Tritiya Pada
Sanatkumāra’s Bhāgavata Tantra: Tattvas, Māyā-Bonds, Embodiment, and the Necessity of Dīkṣā
ଶୌନକ ସୂତଙ୍କୁ କୃଷ୍ଣକଥା ପ୍ରଦାନ ପାଇଁ ସ୍ତୁତି କରି, ସନକାଦି ଋଷିମାନେ ସମବେତ ହେଲେ କେଉଁ ସମ୍ବାଦ ହୁଏ ବୋଲି ପଚାରନ୍ତି। ସୂତ କହନ୍ତି—ସନନ୍ଦନଙ୍କଠାରୁ ମୋକ୍ଷଧର୍ମ ଶୁଣି ପରେ ନାରଦ ପଚାରିଥିଲେ: ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ବିଷ୍ଣୁପୂଜା କିପରି, ବୈଷ୍ଣବମାନେ କେଉଁ ଦେବତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଭାଗବତ ତନ୍ତ୍ରରେ ଗୁରୁ–ଶିଷ୍ୟ ପ୍ରକ୍ରିୟା, ଦୀକ୍ଷା, ପ୍ରାତଃକର୍ମ, ମାସବିଧାନ, ଜପ-ପାଠ ଓ ହୋମ କିପରି ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରେ। ସନତ୍କୁମାର ଚାରି ପାଦର ମହାତନ୍ତ୍ର (ଭୋଗ, ମୋକ୍ଷ, କ୍ରିୟା, ଚର୍ୟା) ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରି ପଶୁପତି–ପଶୁ–ପାଶ ତ୍ରୟ ଓ ମଳ/କର୍ମ/ମାୟାଜନିତ ବନ୍ଧନ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ପରେ ତତ୍ତ୍ୱକ୍ରମ—ଶକ୍ତି, ନାଦ-ବିନ୍ଦୁ, ସଦାଶିବ–ଈଶ୍ୱର–ବିଦ୍ୟା, ଶୁଦ୍ଧାଧ୍ୱ; ଅଶୁଦ୍ଧ ପଥରେ କାଳ, ନିୟତି, କଳା, ରାଗ, ପୁରୁଷ, ପ୍ରକୃତି, ଗୁଣ, ମନ-ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ଭୂତ, ଦେହଜାତି ଓ ମାନବଜନ୍ମ। ଶେଷେ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ—ଦୀକ୍ଷା ମାତ୍ରେ ପାଶ ଛେଦେ; ଗୁରୁଭକ୍ତି ଓ ବର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମାନୁସାରେ ନିତ୍ୟ-ନୈମିତ୍ତିକ ଆଚରଣରେ ମୋକ୍ଷ; ମନ୍ତ୍ରଦୋଷେ ଗୁରୁଙ୍କ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ।
Dīkṣā, Mantra-Types, Mantra-Doṣas, and Qualifications of Ācārya–Śiṣya
ସନତ୍କୁମାର ନାରଦଙ୍କୁ କହନ୍ତି—ଦୀକ୍ଷା ହେଉଛି ପାପନାଶକ, ଅନ୍ତରେ ଦିବ୍ୟ ଅଭିମୁଖତା ଦେଇ, ମନ୍ତ୍ରକୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କରୁଥିବା ପବିତ୍ର ସଂସ୍କାର। ‘ମନ୍ତ୍ର’ ଶବ୍ଦର ବ୍ୟୁତ୍ପତ୍ତି ମନନ ଓ ତ୍ରାଣ (ରକ୍ଷା) ଠାରୁ। ମନ୍ତ୍ରମାନେ ସ୍ତ୍ରୀ/ପୁଂ/ନପୁଂସକ ଅନ୍ତ, ‘ନମୋ’ ଅନ୍ତ, ମନ୍ତ୍ର–ବିଦ୍ୟା ଭେଦ (ପୁରୁଷ/ସ୍ତ୍ରୀ ଅଧିଷ୍ଠାତ୍ରୀ ଶକ୍ତି) ଏବଂ ଆଗ୍ନେୟ–ସୌମ୍ୟ ଧାରା ଅନୁସାରେ ବିଭକ୍ତ; ଏହା ପ୍ରାଣଗତି ପିଙ୍ଗଳା ଓ ବାମ ନାଡୀ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ। ମନ୍ତ୍ରର କ୍ରମ-ସଂଯୋଗ ନିୟମ, ଜପର ଶର୍ତ୍ତ, ଏବଂ ‘ହୁଁ/ଫଟ୍’ ଦ୍ୱାରା କ୍ରିୟାର ତୀବ୍ରତା ବର୍ଣ୍ଣିତ। ପରେ ମନ୍ତ୍ରଦୋଷର ବିସ୍ତୃତ ତାଲିକା—ଗଠନ, ଉଚ୍ଚାରଣ, ଅକ୍ଷରସଂଖ୍ୟା ଇତ୍ୟାଦି ତ୍ରୁଟି; ଛିନ୍ନ, ଦଗ୍ଧ, ଭୀତ, ଅଶୁଦ୍ଧ, ନିର୍ବୀଜ, ସ୍ଥାନଭ୍ରଷ୍ଟ ଆଦି ସିଦ୍ଧି ଅଟକାଇ ସାଧକଙ୍କୁ କ୍ଷତି କରିପାରେ। ଶେଷରେ ଯୋନିମୁଦ୍ରା/ଆସନରେ ନିୟମିତ ଜପ ଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧି ଓ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ–ଶିଷ୍ୟଙ୍କ କଠୋର ନୈତିକ-ଆଚାରିକ-ଶିକ୍ଷାଦାନ ଯୋଗ୍ୟତା ଦିଆଯାଇଛି।
Mantraśodhana, Dīkṣā-krama, Guru-Pādukā, Ajapā-Haṃsa, and Ṣaṭcakra-Kuṇḍalinī Sādhana
ସନତ୍କୁମାର ଏକ ସ୍ତରୀୟ ସାଧନା-ପଦ୍ଧତି ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ପ୍ରଥମେ ଗୁରୁ ଶିଷ୍ୟକୁ ପରୀକ୍ଷା କରି ମନ୍ତ୍ରଶୋଧନ କରନ୍ତି—ନୃପ-କୋଷ୍ଠକରେ ଦିଗନୁସାରେ ଅକ୍ଷର ବିନ୍ୟାସ କରି ବର୍ଣ୍ଣକ୍ରମ ଯାଞ୍ଚ ହୁଏ। ମନ୍ତ୍ରଫଳ ଶ୍ରେଣୀ—ସିଦ୍ଧ, ସାଧ୍ୟ, ସୁସିଦ୍ଧ, ଅରି ଏବଂ ସିଦ୍ଧ-ସାଧ୍ୟ ପ୍ରଭୃତି ମିଶ୍ର ଅବସ୍ଥା—ମନ୍ତ୍ରର କାର୍ଯ୍ୟକ୍ଷମତା ଓ ବିଘ୍ନ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ପାଇଁ କୁହାଯାଏ। ପରେ ଦୀକ୍ଷାକ୍ରମ: ସ୍ୱସ୍ତି କ୍ରିୟା, ସର୍ବତୋଭଦ୍ର ମଣ୍ଡଳ, ସଭାପ୍ରବେଶ, ବିଘ୍ନନିବାରଣ, ଔଷଧି-ନବରତ୍ନ-ପଞ୍ଚପଲ୍ଲବ ସହ କୁମ୍ଭସଂସ୍କାର, ଏବଂ ଶିଷ୍ୟର ଭୂତଶୁଦ୍ଧି, ନ୍ୟାସ, ପ୍ରୋକ୍ଷଣ ଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧି। ଗୁରୁ ମନ୍ତ୍ରଦାନ କରନ୍ତି (୧୦୮ ଜପ; କାନରେ ଆଠଥର), ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଇ ଗୁରୁସେବା ଓ ଦକ୍ଷିଣା ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରନ୍ତି। ନିତ୍ୟ ପଞ୍ଚଦେବତା ପୂଜାର କେନ୍ଦ୍ର/ବାହ୍ୟ ବିନ୍ୟାସ ମଧ୍ୟ ଦିଆଯାଇଛି। ଶେଷରେ ଗୁରୁପାଦୁକା ମନ୍ତ୍ର-ସ୍ତୋତ୍ର, ଷଟ୍ଚକ୍ର ମାଧ୍ୟମରେ କୁଣ୍ଡଲିନୀର ବ୍ରହ୍ମରନ୍ଧ୍ର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆରୋହଣ, ଏବଂ ଅଜପା/ହଂସ-ଗାୟତ୍ରୀ ଶ୍ୱାସଜପ—ଋଷି, ଛନ୍ଦ, ଦେବତା, ଷଡ଼ଙ୍ଗ ଓ ଚକ୍ରାର୍ପଣ ସହ—ଅଦ୍ୱୈତ ମୋକ୍ଷଧର୍ମ ପ୍ରତିପାଦନରେ ସମାପ୍ତ।
The Explanation of Sandhyā and Related Daily Observances (Saṅdhyā-ādi Nitya-karma-Vidhi)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସନତ୍କୁମାର ନିତ୍ୟକର୍ମବିଧି କହନ୍ତି—ପୃଥିବୀକୁ ପ୍ରଣାମ କରି ପଦକ୍ଷେପ; ମଳତ୍ୟାଗ ସମୟର ଶୌଚାଚାର ଓ ପରେ ମାଟି‑ଜଳରେ ଶୁଦ୍ଧି; ଦନ୍ତଧାବନରେ ବନସ୍ପତି ପ୍ରାର୍ଥନା। ପରେ ଦେଉଳ ପ୍ରସ୍ତୁତି, ଅସ୍ତ୍ର/ମୂଳ ମନ୍ତ୍ରରେ ଆରତି; ନଦୀସ୍ନାନରେ ମନ୍ତ୍ରାଭିମନ୍ତ୍ରିତ ମାଟି, ବ୍ରହ୍ମରନ୍ଧ୍ର ମାର୍ଗେ ଅନ୍ତଃସ୍ନାନ ଭାବନା ଓ ଶ୍ରୌତ ଶାନ୍ତି। ଦେଶ‑କାଳ ସଙ୍କଳ୍ପ ସହ ମନ୍ତ୍ରସ୍ନାନ, ପ୍ରାଣାୟାମ, ତୀର୍ଥାବାହନ (ଗଙ୍ଗା‑ଯମୁନା ଆଦି), ସୁଧା‑ବୀଜ, କବଚ/ଅସ୍ତ୍ର ରକ୍ଷା, ଅଭିଷେକ ଚକ୍ର; ରୋଗରେ ଅଘମର୍ଷଣ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ। କେଶବ‑ନାରାୟଣ‑ମାଧବ ଆହ୍ୱାନ ସହ ସନ୍ଧ୍ୟା, ବିସ୍ତୃତ ବୈଷ୍ଣବ ଆଚମନ‑ନ୍ୟାସ ଓ ଶୈବ/ଶାକ୍ତ ବିକଳ୍ପ; ତିଳକ‑ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ନିୟମ; ଦ୍ୱାରପୂଜା, ଦେବସ୍ଥାନ ବିନ୍ୟାସ, ଦ୍ୱାରପାଳ ତାଲିକା (ବୈଷ୍ଣବ/ଶୈବ/ମାତୃଶକ୍ତି); ମାତୃକା‑ଶକ୍ତିନ୍ୟାସ, ବୀଜ‑ଶକ୍ତିତତ୍ତ୍ୱ, ଏବଂ ଷଡ଼ଙ୍ଗ‑ନ୍ୟାସ ପରେ ପୂଜା ଆରମ୍ଭ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ।
Devapūjā-krama: Ārghya-saṃskāra, Maṇḍala–Nyāsa, Mudrā-pradarśana, Āvaraṇa-arcana, Homa, Japa, and Kṣamāpaṇa
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସନତ୍କୁମାର ନାରଦଙ୍କୁ ଦେବପୂଜାର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ କ୍ରମବଦ୍ଧ ତାନ୍ତ୍ରିକ ବିଧି ଶିଖାନ୍ତି। ତ୍ରିକୋଣ‑ଷଟ୍କୋଣ‑ଚତୁରସ୍ର ମଣ୍ଡଳ ସ୍ଥାପନ କରି ଆଧାର ଓ ଅଗ୍ନି‑ମଣ୍ଡଳ ପ୍ରତିଷ୍ଠା, ଗୋ‑ମୁଦ୍ରା ଓ କବଚ ଦ୍ୱାରା ଅର୍ଘ୍ୟଜଳକୁ ଅମୃତରୂପେ ସଂସ୍କାର, ଅଙ୍ଗ‑ନ୍ୟାସରେ ମନ୍ତ୍ରାଙ୍ଗ‑ନିଗ୍ରହ, ସୂର୍ଯ୍ୟ‑ଚନ୍ଦ୍ର କଳାପୂଜା, ତୀର୍ଥାବାହନ ଏବଂ ମତ୍ସ୍ୟ‑ମୁଦ୍ରା ଓ ଅସ୍ତ୍ରରେ ମୁଦ୍ରଣ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ପରେ ପାଦ୍ୟ, ଅର୍ଘ୍ୟ, ଆଚମନୀୟ, ମଧୁପର୍କ, ସ୍ନାନ, ବସ୍ତ୍ର, ଯଜ୍ଞୋପବୀତ, ଗନ୍ଧ, ପୁଷ୍ପ, ଧୂପ, ଦୀପ, ନୈବେଦ୍ୟ, ତାମ୍ବୂଳ ଆଦି ଉପଚାର ସହ ପୂଜାକ୍ରମ ଓ ଦେବତାନୁସାରେ ନିଷିଦ୍ଧ ଅର୍ପଣ ନିୟମ କୁହାଯାଇଛି। ତାପରେ ଦିକ୍ପାଳ, ତାଙ୍କର ବାହନ‑ଆୟୁଧ ସହ ଆବରଣାର୍ଚ୍ଚନା, ଆରତି‑ପ୍ରଣାମ, ବ୍ୟାହୃତି ସହ 25 ଆହୁତିର ହୋମ, ଉଗ୍ର ପରିଚରଙ୍କୁ ବଳି, ଜପ‑ସମର୍ପଣ, ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଓ ବିସ୍ତୃତ କ୍ଷମାପଣ ପ୍ରାର୍ଥନା ଆସେ। ଶେଷରେ ରୋଗ, ଅଶୌଚ କିମ୍ବା ଭୟରେ ମାନସପୂଜାକୁ ପ୍ରଧାନ କରୁଥିବା ଆତୁରୀ/ସୌତିକୀ/ତ୍ରାସୀ ବିଧି ଏବଂ ଅନୁଚିତ ଭାବରେ କରାଯାଇଥିବା ଅନୁକଳ୍ପ କର୍ମର ନିଷେଧ ଉପଦେଶ ମିଳେ।
Gaṇeśa Mantra-vidhi: Mahāgaṇapati Gāyatrī, Vakratuṇḍa Mantra, Nyāsa, Homa, Āvaraṇa-pūjā, and Caturthī Vrata
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସନତ୍କୁମାର ନାରଦଙ୍କୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଗଣେଶ-ସାଧନାବିଧି ଶିଖାନ୍ତି। ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷଦାୟୀ ଗଣେଶମନ୍ତ୍ର, ନିୟନ୍ତ୍ରଣମୁଖୀ ମନ୍ତ୍ରରଚନା ଏବଂ ୨୮ ଅକ୍ଷର ମନ୍ତ୍ରର ଋଷି-ଛନ୍ଦ-ଦେବତା ଆଦି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଷଡଙ୍ଗ-ନ୍ୟାସ, ଭୂର୍-ଭୁବଃ-ସ୍ୱଃରେ ଭୁବନ-ନ୍ୟାସ, ଏବଂ ସଂଖ୍ୟା-ସଙ୍କେତ ସହିତ ବର୍ଣ୍ଣ/ପଦ-ନ୍ୟାସର ସ୍ଥାପନା ଦିଆଯାଇଛି। ମହାଗଣପତି ଗାୟତ୍ରୀ (ବିଦ୍ମହେ/ଧୀମହି/ପ୍ରଚୋଦୟାତ୍), ଧ୍ୟାନରୂପ, ଜପସଂଖ୍ୟା ଓ ଆଠ ଦ୍ରବ୍ୟରେ ହୋମବିଧି କୁହାଯାଇଛି। ଷଟ୍କୋଣ-ତ୍ରିକୋଣ-ଅଷ୍ଟଦଳ ପଦ୍ମ-ଭୂପୁର ଯୁକ୍ତ ଯନ୍ତ୍ର/ମଣ୍ଡଳରେ ପୀଠପୂଜା, ଆବରଣ ଦେବତା-ଶକ୍ତି, ଦିଗ୍ଦିଗନ୍ତରେ ସହଚରୀ ସହିତ ଗଣେଶରୂପ ସ୍ଥାପନା ବର୍ଣ୍ଣିତ। ପୁଷ୍ପ, ସମିଧା, ଘିଅ, ମଧୁ ଆଦି ଅର୍ପଣଭେଦରେ ଫଳବିଶେଷ ଦିଆଯାଇଛି। ମାସିକ ଚତୁର୍ଥୀ ବ୍ରତ, ଗ୍ରହଣପୂଜା, ରକ୍ଷାନିୟମ, ଏବଂ ପୃଥକ୍ ବକ୍ରତୁଣ୍ଡ ମନ୍ତ୍ରର ଋଷ୍ୟାଦି-ଆବରଣକ୍ରମ ମଧ୍ୟ ରହିଛି। ଦୀକ୍ଷାଯୋଗ୍ୟତା, ସମୃଦ୍ଧି-ସନ୍ତାନ-ପ୍ରଶ୍ନସଦୃଶ କ୍ରିୟା, ଗୋପନୀୟତା ଆଜ୍ଞା ଓ ଭକ୍ତିଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ସିଦ୍ଧି-ମୁକ୍ତିର ନିଶ୍ଚୟ ସହ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ।
Śeṣoditya-Sūrya-nyāsa, Soma-sādhana, Graha-pūjā, and Bhauma-vrata-vidhi
ସନତ୍କୁମାର ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ସୂର୍ଯ୍ୟକେନ୍ଦ୍ରିତ ‘ତ୍ରିରୂପ’ ସାଧନା (ଶେଷୋଦିତ୍ୟ/ରବି-ବିଦ୍ୟା) ଶିଖାନ୍ତି, ଯାହା ପରେ ସୋମ ଓ ଗ୍ରହପୂଜା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ। ଏଠାରେ ମନ୍ତ୍ରର ଋଷି-ଛନ୍ଦ-ଦେବତା ନିର୍ଦ୍ଦେଶ (ଦେବଭାଗ/ଗାୟତ୍ରୀ/ରବି; ଭୃଗୁ/ପଙ୍କ୍ତି/ସୋମ; ବିରୂପାକ୍ଷ/ଗାୟତ୍ରୀ/କୁଜ), ଷଡଙ୍ଗ-ନ୍ୟାସ, ସୋମ-ସୂର୍ଯ୍ୟ-ଅଗ୍ନି ମଣ୍ଡଳ-ନ୍ୟାସ, ବ୍ୟାପକ ଜପ, ହୃଦୟକମଳରେ ରବିଧ୍ୟାନ, ଏବଂ ମହାଜପ ସହ ଦଶାଂଶ ହୋମ କୁହାଯାଇଛି। ପୀଠପୂଜା, ଆବରଣ ଦେବତା-ଶକ୍ତି, ଦିକ୍-ବିଦିକ୍ ସ୍ଥାପନା ଓ ସରଳ କିନ୍ତୁ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ନିତ୍ୟ ଅର୍ଘ୍ୟବିଧି ମଧ୍ୟ ଅଛି। ପରେ ମାସିକ ସୋମ-ଅର୍ଘ୍ୟ ଏବଂ ସନ୍ତାନପ୍ରାପ୍ତି ଓ ଋଣମୋଚନ ପାଇଁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୌମବ୍ରତ (ମଙ୍ଗଳବାର)—ଲାଲ ଦ୍ରବ୍ୟ, ୨୧-ବାର କ୍ରମ, ସ୍ତୁତି, ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା, ଶେଷରେ ଦାନ-ଦକ୍ଷିଣା—ବିସ୍ତାରରେ ଦିଆଯାଇଛି। ଶେଷରେ ବୁଧ, ଗୁରୁ, ଶୁକ୍ର ମନ୍ତ୍ରପୂଜା ଓ ଗୋପନୀୟତା/ଅଧିକାର ନିୟମ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି।
Mahāviṣṇu-Mantras: Aṣṭākṣarī, Sudarśana-Astra, Nyāsa Systems, Āvaraṇa-Pūjā, and Prayogas
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସନତ୍କୁମାର ନାରଦଙ୍କୁ ଦୁର୍ଲଭ ମହାବିଷ୍ଣୁ ମନ୍ତ୍ରମାନଙ୍କ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି, ଯାହା ସୃଷ୍ଟିଶକ୍ତିକୁ ମଧ୍ୟ ସମର୍ଥ କରେ। ଅଷ୍ଟାକ୍ଷରୀ “ନାରାୟଣ” ମନ୍ତ୍ରର ଋଷି-ଛନ୍ଦ-ଦେବତା-ବୀଜ-ଶକ୍ତି-ବିନିଯୋଗ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରି ପଞ୍ଚାଙ୍ଗ/ଷଡଙ୍ଗ ନ୍ୟାସ, ଦ୍ୱାଦଶାକ୍ଷର ସୁଦର୍ଶନ-ଅସ୍ତ୍ର ମନ୍ତ୍ର ଓ ଦିଗ୍ବନ୍ଧନ ବିଧି ବିସ୍ତାର କରାଯାଇଛି। ବିଭୂତି-ପଞ୍ଜର ନ୍ୟାସ, ତତ୍ତ୍ୱାଭିଧ/ତତ୍ତ୍ୱ-ନ୍ୟାସ (ଆଠ ପ୍ରକୃତି, ବାର ତତ୍ତ୍ୱ), ଏବଂ କେଶବ-ପଦ୍ମନାଭ ଆଦି ଦ୍ୱାଦଶ ମୂର୍ତ୍ତିଙ୍କୁ ଦ୍ୱାଦଶ ଆଦିତ୍ୟଙ୍କ ସହ ଯୁଗଳ କରି ପ୍ରତିଷ୍ଠା ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଶ୍ରୀ-ଭୂ ସହିତ ନାରାୟଣ ଧ୍ୟାନ, ଜପଫଳ କ୍ରମ (ଲକ୍ଷରୁ ମୋକ୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ), ହୋମ/ଆସନ ମନ୍ତ୍ର, ପଦ୍ମ-ଯନ୍ତ୍ରରେ ବାସୁଦେବ-ସଙ୍କର୍ଷଣ-ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ-ଅନିରୁଦ୍ଧ ଓ ଶାନ୍ତି-ଶ୍ରୀ ଆଦି ଶକ୍ତିଙ୍କ ଆବରଣ ପୂଜା ଅଛି। ପରେ ବିଷନାଶ ଓ ସର୍ପଦଂଶ ଶାନ୍ତି (ଗରୁଡ/ନୃସିଂହ), ଆରୋଗ୍ୟ-ଦୀର୍ଘାୟୁ, ସମୃଦ୍ଧି-ଭୂମିଲାଭ, ଏବଂ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ, ଶ୍ରୀକର, ଆଦି-ବରାହ, ଧରଣୀ, ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ବିଶେଷ ପ୍ରୟୋଗ (ଆକର୍ଷଣ/ମୋହନ ସହ) ସଂଗ୍ରହ କରି, ସିଦ୍ଧ ମନ୍ତ୍ରରେ ବିଷ୍ଣୁ-ସାମ୍ୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସର୍ବାର୍ଥସିଦ୍ଧି କୁହାଯାଇଛି।
The Exposition of Nṛsiṁha Worship-Mantras, Nyāsa, Mudrās, Yantras, Kavaca, and Nṛsiṁha Gāyatrī
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସନତ୍କୁମାର ନାରଦଙ୍କୁ ନରହରି/ନୃହରି ଉପାସନାର ବହୁସ୍ତରୀୟ ବିଧିକ୍ରମ ଶିଖାନ୍ତି। ଏକାକ୍ଷର ଆଦି ନରସିଂହ ମନ୍ତ୍ରର ମନ୍ତ୍ରଲକ୍ଷଣ (ଋଷି ଅତ୍ରି, ଜଗତୀ ଛନ୍ଦ, ଦେବତା ନୃହରି, ବୀଜ-ଶକ୍ତି, ‘ସର୍ବାର୍ଥ’ ବିନିଯୋଗ), ଧ୍ୟାନ-ରୂପ ଓ ସାଧନା ପରିମାଣ (ଏକ ଲକ୍ଷ ଜପ, ଦଶାଂଶ ହୋମ ଘୃତ ଓ ପାୟସରେ) ବର୍ଣ୍ଣିତ। ବୈଷ୍ଣବ ପୀଠରେ ପଦ୍ମମଣ୍ଡଳ ପୂଜା, ଦିକ୍ପାଳ/ପରିବାର ଦେବତା ଏବଂ ୩୨ ଉଗ୍ର ନାମ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ଷଡ଼ଙ୍ଗ, ଦଶଧା, ନବ-ସ୍ଥାପନ, ହରି-ନ୍ୟାସ ଆଦି ନାନା ନ୍ୟାସ ଓ ଅନ୍ତଃସ୍ଥାନ କ୍ରମ (ମୂଳ→ନାଭି→ହୃଦୟ→ଭ୍ରୂମଧ୍ୟ→ତୃତୀୟ ନେତ୍ର) ସୁସଂଗଠିତ। ନରସିଂହୀ, ଚକ୍ର, ଦଂଷ୍ଟ୍ରା ଆଦି ମୁଦ୍ରା, ଶାନ୍ତ/ରୌଦ୍ର କର୍ମ ନିୟମ ଓ ଶତ୍ରୁ-ନିଗ୍ରହ ପ୍ରୟୋଗ କୁହାଯାଇଛି। ରୋଗନିବାରଣ, ଗ୍ରହପୀଡା-ଶମନ, ସ୍ତମ୍ଭନ/ବିଜୟାଦି ରାଜୋପଯୋଗ ଭସ୍ମ, ଆହୁତି ଓ କାଳବଦ୍ଧ ଜପରେ ବିସ୍ତାରିତ। ତ୍ରୈଲୋକ୍ୟମୋହନ, ଅଷ୍ଟାର, ଦ୍ୱାଦଶାର କାଳାନ୍ତକ, ‘ଯନ୍ତ୍ରରାଜ’ ଆଦି ଯନ୍ତ୍ର, କବଚ-ବର୍ମାସ୍ତ୍ର କ୍ରମ ଓ ନୃସିଂହ ଗାୟତ୍ରୀ ସହ ଶେଷରେ ଫଳଶ୍ରୁତି—ସିଦ୍ଧି, ରକ୍ଷା, ସମୃଦ୍ଧି, ନିର୍ଭୟତା—ଘୋଷିତ।
Hayagrīva-pūjā-vyākhyāna (Worship Procedure and Mantra-Siddhi of Hayagrīva)
ସନତ୍କୁମାର ପ୍ରଣବକେନ୍ଦ୍ରିତ, ବିଷ୍ଣୁସମ୍ବନ୍ଧିତ ମନ୍ତ୍ରପ୍ରଣାଳୀ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି—ଋଷି ଇନ୍ଦୁ, ଛନ୍ଦ ବିରାଟ୍, ଦେବତା ଦଧିବାମନ; ବୀଜ ତାରା/ଓଁ, ଶକ୍ତି ବହ୍ନିଜାୟା। ଦେହନ୍ୟାସ, ଅଷ୍ଟାଦଶ ମନ୍ତ୍ର-ପ୍ରତିଷ୍ଠା, ପରେ ପୂଜା ଓ ହୋମବିଧି—ତିନି ଲକ୍ଷ ଜପ ଏବଂ ତାହାର ଦଶାଂଶ ଘୃତସିକ୍ତ ଆହୁତିରେ ହୋମ। ପାୟସ, ଦଧିଅନ୍ନ, ଲାଲ ପଦ୍ମ, ଅପାମାର୍ଗ ଆଦି ଆହୁତିରେ ସମୃଦ୍ଧି, ଭୟନାଶ, ରୋଗଶମନ, ବଶୀକରଣ, ବନ୍ଧନମୋଚନ, ଅନ୍ନବୃଦ୍ଧି ଫଳ କୁହାଯାଇଛି। ପରେ ଯନ୍ତ୍ର/ମଣ୍ଡଳ ରଚନା—ପଦ୍ମକର୍ଣ୍ଣିକାରେ ପୂଜା, କେଶର-ଦଳରେ ଷଡ଼ଙ୍ଗ ପୂଜା, ଚାରି ବ୍ୟୂହ, ଶକ୍ତି, ଆୟୁଧ, ଦିକ୍ପାଳ, ଅଷ୍ଟଦିଗ୍ଗଜ ଓ ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀମାନଙ୍କ ସ୍ଥାପନ। ଦ୍ୱିତୀୟ ମନ୍ତ୍ରଧାରାରେ ହୟଗ୍ରୀବ (ତୁରଗାନନ)—ଋଷି ବ୍ରହ୍ମା, ଛନ୍ଦ ଅନୁଷ୍ଟୁପ; ବାହ୍ୟବଳୟରେ ବେଦାଙ୍ଗ, ମାତୃକା, ଭୈରବ, ଅବତାର, ନଦୀ, ଗ୍ରହ, ପର୍ବତ, ନକ୍ଷତ୍ର। ଶେଷରେ ଅଭିମନ୍ତ୍ରିତ ଜଳ, ଗ୍ରହଣକାଳୀନ କର୍ମ ଓ ବୀଜସଂସ୍କାରଦ୍ୱାରା ସରସ୍ୱତ-ସିଦ୍ଧି—ବାକ୍ ଓ ବିଦ୍ୟାର ପ୍ରଭୁତ୍ୱ—ଦାନ କଥା ରହିଛି।
The Description of the Worship of Rāma and Others (Rāmādi-pūjā-vidhāna)
ସନତ୍କୁମାର ବୈଷ୍ଣବ ମନ୍ତ୍ରପଦ୍ଧତିରେ ରାମମନ୍ତ୍ରମାନଙ୍କର ପରମ ଶ୍ରେଷ୍ଠତା, ପାପନାଶକ ଓ ମୋକ୍ଷପ୍ରଦ ଶକ୍ତି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି। ଋଷି-ଛନ୍ଦ-ଦେବତା-ବୀଜ-ଶକ୍ତି-ବିନିଯୋଗ, ଷଡ଼ଙ୍ଗନ୍ୟାସ ଓ ଦେହସ୍ଥ ଅକ୍ଷରନ୍ୟାସ ବିଧାନ କରି, ସୀତା-ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କୁ ହୃଦୟକେନ୍ଦ୍ରରେ ଧ୍ୟାନ କରିବାକୁ ଶିଖାନ୍ତି। ପୂଜାର ଗଠନରେ ପରିବାରଦେବତା, ଶାର୍ଙ୍ଗ ଧନୁ-ବାଣ, ହନୁମାନ, ସୁଗ୍ରୀବ, ଭରତ, ବିଭୀଷଣ ଆଦି ସହାୟ, ଏବଂ ପଦ୍ମମଣ୍ଡଳ ପୂଜା ବର୍ଣ୍ଣିତ। ପୁରଶ୍ଚରଣ ଓ ହୋମ ନିୟମ, ସମୃଦ୍ଧି, ଆରୋଗ୍ୟ, ରାଜ୍ୟ, କାବ୍ୟପ୍ରତିଭା, ରୋଗଶମନ ପାଇଁ ବିଶେଷ ଆହୁତି ଦେଇ, ପରଲୋକକୁ ଅବହେଳା କରି କେବଳ ଲାଭମୁଖୀ କ୍ରିୟାରେ ଲିପ୍ତ ହେବାକୁ ସତର୍କ କରାଯାଇଛି। ଯନ୍ତ୍ରରାଜର ଷଟ୍କୋଣ-ପଦ୍ମ-ସୂର୍ଯ୍ୟପତ୍ର ରଚନା, ଲେଖନଦ୍ରବ୍ୟ, ଧାରଣବିଧି ଓ ଶୁଭ ତିଥି-ନକ୍ଷତ୍ରାନୁସାରେ ପ୍ରୟୋଗ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ଛଅ, ଆଠ, ଦଶ, ତେର, ଅଠର, ଉଣେଇଶ ଆଦି ଅକ୍ଷରମନ୍ତ୍ରର ରୂପଗୁଡ଼ିକୁ ଏକେ ଧାରାରେ ଦେଇ, ଶେଷରେ ସୀତା-ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଉପପୂଜା ଓ ମୋକ୍ଷରୁ ରାଜ୍ୟପୁନଃସ୍ଥାପନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରୟୋଗ କୁହାଯାଇଛି।
Hanumān-mantra-kathana: Mantra-bheda, Nyāsa, Yantra, and Prayoga
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସନତ୍କୁମାର (ସନକାଦି ପରମ୍ପରାରେ) ନାରଦଙ୍କୁ ହନୁମାନ ମନ୍ତ୍ରମାନଙ୍କର କ୍ରମବଦ୍ଧ ସଂଗ୍ରହ ଓ ତାହାର ବିଧି-ବ୍ୟାକରଣ କହନ୍ତି—ବୀଜ ଗଠନ, ହୃଦୟାନ୍ତ ଦ୍ୱାଦଶାକ୍ଷର ‘ମନ୍ତ୍ରରାଜ’, ଏବଂ ଅଷ୍ଟ/ଦଶ/ଦ୍ୱାଦଶ/ଅଷ୍ଟାଦଶାକ୍ଷର ଭେଦ; ସହିତ ଋଷି-ଛନ୍ଦ-ଦେବତା ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଓ ବୀଜ–ଶକ୍ତି ନିୟୋଗ। ଶିର, ନେତ୍ର, କଣ୍ଠ, ବାହୁ, ହୃଦୟ, ନାଭି ଓ ପାଦରେ ଷଡ଼ଙ୍ଗ ଓ ଅଙ୍ଗ-ନ୍ୟାସ, ସୂର୍ଯ୍ୟପ୍ରଭ ଓ ଜଗତ୍କମ୍ପକ ଆଞ୍ଜନେୟ ଧ୍ୟାନ, ବୈଷ୍ଣବ ପୀଠରେ ପୂଜା, ପତ୍ର/ତନ୍ତୁରେ ଅଙ୍ଗପୂଜା ଓ ବାନରଗଣ-ଲୋକପାଳଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ରାଜା/ଶତ୍ରୁଭୟ ନିବାରଣ, ଜ୍ୱର-ବିଷ-ଅପସ୍ମାରସଦୃଶ ରୋଗଶାନ୍ତି, ଭସ୍ମ/ଜଳ ରକ୍ଷାପ୍ରୟୋଗ, ଯାତ୍ରା ଓ ସ୍ୱପ୍ନ-ରକ୍ଷା, ଯୁଦ୍ଧବିଜୟ ଇତ୍ୟାଦି ପ୍ରୟୋଗ ଦିଆଯାଇଛି। ବଳୟ, ତ୍ରିଶୂଳ-ବଜ୍ରଚିହ୍ନ ଭୂପୁର, ଷଟ୍କୋଣ/ପଦ୍ମ, ଧ୍ୱଜ-ଯନ୍ତ୍ର ଆଦିର ଦ୍ରବ୍ୟ, ଶାଇ, ପ୍ରାଣପ୍ରତିଷ୍ଠା, ଧାରଣନିୟମ ଓ ଅଷ୍ଟମୀ-ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ-ମଙ୍ଗଳ/ରବିବାର କାଳ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ଶେଷରେ ନିୟମିତ ଜପ-ହୋମ ଓ ରାମଦୂତ ହନୁମାନଭକ୍ତିରେ ସିଦ୍ଧି, ସମୃଦ୍ଧି ଓ ଅନ୍ତେ ମୋକ୍ଷ ଫଳ ଘୋଷିତ।
Dīpa-vidhi-vyākhyānam (Procedure for Lamp-Offering to Hanumān)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସନତ୍କୁମାର ହନୁମାନଙ୍କ ନିତ୍ୟଦୀପ/ଦୀପଦାନର ବିଶେଷ ବିଧିକୁ ‘ରହସ୍ୟ’ସହିତ ଉପଦେଶ କରନ୍ତି। ଏହା ଏକ ଆଚାର-ମାନୁଆଲ ପରି: ଦୀପପାତ୍ର ଓ ତେଲର ମାପ, ଏବଂ ତେଲ‑ଧାନ୍ୟ‑ଚୂର୍ଣ୍ଣ‑ରଙ୍ଗ‑ସୁଗନ୍ଧକୁ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରୟୋଗ (ସମୃଦ୍ଧି, ଆକର୍ଷଣ, ରୋଗନାଶ, ଉଚ୍ଚାଟନ, ବିଦ୍ୱେଷ, ମାରଣ, ଯାତ୍ରାରୁ ଫେରା) ସହ ଯୋଡ଼ି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି। ପଲ, ପ୍ରସୃତ, କୁଡ଼ବ, ପ୍ରସ୍ଥ, ଆଢ଼କ, ଦ୍ରୋଣ, ଖାରୀ ଇତ୍ୟାଦି ମାପ, ବତିର ସୂତା ସଂଖ୍ୟା‑ରଙ୍ଗ, ତେଲ ଧରିବା ଓ ପିଷିବା‑ମାଡ଼ିବା ନିୟମ ମଧ୍ୟ ଦିଆଯାଇଛି। ହନୁମାନ ମୂର୍ତ୍ତି, ଶିବମନ୍ଦିର, ଚଉମୁହାଣୀ, ଗ୍ରହ/ଭୂତସ୍ଥାନ, ସ୍ଫଟିକ ଲିଙ୍ଗ ଓ ଶାଳଗ୍ରାମରେ ପୂଜା; ଷଟ୍କୋଣ ଓ ଅଷ୍ଟଦଳ ପଦ୍ମ-ଯନ୍ତ୍ର, ଷଡ଼ଙ୍ଗ ନ୍ୟାସ, ଏବଂ ବସୁପଦ୍ମରେ ପ୍ରମୁଖ ବାନର ପୂଜା ବର୍ଣ୍ଣିତ। କବଚ, ମାଳାମନ୍ତ୍ର, ଦ୍ୱାଦଶାକ୍ଷରୀ ବିଦ୍ୟା, ସୂର୍ଯ୍ୟବୀଜ ଆଦି ମନ୍ତ୍ରପ୍ରୟୋଗ, ଦୁଇଟି ବିସ୍ତୃତ ରକ୍ଷା/ଯୁଦ୍ଧ ପ୍ରୟୋଗ, ପରେ 26 ଅକ୍ଷର ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞାନ ମନ୍ତ୍ର (ଋଷି ବସିଷ୍ଠ, ଅନୁଷ୍ଟୁପ) ଓ ଗ୍ରହ‑ଭୂତ ନିବାରକ ଶସ୍ତ୍ରମନ୍ତ୍ର (ଋଷି ବ୍ରହ୍ମା, ଗାୟତ୍ରୀ) ଲକ୍ଷଣ କହି, ଗୋପନୀୟତା ଓ ଶିଷ୍ୟାଧିକାର ନିୟମରେ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହୁଏ।
Mantra-Māhātmya and Sādhana of Kārtavīryārjuna (Nyāsa, Yantra, Homa, and Dīpa-Vrata)
ନାରଦ କର୍ମବଶେ ରାଜାମାନଙ୍କ ଉଦୟ‑ପତନ ଦେଖି ପଚାରନ୍ତି—କାର୍ତ୍ତବୀର୍ୟାର୍ଜୁନ କାହିଁକି ଜଗତରେ ବିଶେଷ ଭାବେ ସେବିତ। ସନତ୍କୁମାର କହନ୍ତି—ସେ ସୁଦର୍ଶନଚକ୍ରର ଅବତାର; ଦତ୍ତାତ୍ରେୟ ଉପାସନାରେ ପରମ ତେଜ ପାଇଛନ୍ତି; ତାଙ୍କ ସ୍ମରଣମାତ୍ରେ ବିଜୟ ଓ ହାନି‑ପୂରଣ ହୁଏ। ପରେ ପୂର୍ବରୁ ଗୁପ୍ତ ଥିବା ତନ୍ତ୍ରବିଧି ଖୋଲାସା—ନ୍ୟାସ‑କବଚ ସ୍ଥାପନ, ମନ୍ତ୍ରପରୀକ୍ଷା, ବିନିଯୋଗ (ଋଷି ଦତ୍ତାତ୍ରେୟ, ଛନ୍ଦ ଅନୁଷ୍ଟୁପ, ଦେବତା କାର୍ତ୍ତବୀର୍ୟାର୍ଜୁନ, ବୀଜ/ଶକ୍ତି ଧ୍ରୁବ), ଅଙ୍ଗନ୍ୟାସ ଓ ଧ୍ୟାନମୂର୍ତ୍ତି। ଜପସଂଖ୍ୟା, ହୋମ ଭାଗ‑ଆହୁତି, ଷଟ୍କୋଣ‑ତ୍ରିକୋଣ ଯନ୍ତ୍ରରେଖା, ଅଷ୍ଟଶକ୍ତି ପୂଜା, ପୂର୍ଣ୍ଣ ଯନ୍ତ୍ରରଚନା, କୁମ୍ଭାଭିଷେକ ଫଳ ଓ ଗ୍ରାମରକ୍ଷାରେ ଉପଯୋଗ କୁହାଯାଏ। ଫଳାନୁସାରେ ହୋମଦ୍ରବ୍ୟ—ଉଚ୍ଚାଟନ, ବଶ୍ୟ, ଶାନ୍ତି, ସ୍ତମ୍ଭନ, ସମୃଦ୍ଧି, ଚୋରିନିବାରଣ—ଏବଂ ଆହୁତିସଂଖ୍ୟା ନିୟମ ମଧ୍ୟ ଅଛି। ମନ୍ତ୍ରକୁଳ‑ଛନ୍ଦ ତାଲିକା, ଗାୟତ୍ରୀ ପ୍ରୟୋଗରେ ସାବଧାନତା, ରାତ୍ରିପାଠ ଉପରେ ଚେତାବନୀ ଦିଆଯାଏ। ଶେଷରେ ବିସ୍ତୃତ ଦୀପବ୍ରତ—ଶୁଭ ମାସ‑ତିଥି‑ନକ୍ଷତ୍ର‑ଯୋଗ, ଦୀପପାତ୍ରମାନ, ବତି ସଂଖ୍ୟା, ସ୍ଥାପନ, ସଙ୍କଳ୍ପମନ୍ତ୍ର, ଶକୁନ, ଆଚାରନିୟମ, ଗୁରୁଅନୁମତି ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଭୋଜନ‑ଦକ୍ଷିଣାରେ ସମାପନ; ପରେ ଉପସଂହାର।
The Account of Kārtavīrya’s Protective Kavaca (Kārtavīrya-kavaca-vṛttānta)
ଗୁପ୍ତ ତନ୍ତ୍ରବିଧି ପ୍ରକାଶ କରିଥିବାରୁ ନାରଦ ସନତ୍କୁମାରଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରି କୀର୍ତ୍ତବୀର୍ୟ/କାର୍ତ୍ତବୀର୍ୟଙ୍କ କବଚ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି। ସନତ୍କୁମାର ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟରେ ସିଦ୍ଧିଦାୟକ ଅଦ୍ଭୁତ ରକ୍ଷାକବଚ ଶିଖାନ୍ତି—ସହସ୍ରବାହୁ, ଆୟୁଧଧାରୀ, ଦୀପ୍ତ ରଥାରୂଢ ରାଜାଙ୍କ ଧ୍ୟାନ, ହରିଙ୍କ ଚକ୍ରାବତାର ରୂପ ସ୍ମରଣ ଓ ‘ରକ୍ଷା’ ଉଚ୍ଚାରଣ। ଦିକ୍ପାଳ ଓ ଆବରଣଶକ୍ତି ସହ ଅଙ୍ଗ-ଅଙ୍ଗ ଓ ମର୍ମାନୁସାରେ ରକ୍ଷାକ୍ରମ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ପରେ ଚୋର, ଶତ୍ରୁ, ଅଭିଚାର, ମହାମାରୀ, ଦୁଷ୍ସ୍ୱପ୍ନ, ଗ୍ରହଦୋଷ, ଭୂତ-ପ୍ରେତ-ବେତାଳ, ବିଷ, ସର୍ପ, ବନ୍ୟପଶୁ, ଅପଶକୁନ ଓ ଗ୍ରହପୀଡା ଆଦିରୁ ରକ୍ଷା ପ୍ରୟୋଗ କୁହାଯାଏ। ଶେଷରେ କାର୍ତ୍ତବୀର୍ୟ ଗୁଣାବଳୀର ସ୍ତୋତ୍ରସଦୃଶ ବର୍ଣ୍ଣନା, ଫଳଶ୍ରୁତି ଓ ପ୍ରୟୋଗ—ଚୋରା ଧନ ଫେରାଇବା, ବିବାଦଜୟ, ରୋଗଶମନ, ବନ୍ଧନମୋଚନ ଓ ସୁରକ୍ଷିତ ଯାତ୍ରା ପାଇଁ ଜପସଂଖ୍ୟା। ଦତ୍ତାତ୍ରେୟ ପ୍ରୋକ୍ତ ବୋଲି କହି, ଇଷ୍ଟସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ନାରଦଙ୍କୁ ଧାରଣ କରିବାକୁ ସନତ୍କୁମାର ଆଦେଶ ଦିଅନ୍ତି।
The Exposition of Hanumān’s Protective Kavaca (Māruti-kavaca)
ସନତ୍କୁମାର ନାରଦଙ୍କୁ କହନ୍ତି—କାର୍ତ୍ତବୀର୍ୟ କବଚ ଶିଖାଇବା ପରେ ଏବେ ମୋହନାଶକ ଓ ବିଘ୍ନନିବାରକ ବିଜୟଦାୟକ ମାରୁତି (ହନୁମାନ) କବଚ ପ୍ରଦାନ କରିବି। ସେ ପୂର୍ବରୁ ଆନନ୍ଦବନିକାରେ ଦେବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କରି, ରାବଣବଧ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କଥାର ଶେଷରେ ରାମ ଏହି କବଚ ଦେଇ ‘ଅଯୋଗ୍ୟଙ୍କୁ ଅନିୟମିତ ଭାବେ ପ୍ରକାଶ କରିବେ ନାହିଁ’ ବୋଲି ଆଜ୍ଞା ଦେଇଥିବା କଥା କହନ୍ତି। କବଚରେ ହନୁମାନଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କରି ଦିଗ, ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ-ଅଧଃ-ମଧ୍ୟ ଏବଂ ଶିରରୁ ପାଦ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗର ରକ୍ଷା, ତଥା ଭୂମି-ଆକାଶ-ଅଗ୍ନି-ସମୁଦ୍ର-ବନ, ଯୁଦ୍ଧ ଓ ସଙ୍କଟରେ ସୁରକ୍ଷା ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଡାକିନୀ-ଶାକିନୀ, କାଳରାତ୍ରି, ପିଶାଚ, ସର୍ପ, ରାକ୍ଷସୀ, ରୋଗ ଓ ଶତ୍ରୁମନ୍ତ୍ର ଆଦି ହନୁମାନଙ୍କ ଭୟଙ୍କର ଦିବ୍ୟରୂପରେ ଶାନ୍ତ ହୁଏ। ଶେଷରେ ହନୁମାନଙ୍କୁ ବେଦ-ପ୍ରଣବସ୍ୱରୂପ, ବ୍ରହ୍ମ ଓ ପ୍ରାଣବାୟୁ, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମା-ବିଷ୍ଣୁ-ମହେଶ୍ୱରରୂପେ ସ୍ତୁତି କରାଯାଇଛି। ଗୋପନୀୟତା, ଅଷ୍ଟଗନ୍ଧରେ ଲେଖି ଗଳା କିମ୍ବା ଡାହାଣ ବାହୁରେ ଧାରଣ, ଏବଂ ଜପସିଦ୍ଧିରେ ‘ଅସମ୍ଭବ’ ମଧ୍ୟ ସାଧ୍ୟ ହେବାର ଫଳ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି।
Hanūmaccarita (The Account of Hanumān)
ସନତ୍କୁମାର ଆନନ୍ଦବନରେ ଶ୍ରୀରାମ କହିଥିବା ପାପନାଶକ ହନୁମଚ୍ଚରିତ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ରାମ ଅଯୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନିଜ ରାମାୟଣ-ଯାତ୍ରା କହି, ପରେ ତ୍ର୍ୟମ୍ବକ ପର୍ବତରେ ଗୌତମ ସଭାର ଶୈବ ପ୍ରସଙ୍ଗ ଦେଖାନ୍ତି—ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା, ଭୂତଶୁଦ୍ଧି ଧ୍ୟାନ ଓ ବିସ୍ତୃତ ଲିଙ୍ଗପୂଜା ବିଧି। ‘ମଦ୍-ଯୋଗୀ’ ଶିଷ୍ୟ ଶଙ୍କରାତ୍ମ ହତ ହେବାରୁ ଜଗତରେ ଅଶୁଚିତା ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ; ଗୌତମ ଓ ଶୁକ୍ର ମଧ୍ୟ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରନ୍ତି। ତ୍ରିମୂର୍ତ୍ତି ପ୍ରକଟ ହୋଇ ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ପୁନର୍ଜୀବିତ କରି ବର ଦିଅନ୍ତି। ହନୁମାନଙ୍କୁ ହରି-ଶଙ୍କର ସଙ୍ଗମରୂପ ଭାବେ ସ୍ଥାପନ କରି, ଭସ୍ମସ୍ନାନ, ନ୍ୟାସ, ସଙ୍କଳ୍ପ, ମୁକ୍ତିଧାରା ଅଭିଷେକ ଓ ଉପଚାର ସହ ଶିବଲିଙ୍ଗ ପୂଜା ଶିଖାଯାଏ। ପୀଠ ହରାଇବା ପରୀକ୍ଷାରେ ବୀରଭଦ୍ର ବିଶ୍ୱଦାହ କରେ; ଶିବ ତାହା ନିବାରଣ କରି ହନୁମାନଙ୍କ ଭକ୍ତି ପ୍ରମାଣ କରନ୍ତି। ଶେଷରେ ହନୁମାନ ଗୀତ-ସ୍ତୁତି ଓ ପୂଜାରେ ଶିବଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରି କଳ୍ପାନ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆୟୁ, ବିଘ୍ନଜୟ ଶକ୍ତି, ଶାସ୍ତ୍ରପାରଦର୍ଶିତା ଓ ବଳ ପାଆନ୍ତି; ଏହି କଥାର ଶ୍ରବଣ-କୀର୍ତ୍ତନ ପବିତ୍ର ଓ ମୋକ୍ଷଦାୟକ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
The Exposition of the Krishna Mantra (Kṛṣṇa-mantra-prakāśa): Nyāsa, Dhyāna, Worship, Yantra, and Prayoga
ସୂତ କହନ୍ତି—ପୂର୍ବ ରକ୍ଷାସ୍ତୋତ୍ର ଶୁଣି ନାରଦ ପୁଣି ସନତ୍କୁମାରଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି। ସନତ୍କୁମାର ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷଦାୟୀ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ-ମନ୍ତ୍ରମାନଙ୍କର ବିସ୍ତୃତ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି—ଋଷି, ଛନ୍ଦ, ଦେବତା, ବୀଜ, ଶକ୍ତି, ନିୟୋଗ ଓ କଠୋର ନ୍ୟାସକ୍ରମ: ଋଷ୍ୟାଦି-ନ୍ୟାସ, ପଞ୍ଚାଙ୍ଗ ଓ ତତ୍ତ୍ୱ-ନ୍ୟାସ (ଜୀବରୁ ମହାଭୂତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ), ପରେ ମାତୃକା-ନ୍ୟାସ, ବ୍ୟାପକ-ନ୍ୟାସ ଏବଂ ସୃଷ୍ଟି-ସ୍ଥିତି-ସଂହାର-ନ୍ୟାସ। ସୁଦର୍ଶନ ଦିଗ୍ବନ୍ଧନ ରକ୍ଷାକର୍ମ ଓ ବେଣୁ/ବିଲ୍ୱ/ବର୍ମ/ଶସ୍ତ୍ର-ବିମୋଚନ ମୁଦ୍ରା ଶିଖାଯାଏ। ବୃନ୍ଦାବନ-ଦ୍ୱାରକା ଧ୍ୟାନ, ଆବରଣାର୍ଚ୍ଚନ (ପରିକର ଦେବତା, ପଟରାଣୀ, ଆୟୁଧ, ଲୋକପାଳ), ଜପ-ହୋମ ସଂଖ୍ୟା, ତର୍ପଣ ଦ୍ରବ୍ୟନିୟମ ଓ ନିଷେଧ ଦିଆଯାଏ। କାମ୍ୟ-ହୋମ ପ୍ରୟୋଗ—ସମୃଦ୍ଧି, ବଶୀକରଣ, ବର୍ଷା/ଜ୍ୱର-ଶମନ, ସନ୍ତାନ, ଶତ୍ରୁନିବାରଣ; କିନ୍ତୁ ମାରଣାଦି ହିଂସାକର୍ମରେ ସତର୍କତା ଅଛି। ଶେଷରେ ଗୋପାଳ-ଯନ୍ତ୍ର ନିର୍ମାଣ ଓ ଦଶାକ୍ଷର ‘ମନ୍ତ୍ରରାଜ’ ନ୍ୟାସସହ; ଫଳ—ମନ୍ତ୍ରସିଦ୍ଧି, ଅଷ୍ଟସିଦ୍ଧି, ଐଶ୍ୱର୍ୟ ଓ ବିଷ୍ଣୁଧାମ ପ୍ରାପ୍ତି।
Kṛṣṇādi-mantra-varga-varṇana (Classification of Krishna and Related Mantras)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସନତ୍କୁମାର ନାରଦଙ୍କୁ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ/ଗୋବିନ୍ଦ ମନ୍ତ୍ର-ପ୍ରଣାଳୀର ସୁସଂଗଠିତ ଶ୍ରେଣୀବିଭାଗ ଉପଦେଶ କରନ୍ତି। ଦାଶାର୍ଣ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ତିନି ମନୁଙ୍କ ଉଲ୍ଲେଖ କରି ମନ୍ତ୍ରଲକ୍ଷଣ—ଋଷି ନାରଦ, ଛନ୍ଦ ଗାୟତ୍ରୀ, ଦେବତା କୃଷ୍ଣ-ଗୋବିନ୍ଦ—ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୁଏ। ପରେ ଚକ୍ରଚିହ୍ନ ସହ ଅଙ୍ଗନ୍ୟାସ, ଶିରୋମାପ, ସୁଦର୍ଶନ ଦ୍ୱାରା ଦିଗ୍ବନ୍ଧନ, ଦାଶାର୍ଣ ବ୍ରତ ଓ ହରିଧ୍ୟାନର କ୍ରମିକ ସାଧନା ବର୍ଣ୍ଣିତ। ବିଭିନ୍ନ ଧ୍ୟାନରେ କୃଷ୍ଣ—ଆୟୁଧସହ ବେଣୁଧର, ଦୁଗ୍ଧ-ନୈବେଦ୍ୟରେ ପୂଜ୍ୟ ବାଳକୃଷ୍ଣ, ଗ୍ରନ୍ଥ ଓ ମାତୃକା-ମାଳାଧାରୀ ଆଚାର୍ୟରୂପ, ଲୀଳାଦଣ୍ଡ-ହରି ଓ ଗୋବଲ୍ଲଭ—ରୂପେ ଦେଖାଯାନ୍ତି। ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନ୍ତ୍ରଗୁଚ୍ଛ ପାଇଁ ଜପଲକ୍ଷ୍ୟ (୧ ଲକ୍ଷ, ୮ ଲକ୍ଷ, ୩୨ ଲକ୍ଷ) ଓ ଦଶାଂଶ ହୋମ, ପାୟସ, ଚିନି-ଦୁଧ, ତିଳ, ପୁଷ୍ପ ଆହୁତି, ଏବଂ ପୁତ୍ର, ଧନ, ବାକ୍ସିଦ୍ଧି, ରୋଗନାଶ ପାଇଁ ତର୍ପଣ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ଜ୍ୱର, ବିବାହ, ବିଷନିବାରଣ ଭଳି ରକ୍ଷା-ଚିକିତ୍ସା ପ୍ରୟୋଗ ଗାରୁଡ କର୍ମ ସହ କୁହାଯାଇ, ଶେଷରେ ସିଦ୍ଧି ଓ ଉପନିଷଦୀୟ ନିର୍ବିକଳ୍ପ ଜ୍ଞାନକୁ ମଧ୍ୟ ପରିପକ୍ୱ ସାଧନାର ଫଳ ବୋଲି ନିଶ୍ଚିତ କରାଯାଏ।
The Recitation of the Thousand Names of Rādhā and Kṛṣṇa (Yugala-Sahasranāma) and Śaraṇāgati-Dharma
ସନତ୍କୁମାର ନାରଦଙ୍କୁ ପୂର୍ବକଳ୍ପର ଜ୍ଞାନ ପୁନରୁଦ୍ଧାର ପାଇଁ ପ୍ରେରଣା ଦିଅନ୍ତି—ଶିବଙ୍କଠାରୁ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଲଭ୍ୟ ଯୁଗଳରୂପ ଗୁହ୍ୟ କୃଷ୍ଣମନ୍ତ୍ର। ଧ୍ୟାନରେ ନାରଦ ପୂର୍ବଜନ୍ମ କର୍ମ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି; ସନତ୍କୁମାର ସରସ୍ୱତ-କଳ୍ପର ପୂର୍ବଚକ୍ରର କଥା ରଖନ୍ତି, ଯେଉଁଠି ‘କାଶ୍ୟପ-ରୂପ ନାରଦ’ କୈଲାସବାସୀ ଶିବଙ୍କୁ ପରମତତ୍ତ୍ୱ ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଥିଲେ। ଶିବ ମନ୍ତ୍ରବିଧାନ ଓ ତାହାର ଅଙ୍ଗ କହନ୍ତି—ଋଷି ମନୁ, ଛନ୍ଦ ସୁରଭି/ଗାୟତ୍ରୀ, ଦେବତା ଗୋପୀପ୍ରିୟ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଭଗବାନ, ଏବଂ ଶରଣାଗତି-କେନ୍ଦ୍ରିତ ବିନିଯୋଗ; ସିଦ୍ଧି-ପୂର୍ବ ପ୍ରସ୍ତୁତି, ଶୁଦ୍ଧି, ନ୍ୟାସ ଆବଶ୍ୟକ ନୁହେଁ—କେବଳ ଚିନ୍ତନରେ ନିତ୍ୟଲୀଳା ପ୍ରକାଶ ପାଏ। ପରେ ଶରଣାଗତଙ୍କ ଅନ୍ତର୍ଧର୍ମ: ଗୁରୁଭକ୍ତି, ଶରଣାଗତିଧର୍ମ ଅଧ୍ୟୟନ, ବୈଷ୍ଣବ ସମ୍ମାନ, ନିରନ୍ତର କୃଷ୍ଣସ୍ମରଣ ଓ ଅର୍ଚ୍ଚାସେବା, ଦେହାସକ୍ତି ତ୍ୟାଗ, ଏବଂ ଗୁରୁ/ସାଧୁ/ବୈଷ୍ଣବ ଅପରାଧ ଓ ନାମାପରାଧର କଠୋର ପରିହାର। ମୁଖ୍ୟ ଉପାସନା ଯୁଗଳ ସହସ୍ରନାମ—କୃଷ୍ଣନାମ ଭ୍ରଜରୁ ମଥୁରା-ଦ୍ୱାରକା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଲୀଳା ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ, ରାଧାନାମ ତାଙ୍କୁ ରସ, ଶକ୍ତି ଓ ସୃଷ୍ଟି-ସ୍ଥିତି-ଲୟକାରିଣୀ ଭାବେ ପ୍ରତିପାଦନ କରେ। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ପାପନାଶ, ଦାରିଦ୍ର୍ୟ-ରୋଗଶମନ, ସନ୍ତାନଲାଭ ଓ ରାଧା–ମାଧବ ଭକ୍ତିବୃଦ୍ଧିର ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ସହ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ।
Pañca-prakṛti-nirūpaṇa and Mantra-vidhi: Rādhā, Mahālakṣmī, Durgā, Sarasvatī, Sāvitrī; plus Sāvitrī-Pañjara
ଶୌନକ ସୂତଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି ଯେ ସେ କୁମାରୋପଦିଷ୍ଟ ଦୁର୍ଲଭ ତାନ୍ତ୍ରିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ପ୍ରକାଶ କରିଛନ୍ତି। ସହସ୍ର ଯୁଗ୍ମ-ନାମ ଶୁଣି ନାରଦ ସନତ୍କୁମାରଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ଶାକ୍ତତନ୍ତ୍ରର ସାର, ବିଶେଷକରି ରାଧାମାହାତ୍ମ୍ୟ, ତାଙ୍କର ପ୍ରାକଟ୍ୟ ଓ ଯଥାବିଧି ମନ୍ତ୍ରବିଧି ପଚାରନ୍ତି। ସନତ୍କୁମାର ଗୋଲୋକକେନ୍ଦ୍ରିତ ଦେବୋତ୍ପତ୍ତି କହନ୍ତି—କୃଷ୍ଣଙ୍କ ସମକକ୍ଷ ରାଧା, କୃଷ୍ଣଙ୍କ ବାମଭାଗରୁ ନାରାୟଣ, ରାଧାଙ୍କ ବାମଭାଗରୁ ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀ, କୃଷ୍ଣ-ରାଧାଙ୍କ ରୋମକୂପରୁ ଗୋପ-ଗୋପୀ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନିତ୍ୟ ମାୟାରୂପେ ଦୁର୍ଗା, ହରିଙ୍କ ନାଭିରୁ ବ୍ରହ୍ମା, କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଦ୍ୱିଭାଗରେ ବାମେ ଶିବ ଓ ଡାହାଣେ କୃଷ୍ଣ, ଏବଂ ସରସ୍ୱତୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ବୈକୁଣ୍ଠକୁ ପ୍ରେଷିତ। ପରେ ପଞ୍ଚବିଧ ରାଧା ନିରୂପଣ ସହ ରାଧା, ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀ, ଦୁର୍ଗା, ସରସ୍ୱତୀ, ସାବିତ୍ରୀଙ୍କ ମନ୍ତ୍ର-ଧ୍ୟାନ-ଅର୍ଚ୍ଚନାଦି ସାଧନାକ୍ରମ, ଯନ୍ତ୍ର/ଆବରଣ ବିନ୍ୟାସ, ଦେବତାତାଲିକା, ଜପସଂଖ୍ୟା, ହୋମଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ରାଜବିଜୟ, ସନ୍ତାନ, ଗ୍ରହପୀଡାଶମନ, ଦୀର୍ଘାୟୁ, ସମୃଦ୍ଧି, କାବ୍ୟପ୍ରତିଭା ଆଦି ସିଦ୍ଧିପ୍ରୟୋଗ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଶେଷରେ ଦିଗ୍ରକ୍ଷା ଓ ଦେହ-ଲୋକନ୍ୟାସ ସହିତ ସାବିତ୍ରୀ ପଞ୍ଜର, ସାବିତ୍ରୀ ନାମ ଓ ଫଳଶ୍ରୁତି ଉପସଂହାର ହୁଏ।
Bhuvaneśī (Nidrā-Śakti) Mantra-vidhi, Nyāsa–Āvaraṇa Worship, Padma-homa Prayogas, and the Opening of Śrī-Mahālakṣmī Upāsanā
ସନତ୍କୁମାର ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ପ୍ରଳୟକାଳୀନ କଥା ଆଧାରେ ବିଧି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରନ୍ତି—ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ କର୍ଣ୍ଣମଳରୁ ମଧୁ-କୈଟଭ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ପଦ୍ମାସନସ୍ଥ ବ୍ରହ୍ମା ନାରାୟଣଙ୍କ ନୟନରେ ନିଦ୍ରା-ଶକ୍ତିରୂପ ଜଗଦମ୍ବିକାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି। ପରେ ଭୁବନେଶୀ/ଭୁବନେଶ୍ୱରୀ ସାଧନାବିଧି: ବୀଜମନ୍ତ୍ରର ଋଷି-ଛନ୍ଦ-ଦେବତା, ଷଡ଼ଙ୍ଗ-ନ୍ୟାସ ଓ ମାତୃକା-ସ୍ଥାପନ, ଦେହସ୍ଥାନରେ ମନ୍ତ୍ରନ୍ୟାସ (ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ରୁଦ୍ର, କୁବେର, କାମ, ଗଣପତି ସମ୍ବନ୍ଧ), ଧ୍ୟାନ, ଜପସଂଖ୍ୟା ଓ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଦ୍ରବ୍ୟରେ ହୋମ। ଯନ୍ତ୍ର/ମଣ୍ଡଳ (ପଦ୍ମଦଳ, ଷଟ୍କୋଣ, ନବଶକ୍ତି, ଆବରଣପୂଜା) ଏବଂ ଦିଗ୍ପୂଜାରେ ଯୁଗଳ ଦେବତା ଓ ସହଶକ୍ତିଙ୍କ ଆରାଧନା। ଶେଷରେ ବଶୀକରଣ, ସମୃଦ୍ଧି, କାବ୍ୟବୁଦ୍ଧି, ବିବାହ, ସନ୍ତାନଲାଭ ପ୍ରୟୋଗ; ତଦନନ୍ତରେ ମହିଷାସୁର ପ୍ରସଙ୍ଗ ଓ ଶ୍ରୀବୀଜ ମନ୍ତ୍ରତଥ୍ୟ—ଭୃଗୁ ଋଷି, ନିବୃତ ଛନ୍ଦ, ଶ୍ରୀ ଦେବତା।
The Classification and Explanation of Yakṣiṇī Mantras (Kālī and Tārā Vidyās)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସନତ୍କୁମାର ବାକ୍-ଶକ୍ତିକୁ କେନ୍ଦ୍ର କରି ମନ୍ତ୍ରପଦ୍ଧତି ଶିଖାନ୍ତି—ପ୍ରଥମେ ବାଣୀଦେବୀ ରୂପେ କାଳୀ-ବିଦ୍ୟା, ପରେ ତାରା-କେନ୍ଦ୍ରିତ ବିଦ୍ୟା। ମନ୍ତ୍ରର ଋଷି, ଛନ୍ଦ, ଦେବତା, ବୀଜ, ଶକ୍ତି ଆଦି ଅଙ୍ଗ, ଅଙ୍ଗନ୍ୟାସ ଓ ମାତୃକାନ୍ୟାସ, ରକ୍ଷାବିଧି ଏବଂ କାଳୀଧ୍ୟାନର ରୂପବର୍ଣ୍ଣନା ରହିଛି। ଷଟ୍କୋଣ, ଗୁଞ୍ଜିତ ତ୍ରିକୋଣ, ପଦ୍ମ ଓ ଭୂପୁର ସହିତ ଯନ୍ତ୍ରନିର୍ମାଣ, ସହଚର ଶକ୍ତି/ମାତୃକା, ଏବଂ ସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ଜପ-ହୋମ ସଂଖ୍ୟା ଓ ରକ୍ତପଦ୍ମ, ବିଲ୍ୱ, କରବୀର ଆଦି ଅର୍ପଣ କୁହାଯାଇଛି। ତାରାଙ୍କ ଷୋଡଶ-ନ୍ୟାସରେ ଗ୍ରହ, ଲୋକପାଳ, ଶିବ–ଶକ୍ତି, ଚକ୍ରସ୍ଥାପନ, ଦିଗ୍ବନ୍ଧ ଓ କବଚସଦୃଶ ସୁରକ୍ଷା ବିସ୍ତାରରେ ଅଛି। ଅହିଂସା ଓ କଠୋର ବାକ୍ୟ ଏଡ଼ାଇବା ପରି ନୀତିସୂଚନା ସହ କିଛି ତାନ୍ତ୍ରିକ ଶ୍ମଶାନ-ପ୍ରତୀକ ମଧ୍ୟ ମିଳେ। ଶେଷରେ ରକ୍ଷା, ବିଦ୍ୟା, ବିଜୟ ଓ ସମୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ତାବିଜ/ଯନ୍ତ୍ର ପ୍ରୟୋଗ ଉଲ୍ଲେଖିତ।
Yakṣiṇī-Mantra-Sādhana Nirūpaṇa (Lakṣmī-avatāra-vidyāḥ: Bālā, Annapūrṇā, Bagalā)
ସନତ୍କୁମାର ନାରଦଙ୍କୁ ସରସ୍ୱତୀର ପ୍ରକାଶରୁ ଆଗକୁ ନେଇ, ମାନବ ପ୍ରୟୋଜନ ସିଦ୍ଧ କରୁଥିବା ଲକ୍ଷ୍ମୀ-ମନ୍ତ୍ରାବତାର ବିଦ୍ୟାମାନଙ୍କ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ଆରମ୍ଭରେ ତ୍ରି-ବୀଜ, ଋଷି ଦକ୍ଷିଣାମୂର୍ତ୍ତି, ଛନ୍ଦ ପଙ୍କ୍ତି ଓ ଦେବତା ତ୍ରିପୁରା-ବାଳା ଭାବେ ମନ୍ତ୍ରପ୍ରମାଣ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରି, ଅଙ୍ଗ-କର-ନ୍ୟାସ, ନବ-ଯୋନି ପାଠ, ଦେବୀନାମରେ ସ୍ଥାପନା, ପଞ୍ଚବୀଜ କାମେଶୀ କ୍ରମରେ କାମର ନାମ ଓ ବାଣ-ଦେବତା ବର୍ଣ୍ଣନା ଅଛି। ପରେ ନବ-ଯୋନି ମୂଳ, ଅଷ୍ଟଦଳ ଆବରଣ, ମାତୃକା ପରିଧି, ପୀଠଶକ୍ତି, ପୀଠ, ଭୈରବ, ଦିକ୍ପାଳ ସହ ଯନ୍ତ୍ରବିଧାନ, ଜପ-ହୋମ ସଂଖ୍ୟା ଓ ବାକ୍ସିଦ୍ଧି, ସମୃଦ୍ଧି, ଦୀର୍ଘାୟୁ, ରୋଗଶମନ, ଆକର୍ଷଣ/ବଶୀକରଣ ଆଦି ପ୍ରୟୋଗ, ଉତ୍କୀଳନ, ଦୀପିନୀ ଓ ଗୁରୁପରମ୍ପରା ପୂଜା ଆସେ। ଉତ୍ତରାର୍ଧରେ ଅନ୍ନପୂର୍ଣ୍ଣାଙ୍କ ବିଂଶତ୍ୟକ୍ଷରୀ ବିଦ୍ୟା ଯନ୍ତ୍ର-ଶକ୍ତିସମୂହ ସହ, ଶେଷରେ ବଗଲାମୁଖୀଙ୍କ ସ୍ତମ୍ଭନ ପ୍ରଣାଳୀ—ମନ୍ତ୍ରବନ୍ଧ, ଧ୍ୟାନ, ଯନ୍ତ୍ରଭେଦ, ହୋମଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ସ୍ତମ୍ଭନ, ଉଚ୍ଚାଟନ, ରକ୍ଷା, ପ୍ରତିବିଷ, ଶୀଘ୍ରଗମନ, ଅଦୃଶ୍ୟତା ଆଦି ବିଶେଷ କର୍ମ—ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ।
The Description of the Four Durgā Mantras
ସନତ୍କୁମାର ଦ୍ୱିଜ ଶ୍ରୋତାଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଇ ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ପ୍ରାକଟ୍ୟରୁ ଦୁର୍ଗାଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରବିଧାନକୁ ଆଣନ୍ତି। ପ୍ରଥମେ ଛିନ୍ନମସ୍ତାଙ୍କ ଦୀର୍ଘ ମନ୍ତ୍ରପ୍ରଣାଳୀ—ଋଷି-ଛନ୍ଦ-ଦେବତା ନିର୍ଣ୍ଣୟ, ବୀଜ/ଶକ୍ତି, ଷଡ଼ଙ୍ଗ ଓ ରକ୍ଷା-ନ୍ୟାସ, ସ୍ୱଶିରଛିନ୍ନ ଦେବୀଙ୍କ ସପରିଚର ଧ୍ୟାନ—ବର୍ଣ୍ଣନା କରି ମହାଜପ ଓ ହୋମ ବିଧି କହନ୍ତି; ପରେ ଦିକ୍ପାଳ, ଦ୍ୱାରପାଳ ଓ ଅଙ୍ଗଦେବତା ସହିତ ମଣ୍ଡଳ/ପୀଠ ପୂଜାକ୍ରମ ଆସେ। ହୋମଦ୍ରବ୍ୟର ତାଲିକା ଓ ସିଦ୍ଧି (ସମୃଦ୍ଧି, ବାକ୍ସିଦ୍ଧି, ଆକର୍ଷଣ, ସ୍ତମ୍ଭନ, ଉଚ୍ଚାଟନ, ଦୀର୍ଘାୟୁ) ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। ପରେ ତ୍ରିପୁରଭୈରବୀଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରରଚନା (ତିନି ବୀଜରୁ ପଞ୍ଚକୂଟ), ନବଯୋନି ଓ ବାଣ-ନ୍ୟାସ, ସୂର୍ଯ୍ୟପ୍ରଭ ଧ୍ୟାନ ଓ ହୋମବିଧି। ତାପରେ ମାତଙ୍ଗୀଙ୍କ ଜଟିଳ ଦେହ-ନ୍ୟାସ, କବଚରକ୍ଷା, 8/16 ଦଳ ପଦ୍ମମଣ୍ଡଳ, ପରିଚର ଦେବତା ଓ ବଶୀକରଣ, ବୃଷ୍ଟି, ଜ୍ୱରନିବାରଣ, ସମୃଦ୍ଧିକର୍ମ। ଶେଷରେ ଧୂମାବତୀଙ୍କ ଋଷି-ଛନ୍ଦ-ଦେବତା, କଠୋର ଧ୍ୟାନ ଓ ବିଘ୍ନ/ଜ୍ୱରନାଶକ ଶତ୍ରୁକର୍ମ କହି ଚାରି ଦୁର୍ଗା-ଅବତାରର ମନ୍ତ୍ରସମୂହ ଶିକ୍ଷା ଦିଆଗଲା ବୋଲି ସମାପ୍ତ କରନ୍ତି।
Rādhā-sambaddha-mantra-vyākhyā (Rādhā-Related Mantras Explained)
ସୂତ କହନ୍ତି—ଯଜ୍ଞପୂଜାର ବିଧି ଶୁଣି ନାରଦ ସନତ୍କୁମାରଙ୍କୁ ଆଦ୍ୟମାତୃ-ସ୍ୱରୂପା ଶ୍ରୀରାଧାଙ୍କ ଯଥାଯଥ ଉପାସନା ଓ ଦିବ୍ୟ ପ୍ରକାଶମାନଙ୍କ କଳାବିଭାଗ ବିଷୟରେ ପଚାରନ୍ତି। ସନତ୍କୁମାର ‘ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁପ୍ତ’ ଉପଦେଶରେ ଚନ୍ଦ୍ରାବଳୀ, ଲଲିତା ଆଦି ପ୍ରଧାନ ସଖୀମାନଙ୍କ ନାମ କହି, ବତ୍ତିଶି ସଖୀଙ୍କ ବିସ୍ତୃତ ପରିବାର ଉଲ୍ଲେଖ କରନ୍ତି; ବାଣୀରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ଷୋଳ କଳା ଓ ଉପକଳାର ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଦେଖାନ୍ତି। ପରେ ମନ୍ତ୍ରଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ସଙ୍କେତ—ବର୍ଣ୍ଣ-ତତ୍ତ୍ୱ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ, ହଂସ ଛନ୍ଦ/ଜପ-ଭେଦ, ଏବଂ ତ୍ରିପୁରସୁନ୍ଦରୀ-ଶ୍ରୀବିଦ୍ୟା ପରମ୍ପରା ସହ ସମ୍ବନ୍ଧ—ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହୁଏ। ଅଙ୍ଗ ଓ ବ୍ୟାପକ ନ୍ୟାସ, ଯନ୍ତ୍ରରଚନା (ଦଳପଦ୍ମ, ଷଟ୍କୋଣ, ଚତୁରଶ୍ର, ଭୂପୁର) ଏବଂ ଧ୍ୟାନମୂର୍ତ୍ତିର ବର୍ଣ୍ଣ, ଭୁଜା, ଆୟୁଧ, ଆଭୂଷଣ ଆଦି ବିଧାନ ଆସେ। ଶେଷରେ ଚନ୍ଦ୍ରତିଥି ସହ ଯୁକ୍ତ ନିତ୍ୟାଦେବୀମାନଙ୍କ ବିଦ୍ୟା-ମନ୍ତ୍ର (କାମେଶ୍ୱରୀ, ଭଗମାଲିନୀ, ନିତ୍ୟକ୍ଲିନ୍ନା, ଭେରୁଣ୍ଡା, ମହାବଜ୍ରେଶ୍ୱରୀ, ଦୂତୀ/ବହ୍ନିବାସିନୀ, ତ୍ୱରିତା, ନୀଳପତାକା, ବିଜୟା, ଜ୍ୱାଳାମାଲିନୀ, ମଙ୍ଗଳା ଇତ୍ୟାଦି) ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କରି କୁହାଯାଏ—ଏହି ଉପାସନାରେ ସିଦ୍ଧି, ସମୃଦ୍ଧି ଓ ପାପନାଶ ମିଳେ।
The Account of the Lalitā Hymn, the Protective Armor (Kavaca), and the Thousand Names (Sahasranāma)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସନତ୍କୁମାର ନାରଦଙ୍କୁ କ୍ରମବଦ୍ଧ ଶାକ୍ତ-ଶ୍ରୀବିଦ୍ୟା ଉପାସନା ଶିଖାନ୍ତି—(୧) ଗୁରୁଧ୍ୟାନ ଆଧାରିତ ସମୟ-ନିୟମ ଓ ଆବରଣ-ବୋଧ ସହ ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ବିଧି, (୨) ଗୁରୁ-ସ୍ତବରେ ଶିବଙ୍କୁ ଗୁରୁରୂପେ ଏବଂ ଅବରୋହୀ ପବିତ୍ର ଜ୍ଞାନର ମୂଳ ଭାବେ ସ୍ତୁତି, (୩) ଦେବୀଙ୍କୁ ମନ୍ତ୍ର-ମାତୃକା ରୂପେ ଧ୍ୟାନ—ଅକ୍ଷରମାନେ ତ୍ରିଲୋକକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି; ମନ୍ତ୍ରସିଦ୍ଧିର ଜଗତ୍-ପରିବର୍ତ୍ତକ ଶକ୍ତି ପ୍ରଶଂସିତ, (୪) ଲଲିତା-କବଚ—ନବରତ୍ନ ପ୍ରତୀକ, ଦିଗ୍ ଓ ଊର୍ଧ୍ୱ-ଅଧଃ ରକ୍ଷା, ମନ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ପ୍ରାଣ ଓ ଯମ-ନିୟମ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆନ୍ତରିକ ସୁରକ୍ଷା, (୫) ସହସ୍ରନାମ ଓ ଷୋଡଶୀ ବିନ୍ୟାସର ଘୋଷଣା ଏବଂ ଆଂଶିକ ବିସ୍ତାର—ଦେବୀର ରୂପ, ଶକ୍ତି, ସିଦ୍ଧି, ବର୍ଣ୍ଣବର୍ଗ, ଯୋଗିନୀଚକ୍ର, ଚକ୍ରସ୍ଥାନ, ବାକ୍ତତ୍ତ୍ୱ, (୬) ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ଜପର କ୍ରମିକ ଫଳ—ସମୃଦ୍ଧି, ରକ୍ଷା, ବଶୀକରଣ, ବିଜୟ; ଶେଷରେ ସହସ୍ରନାମକୁ କାମନା-ପୂରକ ଓ ମୋକ୍ଷ-ସହାୟକ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
Nityā-paṭala-prakaraṇa (The Exposition of the Nityā-paṭala)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସନତ୍କୁମାର ନାରଦଙ୍କୁ ନିତ୍ୟପୂଜାର ‘ଦୀପ’ ସଦୃଶ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି, ଯାହାର କେନ୍ଦ୍ରରେ ଆଦ୍ୟା ଲଲିତା—ଶିବ-ଶକ୍ତିର ଅଭେଦତା ଅଛି। ଆରମ୍ଭରେ ମନ୍ତ୍ରତତ୍ତ୍ୱ: ଲଲିତାନାମର ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଅର୍ଥ, ଜଗତର ହୃଲ୍ଲେଖା-ରୂପ, ଏବଂ ଈ-ସ୍ୱର ଓ ବିନ୍ଦୁ ଦ୍ୱାରା ଧ୍ୱନି-ପରିପୂର୍ଣ୍ଣତା ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହୁଏ। ପରେ ପିଣ୍ଡକର୍ତ୍ତୃ ବୀଜମାଳାର ଭେଦ, ପାଠବିନ୍ୟାସ ପଦ୍ଧତି, ଦେବୀର ଉଦ୍ଭବ-ଧ୍ୟାନ ଓ ଶିବଙ୍କ ବିଶ୍ରାମ-ଧ୍ୟାନ ମାଧ୍ୟମରେ ଅଦ୍ୱୈତ ସ୍ୱପ୍ରକାଶ (ସ୍ଫୁରତ୍ତା) ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନିରୂପଣ ଆସେ। ତାପରେ ଅର୍ଘ୍ୟ ଓ ଉପାସନା ପାଇଁ ଆସବ (ଗୌଡୀ, ପୈଷ୍ଟୀ, ମାଧ୍ୱୀ, ଉଦ୍ଭିଦଜ) ପ୍ରସ୍ତୁତିବିଧି ଏବଂ ପାନ-ନୀତିରେ କଠୋର ସତର୍କତା ଦିଆଯାଏ। କାମ୍ୟପୂଜାର ମାସ/ବାର ଅନୁସାରେ ଅର୍ପଣ, ପର୍ବତ-ବନ-ସମୁଦ୍ରତଟ-ଶ୍ମଶାନ ଭଳି ସ୍ଥାନବିଶେଷ କର୍ମ, ଏବଂ ପୁଷ୍ପ/ଦ୍ରବ୍ୟ ଅନୁସାରେ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ, ସମୃଦ୍ଧି, ବାକ୍ସିଦ୍ଧି, ବିଜୟ, ବଶୀକରଣ ଆଦି ଫଳ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ମିଳେ। ଚକ୍ର/ଯନ୍ତ୍ର ନିର୍ମାଣ (ତ୍ରିକୋଣ, ରଙ୍ଗ, କେଶର ନିୟମ), ଦେବୀନାମ (ବିବେକା, ସରସ୍ୱତୀ ଇତ୍ୟାଦି), ଜପ–ହୋମ–ତର୍ପଣ–ମାର୍ଜନ–ବ୍ରାହ୍ମଣଭୋଜନ ଅନୁପାତ, ଯୁଗାନୁସାର ସଂଖ୍ୟା ଓ ଶ୍ରୀବିଦ୍ୟାର ରୂପମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସିଦ୍ଧି-ଜପ ପରିମାଣ କହି—ସମସ୍ତ ପ୍ରୟୋଗ ଯନ୍ତ୍ରସଂସ୍କାର ଓ ନିୟମଶୀଳତାରେ ନିର୍ଭର ବୋଲି ଉପସଂହାର କରେ।
The Exposition of the Maheśa Mantra (Mahēśa-mantra-prakāśana)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସନତ୍କୁମାର ନାରଦଙ୍କୁ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷଦାୟକ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶୈବ ମନ୍ତ୍ର-ସାଧନା ପ୍ରଣାଳୀ ଉପଦେଶ କରନ୍ତି। ପଞ୍ଚ-, ଷଟ୍- ଓ ଅଷ୍ଟାକ୍ଷର ମନ୍ତ୍ରରୂପ, ଋଷି–ଛନ୍ଦ–ଦେବତା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ, ଏବଂ ପର୍ଯ୍ୟାୟକ୍ରମେ ନ୍ୟାସ—ଷଡଙ୍ଗ-ନ୍ୟାସ, ପଞ୍ଚମୁଖ (ଇଶାନ, ତତ୍ପୁରୁଷ, ଅଘୋର, ବାମଦେବ, ସଦ୍ୟୋଜାତ) ସହ ଅଙ୍ଗୁଳି-ନ୍ୟାସ, ଜାତି/କଳା-ନ୍ୟାସ (ଅଠତ୍ରିଂଶତ୍ କଳା), ଗୋଲକ/ବ୍ୟାପକ ରକ୍ଷା-ବିନ୍ୟାସ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ପଞ୍ଚବକ୍ତ୍ର ତ୍ରିନେତ୍ର ଚନ୍ଦ୍ରଶେଖର ଆୟୁଧଧାରୀ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ଧ୍ୟାନ, ଜପ–ହୋମ ଅନୁପାତ ଓ ଦ୍ରବ୍ୟ (ପାୟସ, ତିଳ, ଆରଗ୍ୱଧ, କରବୀର, ମିଶ୍ରି, ଦୂର୍ବା, ସୋରିଷ, ଅପାମାର୍ଗ) ଦିଆଯାଇଛି। ଶକ୍ତି, ମାତୃକା, ଲୋକପାଳ, ଅସ୍ତ୍ର ଏବଂ ଗଣେଶ, ନନ୍ଦି, ମହାକାଳ, ଚଣ୍ଡେଶ୍ୱର, ସ୍କନ୍ଦ, ଦୁର୍ଗା ଆଦି ସହ ଆବରଣ ପୂଜା ଉଲ୍ଲେଖିତ। ପରେ ମୃତ୍ୟୁଞ୍ଜୟ, ଦକ୍ଷିଣାମୂର୍ତ୍ତି (ବାକ୍ସିଦ୍ଧି/ବ୍ୟାଖ୍ୟା), ନୀଳକଣ୍ଠ (ବିଷନିବାରଣ), ଅର୍ଧନାରୀଶ୍ୱର, ଅଘୋରାସ୍ତ୍ର (ଭୂତ-ବେତାଳ ନିଗ୍ରହ), କ୍ଷେତ୍ରପାଳ-ବଟୁକ (ବଳି/ରକ୍ଷା) ଓ ଚଣ୍ଡେଶ୍ୱର ବିଶେଷ କ୍ରିୟା, ଶେଷରେ ଶିବଙ୍କ ସର୍ବବ୍ୟାପିତ୍ୱ ଓ ତାରକ ଶକ୍ତି ପ୍ରଶଂସାକାରୀ ସ୍ତୋତ୍ର ରହିଛି।