ਫੁੱਲ ਸਵੀਕਾਰ ਹੋਵੇ। ਪਰ ਜਪਾ, ਅਖ਼ਤ, ਅਰਕ ਅਤੇ ਧਤੂਰਾ—ਇਹ ਕਦੇ ਵੀ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਨਾ ਕੀਤੇ ਜਾਣ।

Verse 61

केतकीं कुटजं कुंदं बंधूकं केसरं जपाम् । मालतीपुष्पक चैव नार्पयेत्तु महेश्वरे ॥ ६१ ॥

ਕੇਤਕੀ, ਕੁਟਜ, ਕੁੰਦ, ਬੰਧੂਕ, ਕੇਸਰ, ਜਪਾ ਅਤੇ ਮਾਲਤੀ—ਇਹ ਫੁੱਲ ਮਹੇਸ਼ਵਰ (ਸ਼ਿਵ) ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਨਹੀਂ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ।

Verse 62

मातुलिंगं च तगरं रवौ नैवार्पयेत्क्वचित् । शक्तौ दूर्वार्कमंदारान् गणेशे तुलसीं त्यजेत् ॥ ६२ ॥

ਸੂਰਜਦੇਵ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਮਾਤੁਲਿੰਗ (ਬੀਜਪੂਰਕ) ਅਤੇ ਤਗਰ ਅਰਪਣ ਨਾ ਕਰੇ। ਸ਼ਕਤੀ-ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਦੂರ್ವਾ, ਅਰਕ ਅਤੇ ਮੰਦਾਰ ਅਰਪਣ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਗਣੇਸ਼-ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਤੁਲਸੀ ਤੋਂ ਪਰਹੇਜ਼ ਕਰੇ।

Verse 63

सरोजिनीदमनकौ तथा मरुबकः कुशः । विष्णुक्रांता नागवल्ली दूर्वापामार्गदाडिमौ ॥ ६३ ॥

ਸਰੋਜਿਨੀ ਅਤੇ ਦਮਨਕ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਰੁਬਕ ਅਤੇ ਕੁਸ਼; ਵਿਸ਼్ణੁਕ੍ਰਾਂਤਾ, ਨਾਗਵੱਲੀ, ਦੂರ್ವਾ, ਅਪਾਮਾਰਗ ਅਤੇ ਦਾਡਿਮ (ਅਨਾਰ) ਵੀ (ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ)।

Verse 64

धात्री मुनियुतानां च पत्रैर्देवार्चनं चरेत् । कदली बदरी धात्री तिंतिणी बीजपूरकम् ॥ ६४ ॥

ਧਾਤ੍ਰੀ ਅਤੇ ਮੁਨੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਬੂਟਿਆਂ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਦੇਵ-ਅਰਚਨ ਕਰੇ। (ਯੋਗ ਪੱਤੇ) ਕਦਲੀ, ਬਦਰੀ, ਧਾਤ੍ਰੀ (ਆਂਵਲਾ), ਤਿੰਤিণੀ (ਇਮਲੀ) ਅਤੇ ਬੀਜਪੂਰਕ (ਮਾਤੁਲਿੰਗ)।

Verse 65

आम्रदाडिमजंबीरजंबूपनसभूरुहाः । एतेषां तु फलैः कुर्याद्देवतापूजनं बुधः ॥ ६५ ॥

ਆਮ, ਦਾਡਿਮ (ਅਨਾਰ), ਜੰਬੀਰ (ਮਾਤੁਲਿੰਗ/ਨਿੰਬੂ), ਜੰਬੂ, ਪਨਸ (ਕਠਲ) ਅਤੇ ਹੋਰ ਫਲਦਾਰ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਮਨੁੱਖ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।

Verse 66

शुष्कैस्तु नार्चयेद्देवं पत्रैः पुष्पैः फलैरपि ॥ ६६ ॥

ਪਰ ਸੁੱਕੇ (ਮੁਰਝਾਏ) ਪੱਤਿਆਂ, ਫੁੱਲਾਂ ਜਾਂ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ।

Verse 67

धात्री खदिरबित्वानां तमालस्य दलानि च । छिन्नभिन्नान्यपि मुने न दूष्याणि जगुर्बुधाः ॥ ६७ ॥

ਹੇ ਮੁਨੀ, ਧਾਤ੍ਰੀ, ਖਦਿਰ ਅਤੇ ਬਿਤਵਾਨ ਦੇ ਫਲ ਅਤੇ ਤਮਾਲ ਦੇ ਪੱਤੇ—ਕੱਟੇ-ਫੱਟੇ ਵੀ ਹੋਣ—ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਸ਼ੁੱਧ ਨਹੀਂ ਆਖਿਆ।

Verse 68

पद्ममामलकं तिष्टेच्छुद्धं चैव दिनत्रयम् । सर्वदा तुलसी शुद्धा बिल्वपत्राणि वै तथा ॥ ६८ ॥

ਕਮਲ ਅਤੇ ਆਂਵਲਾ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਤੱਕ ਸ਼ੁੱਧ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਤੁਲਸੀ ਸਦਾ ਸ਼ੁੱਧ ਹੈ, ਅਤੇ ਬੇਲ ਦੇ ਪੱਤੇ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਦਾ ਸ਼ੁੱਧ ਹਨ।

Verse 69

पलाशकाशकुसुमैस्तमालतुलसीदलैः । छात्रीदलैश्च दूर्वाभिर्नार्चयेज्जगदंबिकाम् ॥ ६९ ॥

ਪਲਾਸ਼ ਤੇ ਕਾਸ਼ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਤਮਾਲ ਤੇ ਤੁਲਸੀ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ, ਛਾਤਰੀ ਦੇ ਪੱਤੇ ਅਤੇ ਦੂਬ ਘਾਹ ਨਾਲ ਜਗਦੰਬਿਕਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ।

Verse 70

नार्पयेत्कुसुमं पत्रं फलं देवे ह्यधोमुखम् । पुष्पपत्रादिकं विप्र यथोत्पन्नं तथार्पयेत् ॥ ७० ॥

ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਫੁੱਲ, ਪੱਤਾ ਜਾਂ ਫਲ ਅਧੋਮੁਖ (ਉਲਟਾ) ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ ਚੜ੍ਹਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ਤੇ ਉੱਗਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਰਪਣ ਕਰੋ।

Verse 71

वनस्पतिरसं दिव्यं गंधाढ्यं सुमनोहरम् । आघ्रेयं देवदेवेश धूपं भक्त्या गृहाम मे ॥ ७१ ॥

ਹੇ ਦੇਵਦੇਵੇਸ਼, ਵਨਸਪਤੀਆਂ ਦੇ ਸਾਰ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਇਹ ਦਿਵ੍ਯ, ਸੁਗੰਧ-ਭਰਪੂਰ ਅਤੇ ਮਨੋਹਰ ਧੂਪ—ਆਘ੍ਰੇਯ ਅਰਪਣ ਵਜੋਂ—ਮੇਰੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰੋ।

Verse 72

सुप्रकाशं महादीपं सर्वदा तिमिरापहम् । घृतवर्तिसमायुक्तं गृहाण मम सत्कृतम् ॥ ७२ ॥

ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਸਦਾ ਅੰਧਕਾਰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਘਿਉ ਦੀ ਬੱਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਇਹ ਸੁਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਮਹਾਦੀਪ ਮੇਰੀ ਸਤਕਾਰ-ਭਰੀ ਭੇਟ ਵਜੋਂ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰੋ।

Verse 73

अन्नं चतुर्विधं स्वादु रसैः षड्भिः समन्वितम् । भक्त्या गृहाण मे देव नैवेद्यंतुष्टिदंसदा ॥ ७३ ॥

ਹੇ ਦੇਵ, ਛੇ ਰਸਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਇਹ ਮਿੱਠਾ ਅੰਨ-ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਮੈਂ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਅਰਪਣ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰੋ, ਇਹ ਸਦਾ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਦੇਵੇ।

Verse 74

नागवल्लीदलं श्रेष्टं पूगखदिरचूर्णयुक् । कर्पूरादिसुगंधाढ्यं यद्दत्तं तद्गृहाण मे ॥ ७४ ॥

ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਸੁਪਾਰੀ ਅਤੇ ਖਦਿਰ ਚੂਰਨ ਨਾਲ ਤਿਆਰ, ਕਪੂਰ ਆਦਿ ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਇਹ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨਾਗਵੱਲੀ ਦਾ ਪੱਤਾ ਜੋ ਮੈਂ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰੋ।

Verse 75

दद्यात्पुष्पाञ्जलिं पश्चात्कुर्यादावरणार्चनम् ॥ ७५ ॥

ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਅੰਜਲੀ ਅਰਪਣ ਕਰੇ, ਫਿਰ ਆਵਰਣ-ਅਰਚਨਾ (ਆਸ-ਪਾਸ ਦੀਆਂ ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ) ਕਰੇ।

Verse 76

यदाशाभिमुखो भूत्वा पूजनं तु समाचरेत् । सैव प्राची तु विज्ञेया ततोऽन्या विदिशो दश ॥ ७६ ॥

ਪੂਜਾ ਕਰਦਿਆਂ ਜਿਸ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ ਕਰਮ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਉਸੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਚੀ (ਪੂਰਬ) ਜਾਣੋ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਕੀ ਦਸ ਵਿਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 77

केशरेष्वग्निकोणादि हृदयादीनि पूजयेत् । नेत्रमग्रे दिक्षु चास्त्रं अंगमंत्रैर्यथाक्रमम् ॥ ७७ ॥

ਕਮਲ ਦੀਆਂ ਪੰਖੁੜੀਆਂ ਉੱਤੇ ਅਗਨੀ-ਕੋਣ ਆਦਿ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਹਿਰਦੇ ਆਦਿ ਛਡੰਗ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਨਿਆਸ ਕਰੇ; ਸਾਹਮਣੇ ਨੇਤਰ ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਸਤ੍ਰ ਮੰਤ੍ਰ—ਅੰਗ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਸਮੇਤ ਯਥਾਕ੍ਰਮ ਪੂਜੇ॥

Verse 78

शुक्लश्वेतसितश्यामकृष्णरक्तार्चिषः क्रमात् । वराभयकरा ध्येयाः स्वस्वदिक्ष्वं गशक्तयः ॥ ७८ ॥

ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਸ਼ੁਕਲ, ਚਮਕਦਾਰ ਸ਼ਵੈਤ, ਸਿਤ, ਸ਼ਿਆਮ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਰਕਤ ਵਰਣ ਦੀਆਂ ਹਨ। ਵਰਦ ਅਤੇ ਅਭਯ ਮੁਦਰਾ ਧਾਰਨ ਕੀਤੀਆਂ ਇਹ ਅੰਗ-ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨਯੋਗ ਹਨ॥

Verse 79

अमुकावरणांते तु देवता इति संवदेत् । सालंकारास्ततः पश्चात्सांगाः सपरिचारिकाः ॥ ७९ ॥

ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਆਵਰਨ-ਕ੍ਰਿਆ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ‘ਇਹ ਦੇਵਤਾ ਹੈ’—ਇਉਂ ਉਚਾਰਨ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ, ਅੰਗਾਂ ਸਮੇਤ ਅਤੇ ਪਰਿਚਾਰਿਕਾਵਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਮੰਨ ਕੇ ਧਿਆਨ/ਸੰਬੋਧਨ ਕਰੇ॥

Verse 80

सवाहनाः सायुधाश्च ततः सर्वो पचारकैः । संपूजितास्तर्पिताश्च वरदाः संत्विदं पठेत् ॥ ८० ॥

ਫਿਰ (ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ) ਵਾਹਨਾਂ ਅਤੇ ਆਯੁਧਾਂ ਸਮੇਤ ਸਭ ਉਪਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੂਜੇ। ਤਰਪਣ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਵਰਦਾਤਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਣ—ਇਉਂ ਇਹ ਪਾਠ ਕਰੇ॥

Verse 81

मूलांते च समुञ्चार्य दिवतायै निवेदयेत् । अभीष्टसिद्धिं मे देहि शरणागतवत्सल ॥ ८१ ॥

ਮੂਲ ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਉਚਾਰ ਕੇ ਦੇਵਤਾ ਅੱਗੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰੇ—‘ਹੇ ਸ਼ਰਨਾਗਤ-ਵਤਸਲ! ਮੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਅਭੀਸ਼ਟ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਬਖ਼ਸ਼ੋ।’॥

Verse 82

भक्तया समर्पये तुभ्यममुकावरणार्चनम् । इत्युञ्चार्य क्षिपेत्पुष्पाञ्जलिं देवस्य मस्तके ॥ ८२ ॥

“ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਅਮੁਕ ਆਵਰਨ-ਅਰਚਨਾ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹਾਂ”—ਇਹ ਉਚਾਰ ਕੇ ਫਿਰ ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਪੁਸ਼ਪਾਂਜਲੀ ਅਰਪਣ ਕਰੇ।

Verse 83

ततस्त्वभ्यर्च्यनीयाः स्युः कल्पोक्ताश्चावृतीः क्रमात् । सायुधांस्तत इंद्राद्यान्स्वस्वदिक्षु प्रपूजयेत् ॥ ८३ ॥

ਫਿਰ ਕਲਪ-ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਦੱਸੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਆਵ੍ਰਿਤੀਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪਣੀ-ਆਪਣੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਹਥਿਆਰਧਾਰੀ ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਵਿਧੀਵਤ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।

Verse 84

इद्रो वह्निर्यमो रक्षो वरुणः पवनो विधुः । ईशानोऽथ विधिश्चैवमधस्तात्पन्न गाधिपः ॥ ८४ ॥

ਇੰਦਰ, ਅਗਨੀ, ਯਮ, ਰਕ੍ਸ਼ (ਦਿਕਪਾਲ), ਵਰੁਣ, ਪਵਨ ਅਤੇ ਚੰਦਰਮਾ; ਫਿਰ ਈਸ਼ਾਨ ਅਤੇ ਵਿਧਿ (ਬ੍ਰਹਮਾ)। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੇਠਾਂ ਪਾਤਾਲ-ਜਲ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਨਾਗਾਧਿਪਤੀ ਹੈ।

Verse 85

ऐरावतस्तथा मेषो महिषः प्रेतस्तिमिर्मृगः । वाजी वृषो हंसकूर्मौ वाहनानि विदुर्बुधाः ॥ ८५ ॥

ਐਰਾਵਤ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੇਸ਼ ਅਤੇ ਮਹਿਸ਼, ਪ੍ਰੇਤ, ਤਿਮੀ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਗ; ਅਤੇ ਘੋੜਾ, ਬਲਦ, ਹੰਸ ਅਤੇ ਕੱਛੂਆ—ਵਿਦਵਾਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ (ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ) ਵਾਹਨ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।

Verse 86

वज्रं शक्तिं दंडखङ्गौ पाशां कुशगदा अपि । त्रिशूलं पद्मचक्रे च क्रमादिंद्रादिहेतयः ॥ ८६ ॥

ਵਜ੍ਰ, ਸ਼ਕਤੀ, ਡੰਡ ਅਤੇ ਖੜਗ, ਪਾਸ਼, ਅੰਕੁਸ਼ ਅਤੇ ਗਦਾ; ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ, ਪਦਮ, ਚੱਕਰ—ਇਹ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਹਥਿਆਰ ਹਨ।

Verse 87

समाप्यावरणार्चां तु देवतारार्तिकं चरेत् । शंखतोयं परिक्षिप्योद्वाहुर्नृत्यन् पतेत्क्षितौ ॥ ८७ ॥

ਆਵਰਨ-ਅਰਚਨਾ ਪੂਰੀ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਆਰਤੀ ਕਰੇ। ਸ਼ੰਖ ਦਾ ਤੀਰਥ-ਜਲ ਚੌਹਾਂ ਪਾਸੇ ਛਿੜਕ ਕੇ, ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਬਾਂਹਾਂ ਉੱਚੀਆਂ ਕਰ ਨੱਚੇ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਦੰਡਵਤ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰੇ।

Verse 88

दंडवञ्चाप्यथोत्थाय प्रार्थयित्वा निजेश्वरम् । दक्षिणे स्थंडिलं कृत्वा तत्र संस्कारमाचरेत् ॥ ८८ ॥

ਦੰਡਵਤ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਉੱਠ ਕੇ ਆਪਣੇ ਇਸ਼ਟ-ਸੁਆਮੀ ਅੱਗੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਸਥੰਡਿਲ (ਯਜ੍ਞ-ਭੂਮੀ) ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ ਉੱਥੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰੇ।

Verse 89

मूलेनेक्षणमस्त्रेण प्रोक्षणं ताडनं पुनः । कुशैस्तद्वर्मणाभ्युक्ष्य पूज्य तत्र न्यसेद्वसुम् ॥ ८९ ॥

ਮੂਲ ਮੰਤਰ ਨਾਲ ‘ਈਕਸ਼ਣ’ ਅਤੇ ‘ਅਸਤ੍ਰ’ ਮੰਤਰ ਵਰਤ ਕੇ ਪ੍ਰੋਛਣ ਕਰੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਤਾਡਨ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਉਸ ਵਰਮ ਮੰਤਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਕੁਸ਼ਾ ਨਾਲ ਅਭ੍ਯੁਕਸ਼ਣ ਕਰਕੇ ਪੂਜਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਵਸੁ (ਅਰਪਣ ਦ੍ਰਵ੍ਯ) ਰੱਖੇ।

Verse 90

प्रदाप्य तत्र जुहुयाद्ध्यात्वा चैवेष्टदेवताम् । महाव्याहृतिभिर्यस्तु समस्ताभिश्चतुष्टयम् ॥ ९० ॥

ਉੱਥੇ ਅੱਗ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਇਸ਼ਟ-ਦੇਵ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਿਆਂ ਹੋਮ ਕਰੇ। ਮਹਾ-ਵ੍ਯਾਹ੍ਰਿਤੀਆਂ ਨਾਲ ਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸਮੂਹ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ ਆਹੁਤੀ ਦੇਵੇ।

Verse 91

जुहुयात्सर्पिषा भक्तैस्तिलैर्वा पायसेन वा । सघृतैः साधकश्रेष्टः पञ्चविंशतिसंख्यया ॥ ९१ ॥

ਸਾਧਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮਨੁੱਖ ਘਿਉ ਨਾਲ ਭਗਤੀ-ਅਰਪਿਤ ਹਵਿਸ, ਜਾਂ ਤਿਲ, ਜਾਂ ਘਿਉ-ਯੁਕਤ ਪਾਇਸ ਨਾਲ—ਪੱਚੀ ਵਾਰ—ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇਵੇ।

Verse 92

पुनर्व्याहृतिभिघिर्हुत्वा गंधाद्यैः पुनरर्चयेत् । देवं संयोजयेन्मूर्तौ ततो वह्निं विसर्जयेत् ॥ ९२ ॥

ਫਿਰ ਵਿਆਹ੍ਰਿਤੀਆਂ ਸਮੇਤ ਆਹੁਤੀ ਦੇ ਕੇ, ਗੰਧ ਆਦਿ ਨਾਲ ਮੁੜ ਅਰਚਨਾ ਕਰੇ। ਤਦ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਮੂਰਤੀ ਵਿੱਚ ਸੰਯੋਜਿਤ (ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ) ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਅਗਨੀ ਦਾ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਵਿਸਰਜਨ ਕਰੇ।

Verse 93

भो भो वह्ने महाशक्ते सर्वकर्मप्रसाधक । कर्मांतरेऽपि संप्राप्ते सान्निध्यं कुरु सादरम् ॥ ९३ ॥

ਹੇ ਹੇ ਵਹ્નੀ, ਮਹਾ ਸ਼ਕਤੀਵਾਨ, ਸਭ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਸਫਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ! ਜਦੋਂ ਹੋਰ ਕਰਮ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਵੇ, ਉੱਥੇ ਵੀ ਆਦਰ ਨਾਲ ਸਾਨ্নਿਧ੍ਯ ਕਰ।

Verse 94

विसृज्याग्निदेवतायै दद्यादाचमनीयकम् । अवशिष्टेन हविषा गंधपुष्पाक्षतान्वितम् ॥ ९४ ॥

ਵਿਸਰਜਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਗਨੀ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਆਚਮਨੀਯ ਜਲ ਦੇਵੇ। ਅਤੇ ਬਚੇ ਹੋਏ ਹਵਿਸ ਨਾਲ ਗੰਧ, ਫੁੱਲ ਅਤੇ ਅਖ਼ਤ ਸਮੇਤ ਅਰਪਣ ਕਰੇ।

Verse 95

देवतापार्षदेभ्योऽपि पूर्वोक्तेभ्यो बलिं ददेत् । ये रौद्रा रौद्रकर्माणो रौद्रस्थाननिवासिनः ॥ ९५ ॥

ਪਹਿਲਾਂ ਕਹੇ ਗਏ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪਾਰਸ਼ਦਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਬਲੀ ਦੇਵੇ—ਜੋ ਰੌਦ੍ਰ ਸੁਭਾਉ ਵਾਲੇ, ਰੌਦ੍ਰ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਰੌਦ੍ਰ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਹਨ।

Verse 96

योगिन्यो ह्युग्ररूपाश्च गणानामधिपास्च ये । विघ्नभूतास्तथा चान्ये दिग्विदिक्षु समाश्रिताःग ॥ ९६ ॥

ਉਗ੍ਰ ਰੂਪ ਵਾਲੀਆਂ ਯੋਗਿਨੀਆਂ, ਗਣਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਿਘਨ-ਭੂਤ—ਇਹ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਉਪਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

Verse 97

सर्वे ते प्रीतमनसः प्रतिगृह्णंत्विमं बलिम् । इत्यष्टदिक्षु दत्वा च पुनर्भूतबलिं चरेत् ॥ ९७ ॥

ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਪ੍ਰਸੰਨ ਮਨ ਨਾਲ ਇਹ ਬਲੀ-ਭੋਗ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰੋ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੱਠਾਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬਲੀ ਦੇ ਕੇ ਫਿਰ ਭੂਤਾਂ ਲਈ ਬਲੀ ਕਰੇ।

Verse 98

पानीयममृतीकृत्य मुद्रया धेनुसंज्ञया । देवतायाः करे दद्यात्पुनश्चाचमनीयकम् ॥ ९८ ॥

ਧੇਨੂ ਮੁਦਰਾ ਨਾਲ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਜਲ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਮਯ ਕਰਕੇ ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਦੇਵੇ; ਫਿਰ ਮੁੜ ਆਚਮਨ ਲਈ ਜਲ ਅਰਪੇ।

Verse 99

देवमुद्वास्य मूर्तिस्थं पुनस्तत्रैव योजयेत् । नैवेद्यं च ततो दद्यात्तत्तदुच्छिष्टभोजिने ॥ ९९ ॥

ਦੇਵਤਾ ਦਾ ਉਦਵਾਸਨ ਕਰਕੇ, ਉਸੇ ਥਾਂ ਮੂਰਤੀ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਦੇ ਉੱਛਿਸ਼ਟ-ਭੋਜੀ ਨੂੰ ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਅਰਪੇ।

Verse 100

महेश्वरस्य चंडेशो विष्वक्सेनस्तथा हरेः । चंडांशुस्तरणेर्वक्ततुंडश्चापि गणेशितुः । शक्तेरुच्छिष्टचांडाली प्रोक्ता उच्छिष्टभोजिनः ॥ १०० ॥

ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਸੇਵਕ ਚੰਡੇਸ਼ ਹੈ; ਹਰੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਕਸੇਨ। ਸੂਰਜ ਦਾ ਚੰਡਾਂਸ਼ੁ ਅਤੇ ਗਣੇਸ਼ ਦਾ ਵਕਤਤੁੰਡ। ਸ਼ਕਤੀ ਲਈ ‘ਉੱਛਿਸ਼ਟਚਾਂਡਾਲੀ’ ਕਹੀ ਗਈ—ਇਹੀ ਉੱਛਿਸ਼ਟ-ਭੋਜੀ ਹਨ।

Verse 101

ततो ऋष्यादिकं स्मृत्वा कृत्वा मूलषडंगकम् । जप्त्वा मंत्रं यथाशक्ति देवतायै निवेदयेत् ॥ १०१ ॥

ਫਿਰ ਰਿਸ਼ੀ ਆਦਿ ਮੰਤ੍ਰ-ਵਿਵਰਣ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਮੂਲ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਸ਼ਡੰਗ ਕਰੇ; ਯਥਾ-ਸ਼ਕਤੀ ਮੰਤ੍ਰ ਜਪ ਕੇ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਨਿਵੇਦਨ ਕਰੇ।

Verse 102

गुह्यातिगुह्यगोप्ता त्वं गृहाणास्मत्कृतं जपम् । सिद्धिर्भवतु मे देव त्वत्प्रसादात्त्वयि स्थिता ॥ १०२ ॥

ਹੇ ਅਤਿ-ਗੁਪਤ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ! ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤਾ ਇਹ ਜਪ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰੋ। ਹੇ ਦੇਵ, ਤੁਹਾਡੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਤੁਹਾਡੇ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਟਿਕੀ ਰਹੇ।

Verse 103

ततः पराङ्मुखं चार्घं कृत्वा पुष्पैः प्रपूजयेत् । दोर्भ्यां पभ्द्यां च जानुभ्यामुरसा शिरसादृशा । मनसा वचसा चेति प्रणामोऽष्टांग ईरितः ॥ १०३ ॥

ਫਿਰ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਮੁਖ ਫੇਰ ਕੇ ਅਰਘ੍ਯ ਅਰਪਣ ਕਰੇ ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਦੋ ਬਾਂਹਾਂ, ਦੋ ਪੈਰ, ਦੋ ਘੁੱਟਣ, ਛਾਤੀ, ਸਿਰ, ਨਜ਼ਰ—ਅਤੇ ਮਨ ਤੇ ਬਾਣੀ ਸਮੇਤ—ਇਹ ਅਸ਼ਟਾਂਗ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 104

बाहुभ्यां च सजानुभ्यां शिरसा वचसापि वा । पंचांगकः प्रणामः स्यात्पूजायां प्रवरावुभौ ॥ १०४ ॥

ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਬਾਂਹਾਂ ਸਮੇਤ, ਘੁੱਟਣਾਂ ਸਮੇਤ, ਸਿਰ ਨਾਲ ਅਤੇ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਵੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਪੰਚਾਂਗ ਪ੍ਰਣਾਮ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਦੇਹਕ੍ਰਿਆ ਅਤੇ ਵਚਨ—ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਸਰਾਹਣਯੋਗ ਹਨ।

Verse 105

नत्वा च दंडवन्मंत्री ततः कुर्यात्प्रदक्षिणाः । विष्णुसोमार्कविघ्नानां वेदार्धेंद्वद्रिवह्नयः ॥ १०५ ॥

ਮੰਤ੍ਰ ਜਪਣ ਵਾਲਾ ਦੰਡਵਤ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰ ਕੇ ਫਿਰ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾਂ ਕਰੇ। ਵਿਸ਼ਨੂ ਲਈ ‘ਵੇਦਾਰਧ’, ਸੋਮ ਲਈ ‘ਇੰਦੂ’, ਅਰਕ ਲਈ ‘ਗਿਰੀ’, ਅਤੇ ਵਿਘਨਹਰਤਾ ਲਈ ‘ਵਹਨੀ’—ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੰਕੇਤ-ਸ਼ਬਦਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 106

ततः स्तोत्रादिकं मंत्री प्रपठेद्भक्तिपूर्वकम् । इतः पूर्णं प्राणबुद्धिदेहधर्माधिकारतः ॥ १०६ ॥

ਫਿਰ ਮੰਤ੍ਰ-ਸਾਧਕ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸਤੋਤਰ ਆਦਿ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰੇ। ਇਸ ਨਾਲ ਕਰਮ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਪ੍ਰਾਣ-ਸ਼ਕਤੀ, ਬੁੱਧੀ, ਦੇਹ-ਸਮਰੱਥਾ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਅਧਿਕਾਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ।

Verse 107

जाग्रत्स्वप्नसुषुप्त्यंतेऽवस्थासु मनसा वदेत् । वाचा हस्ताभ्यां च पद्भ्यामुदरेण ततः परम् ॥ १०७ ॥

ਜਾਗ੍ਰਤ, ਸੁਪਨੇ ਅਤੇ ਸੁਸ਼ੁਪਤੀ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਸਾਧਕ ਮਨ ਨਾਲ ‘ਵਚਨ’ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਬਾਣੀ ਨਾਲ, ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ, ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਉਦਰ ਰਾਹੀਂ ਵੀ (ਦੇਹਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨਾਲ) ਪ੍ਰਗਟ ਕਰੇ।

Verse 108

शिष्णांते यत्स्मृतं पश्चाद्यदुक्तं यत्कृतं ततः । तत्सर्वं च ततो ब्रह्मर्पणं भवतु ठद्वयम् ॥ १०८ ॥

ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਬਾਅਦ ਜੋ ਯਾਦ ਆਇਆ, ਜੋ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਜੋ ਕੀਤਾ ਗਿਆ—ਉਹ ਸਭ ਹੁਣ ਤੋਂ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਹੋਵੇ; ਦੋਹਾਂ ਪੱਖਾਂ ਤੋਂ ਉਹ ਪੂਰਨ ਹੋਵੇ।

Verse 109

मां मदीयं च सकलं विष्णवे च समर्पये । तारं तत्सदतो ब्रह्मर्पणमस्तु मनुर्मतः ॥ १०९ ॥

ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਮੇਰਾ ਹੈ, ਸਭ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ‘ਤਾਰ’ (ਓਂ) ਅਤੇ ‘ਤਤ੍-ਸਤ੍’ ਦੇ ਉਚਾਰਣ ਨਾਲ ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ-ਅਰਪਣ ਹੋਵੇ—ਮੰਤ੍ਰ-ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ।

Verse 110

प्रणवाद्योऽष्टवस्वर्णो ह्यनेनात्मानमर्पयेत् । अज्ञानाद्वा प्रमादाद्वा वैकल्यात्साधनस्य च ॥ ११० ॥

ਪ੍ਰਣਵ (ਓਂ) ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਹੋ ਕੇ ਅੱਠ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲੇ ਇਸ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਚਾਹੇ ਅਗਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਪ੍ਰਮਾਦ ਕਰਕੇ, ਜਾਂ ਸਾਧਨ ਵਿੱਚ ਘਾਟ ਕਰਕੇ।

Verse 111

यन्न्यूनमतिरिक्तं वा तत्सर्वं क्षन्तुमर्हसि । द्रव्यहीनं क्रियाहीनं मंत्रहीनं मयान्यथा ॥ १११ ॥

ਜੋ ਕੁਝ ਘੱਟ ਜਾਂ ਵੱਧ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਸਭ ਤੁਸੀਂ ਖ਼ਿਮਾ ਕਰੋ। ਦ੍ਰਵ੍ਯ-ਹੀਨ, ਕ੍ਰਿਆ-ਹੀਨ ਜਾਂ ਮੰਤ੍ਰ-ਹੀਨ ਹੋ ਕੇ ਵਿਧੀ ਤੋਂ ਉਲਟ ਜੋ ਕੁਝ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਹੋਇਆ—ਉਹ ਸਭ ਮਾਫ਼ ਕਰੋ।

Verse 112

कृतं यत्तत्क्षमस्वेश कृपया त्वं दयानिधे । यन्मया क्रियते कर्म जाग्रत्स्वप्रसुषुप्तिषु ॥ ११२ ॥

ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਦਇਆ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ! ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਜੋ ਕੁਝ ਭੁੱਲ-ਚੁੱਕ ਜਾਂ ਦੋਸ਼ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਮਾਫ਼ ਕਰੋ। ਜਾਗ੍ਰਤ, ਸੁਪਨੇ ਅਤੇ ਸੁਸ਼ੁਪਤੀ—ਤਿੰਨਾਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਸਭ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਖ਼ਿਮਾ ਕਰੋ।

Verse 113

तत्सर्वं तावकी पूजा भूयाद्भूत्यै च मे प्रभो । भूमौ स्खलितपादानां भूमिरेवावलंबनम् ॥ ११३ ॥

ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਤੇਰੀ ਹੀ ਪੂਜਾ ਬਣੇ ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਭਲਾਈ ਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੋਵੇ। ਜਿਵੇਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪੈਰ ਫਿਸਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਧਰਤੀ ਹੀ ਸਹਾਰਾ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਤੂੰ ਹੀ ਮੇਰਾ ਆਸਰਾ ਹੈਂ।

Verse 114

त्वयि जातापराधानां त्वमेव शरणं प्रभो । अन्यथा शरणं नास्ति त्वमेव शरणं मम ॥ ११४ ॥

ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਤੇਰੇ ਵਿਰੁੱਧ ਅਪਰਾਧ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਤੂੰ ਹੀ ਇਕੋ ਸ਼ਰਨ ਹੈਂ। ਹੋਰ ਕੋਈ ਸ਼ਰਨ ਨਹੀਂ; ਤੂੰ ਹੀ ਮੇਰੀ ਸ਼ਰਨ ਹੈਂ।

Verse 115

तस्मात्कारुण्यभावेन क्षमस्व परमेश्वर । अपराधसहस्राणि क्रियंतेऽहर्न्निशं मया ॥ ११५ ॥

ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ! ਕਰੁਣਾ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਖ਼ਿਮਾ ਕਰ; ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਅਪਰਾਧ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 116

दासोऽयमिति मां मत्वा क्षमस्व जगतां पते । आवाहनं न जानामि न जानामि विसर्जनम् ॥ ११६ ॥

ਹੇ ਜਗਤ ਦੇ ਪਤੀ! ਮੈਨੂੰ ਆਪਣਾ ਦਾਸ ਸਮਝ ਕੇ ਖ਼ਿਮਾ ਕਰ। ਮੈਨੂੰ ਆਵਾਹਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਨਾ ਹੀ ਵਿਸਰਜਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।

Verse 117

पूजां चैव न जानामि त्वं गतिः परमेश्वर । संप्रार्थ्यैवं ततो मंत्री मूलांते श्लोकमुञ्चरेत् ॥ ११७ ॥

ਮੈਨੂੰ ਪੂਜਾ ਦੀ ਵਿਧੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਪਤਾ; ਹੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ, ਤੂੰ ਹੀ ਮੇਰੀ ਪਰਮ ਸ਼ਰਨ ਹੈਂ। ਇਉਂ ਬੇਨਤੀ ਕਰਕੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਸਾਧਕ ਮੂਲ ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਇਹ ਸ਼ਲੋਕ ਉਚਾਰੇ।

Verse 118

गच्छ गच्छ परं स्थानं जगदीश जगन्मय । यन्न ब्रह्मादयो देवा जानंति च सदाशिवः ॥ ११८ ॥

ਜਾ—ਜਾ—ਪਰਮ ਧਾਮ ਵੱਲ, ਹੇ ਜਗਦੀਸ਼, ਹੇ ਜਗਨ੍ਮਯ; ਉਸ ਲੋਕ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਦੇਵ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ, ਨਾ ਹੀ ਸਦਾਸ਼ਿਵ।

Verse 119

इति पुष्पांजलिं दत्वा ततः संहारमुद्रया । निधाय देवं सांगं च स्वीयदृत्सरसीरुहे ॥ ११९ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਅੰਜਲੀ ਭੇਟ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਸੰਹਾਰ ਮੁਦਰਾ ਨਾਲ, ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗ-ਉਪਾਂਗ ਸਮੇਤ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ-ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਓ।

Verse 120

सुषुम्णावर्त्मना पुष्पमाघ्रायोद्वासयेद् बुधः । शंखचक्रशिलालिंगविघ्नसूर्यद्वयं तथा ॥ १२० ॥

ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਸਾਧਕ ਸੁਸ਼ੁਮਣਾ ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਫੁੱਲ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਅੰਦਰ ਖਿੱਚ ਕੇ ਫਿਰ ਹੌਲੇ ਨਾਲ ਬਾਹਰ ਛੱਡੇ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੰਖ, ਚੱਕਰ, ਸ਼ਿਲਾ, ਲਿੰਗ, ਵਿਘਨਹਰਤਾ ਅਤੇ ਦੋ ਸੂਰਜਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ।

Verse 121

शक्तित्रयं न चैकत्र पूजयेद्दुःखकारणम् । अकालमृत्युहरणं सर्वव्याधिविनाशन् ॥ १२१ ॥

ਸ਼ਕਤੀ-ਤ੍ਰਯ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਥਾਂ ਇਕੱਠੇ ਪੂਜਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਦੁੱਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਦੀ ਪੂਜਾ ਅਕਾਲ ਮੌਤ ਨੂੰ ਹਰਦੀ ਅਤੇ ਸਭ ਰੋਗਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ।

Verse 122

सर्वपापक्षयकरं विष्णुपादोदकं शुभम् ॥ १२२ ॥

ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਚਰਨ-ਪ੍ਰਕਸ਼ਾਲਨ ਦਾ ਜਲ ਪਰਮ ਸ਼ੁਭ ਹੈ; ਇਹ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 123

तत्तद्भक्तैर्गृही तव्यं तन्नैवेद्यनिवेदितम् । अग्राह्यं शिवनिर्माल्यं पत्रं पुष्पं फलं जलम् ॥ १२३ ॥

ਜਿਸ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਅਰਪਿਤ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਉਸੇ ਦੇ ਭਗਤ ਹੀ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ; ਪਰ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਨਿਰਮਾਲ੍ਯ—ਪੱਤਾ, ਫੁੱਲ, ਫਲ ਅਤੇ ਜਲ—ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਨਹੀਂ ਲੈਣਾ।

Verse 124

शालग्रामशिलास्पर्शात्सर्वं याति पवित्रताम् । पूजा पंचविधा तत्र कथिता नारदाखिलैः ॥ १२४ ॥

ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮ ਸ਼ਿਲਾ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਮਾਤ੍ਰ ਨਾਲ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਨਾਰਦ ਨੇ ਪੰਚਵਿਧ ਪੂਜਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸੀ ਹੈ।

Verse 125

आतुरी सौतिकी त्रासी साधना भाविनी तथा । दौर्बोधी च क्रमादासां लक्षणानि श्रृणुष्व मे ॥ १२५ ॥

ਆਤੁਰੀ, ਸੌਤਿਕੀ, ਤ੍ਰਾਸੀ, ਸਾਧਨਾ, ਭਾਵਿਨੀ ਅਤੇ ਦੌਰਬੋਧੀ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਸੁਣੋ।

Verse 126

रोगादियुक्तो न स्रायान्न जपेन्न च पूजयेत् । विलोक्य पूजां देवस्य मूर्तिं वा सूर्य्यमंडलम् ॥ १२६ ॥

ਰੋਗ ਆਦਿ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਮਨੁੱਖ ਨਾ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰੇ, ਨਾ ਜਪ ਕਰੇ, ਨਾ ਵਿਧੀਵਤ ਪੂਜਾ ਕਰੇ; ਕੇਵਲ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਜਾਂ ਮੂਰਤੀ, ਜਾਂ ਸੂਰਜ-ਮੰਡਲ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਹੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹੇ।

Verse 127

प्रणम्याथ स्मरन्मंत्रमर्पयेत्कुमांजलिम् । रोगे निवृत्ते स्नात्वाथ नत्वा संपूञ्चेद्गुरुम् ॥ १२७ ॥

ਫਿਰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦਿਆਂ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਅੰਜਲੀ ਅਰਪਣ ਕਰੇ। ਰੋਗ ਹਟ ਜਾਣ ਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਮੁੜ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰੇ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਤੋਂ ਆਦਰ ਨਾਲ ਵਿਦਾ ਲਵੇ।

Verse 128

त्वत्प्रसादाज्जगन्नाथ जगत्पूज्य दयानिधे । पूजाविच्छेददोषो मे मास्त्विति प्रार्थयेच्च तम् ॥ १२८ ॥

ਹੇ ਜਗੰਨਾਥ, ਜਗਤ-ਪੂਜ੍ਯ ਦਇਆ-ਨਿਧਿ! ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮੈਂ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹਾਂ—ਮੇਰੀ ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਟੁੱਟ-ਭੱਜ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਕਦੇ ਨਾ ਆਵੇ।

Verse 129

द्विजानपि च संपूज्य यथाशक्त्या प्रतोष्य च । तेभ्यश्चाशिषमादाय देवं प्राग्वत्ततोऽर्चयेत् ॥ १२९ ॥

ਦੁਇਜਾਂ (ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ) ਨੂੰ ਵੀ ਯਥਾ-ਸ਼ਕਤੀ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਪੂਜ ਕੇ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅਸੀਸਾਂ ਲੈ ਕੇ ਫਿਰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਦੇਵ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰੇ।

Verse 130

आतुरी कथिता ह्येषा सोतिक्यथ निगद्यते । सूतकं द्विविधं प्रोक्तं जाताख्यं मृतसंज्ञकम् ॥ १३० ॥

ਇਹ ਅਵਸਥਾ ‘ਆਤੁਰੀ’ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਸੋਤਿਕਾ’ ਵੀ ਆਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੂਤਕ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਜਨਮ-ਸੂਤਕ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਤ-ਸੂਤਕ।

Verse 131

तत्र स्नात्वा मानसीं तु कृत्वा संध्यां समाहितः । मनसैव यजेद्देवं मनसैव जपेन्मनुम् ॥ १३१ ॥

ਉੱਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਇਕਾਗ੍ਰ ਹੋ ਕੇ ਮਨਸਿਕ ਸੰਧਿਆ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਮਨ ਨਾਲ ਹੀ ਦੇਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਮਨ ਨਾਲ ਹੀ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਜਪ ਕਰੇ।

Verse 132

निवृत्ते सूतके प्राग्वत्संपूज्य च गुरुं द्विजान् । तेभ्यश्चाशिषमादाय ततो नित्यक्रमं चरेत् ॥ १३२ ॥

ਸੂਤਕ ਦਾ ਸਮਾਂ ਮੁੱਕਣ ਉਪਰੰਤ, ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਦਵਿਜ-ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰੇ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਲੈ ਕੇ ਫਿਰ ਨਿੱਤਕਰਮਾਂ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਦੁਬਾਰਾ ਚਲਾਏ।

Verse 133

एषा तु सौतिकी प्रोक्ता त्रासी चाथ निगद्यते । दुष्टेभ्यस्त्रासमापन्नो यथालब्धोपचारंकैः ॥ १३३ ॥

ਇਹ ਵਿਧੀ ‘ਸੌਤਿਕੀ’ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਤ੍ਰਾਸੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਆਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਦੁਸ਼ਟ ਲੋਕਾਂ ਕਾਰਨ ਡਰ ਪੈ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਵੇਲੇ ਜੋ ਉਪਚਾਰ ਮਿਲ ਸਕਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 134

मानसैर्वै यजेद्देवं त्रासी सा परिकीर्तिता । पूजासाधनवस्तूनाम सामर्थ्ये तु सर्वतः ॥ १३४ ॥

ਮਨ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ—ਇਹੀ ‘ਤ੍ਰਾਸੀ’ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਪੂਜਾ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਇਕੱਠੀ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਲਾਗੂ ਹੈ।

Verse 135

पुष्पैः पत्रैः फलैर्वापि मनसा वा यजेद्विभुम् । साधनाभाविनी ह्येषा दौर्बोधीं श्रृणु नारद ॥ १३५ ॥

ਫੁੱਲਾਂ, ਪੱਤਿਆਂ, ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਜਾਂ ਕੇਵਲ ਮਨ ਨਾਲ ਵੀ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰ ਸਕੀਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਧੀ ਬਾਹਰੀ ਸਾਧਨਾਂ ਤੋਂ ਅਜ਼ਾਦ ਹੈ; ਹੇ ਨਾਰਦ, ਇਹ ਸੁਖਮ (ਦੁਰਬੋਧ) ਉਪਦੇਸ਼ ਸੁਣ।

Verse 136

स्त्रियो वृद्धास्तथा बाला मूर्खास्तैस्तु यथाक्रमम् । यथाज्ञानकृता सा तु दौर्बोधीति प्रकीर्तिता ॥ १३६ ॥

ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ, ਬੁਜ਼ੁਰਗ, ਬੱਚੇ ਅਤੇ ਅਗਿਆਨੀ—ਇਹ ਸਭ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣੇ ਗਿਆਨ ਮੁਤਾਬਕ ਬੋਲਚਾਲ ਵਰਤਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਦੁਰਬੋਧੀ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 137

एवं यथाकथंचित्तु पूजां कुर्याद्धि साधकः । देवपूजाविहीनो यः स गच्छेन्नरकं ध्रुवम् ॥ १३७ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਧਕ ਜਿਵੇਂ ਵੀ ਬਣ ਸਕੇ, ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਜੋ ਦੇਵ-ਪੂਜਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਯਕੀਨਨ ਨਰਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 138

वैश्वदेवादिकं कृत्वा भोजयेद्द्विजसत्तमान् । देवे निवेदितं पश्चाद्भुंमजीत स्वगणैः स्वयम् ॥ १३८ ॥

ਪਹਿਲਾਂ ਵੈਸ਼ਵਦੇਵ ਆਦਿ ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਉੱਤਮ ਦਵਿਜਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਵੇ। ਫਿਰ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਨਿਵੇਦਿਤ ਅੰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪਣੇ ਸੇਵਕਾਂ ਸਮੇਤ ਆਪ ਭੋਜਨ ਕਰੇ।

Verse 139

आचम्याननशुद्धिं च कृत्वा तिष्टेत् कियत्क्षणम् । पुराणमितिहासं च श्रृणुयात्स्वजनैः सह ॥ १३९ ॥

ਆਚਮਨ ਕਰਕੇ ਮੂੰਹ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰੇ ਅਤੇ ਕੁਝ ਪਲ ਸ਼ਾਂਤ ਬੈਠੇ। ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਪੁਰਾਣ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਸ਼੍ਰਵਣ ਕਰੇ।

Verse 140

समर्थः सर्वकल्पेषु योऽनुकल्पं समाचरेत् । न सांगशयिकं तस्य दुर्मतेर्जायते फलम् ॥ १४० ॥

ਜੋ ਸਭ ਕਲਪ-ਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਮਰੱਥ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਕੇਵਲ ਅਨੁਕਲਪ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੁਸ਼ਟ-ਮਤਿ ਨੂੰ ਅੰਗ-ਉਪਾਂਗ ਸਮੇਤ ਪੂਰਾ ਫਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।