Dīkṣā, Mantra-Types, Mantra-Doṣas, and Qualifications of Ācārya–Śiṣya

Verse 1

सनत्कुमार उवाच । अथ जीवस्य पाशौघच्छेदनायेष्टसिद्धिदम् । दीक्षाविधिं प्रवक्ष्यामि मन्त्रसामर्थ्यदायकम् ॥ १ ॥

ସନତ୍କୁମାର କହିଲେ: ଏବେ ଜୀବକୁ ବାନ୍ଧିଥିବା ପାଶମାଳାକୁ ଛେଦ କରିବା ପାଇଁ, ଇଷ୍ଟସିଦ୍ଧି ଦେବାକୁ, ଏବଂ ମନ୍ତ୍ରକୁ ସାମର୍ଥ୍ୟ ଦେଇଥିବା ଦୀକ୍ଷାବିଧି ମୁଁ କହିବି।

Verse 2

दिव्यं भावं यतो दद्यात्क्षिणुयाद्दुरितानि च । अतो दीक्षेति सा प्रोक्ता सर्वागमविशारदैः ॥ २ ॥

ଦୀକ୍ଷା ଦିବ୍ୟ ଅନ୍ତର୍ଭାବ ଦାନ କରେ ଏବଂ ପାପକୁ ମଧ୍ୟ କ୍ଷୟ କରେ; ତେଣୁ ସର୍ବ ଆଗମବିଶାରଦମାନେ ଏହାକୁ “ଦୀକ୍ଷା” ବୋଲି କହିଛନ୍ତି।

Verse 3

मननं सर्ववेदित्वं त्राणं संखार्यनुग्रहः । मननात्त्राणधर्मत्त्वान्मंत्र इत्यभिधीयते ॥ ३ ॥

ଯାହା ମନନଯୋଗ୍ୟ ଏବଂ ତ୍ରାଣ-ସ୍ୱଭାବରେ ସାଧକଙ୍କୁ ଅନୁଗ୍ରହ କରେ—ମନନରେ ସର୍ବବେଦ-ଜ୍ଞାନ ଦେଏ, ରକ୍ଷାଶକ୍ତିରେ କୃପା ଦେଏ—ସେହିପାଇଁ ତାହାକୁ “ମନ୍ତ୍ର” କୁହାଯାଏ।

Verse 4

स्त्रीपुंनपुंसकात्मानस्ते मंत्रास्तु त्रिधा मताः । स्त्रीमंत्रास्तु द्विठांताः स्युः पुंमंत्रा हुंफडंतकाः ॥ ४ ॥

ସ୍ୱଭାବ ଅନୁସାରେ ମନ୍ତ୍ର ତିନି ପ୍ରକାର—ସ୍ତ୍ରୀ, ପୁଂ, ନପୁଂସକ। ସ୍ତ୍ରୀମନ୍ତ୍ର ଦୁଇଟି ‘ଠ’ରେ ଶେଷ ହୁଏ; ପୁଂମନ୍ତ୍ର ‘ହୁଂ’ ଓ ‘ଫଡ୍’ରେ ଶେଷ ହୁଏ।

Verse 5

क्लीबाश्चैव नमोंऽताः स्युर्मंन्त्राणां जातयः स्मृताः । पुंदैवतास्तु मन्त्रा स्युर्विद्याः स्त्रीदैवता मताः ॥ ५ ॥

ମନ୍ତ୍ରମାନଙ୍କର ଜାତି ସ୍ମୃତିରେ କୁହାଯାଇଛି—କିଛି କ୍ଲୀବ (ନପୁଂସକ) ଏବଂ କିଛି ‘ନମୋ’ ଅନ୍ତ। ମନ୍ତ୍ରର ଅଧିଷ୍ଠାତା ପୁଂଦେବତା; ବିଦ୍ୟାର ଅଧିଷ୍ଠାତ୍ରୀ ଶକ୍ତି ସ୍ତ୍ରୀଦେବତା ବୋଲି ମନାଯାଏ।

Verse 6

षट् क्रमसु प्रशस्तास्ते मनवस्त्रिविधाः पुनः । तारांत्यरेफः स्वाहास्तु तत्राग्नेयाः समीरिताः ॥ ६ ॥

ଷଟ୍ କ୍ରମମଧ୍ୟରେ ସେହି ମନୁ/ମନ୍ତ୍ର-ରୂପମାନେ ପ୍ରଶଂସିତ; ପୁନଃ ସେମାନେ ତିନି ପ୍ରକାର ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସେଠାରେ ଅଗ୍ନେୟ (ଅଗ୍ନି-ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ) ଭାବେ—‘ତାରା’, ‘ଅନ୍ତ୍ୟ’, ‘ରେଫ’, ‘ସ୍ୱାହା’—ବୋଲି ଘୋଷିତ।

Verse 7

सौम्यास्तु भृगुपीयूषबीजढ्याः कथिता मुने । अग्नीषोमात्मका ह्येवं मंत्रा ज्ञेया मनीषिभिः ॥ ७ ॥

ହେ ମୁନି, ସୌମ୍ୟ ମନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଭୃଗୁ ଓ ଅମୃତ-ତତ୍ତ୍ୱର ବୀଜାକ୍ଷରରେ ସମୃଦ୍ଧ ବୋଲି କଥିତ। ତେଣୁ ବୁଦ୍ଧିମାନେ ଏହାକୁ ଅଗ୍ନି-ସୋମ ଉଭୟ ସ୍ୱରୂପ ମନ୍ତ୍ର ଭାବେ ଜାଣନ୍ତୁ।

Verse 8

बोधमायांति चाग्नेयाः श्वसने पिंगलाश्रिते । सौम्याश्चैव प्रबुध्यंते वामे वहति मारुतेः ॥ ८ ॥

ଶ୍ୱାସ ପିଙ୍ଗଳା ନାଡ଼ୀରେ ଚାଲିଲେ ଆଗ୍ନେୟ ପ୍ରବାହ ଜାଗ୍ରତ ହୁଏ; ଏବଂ ପ୍ରାଣବାୟୁ ବାମ (ଇଡ଼ା) ଦିଗରେ ବହିଲେ ସୌମ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ରସ୍ୱଭାବ ଧାରା ମଧ୍ୟ ପ୍ରବୁଦ୍ଧ ହୁଏ।

Verse 9

सर्वे मंत्राः प्रबुध्यंते वायौ नाडिद्वयाश्रिते । स्वापकाले तु मन्त्रस्य जपोऽनर्थफलप्रदः ॥ ९ ॥

ପ୍ରାଣବାୟୁ ଦୁଇ ନାଡ଼ୀରେ ଆଶ୍ରିତ ହେଲେ ସମସ୍ତ ମନ୍ତ୍ର ପ୍ରବୁଦ୍ଧ ହୁଏ। କିନ୍ତୁ ନିଦ୍ରାକାଳରେ ମନ୍ତ୍ରଜପ ଅନର୍ଥ କିମ୍ବା ହାନିକର ଫଳ ଦେଏ।

Verse 10

प्रत्येकं मन्त्रमुञ्चार्य नाव्यानां तान्समुञ्चरेत् । अनुलोमे बिंदुयुक्तान्विलोमे सर्गसंयुतान् ॥ १० ॥

ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନ୍ତ୍ରକୁ ଅଲଗା ଭାବେ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ପରେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସଂଯୁକ୍ତ ଭାବେ ପଢ଼ିବା ଉଚିତ। ଅନୁଲୋମ କ୍ରମରେ ବିନ୍ଦୁ (ଅନୁସ୍ୱାର) ସହ, ଓ ବିଲୋମ କ୍ରମରେ ସର୍ଗ (ବିସର୍ଗ) ସହ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 11

जप्तो यदि स वै देवं प्रबुद्धः क्षिप्रसिद्धिदः । अनया मालया जप्तो दुष्टमन्त्रोऽपि सिद्ध्यति ॥ ११ ॥

ଯଦି ଜପ ଦ୍ୱାରା ସେଇ ଦେବତା ପ୍ରବୁଦ୍ଧ ହୋଇ ଶୀଘ୍ର ସିଦ୍ଧି ଦେଇଥାନ୍ତି, ତେବେ ଏହି ମାଳାରେ ଜପ କଲେ ଦୋଷଯୁକ୍ତ ମନ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ।

Verse 12

क्रूरे कर्माणि चाग्नेयाः सौम्याः सौम्य फलप्रदाः । शांतज्ञानेतिरौद्रेयशांतिजाति समन्वितः ॥ १२ ॥

କ୍ରୂର କର୍ମଗୁଡ଼ିକ ଅଗ୍ନି-ପ୍ରକାରର, ଏବଂ ସୌମ୍ୟ କର୍ମ ସୌମ୍ୟ ଫଳ ଦେଇଥାଏ। ଏହି ବିଭାଗକୁ ‘ଶାନ୍ତ’ ଓ ‘ଜ୍ଞାନ’ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ; ରୌଦ୍ର ଓ ଶାନ୍ତି-ଜାତି କର୍ମପ୍ରକାର ସହିତ ମଧ୍ୟ ସମ୍ବନ୍ଧିତ।

Verse 13

शांतोऽपि रौद्रतामेति हुंफट्पल्लवयोजनात् । छिन्नादिदोषयुक्तास्ते नैव रक्षंति साधकम् ॥ १३ ॥

ଶାନ୍ତି-କର୍ମ ମଧ୍ୟ ‘ହୁଂ’ ଓ ‘ଫଟ୍’ ପଲ୍ଲବ ଯୋଡ଼ିଲେ ରୌଦ୍ର ହୋଇଯାଏ। ଛିନ୍ନ ଆଦି ଦୋଷଯୁକ୍ତ ମନ୍ତ୍ର ସାଧକଙ୍କୁ କେବେ ମଧ୍ୟ ରକ୍ଷା କରେନାହିଁ।

Verse 14

छिन्नो रुद्धः शक्तिहीनस्ततश्चैव पराङ्मुखः । कर्महीनो नेत्रहीनः कीलितः स्तंभितस्तथा ॥ १४ ॥

ସେ ଛିନ୍ନ, ରୁଦ୍ଧ ଓ ଶକ୍ତିହୀନ ହୋଇ ପରାଙ୍ମୁଖ ହୁଏ। କର୍ମଶକ୍ତି ଓ ଦୃଷ୍ଟି ହରାଇ ସେ କୀଳିତ (ବାନ୍ଧା) ଏବଂ ସ୍ତମ୍ଭିତ (ନିଶ୍ଚଳ) ହୋଇଯାଏ।

Verse 15

दग्धः स्रस्तश्च भीतश्च मलिनश्च तिरस्कृतः । भेदितश्च सुषुप्तश्च मदोन्मत्तश्च मूर्च्छितः ॥ १५ ॥

‘ଦଗ୍ଧ, ସ୍ରସ୍ତ, ଭୀତ, ମଲିନ, ତିରସ୍କୃତ, ଭେଦିତ, ସୁଷୁପ୍ତ, ମଦୋନ୍ମତ୍ତ ଓ ମୂର୍ଛିତ’—ଏହି ଅବସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକ କୁହାଯାଇଛି।

Verse 16

हतवीर्यो भ्रांतसंज्ञः प्रध्वस्तो बालकस्तथा । कुमारोऽथ युवा प्रौढो वृद्धो निस्त्रिंशकस्तथा ॥ १६ ॥

ବର୍ଣ୍ଣନା ଅନୁସାରେ—ସେ ହତବୀର୍ଯ୍ୟ, ଭ୍ରାନ୍ତସଂଜ୍ଞ ଓ ପ୍ରଧ୍ୱସ୍ତ ହୁଏ; ପରେ ବାଳକ, ପରେ କୁମାର, ପରେ ଯୁବ, ପରେ ପ୍ରୌଢ, ପରେ ବୃଦ୍ଧ; ଏବଂ ‘ନିସ୍ତ୍ରିଂଶକ’ ଅର୍ଥାତ୍ ଉନ୍ମୁକ୍ତ/ବସ୍ତ୍ରହୀନ ଅବସ୍ଥା ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ।

Verse 17

निर्बीजः सिद्विहीनश्च मंदः कूटो निरंशकः । सत्त्वहीनः केकरश्च बीजहीनश्च धूमितः ॥ १७ ॥

ଏପରି ନମୁନା ବୀଜହୀନ, ସିଦ୍ଧିବିହୀନ, ମନ୍ଦ, କୁଟିଳ, ଯଥାଂଶବିହୀନ; ସତ୍ତ୍ୱହୀନ, ବିକୃତାକୃତି, ପୁନଃ ବୀଜହୀନ ଏବଂ ଧୂମବର୍ଣ୍ଣ (କଳୁଷିତ) ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 18

आलिंगितो मोहितश्च क्षुधार्तश्चातिदीप्तकः । अंगहीनोऽतिक्रुद्धश्चातिक्रूरो व्रीडितस्तथा ॥ १८ ॥

କେହି ଆଲିଙ୍ଗିତ, କେହି ମୋହିତ, କେହି କ୍ଷୁଧାର୍ତ୍ତ, କେହି ଅତିଦୀପ୍ତ; ତଥା କେହି ଅଙ୍ଗହୀନ, କେହି ଅତିକ୍ରୁଦ୍ଧ, କେହି ଅତିକ୍ରୂର, ଏବଂ କେହି ଲଜ୍ଜାକ୍ରାନ୍ତ ଦେଖାଯାନ୍ତି।

Verse 19

प्रशांतमानसः स्थानभ्रष्टश्च विकलस्तथा । अतिवृद्धोऽतिनिःस्नेहः पीडितश्च तथा पुनः ॥ १९ ॥

ଯାହାର ମନ ପ୍ରଶାନ୍ତ ହୋଇ ମନ୍ଦ ହୋଇଯାଇଛି, ଯେ ନିଜ ସ୍ଥାନରୁ ଭ୍ରଷ୍ଟ, ଯେ ବିକଳ; ଯେ ଅତିବୃଦ୍ଧ, ଯେ ଅତିନିଃସ୍ନେହ (ସ୍ନେହ-ଉଷ୍ମାହୀନ), ଏବଂ ପୁନଃ ଯେ ପୀଡିତ—ଏମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ବର୍ଣ୍ଣିତ।

Verse 20

दोषा ह्येते समाख्याता वक्ष्याम्येषां च लक्षणम् । संयुक्तं वा वियुक्तं वा त्रिधा वा स्वरसंयुतम् ॥ २० ॥

ଏହି ଦୋଷଗୁଡ଼ିକ ନିଶ୍ଚୟ ଗଣନା କରାଗଲା; ଏବେ ମୁଁ ଏମାନଙ୍କର ଲକ୍ଷଣ କହିବି—ସଂଯୁକ୍ତ ହେଉ କି ବିଯୁକ୍ତ, କିମ୍ବା ସ୍ୱରସଂଯୋଗରେ ତ୍ରିବିଧ ରୂପରେ।

Verse 21

मनोर्यस्यादिमध्यांते वह्निबीजं तथोच्यते । चतुर्द्धा पञ्चधा वापि स मन्त्रश्छिन्नसंज्ञकः ॥ २१ ॥

ଯେ ମନ୍ତ୍ରର ଆଦି, ମଧ୍ୟ ଓ ଅନ୍ତରେ ବହ୍ନିବୀଜ (ଅଗ୍ନିର ବୀଜାକ୍ଷର) ବିନ୍ୟସ୍ତ ଥାଏ, ଏବଂ ଯାହା ଚାରି କିମ୍ବା ପାଞ୍ଚ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ହୁଏ—ସେ ମନ୍ତ୍ର ‘ଛିନ୍ନ’ ନାମରେ ପରିଚିତ।

Verse 22

मनोर्यस्यादिमध्यांते भूबीजद्वयमुच्यते । स तु रुद्धो मनुज्ञेयो ह्यतिक्लेशेन सिद्धिदः ॥ २२ ॥

ଯେ ମନ୍ତ୍ରର ଆଦି, ମଧ୍ୟ ଓ ଅନ୍ତରେ ‘ଭୂ’ ନାମକ ଦୁଇ ବୀଜାକ୍ଷର କୁହାଯାଏ, ସେ ମନ୍ତ୍ର ରୁଦ୍ଧ (ସଂୟମିତ) ରହିଲେ ‘ମନୁ’ ବୋଲି ଜ୍ଞେୟ; ତଥାପି ଅତି କ୍ଲେଶରେ ସିଦ୍ଧିଦାୟକ।

Verse 23

तारवर्मत्रया लक्ष्मीरेवं हीनस्तु यो मनुः । शक्तिहीनः स विज्ञेयश्चिरकालफलप्रदः ॥ २३ ॥

ତ୍ରିବିଧ ‘ତାର-ବର୍ମ’ ରକ୍ଷାବରଣରେ ହୀନ ଯେ ମନୁ (ମନ୍ତ୍ର), ସେ ଶକ୍ତିହୀନ ବୋଲି ଜ୍ଞେୟ; ତାହାରେ ଲକ୍ଷ୍ମୀପ୍ରାପ୍ତି ନାହିଁ, ଫଳ ମଧ୍ୟ ଦୀର୍ଘକାଳ ପରେ ମିଳେ।

Verse 24

कामबीजं मुखे मायाह्यंते चैवाङ्कुशं तथा । असौ पराङ्मुखो ज्ञेयो भजतां चिरसिद्धिदः ॥ २४ ॥

ମୁଖରେ କାମବୀଜ ନ୍ୟାସ କରି, ଅନ୍ତେ ମାୟାବୀଜ ଓ ‘ଅଙ୍କୁଶ’ ଯୋଗ କରିବା ଉଚିତ। ଏହା ‘ପରାଙ୍ମୁଖ’ ବୋଲି ଜ୍ଞେୟ; ଭଜନକାରୀଙ୍କୁ ଦୀର୍ଘସ୍ଥାୟୀ ସିଦ୍ଧି ଦିଏ।

Verse 25

आदिमध्यावसानेषु सकारो दृश्यते यदि । स मन्त्रो बधिरः प्रोक्तः कष्टेनाल्पफलप्रदः ॥ २५ ॥

ମନ୍ତ୍ରର ଆଦି, ମଧ୍ୟ କିମ୍ବା ଅନ୍ତରେ ‘ସ’କାର ଦେଖାଗଲେ, ସେ ମନ୍ତ୍ର ‘ବଧିର’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ସେ କଷ୍ଟରେ ଅଳ୍ପ ଫଳ ଦିଏ।

Verse 26

पञ्चार्णो यदि रेफर्कबिंदुवर्जितविग्रहः । नेत्रहीनस्तु विज्ञेयः क्लेशेनापि न सिद्धिदः ॥ २६ ॥

ପଞ୍ଚାକ୍ଷରୀ ମନ୍ତ୍ରରୂପ ଯଦି ‘ରେଫ’ (ର), ‘ଅର୍କ’ (ର) ଓ ବିନ୍ଦୁ ବିନା ହୋଇଯାଏ, ତେବେ ସେ ‘ନେତ୍ରହୀନ’ ବୋଲି ଜ୍ଞେୟ; କ୍ଲେଶ କଲେ ମଧ୍ୟ ସିଦ୍ଧି ଦିଏ ନାହିଁ।

Verse 27

आदिमध्यावसानेषु हंसः प्रासादवाग्भवौ । हंसेंदुर्वा सकारो वा फकारो वर्म वा पुन ॥ २७ ॥

ଆରମ୍ଭ, ମଧ୍ୟ ଓ ଶେଷରେ ‘ହଂସ’ ବୀଜକୁ ବିନ୍ୟାସ କରାଯାଇପାରେ। କିମ୍ବା ‘ପ୍ରାସାଦ’ ଓ ‘ବାଗ୍ଭବ’ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଉ; ଅଥବା ‘ହଂସେନ୍ଦୁ’, କିମ୍ବା ‘ସ’ ଅକ୍ଷର, କିମ୍ବା ‘ଫ’ ଅକ୍ଷର, ପୁନଃ ‘ବର୍ମ’ ନାମକ ରକ୍ଷାବୀଜ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଉ।

Verse 28

माप्रा नमामि च पदं नास्ति यस्मिन्स कीलितः । एवं मध्ये द्वयं मूर्ध्नि यस्मिन्नस्त्रलकारकौ ॥ २८ ॥

‘ମାପ୍ରା’ ଓ ‘ନମାମି’—ଏହି ପଦଦ୍ୱୟରେ କୌଣସି ଅକ୍ଷର ‘କୀଲିତ’ (ଖିଳିତ/ସ୍ଥିର) ନୁହେଁ। ଏଭଳି ମଧ୍ୟରେ ଦୁଇଟି (ଚିହ୍ନ) ଅଛି, ଏବଂ ଶିରୋଭାଗରେ ସେଇ ଅକ୍ଷର ଅଛନ୍ତି ଯେଉଁମାନେ ‘ଅସ୍ତ୍ର-ଲକାର’ ସୂଚକ ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି।

Verse 29

न विद्येते स मंत्रस्तु स्तंभितः सिद्धिरोधकृत् । अग्निः पवनसंयुक्तो मनोर्यस्य तु मूर्द्धनि ॥ २९ ॥

ସେ ମନ୍ତ୍ର ପ୍ରକୃତରେ କାର୍ଯ୍ୟକର ନୁହେଁ; ସେ ଷ୍ଟମ୍ଭିତ ହୋଇ ସିଦ୍ଧିରେ ବାଧା କରେ। ଯାହାର ମୁଣ୍ଡରେ ଅଗ୍ନି (ଅନ୍ତର୍ତାପ) ପବନ (ପ୍ରାଣ) ସହ ଯୁକ୍ତ, ତାହାର ମନ କ୍ଷୁବ୍ଧ ଓ ନିରୋଧିତ ହୁଏ।

Verse 30

स सार्णो दृश्यते यस्तु स मंत्रो दग्धसंज्ञकः । अस्रं द्वाभ्यां त्रिभिः षड्भिरष्टाभिर्दृश्यतेऽक्षरेः ॥ ३० ॥

ଯେ ମନ୍ତ୍ରରେ ‘ସାର୍ଣ’ (ଅନୁନାସିକ/ବିସର୍ଗ-ସଦୃଶ ଚିହ୍ନ) ଦେଖାଯାଏ, ସେ ମନ୍ତ୍ର ‘ଦଗ୍ଧ’ (ଦୋଷଯୁକ୍ତ) ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ‘ଅସ୍ର’ ନାମକ ବିନ୍ୟାସ ଦୁଇ, ତିନି, ଛଅ କିମ୍ବା ଆଠ ଅକ୍ଷରରେ ଗଠିତ ହେଲେ ଦେଖାଯାଏ।

Verse 31

त्रस्तः स मंत्रो विज्ञेयो मुखे तारविवर्जितः । हकारः शक्तिरथवा भीतो मंत्रः स एव हि ॥ ३१ ॥

ମୁଖେ ଜପ କରିବାବେଳେ ‘ତାର’—ପ୍ରଣବ ‘ଓଁ’—ବିହୀନ ଯେ ମନ୍ତ୍ର, ସେ ‘ତ୍ରସ୍ତ’ (ଭୀତ) ମନ୍ତ୍ର ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ। ତେବେ ‘ହ’କାର ତାହାର ଶକ୍ତି; ସେଇ ମନ୍ତ୍ରଟି ‘ଭୀତ’ ନାମେ ପରିଚିତ।

Verse 32

मनोर्यस्यादिमध्यांते स्यान्मकारचतुष्टयम् । मलिनस्तु स विज्ञेयो ह्यतिक्लेशेन सिद्धिदः ॥ ३२ ॥

ଯେ ମନ୍ତ୍ରର ଆଦି, ମଧ୍ୟ ଓ ଅନ୍ତରେ ‘ମ’ ଅକ୍ଷର ଚାରିଥର ଥାଏ, ସେ ମନ୍ତ୍ର ‘ମଲିନ’ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ; ସେ ଅତ୍ୟଧିକ କ୍ଲେଶରେ ମାତ୍ର ସିଦ୍ଧି ଦିଏ।

Verse 33

दार्णो यस्य मनोर्मध्ये मूर्ध्नि क्रोधयुगं तथा । अस्त्रं चास्ति स मंत्रस्तु तिरस्कृत उदीरितः ॥ ३३ ॥

ଯେ ମନ୍ତ୍ରର ମଧ୍ୟରେ ‘ଦାର୍ଣ’ ବୀଜ ଥାଏ, ଶିରେ ‘କ୍ରୋଧ’ ଯୁଗଳ ଅକ୍ଷର ଥାଏ ଏବଂ ‘ଅସ୍ତ୍ର’ ସୂତ୍ର ମଧ୍ୟ ଥାଏ—ସେ ମନ୍ତ୍ର ‘ତିରସ୍କୃତ’ (ନିବାରକ/ପ୍ରତିହତକ) ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।

Verse 34

म्योद्वयं हृदयं शीर्षे वषड्वौषट्कमध्यमः । यस्य स्याद्भेदितो मंत्रस्त्याज्यः क्लिष्टफलप्रदः ॥ ३४ ॥

ଯଦି ମନ୍ତ୍ରର ଅନ୍ତେ ‘ମ୍ୟୋ’ ଦ୍ୱୟ, ଶିରେ ‘ହୃଦୟ’ ବୀଜ, ଏବଂ ମଧ୍ୟରେ ବଷଟ/ବୌଷଟ୍କାର ଥାଏ, ତେବେ ସେ ମନ୍ତ୍ର ଭେଦିତ; କ୍ଲିଷ୍ଟ ଫଳ ଦେଇଥିବାରୁ ତ୍ୟାଜ୍ୟ।

Verse 35

त्र्यक्षरो हंसहीनो यः सुषुप्तः कीर्तितस्तु सः । विद्या वाप्यथवा मंत्रो भवेत्सप्तदशाक्षरः ॥ ३५ ॥

ଯାହା ତିନି ଅକ୍ଷରର ଏବଂ ‘ହଂସ’ ହୀନ, ତାହାକୁ ‘ସୁଷୁପ୍ତି’ ବୋଲି କୀର୍ତ୍ତିତ କରାଯାଇଛି; କିନ୍ତୁ ବିଦ୍ୟା କିମ୍ବା (ଯଥାର୍ଥ) ମନ୍ତ୍ର ସପ୍ତଦଶ ଅକ୍ଷରର ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 36

षट्कारपंचकादिर्यो मदोन्मत्तस्तु स स्मृतः । यस्य मध्ये स्थितं चास्रं स मंत्रो मूर्च्छितः स्मृतः ॥ ३६ ॥

‘ଷଟ୍କାର’ ଓ ‘ପଞ୍ଚକ’ ଧ୍ୱନିସମୂହରୁ ଯେ ମନ୍ତ୍ର ଆରମ୍ଭ ହୁଏ, ସେ ‘ମଦୋନ୍ମତ୍ତ’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ; ଏବଂ ଯାହାର ମଧ୍ୟରେ ‘ଅସ୍ର’ (ତୀକ୍ଷ୍ଣ/ଛେଦକ) ଧ୍ୱନି ଥାଏ, ସେ ମନ୍ତ୍ର ‘ମୂର୍ଛିତ’ ବୋଲି ସ୍ମରଣୀୟ।

Verse 37

विरामस्थानगं चास्रं हतवीर्यः स उच्यते । मंत्रस्यादौ च मध्ये च मूर्ध्नि चास्रचतुष्टयम् ॥ ३७ ॥

ବିରାମସ୍ଥାନରେ ପଡ଼ିଥିବା ଅକ୍ଷରକୁ ହତବୀର୍ୟ (ଶକ୍ତିହୀନ) ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ମନ୍ତ୍ରରେ ଏପରି ଚାରି ‘ଅସ୍ର’ ସ୍ଥାନ ଅଛି—ଆଦି, ମଧ୍ୟ, ଅନ୍ତ ଏବଂ ମୂର୍ଧ୍ନି (ପ୍ରଧାନ ଶିଖର) ରେ।

Verse 38

ज्ञातव्यो भ्रांत इत्येष यः स्यादष्टा दशाक्षरः । पुनर्विशतिवर्णो वा यो मंत्रः स्मरसंयुतः ॥ ३८ ॥

ଅଷ୍ଟାଦଶ ଅକ୍ଷରର ମନ୍ତ୍ର, କିମ୍ବା ବିଂଶତି ବର୍ଣ୍ଣର ମନ୍ତ୍ର, ଯଦି ସ୍ମର (କାମ) ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ପଦ ସହିତ ସଂଯୁକ୍ତ ହୁଏ—ତାହାକୁ ‘ଭ୍ରାନ୍ତ’ ମନ୍ତ୍ର ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ।

Verse 39

हृल्लेखाकुंशबीजाढ्यः प्रध्वस्तः स कथ्यते । सप्तार्णो बालमंत्रस्तु कुमारो वसुवर्णवान् ॥ ३९ ॥

‘ହୃଲ୍’, ‘ଲେଖା’, ‘କୁଂଶ’ ଏହି ବୀଜାକ୍ଷରରେ ଯୁକ୍ତ ମନ୍ତ୍ରକୁ ‘ପ୍ରଧ୍ୱସ୍ତ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସପ୍ତାର୍ଣ୍ଣ ‘ବାଳ-ମନ୍ତ୍ର’ ‘କୁମାର’ ନାମରେ ପରିଚିତ; ତାହା ବସୁ-ବର୍ଣ୍ଣ (ଆଠ ବର୍ଣ୍ଣ) ଯୁକ୍ତ।

Verse 40

षोडशार्णो युवा प्रौढश्चत्वारिंशतिवर्णकः । त्रिंशद्वर्णश्चतुःषष्टिवर्णश्चापि शताक्षरः ॥ ४० ॥

ଷୋଳ ଅକ୍ଷରର ମନ୍ତ୍ରକୁ ‘ଯୁବ’ କୁହାଯାଏ; ଚାଳିଶ ବର୍ଣ୍ଣର ମନ୍ତ୍ର ‘ପ୍ରୌଢ’ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ। ଏହିପରି ତିରିଶ ବର୍ଣ୍ଣ, ଚତୁଃଷଷ୍ଟି ବର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ ଶତାକ୍ଷର ମନ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ଅଛି।

Verse 41

चतुःशताक्षरो मंत्रो वृद्ध इत्यभिधीयते । नवार्णस्तारसंयुक्तो मंत्रो निस्त्रिंश उच्यते ॥ ४१ ॥

ଚାରିଶହ ଅକ୍ଷରର ମନ୍ତ୍ରକୁ ‘ବୃଦ୍ଧ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ନବାର୍ଣ୍ଣ ମନ୍ତ୍ର ଯଦି ତାରା (ଓଁ) ସହିତ ସଂଯୁକ୍ତ ହୁଏ, ତେବେ ତାହା ‘ନିସ୍ତ୍ରିଂଶ’ ମନ୍ତ୍ର ଭାବେ ପରିଚିତ।

Verse 42

यस्यांते हृदयं प्रोक्तं शिरोमंत्रोऽथ मध्यगः । शिखा वर्म च यस्यांते नेत्रमस्रं च दृश्यते ॥ ४२ ॥

ସେହି ନ୍ୟାସ-କ୍ରମରେ ଶେଷରେ ହୃଦୟ-ମନ୍ତ୍ର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ, ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଶିରୋ-ମନ୍ତ୍ର ସ୍ଥାପିତ। ଶେଷରେ ଶିଖା ଓ ବର୍ମ (କବଚ) ମନ୍ତ୍ର, ଏବଂ ନେତ୍ର ଓ ଅସ୍ତ୍ର ମନ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ।

Verse 43

शिव शक्त्यार्णहीनो वा निर्बीजः स मनुः स्मृतः । आद्यंतमध्ये फट्कारः षोढा यस्मिन्प्रदृश्यते ॥ ४३ ॥

ଶିବ ଓ ଶକ୍ତିର ଅକ୍ଷର ନଥିବା ମନ୍ତ୍ରକୁ ‘ନିର୍ବୀଜ’ (ବୀଜ-ରହିତ) ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ଯେଉଁଥିରେ ‘ଫଟ୍’ ଉଚ୍ଚାରଣ ଆଦି, ମଧ୍ୟ ଓ ଶେଷରେ ଛଅ ପ୍ରକାରେ ଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ।

Verse 44

स मनुः सिद्धिहीनः स्यान्मंदः पंक्त्यक्षरो मनुः । कूट एकाक्षरो मंत्रः स एवोक्तो निरंशकः ॥ ४४ ॥

ସିଦ୍ଧି-ରହିତ ମନ୍ତ୍ର ମନ୍ଦ (ଦୁର୍ବଳ) ବୋଲି ଧରାଯାଏ; ଅକ୍ଷରମାଳାର ପଙ୍କ୍ତି/କ୍ରମ ଥିବାକୁ ‘ମନୁ’ କୁହାଯାଏ। କିନ୍ତୁ ‘କୂଟ’ ହେଉଛି ଏକାକ୍ଷର ମନ୍ତ୍ର; ସେହିଟି ‘ନିରଂଶକ’ (ଅଂଶ-ରହିତ) ବୋଲି କଥିତ।

Verse 45

द्विवर्णः सत्त्वहीनः स्यात्केकरश्चतुरक्षरः । षड्वर्णो बीजहीनो वा सार्द्धसप्ताक्षरोऽपि वा ॥ ४५ ॥

ଦ୍ୱିବର୍ଣ୍ଣ ମନ୍ତ୍ର ସତ୍ତ୍ୱହୀନ (ଅପ୍ରଭାବୀ) ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ‘କେକର’ ଦୋଷଯୁକ୍ତ ଚତୁରକ୍ଷର ମନ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ଦୋଷପୂର୍ଣ୍ଣ। ଏହିପରି ବୀଜ-ରହିତ ଷଡ୍ବର୍ଣ୍ଣ, କିମ୍ବା ସାର୍ଦ୍ଧ-ସପ୍ତାକ୍ଷର ମନ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ଦୋଷଯୁକ୍ତ।

Verse 46

सार्द्धद्वादशवर्णो वा धूमितो र्निदितस्तु सः । सार्द्धबीजत्रययुतो मंत्रो विंशतिवर्णवान् ॥ ४६ ॥

ସାର୍ଦ୍ଧ-ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଣ୍ଣର ମନ୍ତ୍ର ‘ଧୂମିତ’ ବୋଲି କୁହାଯାଇ ନିନ୍ଦିତ। କିନ୍ତୁ ସାର୍ଦ୍ଧ-ତିନି ବୀଜ ସହିତ ଯୁକ୍ତ ହେଲେ ସେହି ମନ୍ତ୍ର ବିଂଶତି ବର୍ଣ୍ଣବାନ୍ ହୁଏ।

Verse 47

त्रिंशद्वर्णश्चैकविंशद्वर्णश्चार्लिंगितस्तु सः । यो मंत्रो दंतवर्णस्तु मोहितः स तु कीर्तितः ॥ ४७ ॥

ଯେ ମନ୍ତ୍ର ତିରିଶ ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଏକୋଇଶ ବର୍ଣ୍ଣରେ ଯୁକ୍ତ ଏବଂ ଦନ୍ତ୍ୟ-ବର୍ଣ୍ଣଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନିତ, ସେହି ମନ୍ତ୍ର ‘ମୋହିତ’ (ମୋହକାରୀ) ବୋଲି କୀର୍ତ୍ତିତ।

Verse 48

चतुर्विशतिवर्णो वा सप्तविंशतिवर्णवान् । क्षुधार्तः स तु विज्ञेयो मंत्रसिद्धिविवर्जितः ॥ ४८ ॥

ମନ୍ତ୍ର ଚବିଶ ବର୍ଣ୍ଣର ହେଉ କି ସତାଇଶ ବର୍ଣ୍ଣର—ଯଦି ସାଧକ ଭୁଖରେ କ୍ଳାନ୍ତ, ତେବେ ସେ ମନ୍ତ୍ରସିଦ୍ଧି-ବିହୀନ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ।

Verse 49

एकादशाक्षरो वापि पंचविंशतिवर्णकः । त्रयोर्विंशतिवर्णो वा स मनुर्दृप्तसंज्ञकः ॥ ४९ ॥

ମନ୍ତ୍ର ଏଗାର ଅକ୍ଷରର ହେଉ କି ପଚିଶ ବର୍ଣ୍ଣର, କିମ୍ବା ତେଇଶ ବର୍ଣ୍ଣର—ଏହିପରି ମନ୍ତ୍ର ‘ଦୃପ୍ତ’ ନାମରେ ସ୍ମୃତ।

Verse 50

षड्विंशत्यक्षरो वापि षट्त्रिंशद्वर्णंकोऽपि वा । एकोन त्रिंशदर्णो वा मंत्रो हीनांगकः स्मृतः ॥ ५० ॥

ଛବିଶ ଅକ୍ଷରର, କିମ୍ବା ଛତିଶ ବର୍ଣ୍ଣର, କିମ୍ବା ଏକୋଣତିଶ ବର୍ଣ୍ଣର ମନ୍ତ୍ରକୁ ‘ହୀନାଙ୍ଗକ’ (ଅପୂର୍ଣ୍ଣାଙ୍ଗ) ବୋଲି ସ୍ମୃତ କରାଯାଇଛି।

Verse 51

अष्टाविंशतिवर्णो वा तथैकत्रिंशदर्णकः । अतिक्रूरः स विज्ञेयोऽखिलकर्मसु गर्हितः ॥ ५१ ॥

ଅଠାଇଶ ବର୍ଣ୍ଣର ହେଉ କି ଏକତିଶ ବର୍ଣ୍ଣର—ଏହିପରି ମନ୍ତ୍ର ଅତିକ୍ରୂର ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ; ସମସ୍ତ କର୍ମରେ ଏହା ଗର୍ହିତ।

Verse 52

चत्वारिंशत्समारभ्य त्रिषष्ट्यंतस्तु यो मनुः । व्रीडितः स तु विज्ञेयः सर्वकर्मसु न क्षमः ॥ ५२ ॥

ଚାଳିଶରୁ ତ୍ରିଷଷ୍ଟି ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯାହାର ମନ ଲଜ୍ଜା‑ସଂକୋଚରେ ଆବୃତ, ସେ ସମସ୍ତ କର୍ମରେ ଅକ୍ଷମ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ।

Verse 53

पञ्चषष्ट्यक्षरा मन्त्रा ज्ञेया वै शांतमानसाः । पञ्चषष्ट्यर्णमारभ्य नवनन्दाक्षरावधि ॥ ५३ ॥

ଶାନ୍ତମନ ଥିବା ଲୋକେ ପଞ୍ଚଷଷ୍ଟି ଅକ୍ଷରଯୁକ୍ତ ମନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ଜାଣିବେ—ପଞ୍ଚଷଷ୍ଟି ଅକ୍ଷର‑ପରିମାଣରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ‘ନବ‑ନନ୍ଦ’ ଅକ୍ଷର‑ମାପ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ।

Verse 54

ये मंत्रास्ते तु विज्ञेयाः स्थानभ्रष्टा मुनीश्वर । त्रयोदशार्णा ये मन्त्रास्तिथ्यर्णाश्च तथा पुनः ॥ ५४ ॥

ହେ ମୁନୀଶ୍ୱର! ସେଇ ମନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ‘ସ୍ଥାନଭ୍ରଷ୍ଟ’ ବୋଲି ଜଣାଯିବ। ଏହିପରି ତ୍ରୟୋଦଶ ଅକ୍ଷର ମନ୍ତ୍ର ଓ ତିଥି‑କ୍ରମାନୁସାରେ ବିନ୍ୟସ୍ତ ଅକ୍ଷର ମନ୍ତ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି ଚିହ୍ନିତ।

Verse 55

विकसास्तें समाख्याताः सर्वतंत्रविशारदैः । शतं सार्द्धशतं वापि शतद्वयमथापि वा ॥ ५५ ॥

ଏହି ‘ବିକାସ’ମାନେ ସମସ୍ତ ତନ୍ତ୍ରଶାସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବର୍ଣ୍ଣିତ—ସେଗୁଡ଼ିକ ଶତ, କିମ୍ବା ଶତପଞ୍ଚାଶ, କିମ୍ବା ଶତଦ୍ୱୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 56

द्विनवत्येकहीनो वा शतत्रयमथापि वा । ये मंत्रा वर्णसंख्याका निःस्नेहास्ते प्रकीर्तिताः ॥ ५६ ॥

ଯେ ମନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକ କେବଳ ଅକ୍ଷର‑ସଂଖ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ମାପାଯାଏ—ଦ୍ୱିନବତିରୁ ଗୋଟିଏ କମ୍ ଏକାନବେ ହେଉ କିମ୍ବା ତିନିଶ ଯାଏ—ସେମାନେ ‘ନିଃସ୍ନେହ’ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ଅର୍ଥାତ୍ ଅନ୍ତଃଶକ୍ତି ଓ ଭକ୍ତି‑ପ୍ରଭାବ ହୀନ।

Verse 57

चतुःशतं समारभ्य सहस्रार्णावधि द्विज । अतिवृद्धाः प्रयोगेषु शिथिलास्ते समीरिताः ॥ ५७ ॥

ହେ ଦ୍ୱିଜ! ଚାରିଶହରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ହଜାର ବର୍ଣ୍ଣ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯେ ମନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଅତିଦୀର୍ଘ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ପ୍ରୟୋଗକର୍ମରେ ସେମାନେ ଶିଥିଳ ହୋଇ ପ୍ରାୟଃ ନିଷ୍ଫଳ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 58

सहस्रवर्णदधिका मंत्रास्ते पीडिताह्वयाः । तद्वर्द्ध्वं चैव ये मंत्राः स्तोत्ररूपास्तु ते स्मृताः ॥ ५८ ॥

ହଜାର ବର୍ଣ୍ଣଠାରୁ ଅଧିକ ଥିବା ମନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ‘ପୀଡିତାହ୍ୱୟ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ତାହାଠାରୁ ଆଉ ବଢ଼ିଥିବା ମନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ତୋତ୍ରରୂପ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 59

एवं विधाः समाख्याता मनवो दोष संयुताः । दोषानेतानविज्ञाय मंत्रानेताञ्जपन्ति ये ॥ ५९ ॥

ଏଭଳି ମନ୍ତ୍ରଦୋଷର ପ୍ରକାରଗୁଡ଼ିକ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହେଲା। ଲୋକେ ଦୋଷସଂଯୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି; ଏହି ଦୋଷଗୁଡ଼ିକୁ ନ ଜାଣି ଯେ ଏମିତି ମନ୍ତ୍ର ଜପନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଦୋଷର ଭାଗୀ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 60

सिद्धिर्न जायते तेषां कल्पकोटिशतैरपि । छिन्नादिदोषदुष्टानां मंत्राणां साधनं ब्रुवे ॥ ६० ॥

ଛିନ୍ନ ଆଦି ଦୋଷରେ ଦୁଷ୍ଟ ଏମିତି ମନ୍ତ୍ରମାନଙ୍କର ସିଦ୍ଧି କୋଟି କୋଟି କଳ୍ପରେ ମଧ୍ୟ ଜନ୍ମେ ନାହିଁ। ଏବେ ମୁଁ ସେହି ମନ୍ତ୍ରମାନଙ୍କର ସାଧନ (ଶୋଧନ-ପ୍ରୟୋଗ) ବିଧି କହୁଛି।

Verse 61

योनिमुद्रासने स्थित्वा प्रजपेद्यः समाहितः । यं कंचिदपि वा मंत्रं तस्य स्युः सर्वसिद्धयः ॥ ६१ ॥

ୟୋନି-ମୁଦ୍ରା ଆସନରେ ବସି, ସମାହିତଚିତ୍ତରେ ଯେ କେହି ଯେକୌଣସି ମନ୍ତ୍ର ଜପ କରେ, ତାହାର ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧି ହୁଏ।

Verse 62

सव्यपाष्णि गुदे स्थाप्य दक्षिणं च ध्वजोपरि । योनिमुद्राबंध एवं भवेदासनमुत्तमम् ॥ ६२ ॥

ବାମ ଗୋଡ଼ଖୁରାକୁ ଗୁଦରେ ସ୍ଥାପି ଏବଂ ଡାହାଣ ଗୋଡ଼ଖୁରାକୁ ଧ୍ୱଜ (ଲିଙ୍ଗ) ଉପରେ ରଖି, ଯୋନିମୁଦ୍ରା-ବନ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ; ଏହିପରି ଉତ୍ତମ ଆସନ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ।

Verse 63

अन्योऽप्यत्र प्रकारोऽस्ति योनिमुद्रानिबंधने । तदग्रे सरहस्यं ते कथयिष्यामि नारद ॥ ६३ ॥

ଏଠାରେ ଯୋନିମୁଦ୍ରା-ନିବନ୍ଧନର ଆଉ ଗୋଟିଏ ପ୍ରକାର ମଧ୍ୟ ଅଛି। ତାପରେ, ହେ ନାରଦ, ତାହାର ରହସ୍ୟ ସହିତ ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି।

Verse 64

पारंपर्यक्रमप्राप्तो नित्यानुष्टानतत्परः । गुर्वनुज्ञारतः श्रीमानभिषेकसमन्वितः ॥ ६४ ॥

ଯିଏ ପରମ୍ପରା-କ୍ରମରେ (ଦୀକ୍ଷା/ଜ୍ଞାନ) ପ୍ରାପ୍ତ, ନିତ୍ୟାନୁଷ୍ଠାନରେ ତତ୍ପର, ଗୁରୁଙ୍କ ଅନୁଜ୍ଞାରେ ହିଁ ଚାଲେ, ଏବଂ ଶ୍ରୀସମ୍ପନ୍ନ—ସେ ଅଭିଷେକସହିତ ବିଧିପୂର୍ବକ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ।

Verse 65

सुंदरः सुमुखः शांतः कुलीनः सुलभो वशी । मंत्रतंत्रार्थतत्त्वज्ञो निग्रहानुग्रहक्षमः ॥ ६५ ॥

ସେ ସୁନ୍ଦର, ସୁମୁଖ ଓ ଶାନ୍ତ; କୁଳୀନ, ସୁଲଭ ଏବଂ ବଶୀ (ଇନ୍ଦ୍ରିୟନିଗ୍ରହୀ) ହେଉ। ମନ୍ତ୍ର-ତନ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥ-ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞ, ଏବଂ ନିଗ୍ରହ ଓ ଅନୁଗ୍ରହ—ଦୁହିଁରେ ସମର୍ଥ ହେଉ।

Verse 66

निरपेक्षो मुनिर्दांतो हितवादी विचक्षणः । तत्त्वनिष्कासने दक्षो विनयी च सुवेषवान् ॥ ६६ ॥

ମୁନି ନିରପେକ୍ଷ, ଦାନ୍ତ (ସଂୟମୀ), ହିତବାଦୀ ଏବଂ ବିଚକ୍ଷଣ ହେଉ। ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଉଦ୍‌ଘାଟନ କରିବାରେ ଦକ୍ଷ, ବିନୟୀ, ଏବଂ ଶୁଚି-ଯଥୋଚିତ ବେଶଧାରୀ ହେଉ।

Verse 67

आश्रमी ध्याननिरतः संशयच्छित्सुवुद्धिमान् । नित्यानुष्टानसंयुक्तस्त्वाचार्यः परिकीर्तितः ॥ ६७ ॥

ଯେ ଆଶ୍ରମଧର୍ମର ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଚାଲେ, ଧ୍ୟାନରେ ନିରତ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଓ ସନ୍ଦେହ ଛେଦନେ ସମର୍ଥ, ଏବଂ ନିତ୍ୟାନୁଷ୍ଠାନରେ ଦୃଢ଼—ସେଇ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ବୋଲି କୀର୍ତ୍ତିତ।

Verse 68

शांतो विनीतः शुद्धात्मा सर्वलक्षणसंयुतः । शमादिसाधनोपेतः श्रद्धावान् सुस्थिराशयः ॥ ६८ ॥

ସେ ଶାନ୍ତ, ବିନୀତ, ଶୁଦ୍ଧାତ୍ମା ଓ ସମସ୍ତ ଶୁଭଲକ୍ଷଣରେ ଯୁକ୍ତ; ଶମାଦି ସାଧନରେ ସମ୍ପନ୍ନ, ଶ୍ରଦ୍ଧାବାନ ଓ ସଙ୍କଳ୍ପରେ ସୁସ୍ଥିର।

Verse 69

शुद्धदेहोऽन्नपानद्यैर्द्धार्मिकः शुद्धमानसः । दृढव्रतसमाचारः कृतज्ञः पापभीरुकः ॥ ६९ ॥

ଯଥୋଚିତ ଅନ୍ନପାନ ଆଦିଦ୍ୱାରା ଦେହକୁ ଶୁଦ୍ଧ ରଖେ; ସେ ଧାର୍ମିକ ଓ ଶୁଦ୍ଧମନ। ବ୍ରତାଚରଣରେ ଦୃଢ଼, କୃତଜ୍ଞ ଏବଂ ପାପଭୀରୁ (ସାବଧାନ) ଥାଏ।

Verse 70

गुरुध्यानस्तुतिकथासेवनासक्तमानसः । एवंविधो भवेच्छिष्यस्त्वन्यथा गुरुदुःखदः ॥ ७० ॥

ଗୁରୁଧ୍ୟାନ, ଗୁରୁସ୍ତୁତି, ଗୁରୁଗୁଣକଥା ଶ୍ରବଣ ଓ ସେବାରେ ଯାହାର ମନ ଆସକ୍ତ—ସେଇ ଶିଷ୍ୟ ଯଥାର୍ଥ। ନହେଲେ ସେ ଗୁରୁଙ୍କ ଦୁଃଖକାରଣ ହୁଏ।

Verse 71

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने तृतीयपादे चतुष्षष्टितमोऽध्यायः ॥ ६४ ॥

ଏହିପରି ଶ୍ରୀ ବୃହନ୍ନାରଦୀୟ ପୁରାଣର ପୂର୍ବଭାଗସ୍ଥ ବୃହଦୁପାଖ୍ୟାନର ତୃତୀୟ ପାଦର ଚତୁଷ୍ଷଷ୍ଟିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।