Dīpa-vidhi-vyākhyānam (Procedure for Lamp-Offering to Hanumān)

Verse 1

सनत्कुमार उवाच । अथ दीपविधिं वक्ष्ये सरहस्यं हनूमतः । यस्य विज्ञानमात्रेण सिद्धो भवति साधकः ॥ १ ॥

ସନତ୍କୁମାର କହିଲେ—ଏବେ ମୁଁ ହନୁମାନଙ୍କ ଦୀପବିଧିକୁ ଗୁପ୍ତ ରହସ୍ୟ ସହ କହିବି; ଯାହାର କେବଳ ଜ୍ଞାନମାତ୍ରେ ସାଧକ ସିદ્ધ ହୁଏ ॥୧॥

Verse 2

दीपपात्रप्रमाणं च तैलमानं क्रमेण तु । द्रव्यस्य च प्रमाणं वै तत्तु मानमनुक्रमात् ॥ २ ॥

କ୍ରମାନୁସାରେ ଦୀପପାତ୍ରର ପ୍ରମାଣ, ପରେ ତେଲର ମାପ, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟମାନଙ୍କର ପ୍ରମାଣ—ଏହି ମାନଗୁଡ଼ିକୁ ଶୃଙ୍ଖଳାବଦ୍ଧ ଭାବେ କହିବା ଉଚିତ ॥୨॥

Verse 3

स्थानभेदं च मंत्रं च दीपदानमनुं पृथक् । पुष्पवासिततैलेन सर्वकामप्रदं मतम् ॥ ३ ॥

ସ୍ଥାନଭେଦ, ମନ୍ତ୍ର, ଏବଂ ଦୀପଦାନର ବିଧି—ଏଗୁଡ଼ିକୁ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ଭାବେ କହିବା ଉଚିତ; କିନ୍ତୁ ପୁଷ୍ପସୁଗନ୍ଧିତ ତେଲରେ ଦୀପ ଅର୍ପଣ ସର୍ବକାମପ୍ରଦ ବୋଲି ମତ ଅଛି ॥୩॥

Verse 4

तिलतैलं श्रियः प्राप्त्यै पथिकागमनं प्रति । अतसीतैलमुद्दिष्टं वश्यकर्मणि निश्चितम् ॥ ४ ॥

ଶ୍ରୀସମୃଦ୍ଧି ପ୍ରାପ୍ତି ଏବଂ ପଥିକଙ୍କ ଆଗମନ ନିମିତ୍ତେ ତିଳତେଲ ବିଧିତ; ଏବଂ ବଶ୍ୟକର୍ମରେ ଅତସୀ (ଆଳସୀ) ତେଲ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅଟେ ॥୪॥

Verse 5

सार्षापं रोगनाशाय कथितं कर्मकोविदैः । मारणे राजिकोत्थं वा विभीतकसमुद्भवम् ॥ ५ ॥

ରୋଗନାଶ ପାଇଁ କର୍ମକୋବିଦମାନେ ସର୍ଷପଜାତ ପ୍ରୟୋଗ କହିଛନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ମାରଣକର୍ମରେ ରାଜିକା (କଳା ସର୍ଷ)ଜାତ କିମ୍ବା ବିଭୀତକବୃକ୍ଷଜାତ ଦ୍ରବ୍ୟ ଉକ୍ତ।

Verse 6

उच्चाटने करजोत्थं विद्वेषे मधुवृक्षजम् । अलाभे सर्वतैलानां तिलजं तैलमुत्तमम् ॥ ६ ॥

ଉଚ୍ଚାଟନ ପାଇଁ କରଜଜାତ ତେଲ, ଏବଂ ବିଦ୍ୱେଷ ପାଇଁ ମଧୁବୃକ୍ଷଜାତ ତେଲ କୁହାଯାଇଛି। ଅନ୍ୟ ତେଲ ନ ମିଳିଲେ ତିଳତେଲ ସର୍ବୋତ୍ତମ।

Verse 7

गोधूमाश्च तिला माषा मुद्गा वै तंडुलाः क्रमात् । पंचधान्यमिदं प्रोक्तं नित्यदीपं तु मारुतेः ॥ ७ ॥

କ୍ରମେ ଗୋଧୂମ (ଗହମ), ତିଳ, ମାଷ (ଉଡ଼ଦ), ମୁଦ୍ଗ (ମୁଗ), ତଣ୍ଡୁଳ (ଚାଉଳ)—ଏହି ପାଞ୍ଚଟିକୁ ପଞ୍ଚଧାନ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି; ଏହା ମାରୁତି (ହନୁମାନ)ଙ୍କ ନିତ୍ୟଦୀପ ପାଇଁ।

Verse 8

पंचधान्यसमुद्भूतं पिष्टमात्रं सुशोभनम् । सर्वकामप्रदं प्रोक्तं सर्वदा दीपदानके ॥ ८ ॥

ପଞ୍ଚଧାନ୍ୟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଚୁଣାମାତ୍ର ଦ୍ୱାରା ସୁନ୍ଦର ଭାବେ ଗଢ଼ା ଦୀପ (କିମ୍ବା ଦୀପଦାନ) ଦୀପଦାନକର୍ମରେ ସର୍ବଦା ସର୍ବକାମପ୍ରଦ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।

Verse 9

वश्ये तडुलपिष्टोत्थं मारणे माषपिष्टजम् । उञ्चाटने कृष्णतिलपिष्टजं च प्रकीर्तितम् ॥ ९ ॥

ବଶ୍ୟକର୍ମରେ ଚାଉଳ ଚୁଣାଜାତ, ମାରଣକର୍ମରେ ମାଷ (ଉଡ଼ଦ) ଚୁଣାଜାତ, ଏବଂ ଉଞ୍ଚାଟନରେ କୃଷ୍ଣତିଳ ଚୁଣାଜାତ—ଏହିପରି କୁହାଯାଇଛି।

Verse 10

पथिकागमने प्रोक्तं गोधूमोत्थं सतंडुलम् । मोहने त्वाढकीजात विद्वेषे च कुलत्थजम् ॥ १० ॥

ପଥିକକୁ ଶୀଘ୍ର ନିକଟକୁ ଆଣିବା କର୍ମରେ ଗୋଧୂମଉତ୍ଥ ସତଣ୍ଡୁଳ (ଚାଉଳସଦୃଶ ଦାଣା) ବ୍ୟବହାର କରିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି। ମୋହନରେ ଆଢକୀଜାତ, ଏବଂ ବିଦ୍ୱେଷରେ କୁଲତ୍ଥଜ ଦାଣା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ।

Verse 11

संग्रामे केवला माषाः प्रोक्ता दीपस्य पात्रके । संधौ त्रिपिष्टजं लक्ष्मीहेतोः कस्तूरिकाभवम् ॥ ११ ॥

ସଙ୍ଗ୍ରାମକାଳେ ଦୀପର ପାତ୍ର/ଆଧାର ଭାବେ କେବଳ ମାଷ (ଉଡ଼ଦ) ବ୍ୟବହାର କହାଯାଇଛି। ସନ୍ଧ୍ୟାକାଳରେ ତ୍ରିପିଷ୍ଟଜ ପ୍ରୟୋଗ, ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମୀହେତୁ କସ୍ତୂରୀଜାତ ଦ୍ରବ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ।

Verse 12

एलालवंगकर्पूरमृगनाभिसमुद्भवम् । कन्याप्राप्त्यै तथा राजवंश्ये सख्ये तथैव च ॥ १२ ॥

ଏଲା, ଲବଙ୍ଗ, କର୍ପୂର, ମୃଗନାଭି—ଏହି ସୁଗନ୍ଧି ଦ୍ରବ୍ୟଗୁଡ଼ିକ—କନ୍ୟାପ୍ରାପ୍ତି, ରାଜବଂଶ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧ, ଏବଂ ସଖ୍ୟଲାଭ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ।

Verse 13

अलाभे सर्ववस्तूनां पंचधान्यं वरं स्मृतम् । अष्टमुष्टिर्भवेत्किञ्चित्किञ्चिदष्टौ चः पुष्कलम् ॥ १३ ॥

ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁ ଅଲଭ୍ୟ ହେଲେ ପଞ୍ଚଧାନ୍ୟ ଅର୍ପଣକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରତିସ୍ଥାପନ ବୋଲି ସ୍ମୃତ କରାଯାଇଛି। ‘ଅଳ୍ପ’ ପରିମାଣ ଆଠ ମୁଷ୍ଟି; ‘ପୁଷ୍କଳ’ ପରିମାଣ ତାହାର ଆଠଗୁଣ।

Verse 14

पुष्कलानां चतुर्णां च ह्याढकः परिकीर्तितः । चतुराढको भवेद्द्रोणः खारी द्रोणचतुष्टयम् ॥ १४ ॥

ଚାରି ‘ପୁଷ୍କଳ’ର ସମାହାରକୁ ଗୋଟିଏ ‘ଆଢକ’ ବୋଲି ପରିକୀର୍ତ୍ତିତ। ଚାରି ଆଢକରେ ଗୋଟିଏ ‘ଦ୍ରୋଣ’; ଚାରି ଦ୍ରୋଣରେ ଗୋଟିଏ ‘ଖାରୀ’ ହୁଏ।

Verse 15

खारीचतुष्टय प्रस्थसंज्ञा च परिकीर्तिता । अथवान्यप्रकारेण मानमत्र निगद्यते ॥ १५ ॥

ଚାରି ଖାରୀର ସମୁଦାୟକୁ ‘ପ୍ରସ୍ଥ’ ନାମରେ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି। ଅଥବା ଏଠାରେ ମାପପ୍ରଣାଳୀ ଅନ୍ୟ ଭାବେ କଥିତ।

Verse 16

पलद्वयं तु प्रसृतं द्विगुणं कुडवं मतम् । चतुर्भिः कुडवैः प्रस्थस्तैश्चतुर्भिस्तथाढकः ॥ १६ ॥

ଦୁଇ ପଳ ମିଶି ‘ପ୍ରସୃତ’ କୁହାଯାଏ; ତାହାର ଦ୍ୱିଗୁଣ ‘କୁଡଵ’ ମନାଯାଏ। ଚାରି କୁଡଵରେ ଏକ ପ୍ରସ୍ଥ, ଚାରି ପ୍ରସ୍ଥରେ ଏକ ‘ଆଢକ’।

Verse 17

चतुराढको भवेद्द्रोणःऋ खारी द्रोणचतुष्टयम् । क्रमेणैतेन ते ज्ञेयाः पात्रे षट्कर्मसंभवे ॥ १७ ॥

ଚାରି ଆଢକରେ ଏକ ‘ଦ୍ରୋଣ’ ହୁଏ; ଚାରି ଦ୍ରୋଣରେ ଏକ ‘ଖାରୀ’। ଷଟ୍କର୍ମରେ ବ୍ୟବହୃତ ପାତ୍ର ସନ୍ଦର୍ଭରେ ଏହାକୁ ଏହି କ୍ରମରେ ଜାଣିବା ଉଚିତ।

Verse 18

पञ्च सप्त नव तथा प्रमाणास्ते यथाक्रमम् । सौगंधे नैव मानं स्यात्तद्यथारुचि संमतम् ॥ १८ ॥

କ୍ରମେ ପାଞ୍ଚ, ସାତ, ନଅ—ଏହି ପ୍ରମାଣଗୁଡ଼ିକ। କିନ୍ତୁ ସୁଗନ୍ଧ ଦ୍ରବ୍ୟରେ ନିଶ୍ଚିତ ମାପ ନାହିଁ; ରୁଚିଅନୁସାରେ ତାହା ସମ୍ମତ।

Verse 19

नित्यपात्रे तु तैलानां नियमो वार्तिकोद्भवः । सोमवारे गृहीत्वातद्ध्वान्यं तोयप्लुतं धरेत् ॥ १९ ॥

ନିତ୍ୟପାତ୍ରରେ ରଖା ତେଲମାନଙ୍କର ନିୟମ ଲୋକବ୍ୟବହାରଜନିତ। ସୋମବାର ତାହା ଗ୍ରହଣ କରି, ଜଳ ଛିଟାଇ, ଢାକି ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିବା ଉଚିତ।

Verse 20

पश्चात्प्रमाणतो ज्ञेयं कुमारीहस्तपेषणम् । तत्पिष्टं शुद्धपात्रे तु नदीतोयेन पिंडितम् ॥ २० ॥

ତାପରେ ପ୍ରମାଣାନୁସାରେ ବିଧି ଜାଣିବା ଉଚିତ—କୁମାରୀର ହାତରେ ଦ୍ରବ୍ୟ ପେଷଣ କରାଯାଉ। ସେହି ଲେପକୁ ଶୁଦ୍ଧ ପାତ୍ରରେ ରଖି ନଦୀଜଳରେ ମାନ୍ଥି ପିଣ୍ଡ କରାଯାଉ॥୨୦॥

Verse 21

दीपपात्रं ततः कुर्याच्छुद्धः प्रयतमानसः । दीपपात्रे ज्वाल्यमाने मारुतेः कवचं पठेत् ॥ २१ ॥

ତାପରେ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ ସଂଯତ ମନରେ ଦୀପପାତ୍ର ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା। ସେହି ପାତ୍ରରେ ଦୀପ ଜ୍ୱାଳାଇବା ସମୟରେ ମାରୁତି (ହନୁମାନ)ଙ୍କ କବଚ ପଠନ କରିବା॥୨୧॥

Verse 22

शुद्धभूमौ समास्थाप्य भौमे दीपं प्रदापयेत् । मालामनूनां ये वर्णाः साध्यनामसमन्विताः ॥ २२ ॥

ଶୁଦ୍ଧ ଭୂମିରେ ସମ୍ୟକ୍ ଭାବେ ସ୍ଥାପନ କରି ଭୂମି ଉପରେ ଦୀପ ଜ୍ୱାଳାଇବା। ମାଳା-ମନ୍ତ୍ରର ଯେ ବର୍ଣ୍ଣଗୁଡ଼ିକ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସାଧ୍ୟ (ଇଷ୍ଟ) ନାମ ସହ ଯୋଗ କରି ପ୍ରୟୋଗ କରିବା॥୨୨॥

Verse 23

वर्तिकायां प्रकर्त्तव्यास्तंतवस्तत्प्रमाणकाः । तत्त्रिंशांशेन वा ग्राह्या गुरुकार्येऽखिलाढ्यता ॥ २३ ॥

ବତି (ବର୍ତ୍ତିକା) ପାଇଁ ସେହି ପ୍ରମାଣ ଅନୁସାରେ ତନ୍ତୁ (ଧାଗା) ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା; କିମ୍ବା ତାହାର ଏକ-ତ୍ରିଂଶାଂଶ ମଧ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇପାରେ। ଗୁରୁ କାର୍ଯ୍ୟରେ ସମସ୍ତ ସାମଗ୍ରୀ-ପ୍ରମାଣର ପୂର୍ଣ୍ଣତା ଆବଶ୍ୟକ॥୨୩॥

Verse 24

कूटतुल्याः स्मृता नित्ये सामान्येऽथ विशेषके । रुद्राः कूटगणाः प्रोक्ता न पात्रे नियमो मतः ॥ २४ ॥

ନିତ୍ୟ କର୍ମରେ ଏବଂ ସାଧାରଣ ଓ ବିଶେଷ ଅନୁଷ୍ଠାନରେ ଏଗୁଡ଼ିକୁ ‘କୂଟ’ ସମାନ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଇଛି। ରୁଦ୍ରମାନେ ‘କୂଟ-ଗଣ’ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛନ୍ତି; ଏଥିରେ ପାତ୍ର (ଗ୍ରାହକ) ବିଷୟରେ ନିଶ୍ଚିତ ନିୟମ ନାହିଁ ବୋଲି ମତ॥୨୪॥

Verse 25

एकविंशतिसंख्याकास्तन्तवोऽथाध्वनि स्मृताः । रक्तसूत्रं हनुमतो दीपदाने प्रकीर्तितम् ॥ २५ ॥

ଅଧ୍ୱ-କର୍ମପଥରେ ତନ୍ତୁ ଏକୋଇଶଟି ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ଏବଂ ଦୀପଦାନରେ ହନୁମାନଙ୍କ ନିମିତ୍ତେ ରକ୍ତସୂତ୍ର (ଲାଲ ସୁତା) ବିଧିତ।

Verse 26

कृष्णमुञ्चाटने द्वेषेऽरुणं मारणकर्मणि । कूटतुल्यपलं तैलं गुरुकार्ये शिवैर्गुणम् ॥ २६ ॥

ମୁଞ୍ଚାଟନ (ଅପଦ୍ରବ ନିବାରଣ) କର୍ମରେ କଳା, ଦ୍ୱେଷଜନ୍ୟ କର୍ମରେ ଅରୁଣ (ଲାଲ), ଏବଂ ମାରଣକର୍ମରେ ମଧ୍ୟ ଅରୁଣ ହିଁ ବିଧି। କୂଟସମ ଓଜନର ଏକ ପଲ ପରିମାଣ ତେଲ, ଗୁରୁକାର୍ଯ୍ୟରେ ଶୁଭଗୁଣଯୁକ୍ତ ଫଳଦାୟକ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।

Verse 27

नित्ये पंचपलं प्रोक्तमथवा मानसी रुचिः ॥ २७ ॥

ନିତ୍ୟ ଅନୁଷ୍ଠାନରେ ପାଞ୍ଚ ପଲ ପରିମାଣ କୁହାଯାଇଛି; କିମ୍ବା ମନର ରୁଚି ଓ ଶକ୍ତି ଅନୁସାରେ ମାନସୀ (ମାନସିକ) ଅନୁଷ୍ଠାନ ମଧ୍ୟ ଗ୍ରହଣୀୟ।

Verse 28

हनुमत्प्रतिमायास्तु सन्निधौ दीपदापनम् । शिवालयेऽथवा कुर्यान्नित्यनैमित्तिके स्थले ॥ २८ ॥

ହନୁମାନଙ୍କ ପ୍ରତିମାର ସନ୍ନିଧିରେ ଦୀପଦାନ କରିବା ଉଚିତ; କିମ୍ବା ଶିବାଳୟରେ—ନିତ୍ୟ ଓ ନୈମିତ୍ତିକ କର୍ମ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସ୍ଥାନରେ—ମଧ୍ୟ କରାଯାଇପାରେ।

Verse 29

विशेषोऽस्त्यत्र यः कश्चिन्मारुते रुच्यते मया ॥ २९ ॥

ଏଠାରେ ମାରୁତ-ତତ୍ତ୍ୱ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଗୋଟିଏ ବିଶେଷ କଥା ଅଛି, ଯାହା ମୋତେ ବହୁତ ରୁଚେ।

Verse 30

प्रतिमाग्रे प्रमोदेन ग्रहभूतग्रहेषु च । चतुष्पथे तथा प्रोक्तं षट्सु दीपप्रदापनम् ॥ ३० ॥

ଆନନ୍ଦରେ ଦେବପ୍ରତିମାର ଅଗ୍ରେ ଦୀପ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ; ଗ୍ରହ ଓ ଭୂତ-ପ୍ରେତ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ସ୍ଥାନରେ ମଧ୍ୟ। ଏହିପରି ଚତୁଷ୍ପଥରେ—ଏଭଳି ଛଅ ସ୍ଥାନରେ ଦୀପଦାନ ଶାସ୍ତ୍ରୋକ୍ତ।

Verse 31

सन्निधौ स्फाटिके लिंगे शालग्रामस्य सन्निधौ । नानाभोगश्रियै प्रोक्तं दीपदानं हनूमतः ॥ ३१ ॥

ସ୍ଫଟିକ ଲିଙ୍ଗର ସନ୍ନିଧିରେ ଓ ଶାଳଗ୍ରାମର ସନ୍ନିଧିରେ ଦୀପଦାନ ଶାସ୍ତ୍ରୋକ୍ତ। ହନୁମାନ କହିଛନ୍ତି—ନାନାଭୋଗଶ୍ରୀ, ଅର୍ଥାତ୍ ବହୁବିଧ ସୁଖ-ସମୃଦ୍ଧି ପାଇଁ।

Verse 32

गणेशसन्निधौ विघ्नमहासंकटनाशने । विषव्याधिभये घोरे हनुमत्सन्निधौ स्मृतम् ॥ ३२ ॥

ଗଣେଶଙ୍କ ସନ୍ନିଧିରେ ବିଘ୍ନ ଓ ମହାସଙ୍କଟ ନାଶ ସ୍ମୃତ। ବିଷ ଓ ବ୍ୟାଧିଜନିତ ଘୋର ଭୟରେ ହନୁମାନଙ୍କ ରକ୍ଷାକାରୀ ସନ୍ନିଧି ସ୍ମରଣୀୟ।

Verse 33

दुर्गायाः सन्निधौ प्रोक्तं संग्रामे दीपदापनम् । चतुष्पथे व्याधिनष्टौ दुष्टदृष्टौ तथैव च ॥ ३३ ॥

ଦୁର୍ଗାଙ୍କ ସନ୍ନିଧିରେ ଦୀପଦାନ କହାଯାଇଛି; ସଙ୍ଗ୍ରାମ ସମୟରେ ମଧ୍ୟ। ଚତୁଷ୍ପଥରେ ବ୍ୟାଧିନାଶ ପାଇଁ ଓ ଦୁଷ୍ଟଦୃଷ୍ଟି ନିବାରଣ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ।

Verse 34

राजद्वारे बंधमुक्तौ कारागारेऽथवा मतम् । अश्वत्थवटमूले तु सर्वकार्यप्रसिद्धये ॥ ३४ ॥

ରାଜଦ୍ୱାରରେ ବନ୍ଧନମୁକ୍ତି ପାଇଁ ଦୀପଦାନ ଫଳଦାୟକ ବୋଲି ମତ; କାରାଗାରରେ ମଧ୍ୟ ତେଣୁ। କିନ୍ତୁ ଅଶ୍ୱତ୍ଥ କିମ୍ବା ବଟବୃକ୍ଷର ମୂଳେ କଲେ ସର୍ବକାର୍ଯ୍ୟସିଦ୍ଧି ହୁଏ।

Verse 35

वश्ये भये विवादे च वेश्मसंग्रामसंकटे । द्यूते दृष्टिस्तंभने च विद्वेषे मारणे तथा ॥ ३५ ॥

ବଶୀକରଣ, ଭୟ ଓ ବିବାଦରେ; ଘର-ସଙ୍କଟ ଓ ଯୁଦ୍ଧ-ଆପଦରେ; ଜୁଆରେ, ଦୃଷ୍ଟି-ସ୍ତମ୍ଭନରେ, ଦ୍ୱେଷ ସୃଷ୍ଟିରେ ଏବଂ ମାରଣ-ପ୍ରୟୋଗରେ ମଧ୍ୟ—(ଏହା) ପ୍ରୟୋଗ କରାଯାଏ।

Verse 36

मृतकोत्थापने चैव प्रतिमाचालने तथा । विषे व्याधौ ज्वरे भूतग्रहे क्रृत्याविमोचने ॥ ३६ ॥

ମୃତକ ଉତ୍ଥାପନରେ ମଧ୍ୟ, ଏବଂ ପ୍ରତିମା ଚାଳନରେ; ବିଷ, ବ୍ୟାଧି, ଜ୍ୱର, ଭୂତଗ୍ରହ (ଆବେଶ) ଓ କୃତ୍ୟା-ବନ୍ଧନରୁ ବିମୋଚନରେ ମଧ୍ୟ—(ଏହା) ପ୍ରୟୋଗ ହୁଏ।

Verse 37

क्षतग्रंथौ महारण्ये दुर्गेव्याघ्ने च दंतिनि । क्रूरसत्त्वेषु सर्वेषु शश्वदूंधविमोक्षणे ॥ ३७ ॥

କ୍ଷତ-ଗ୍ରନ୍ଥି (ଘାଉ/ଗଠି) ହେଲେ, ମହାରଣ୍ୟରେ, ଦୁର୍ଗମ ସ୍ଥାନରେ, ବ୍ୟାଘ୍ର ଓ ଦନ୍ତି (ହାତୀ) ସମ୍ମୁଖେ; ସମସ୍ତ କ୍ରୂର ସତ୍ତ୍ୱମଧ୍ୟରେ, ଏବଂ ସଦା ବିପଦ-ବିମୋଚନ ପାଇଁ—(ଏହା) ଜପ୍ୟ।

Verse 38

पथिकागमने चैव दुःस्थाने राजमोहने । आगमे निर्गमे चैव राजद्वारे प्रकीर्तितम् ॥ ३८ ॥

ପଥିକଙ୍କ ଆଗମନରେ ମଧ୍ୟ, ଦୁଃସ୍ଥାନରେ (ଅଶୁଭ/କଷ୍ଟସ୍ଥଳରେ), ରାଜମୋହ/ଭ୍ରମ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ; ଆଗମେ-ନିର୍ଗମେ ସମୟରେ ମଧ୍ୟ—ବିଶେଷତଃ ରାଜଦ୍ୱାରେ—(ଏହା) ପ୍ରକୀର୍ତିତ।

Verse 39

दीपदानं हनुमतो नात्र कार्या विचारणा ॥ ३९ ॥

ହନୁମାନଙ୍କୁ ଦୀପଦାନ ବିଷୟରେ ଏଠାରେ କୌଣସି ବିଚାରଣା ଦରକାର ନାହିଁ—ନିଶ୍ଚୟ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 40

रुद्रैकविंशपिंडांश्च त्रिधा मंडलमानकम् । लघुमानं स्मृतं पंच सप्त वा नव वा तथा ॥ ४० ॥

ଏକୋଇଶ ‘ରୁଦ୍ର’ ପିଣ୍ଡକୁ ତ୍ରିଧା ଭାଗ କଲେ ଏକ ମଣ୍ଡଳ-ମାନ ହୁଏ। ‘ଲଘୁ-ମାନ’ ପାଞ୍ଚ—କିମ୍ବା ସାତ, କିମ୍ବା ନଅ—ଏମିତି ଏକକରେ ସ୍ମୃତ ଅଟେ॥୪୦॥

Verse 41

क्षीरेण नवनूतेन दध्ना वा गोमयेन च । प्रतिमाकरणं प्रोक्तं मारुतेर्दीपदापने ॥ ४१ ॥

ମାରୁତି (ହନୁମାନ)ଙ୍କୁ ଦୀପଦାନ ପାଇଁ ପ୍ରତିମା ତିଆରି କରିବା କୁହାଯାଇଛି—କ୍ଷୀର, ନବନୀତ, ଦଧି, କିମ୍ବା ଗୋମୟ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ॥୪୧॥

Verse 42

दक्षिणाभिमुखं वीरं कृत्वा केसरिविक्रमम् ॥ ४२ ॥

ବୀରଙ୍କୁ ଦକ୍ଷିଣାଭିମୁଖ କରି, ତାଙ୍କୁ କେସରୀ-ସଦୃଶ ବିକ୍ରମଶାଳୀ କରାଗଲା॥୪୨॥

Verse 43

ऋक्षविन्यस्तपादं च किरीटेन विराजितम् । लिखेद्भित्तौ पटे वापि पीठे वा मारुतेः शुभे ॥ ४३ ॥

ଶୁଭ ମାରୁତି (ହନୁମାନ)ଙ୍କୁ ଚିତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ—ଯାହାଙ୍କ ପାଦ ଋକ୍ଷ ଉପରେ ସ୍ଥାପିତ ଓ କିରୀଟରେ ବିରାଜିତ—ଭିତ୍ତିରେ, ପଟରେ, କିମ୍ବା ପୀଠରେ॥୪୩॥

Verse 44

मालामंत्रेण दातव्यं दीपदानं हनूमतः । नित्यदीपः प्रकर्त्तव्यो द्वादशाक्षरविद्यया ॥ ४४ ॥

ହନୁମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଦୀପଦାନ ମାଳା-ମନ୍ତ୍ରରେ ଦେବା ଉଚିତ; ଏବଂ ଦ୍ୱାଦଶାକ୍ଷର ବିଦ୍ୟାଦ୍ୱାରା ନିତ୍ୟଦୀପ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ॥୪୪॥

Verse 45

विशेषस्तत्र यस्तं वै दीपदानेऽवधारय । षष्ट्यादौ च द्वितीयादाविमं दीपमितीरयेत् ॥ ४५ ॥

ସେଠାରେ ଦୀପଦାନ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଯେ ବିଶେଷ ନିୟମ ଅଛି, ତାହା ଭଲଭାବେ ଅବଧାରଣ କର। ଷଷ୍ଠୀର ଆରମ୍ଭରେ ଓ ଦ୍ୱିତୀୟାର ଆରମ୍ଭରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଦୀପକୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 46

गृहाणेति पदं पश्चाच्छेषं पूर्ववदुच्चरेत् । कूटादौ नित्यदीपे च मंत्रं सूर्याक्षरं वदेत् ॥ ४६ ॥

ତାପରେ ‘ଗୃହାଣ’ (ଗ୍ରହଣ କର) ଶବ୍ଦଟି ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ଶେଷ ଅଂଶକୁ ପୂର୍ବବତ୍ ପଢ଼ିବା ଉଚିତ। କୂଟର ଆରମ୍ଭରେ ଓ ନିତ୍ୟଦୀପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟାକ୍ଷରମୟ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 47

तत्र मालाख्यमनुना तत्तत्कार्येषु कारयेत् । गोमयेनोपलिप्तायां भूमौ तद्गतमानसः ॥ ४७ ॥

ସେଠାରେ ‘ମାଳା’ ନାମକ ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ସେ ସେ କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକ କରାଇବା ଉଚିତ। ଗୋମୟ ଲେପିତ ଭୂମିରେ ବସି ମନକୁ ସେହି (କ୍ରିୟା ଓ ଦେବତା)ରେ ନିବେଶ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 48

षट्कोणं वसुपत्रं च भूमौ रेखासमन्वितम् । कमलं च लिखेद्भद्रं तत्र दीपं निधापयेत् ॥ ४८ ॥

ଭୂମିରେ ରେଖାସହିତ ଷଟ୍କୋଣ ଓ ବସୁପତ୍ର (ଅଷ୍ଟଦଳ) ଚିତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ। ପରେ ସେଠାରେ ଭଦ୍ର କମଳ ଅଙ୍କନ କରି, ତାହାରେ ଦୀପ ରଖିବା ଉଚିତ।

Verse 49

शैवे वा वैष्णवे पीठे पूजयेदंजनासुतम् । कूटषट्कं च षट्कोणे अंतराले परलिखेत् ॥ ४९ ॥

ଶୈବ କିମ୍ବା ବୈଷ୍ଣବ ପୀଠରେ ଅଞ୍ଜନାସୁତ (ହନୁମାନ)ଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଏବଂ ଷଟ୍କୋଣର ଭିତର ଅନ୍ତରାଳ ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକରେ କୂଟଷଟ୍କ (ଛଅ କୂଟ) ମଧ୍ୟ ଅଙ୍କନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 50

षट्कोणेषु षडंगानि बीजयुक्तानि संलिखेत् । सौम्यं मध्यगतं लेख्यं तत्र संपूज्य मारुतिम् ॥ ५० ॥

ଷଟ୍କୋଣର ଛଅ କୋଣରେ ବୀଜାକ୍ଷରସହିତ ଷଡ଼ଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ଲେଖିବ। ମଧ୍ୟଭାଗରେ ସୌମ୍ୟ ଶୁଭ ମନ୍ତ୍ରରୂପ ଲେଖି, ସେଠାରେ ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜା କରି ମାରୁତି (ହନୁମାନ)ଙ୍କୁ ଆରାଧନା କରିବ॥୫୦॥

Verse 51

षट्कोणेषु षडंगानि नामानि च पुरोक्तवत् । वसुपत्रे क्रमात्पूज्या अष्टावेते च वानराः ॥ ५१ ॥

ଷଟ୍କୋଣଗୁଡ଼ିକରେ ପୂର୍ବୋକ୍ତ ପ୍ରକାରେ ଷଡ଼ଙ୍ଗ ଓ ସେମାନଙ୍କ ନାମ ବିନ୍ୟାସ କରିବ। ବସୁମାନଙ୍କ ଅଷ୍ଟଦଳ ପଦ୍ମରେ କ୍ରମକ୍ରମେ ଏହି ଆଠ ‘ବାନର’ଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବ॥୫୧॥

Verse 52

सुग्रीवायांगदायाथ सुषेणाय नलाय च । नीलायाथो जांबवते प्रहस्ताय तथैव च ॥ ५२ ॥

ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ଓ ଅଙ୍ଗଦଙ୍କୁ; ତଥା ସୁଷେଣଙ୍କୁ ଓ ନଳଙ୍କୁ; ନୀଳଙ୍କୁ, ଜାମ୍ବବାନଙ୍କୁ, ଏବଂ ସେହିପରି ପ୍ରହସ୍ତଙ୍କୁ (ପୂଜା ଅର୍ପଣ କରିବ)॥୫୨॥

Verse 53

सुवेषाय ततः पश्चाद्यजेत्षडंगदेवताः । आदावंजनापुत्राय ततश्च रुद्रमूर्तये ॥ ५३ ॥

ତାପରେ ସୁବେଷଙ୍କୁ ପୂଜା କରି, ପରେ ଷଡ଼ଙ୍ଗ-ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ଯଜନ କରିବ। ପ୍ରଥମେ ଅଞ୍ଜନାପୁତ୍ରଙ୍କୁ, ତାପରେ ରୁଦ୍ରମୂର୍ତ୍ତିଙ୍କୁ (ଅର୍ପଣ କରିବ)॥୫୩॥

Verse 54

ततो वायुसुतायाथ जानकीजीवनाय च । रामदूताय ब्रह्मास्त्रनिवारणाय तत्परम् ॥ ५४ ॥

ତାପରେ ବାୟୁସୁତ (ହନୁମାନ)ଙ୍କୁ—ଯିଏ ଜାନକୀଙ୍କ ଜୀବନସ୍ୱରୂପ; ରାମଦୂତଙ୍କୁ, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମାସ୍ତ୍ର ନିବାରଣରେ ସଦା ତତ୍ପର ଥିବାଙ୍କୁ (ପୂଜା ଅର୍ପଣ କରିବ)॥୫୪॥

Verse 55

पंचोपचारैः संपूज्य देशकालौ च कीर्तेत् । कुशोदकं समादाय दीपमंत्रं समुञ्चरेत् ॥ ५५ ॥

ପଞ୍ଚୋପଚାରରେ ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜା କରି ଦେଶ ଓ କାଳକୁ କୀର୍ତ୍ତନ କରିବ। ପରେ କୁଶାସଂଯୁକ୍ତ ଜଳ ନେଇ ଦୀପମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବ॥୫୫॥

Verse 56

उत्तगभिमुखो जप्त्वा साधयेत्साधकोत्तमः । तं मंत्रं कूटधा जप्त्वा जलं भूमौ विनिक्षिपेत् ॥ ५६ ॥

ଉତ୍ତରମୁଖ ହୋଇ ଜପ କରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସାଧକ କ୍ରିୟା ସିଦ୍ଧ କରିବ। ସେହି ମନ୍ତ୍ରକୁ ଗୁପ୍ତଭାବେ ଜପ କରି ଜଳକୁ ଭୂମିରେ ନିକ୍ଷେପ କରିବ॥୫୬॥

Verse 57

ततः करपुटं कृत्वा यथाशक्ति जपेन्मनुम् । अनेन दीपवर्येण उदङ्मुखगतेन वै ॥ ५७ ॥

ତାପରେ କରପୁଟ କରି ଯଥାଶକ୍ତି ମନ୍ତ୍ର ଜପ କରିବ। ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦୀପକୁ ସମ୍ମୁଖରେ ରଖି, ଉତ୍ତରମୁଖ ହୋଇ (ଜପ କରିବ)॥୫୭॥

Verse 58

तथा विधेहि हनुमन्यथा स्युर्मे मनोरथाः । त्रयोदशैवं द्रव्याणि गोमयं मृत्तिका मसी ॥ ५८ ॥

ହେ ହନୁମାନ! ମୋର ମନୋରଥ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବା ପରି ଏମିତି ବିଧାନ କର। ଏଭଳି ତେରଟି ଦ୍ରବ୍ୟ—ଗୋମୟ, ମୃତ୍ତିକା, ମସି (ଆଦି)॥୫୮॥

Verse 59

अलक्तं दरदं रक्तचंदनं चंदनं मधु । कस्तूरिका दधि क्षीरं नवनीतं धृतं तथा ॥ ५९ ॥

ଅଲକ୍ତ, ଦରଦ, ରକ୍ତଚନ୍ଦନ, ଚନ୍ଦନ, ମଧୁ, କସ୍ତୂରୀ, ଦଧି, କ୍ଷୀର, ନବନୀତ ଏବଂ ଘୃତ ମଧ୍ୟ (ଦ୍ରବ୍ୟ)॥୫୯॥

Verse 60

गोमयं द्विविधं तत्र प्रोक्तं गोमहिषीभवम् । पश्चाद्विनष्टद्रव्याप्तौ माहिषं गोमयं स्मृतम् ॥ ६० ॥

ସେଠାରେ ଗୋମୟ ଦୁଇ ପ୍ରକାର ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି—ଗାଈଜାତ ଓ ମହିଷୀଜାତ। ପରେ ଯଥୋଚିତ ଦ୍ରବ୍ୟ ନଷ୍ଟ କିମ୍ବା ଅଲଭ୍ୟ ହେଲେ ମହିଷୀର ଗୋମୟକୁ ମଧ୍ୟ ‘ଗୋମୟ’ ଭାବେ ଗ୍ରହଣୀୟ ବୋଲି ସ୍ମୃତି କହେ।

Verse 61

पथिकागमने दूरान्महादुर्गस्य रक्षणे । बालादिरक्षणे चैव चौरादिभयनाशने ॥ ६१ ॥

ଏହା ଦୂରକୁ ଯାଇଥିବା ପଥିକଙ୍କୁ ପୁନଃ ଫେରାଇ ଆଣିବାରେ, ମହାଦୁର୍ଗର ରକ୍ଷାରେ, ଶିଶୁ ଆଦିଙ୍କ ସୁରକ୍ଷାରେ ଏବଂ ଚୋର ଆଦିଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଭୟ ନାଶରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ।

Verse 62

स्त्रीवश्यादिषु कार्येषु शस्तं गोगोमयं मने । भूमिस्पृष्टं न तद्ग्राह्यमंतरिक्षाञ्च भाजने ॥ ६२ ॥

ସ୍ତ୍ରୀବଶ୍ୟ ଆଦି କାର୍ଯ୍ୟରେ ଗୋ-ଗୋମୟକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶୁଦ୍ଧିକାରକ ଦ୍ରବ୍ୟ ବୋଲି ମନାଯାଇଛି। କିନ୍ତୁ ଯାହା ଭୂମିକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରିଛି ତାହା ଗ୍ରହଣୀୟ ନୁହେଁ; ଭୂମିସ୍ପର୍ଶ ନଥିବା ପାତ୍ରରେ ରଖିବା ଉଚିତ।

Verse 63

चतुर्विधा मृत्तिका तु श्वेता पीतारुणासिता । तत्र गोपीचंदनं तु हरितालं च गौरिकम् ॥ ६३ ॥

ପୂଜାର ମୃତ୍ତିକା ଚାରି ପ୍ରକାର—ଶ୍ୱେତ, ପୀତ, ଅରୁଣ (ଲାଲ) ଓ ଅସିତ (କଳା)। ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗୋପୀଚନ୍ଦନ, ହରିତାଳ ଓ ଗୌରିକା ମଧ୍ୟ ବିଶେଷ ପବିତ୍ର ମୃତ୍ତିକା/ଖନିଜ ଭାବେ ଗଣ୍ୟ।

Verse 64

मषी लाक्षारसोद्भूता सर्वं वान्यत्स्फुटं मतम् । कृत्वा गोपीचदंनेन चतुरस्रं गृहं सुधीः ॥ ६४ ॥

ଲାକ୍ଷାରସରୁ ତିଆରି ମସି ପ୍ରଶଂସିତ; ଏବଂ ଲେଖନରେ ବ୍ୟବହୃତ ଅନ୍ୟ ସବୁକିଛି ମଧ୍ୟ ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ସୁସ୍ପଷ୍ଟ ହେବା ଉତ୍ତମ ବୋଲି ମନାଯାଇଛି। ଗୋପୀଚନ୍ଦନରେ ଚତୁରସ୍ର ସୀମା ଆଙ୍କି, ପରେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ୟକ୍ତି ନିୟତ ଲେଖନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 65

तन्मध्ये माहिषेणाथ कुर्यान्मूर्तिं हनूमतः । बीजं क्रोधाञ्च तत्पुच्छं लिखेन्मंत्री समाहितः ॥ ६५ ॥

ସେହି ଯନ୍ତ୍ରର ମଧ୍ୟଭାଗରେ, ହେ ନାଥ, ମହିଷର ପିତ୍ତଦ୍ୱାରା ହନୁମାନଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତି ଗଢ଼ିବା ଉଚିତ। ସମାହିତ ମନରେ ମନ୍ତ୍ରୀ ତାଙ୍କ ପୁଛରେ ବୀଜ ଓ କ୍ରୋଧାକ୍ଷର ଲେଖୁ।

Verse 66

तैलेन स्नापयेन्मूर्तिं गुडेन तिलकं चरेत् । शतपत्रसमो धूपः शालनिर्याससंभवः ॥ ६६ ॥

ମୂର୍ତ୍ତିକୁ ତେଲରେ ସ୍ନାନ କରାଇ, ଗୁଡ଼ରେ ତିଳକ କରିବ। ଧୂପ ଶତପତ୍ର ପଦ୍ମ ସମ ସୁଗନ୍ଧିତ ହେଉ, ଶାଳବୃକ୍ଷର ନିର୍ୟାସରୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ।

Verse 67

कुर्य्याञ्च तैलदीपं तु वर्तिपंचकसंयुतम् । दध्योदनेन नैवेद्यं दद्यात्साधकसत्तमः ॥ ६७ ॥

ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସାଧକ ପାଞ୍ଚଟି ବତି ସହିତ ତେଲଦୀପ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରି, ନୈବେଦ୍ୟ ଭାବେ ଦହି-ଅନ୍ନ ଅର୍ପଣ କରୁ।

Verse 68

वारत्रयं कंठदेशे सशेषविषमुञ्चरन् । एवं कृते तु नष्टानां महिषीणां गवामपि ॥ ६८ ॥

କଣ୍ଠଦେଶରେ ଅବଶିଷ୍ଟ ବିଷକୁ ତିନିଥର ମୁକ୍ତ କରୁ। ଏଭଳି କଲେ ହରାଇଥିବା ମହିଷୀ ଓ ଗାଈମାନେ ମଧ୍ୟ ପୁନଃ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 69

दासीदासादिकानां च नष्टानां प्राप्तिरीरिता । चौरादिदुष्टसत्त्वानां सर्पादीनां भये पुनः ॥ ६९ ॥

ଦାସୀ-ଦାସ ଆଦି ଯାହା ନଷ୍ଟ ହୋଇଥାଏ, ତାହାର ପ୍ରାପ୍ତି ମଧ୍ୟ କଥିତ। ଏବଂ ଚୋର ଆଦି ଦୁଷ୍ଟ ସତ୍ତ୍ୱ ଓ ସର୍ପାଦିର ଭୟ ସମୟରେ ପୁନଃ ରକ୍ଷା ମିଳେ।

Verse 70

तालेन च चतुर्द्वारं गृहं कृत्वा सुशोभनम् । पूर्वद्वारे गजः स्थाप्यो दक्षिणे महिषस्तथा ॥ ७० ॥

ତାଳ-ପ୍ରମାଣରେ ଚାରି ଦ୍ୱାରଯୁକ୍ତ ସୁଶୋଭିତ ଗୃହ ନିର୍ମାଣ କରି, ପୂର୍ବଦ୍ୱାରେ ଗଜକୁ ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣଦ୍ୱାରେ ତଥା ମହିଷକୁ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 71

सर्पस्तु पश्चिमे द्वारे व्याघ्रश्चैवोत्तरे तथा । एवं क्रमेण खड्गं च क्षुरिकादंडमुद्गरान् ॥ ७१ ॥

ପଶ୍ଚିମଦ୍ୱାରେ ସର୍ପକୁ ଏବଂ ଉତ୍ତରଦ୍ୱାରେ ତଥା ବ୍ୟାଘ୍ରକୁ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି କ୍ରମରେ ଖଡ୍ଗ, କ୍ଷୁରିକା, ଦଣ୍ଡ ଓ ମୁଦ୍ଗରକୁ ମଧ୍ୟ ବିନ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 72

विलिख्य मध्ये मूर्तिं च महिषीगोमयेन वै । कृत्वा डमरुहस्तां च चकिताक्षीं प्रयत्नतः ॥ ७२ ॥

ତାପରେ ମଧ୍ୟଭାଗରେ ମହିଷୀ-ଗୋମୟ ଦ୍ୱାରା ମୂର୍ତ୍ତିକୁ ରେଖାଙ୍କନ କରି, ପ୍ରୟାସପୂର୍ବକ ଡମରୁ-ହସ୍ତା ଏବଂ ଚକିତ, ବିସ୍ତୃତ ନୟନଯୁକ୍ତ ରୂପ ଗଢ଼ିବା ଉଚିତ।

Verse 73

पयसा स्नापनं रक्तचंदनेनानुलेपनम् । जातीपुष्पैस्तु संपूज्य शुद्धधूप प्रकल्पयेत् ॥ ७३ ॥

ଦୁଧରେ ସ୍ନାନ କରାଇ, ରକ୍ତଚନ୍ଦନର ଅନୁଲେପନ କରିବା ଉଚିତ। ଜାତୀପୁଷ୍ପରେ ସମ୍ୟକ୍ ପୂଜା କରି, ଶୁଦ୍ଧ ଧୂପ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 74

घृतेन दीपं दत्त्वाथ पायसान्नं निवेदयेत् । गगनं दीपिकेंद्वाढ्यां शास्त्रं च पुरतो जपेत् ॥ ७४ ॥

ଘିଅର ଦୀପ ଅର୍ପଣ କରି, ପରେ ପାୟସାନ୍ନକୁ ନୈବେଦ୍ୟ ଭାବେ ନିବେଦନ କରିବା ଉଚିତ। ଦୀପିକା ଓ ଚନ୍ଦ୍ରାଲୋକରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଗଗନ ତଳେ, ସମ୍ମୁଖରେ ଶାସ୍ତ୍ର ଜପ/ପାଠ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 75

एवं सप्तदिनं कृत्वा मुच्यते महतो भयात् । अनयोर्भौमवारे तु कुर्यादारंभमादरात् ॥ ७५ ॥

ଏଭଳି ସାତ ଦିନ ଆଚରଣ କଲେ ମହାଭୟରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ। ଏହି ଦୁଇ ପ୍ରକାର ମଧ୍ୟରୁ ଭୌମବାର (ମଙ୍ଗଳବାର) ଆଦରେ ଆରମ୍ଭ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 76

शत्रुसेनाभये प्राप्ते गैरिकेण तु मंडलम् । कृत्वा तदंतरे तालमीष्टन्नम्रं समालिखेत् ॥ ७६ ॥

ଶତ୍ରୁସେନାର ଭୟ ଆସିଲେ ଗୈରିକ (ଲାଲ ଗେରୁ) ଦ୍ୱାରା ମଣ୍ଡଳ କରି, ତାହାର ଭିତରେ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ସାନା ନମ୍ର ତାଳଗଛକୁ ସାବଧାନରେ ଅଙ୍କନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 77

तत्रावलंबमानां च प्रतिमां गोमयेन तु । वामहस्तेन तालाग्रं दक्षिणे ज्ञानमुद्रिका ॥ ७७ ॥

ସେଠାରେ ଗୋମୟ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିମା ତିଆରି କରି ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ। ତାହାର ବାମହସ୍ତରେ ତାଳପତ୍ରର ଅଗ୍ରଭାଗ ଓ ଦକ୍ଷିଣହସ୍ତରେ ଜ୍ଞାନମୁଦ୍ରା ରହିବ।

Verse 78

तालमूलात्स्वकाष्टायां मार्गे हस्तमिते गृहम् । चतुरस्र विधायाथ तन्मध्ये मूर्तिमालिखेत् ॥ ७८ ॥

ତାଳଗଛର ମୂଳଠାରୁ, ପଥରେ ରଖା ନିଜ କାଠପଟି ଉପରେ, ଏକ ହସ୍ତମିତ ଗୃହସ୍ଥାନ ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ। ତାହାକୁ ଚତୁରସ୍ର କରି ମଧ୍ୟରେ ମୂର୍ତ୍ତି ଅଙ୍କନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 79

दक्षिणाभिमुखीं रम्यां हृदये विहितांजलिम् । तोयेन स्नानगंधादि यथासंभवमर्पयेत् ॥ ७९ ॥

ଦକ୍ଷିଣମୁଖୀ ହୋଇ, ରମ୍ୟ ଓ ସଂଯତ ଭାବରେ, ହୃଦୟରେ ଅଞ୍ଜଳି ଧରି, ଯଥାସମ୍ଭବ ସ୍ନାନାର୍ଥ ଜଳ ଓ ଗନ୍ଧାଦି ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 80

कृशारान्नं च नैवेद्यं साज्यं तस्यै निवेदयेत् । किलिद्वयं जपं प्रोक्तमेवं कुर्याद्दिने दिने ॥ ८० ॥

ତାଙ୍କୁ ଘିଅ ସହିତ କୃଶାରାନ୍ନକୁ ନୈବେଦ୍ୟ ଭାବେ ନିବେଦନ କରିବା ଉଚିତ। ‘କିଲିଦ୍ୱୟ’ ନାମକ ଜପ କୁହାଯାଇଛି; ଏଭଳି ଦିନେ ଦିନେ କରିବା ଉଚିତ॥୮୦॥

Verse 81

एवं कृते भवेच्छीघ्रं पथिकानां समागमः । श्यामपाषाणखण्डेन लिखित्वा भूपतेर्गृहम् ॥ ८१ ॥

ଏଭଳି କଲେ ଶୀଘ୍ରେ ପଥିକମାନଙ୍କ ସମାଗମ ହେବ। କଳା ପାଷାଣଖଣ୍ଡରେ ଲେଖି ଭୂପତିଙ୍କ ଗୃହକୁ ଚିହ୍ନିତ କରିବା ଉଚିତ॥୮୧॥

Verse 82

प्राकारं तु चतुर्द्वारयुक्तं द्वारेषु तत्र वै । अन्योन्यपुच्छ रिधित्रययुक्तां हनूमतः ॥ ८२ ॥

ଚାରି ଦ୍ୱାରଯୁକ୍ତ ପ୍ରାକାର ନିର୍ମାଣ କରିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ସେହି ଦ୍ୱାରଗୁଡ଼ିକରେ ହନୁମାନଙ୍କ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ପରସ୍ପର ଜଡିତ ‘ପୁଛ’ ଚିହ୍ନଯୁକ୍ତ ତ୍ରିବିଧ ବ୍ୟବସ୍ଥା ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ॥୮୨॥

Verse 83

कुर्यान्मूर्तिं गोमयेन धत्तूरकुसुमैयजेत् । जटामांसीभवं धूपं तैलाक्तघृतदीपकम् ॥ ८३ ॥

ଗୋମୟରେ ମୂର୍ତ୍ତି ତିଆରି କରି ଧତ୍ତୂର ପୁଷ୍ପରେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଜଟାମାଂସୀଜନିତ ଧୂପ ଅର୍ପଣ କରି, ତେଲ ଲେପିତ ବତି ସହ ଘିଅ ଦୀପ ଜ୍ୱାଳାଇବା ଉଚିତ॥୮୩॥

Verse 84

नैवेद्यं तिलतैलाक्तसक्षारा माषरोटिका । ध्येयो दक्षिणहस्तेन रोटिकां भक्षयन्हरिः ॥ ८४ ॥

ନୈବେଦ୍ୟ ଭାବେ ତିଳତେଲ ଲେପିତ, କ୍ଷାର-ଲବଣମିଶ୍ରିତ ମାଷର ରୋଟିକା ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ। ହରି ଦକ୍ଷିଣ ହସ୍ତରେ ସେହି ରୋଟିକା ଭକ୍ଷଣ କରୁଛନ୍ତି ବୋଲି ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ॥୮୪॥

Verse 85

वामहस्तेन पाषाणैस्त्रासयन्परसैनिकान् । प्नारयन्भ्रुकुटीं बद्ध्वा भीषयन्मथयन्स्थितः ॥ ८५ ॥

ସେ ବାମହସ୍ତରେ ପାଷାଣ ଛାଡ଼ି ଶତ୍ରୁସେନାକୁ ଭୟଭୀତ କଲା; ଭୃକୁଟି ବାନ୍ଧି ଧମକ ଦେଇ ତାଙ୍କର ବ୍ୟୂହକୁ ଅସ୍ଥିର କରି ସେଠାରେ ଦଢ଼ ହୋଇ ରହିଲା।

Verse 86

जपेञ्च भुग्भुगिति वै सहस्रं ध्यानतत्परः । एवं कृतविधानेन परसैन्यं विनाशयेत् ॥ ८६ ॥

ଧ୍ୟାନରେ ତତ୍ପର ହୋଇ ‘ଭୁଗ୍ ଭୁଗ୍’ ମନ୍ତ୍ରକୁ ସହସ୍ରବାର ଜପ କରିବା ଉଚିତ। ଏହିପରି ବିଧିମତେ କଲେ ଶତ୍ରୁସେନାର ବିନାଶ ହୁଏ।

Verse 87

रक्षा भवति दुर्गाणां सत्यं सत्य न संशयः । प्रायोगा बहवस्तत्र संक्षेपाद्गदिता मया ॥ ८७ ॥

ଦୁର୍ଗତିକାଳରେ ଏହାମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ରକ୍ଷା ହୁଏ—ସତ୍ୟ, ସତ୍ୟ; ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ସେଠାରେ ଅନେକ ପ୍ରୟୋଗ ଅଛି; ମୁଁ ସଂକ୍ଷେପରେ କହିଛି।

Verse 88

प्रत्यहं यो विधानेन दीपदानं हनूमतः । तस्यासाध्यं न वै किंचिद्विद्यते भुवनत्रये ॥ ८८ ॥

ଯେ ପ୍ରତିଦିନ ବିଧିମତେ ହନୁମାନଙ୍କୁ ଦୀପଦାନ କରେ, ତାହା ପାଇଁ ତ୍ରିଭୁବନରେ କିଛି ମଧ୍ୟ ଅସାଧ୍ୟ ନୁହେଁ।

Verse 89

न देयं दुष्टहृदये दुष्टचिंतनबुद्धये । अविनीताय शिष्याय पिशुनाय कदाचन ॥ ८९ ॥

ଦୁଷ୍ଟହୃଦୟ ଓ ଦୁଷ୍ଟଚିନ୍ତନରେ ଲଗ୍ନ ବୁଦ୍ଧି ଥିବା ଲୋକକୁ—ଅବିନୀତ ଶିଷ୍ୟକୁ, ଏବଂ ପିଶୁନ (ଚୁଗଲଖୋର)କୁ—କେବେ ମଧ୍ୟ (ଏହି ଗୁପ୍ତ ଶିକ୍ଷା) ଦେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।

Verse 90

कृतघ्नाय न दातव्यं दातव्यं च परीक्षिते । बहुना किमिहोक्तेन सर्वं दद्यात्कपीश्वरः ॥ ९० ॥

କୃତଘ୍ନକୁ କିଛି ଦେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଦାନ ତ ପରୀକ୍ଷା କରି ଦେବା ଉଚିତ୍। ଏଠାରେ ଅଧିକ କହି କ’ଣ—କପୀଶ୍ୱର ସର୍ବସ୍ୱ ଦେଇଦେଲେ।

Verse 91

अथ मन्त्रान्तरं वक्ष्ये तत्त्वज्ञानप्रदायकम् । तारो नमो हनुमते जाठरत्रयमीरयेत् ॥ ९१ ॥

ଏବେ ମୁଁ ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞାନ ଦେଇଥିବା ଅନ୍ୟ ମନ୍ତ୍ର କହୁଛି। ପ୍ରଥମେ ‘ତାର’ (ପ୍ରଣବ) ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ପରେ ‘ନମୋ ହନୁମତେ’ କହି, ତାପରେ ‘ଜାଠର’ର ତିନି ଧ୍ୱନି ଉଚ୍ଚାରଣ କର।

Verse 92

दनक्षोभं समाभाष्य संहरद्वयमीरयेत् । आत्मतत्त्वं ततः पश्चात्प्रकाशययुगं ततः ॥ ९२ ॥

‘ଦନକ୍ଷୋଭ’ ପାଠ କରି ସାରି, ପରେ ‘ସଂହାର’ର ଦୁଇଟି ସୂତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ୍। ତାପରେ ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରି, ଶେଷରେ ‘ପ୍ରକାଶ’ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଯୁଗଳ ଶିଖାଇବା ଉଚିତ୍।

Verse 93

वर्मास्त्रवह्निजायांतः सार्द्धूषड्विंशदर्णवान् । वसिष्ठोऽस्य मुनिश्छन्दोऽनुष्टुप् च देवताः पुनः ॥ ९३ ॥

ଏହି ମନ୍ତ୍ର ‘ବର୍ମାସ୍ତ୍ର’ ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ‘ବହ୍ନିଜାୟା’ରେ ସମାପ୍ତ; ଏଥିରେ ସର୍ବମୋଟ ଛବିଶି ଅକ୍ଷର ଅଛି। ଏହାର ଋଷି ବସିଷ୍ଠ, ଛନ୍ଦ ଅନୁଷ୍ଟୁପ୍, ଏବଂ ଅଧିଷ୍ଠାତୃ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ (ତଦନୁସାରେ) ଜ୍ଞେୟ।

Verse 94

हनुमान्मुनिसप्तर्तुवेदाष्टनिगमैः क्रमात् । मंत्रार्णैश्च षडंगानि कृत्वा ध्यायेत्कपीश्वरम् ॥ ९४ ॥

କ୍ରମାନୁସାରେ ହନୁମାନ, ମୁନିମାନେ, ସାତ ଋତୁ, ବେଦ, ଏବଂ ଆଠ ନିଗମ—ଏମାନଙ୍କ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ମନ୍ତ୍ରାକ୍ଷର ଦ୍ୱାରା ଷଡ଼ଙ୍ଗ-ନ୍ୟାସ କରି, ପରେ କପୀଶ୍ୱର (ହନୁମାନ)ଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ୍।

Verse 95

जानुस्थावामबाहुं च ज्ञानमुद्रापरं हृदि । अध्यात्मचित्तमासीनं कदलीवनमध्यगम् ॥ ९५ ॥

ସେ ବାମ ବାହୁକୁ ଜାନୁ ଉପରେ ରଖି, ହୃଦୟେ ଜ୍ଞାନମୁଦ୍ରା ଧାରଣ କରି, ଅଧ୍ୟାତ୍ମଚିନ୍ତନରେ ଲୀନ ହୋଇ କଦଳୀବନ ମଧ୍ୟରେ ଆସୀନ ଥିଲେ।

Verse 96

बालार्ककोटिप्रतिमं ध्यायेज्ज्ञानप्रदं हरिम् । ध्यात्वैवं प्रजपेल्लक्षं दशांशं जुहुयात्तिलैः ॥ ९६ ॥

କୋଟି ଉଦୟ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସଦୃଶ ତେଜସ୍ବୀ, ଜ୍ଞାନଦାତା ହରିଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ଏଭଳି ଧ୍ୟାନ କରି ମନ୍ତ୍ରକୁ ଏକ ଲକ୍ଷ ଜପ କରି, ତିଳଦ୍ୱାରା ତାହାର ଦଶାଂଶ ହୋମ କରିବା।

Verse 97

साज्यैः संपूजयेत्पीठे पूर्वोक्ते पूर्ववत्प्रभुम् । जप्तोऽयं मदनक्षोभं नाशयत्येव निश्चितम् ॥ ९७ ॥

ପୂର୍ବୋକ୍ତ ପୀଠରେ ପୂର୍ବବିଧି ଅନୁସାରେ ଘୃତମିଶ୍ରିତ ଆହୁତି ସହ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ସମ୍ୟକ୍ ପୂଜା କରିବା। ଏହି ଜପ ନିଶ୍ଚୟ ମଦନଜନିତ କ୍ଷୋଭକୁ ନାଶ କରେ।

Verse 98

तत्त्वज्ञानमवाप्नोति कपींद्रस्य प्रसादतः । अथ मंत्रातरं वाक्ष्ये भूतविद्रावणं परम् ॥ ९८ ॥

କପୀନ୍ଦ୍ର (ହନୁମାନ)ଙ୍କ ପ୍ରସାଦରୁ ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞାନ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ। ଏବେ ଭୂତ-ପ୍ରେତାଦିକୁ ଦୂର କରୁଥିବା ପରମ ଅନ୍ୟ ମନ୍ତ୍ର ମୁଁ କହିବି।

Verse 99

तारः काशींकुक्षिपरवराहश्चांजनापदम् । पवनो वनपुत्रांते आवेशिद्वयमीरयेत् ॥ ९९ ॥

କ୍ରମେ ‘ତାର’, ‘କାଶୀ’, ‘କୁକ୍ଷି’, ‘ପର’, ‘ବରାହ’ ଏବଂ ‘ଚାଞ୍ଜନାପଦ’ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି; ପରେ ‘ବନପୁତ୍ରା’ର ଶେଷରେ ‘ପବନ’ କହିବା—ଏହିପରି ‘ଆବେଶି’ ନାମକ ଦ୍ୱୟ ଉଚ୍ଚାରିତ ହୁଏ।

Verse 100

तारः श्रीहनुमत्यश्चादस्त्ररचभुजाक्षरः । ब्रह्मा मुनिः स्याद्गायत्री छंदोऽत्र देवता पुनः ॥ १०० ॥

ବୀଜାକ୍ଷର ‘ତାର’ (ଓଁ); ‘ଶ୍ରୀ’ ଓ ‘ହନୁମତୀ’ ସହ ଯୁକ୍ତ ହେଲେ ଭୁଜାକ୍ଷରଯୁକ୍ତ ଅସ୍ତ୍ରରୂପ ମନ୍ତ୍ର ହୁଏ। ଏଠାରେ ଋଷି ବ୍ରହ୍ମା, ଛନ୍ଦ ଗାୟତ୍ରୀ, ଦେବତା ପୁନଃ ପୂର୍ବୋକ୍ତ॥୧୦୦॥

Verse 101

हनुमान्कमला बीजं फट् शक्तिः परिकीर्तितः । षड्दीर्घाढ्येन बीजेन षडङ्गानि समाचरेत् ॥ १०१ ॥

‘ହନୁମାନ୍-କମଲା’ ବୀଜ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି, ଏବଂ ‘ଫଟ୍’ ଶକ୍ତି ଭାବେ ପରିକୀର୍ତ୍ତିତ। ଛଅ ଦୀର୍ଘ ସ୍ୱରଯୁକ୍ତ ବୀଜରେ ଷଡ଼ଙ୍ଗ-ନ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ॥୧୦୧॥

Verse 102

आंजनेय पाटलास्यं स्वर्णाद्रिसमविग्रहम् । पारिजातद्रुमूलस्थं चिंतयेत्साधकोत्तमः ॥ १०२ ॥

ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସାଧକ ଆଞ୍ଜନେୟ (ହନୁମାନ)ଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରୁ—ପାଟଳବର୍ଣ୍ଣ ମୁଖ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପର୍ବତ ସମ ଦେହ, ଏବଂ ପାରିଜାତ ବୃକ୍ଷମୂଳେ ଅଧିଷ୍ଠିତ॥୧୦୨॥

Verse 103

एवं ध्यात्वा जपेल्लक्षं दशांशं जुहुयात्तिलैः । त्रिमध्वक्तैर्यंजत्पीठे पूर्वोक्तेपूर्ववत्सुधीः ॥ १०३ ॥

ଏଭଳି ଧ୍ୟାନ କରି ବୁଦ୍ଧିମାନ ସାଧକ ଏକ ଲକ୍ଷ ଜପ କରୁ; ପରେ ତାହାର ଦଶାଂଶ ତିଳରେ—ତ୍ରିମଧୁ ଲେପିତ କରି—ପୂର୍ବୋକ୍ତ ଯଜ୍ଞପୀଠରେ ପୂର୍ବବତ୍ ବିଧିରେ ହୋମ କରୁ॥୧୦୩॥

Verse 104

अनेन मनुना मंत्री ग्रहग्रस्तं प्रमार्जयेत् । आक्रंदंस्तं विमुच्याथ ग्रहः शीघ्रं पलायते ॥ १०४ ॥

ଏହି ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ମନ୍ତ୍ରବିଦ୍ ଗ୍ରହଗ୍ରସ୍ତ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ପ୍ରମାର୍ଜନ (ଶୁଦ୍ଧି-ସ୍ପର୍ଶ) କରିବା ଉଚିତ। ସେ ଆକ୍ରନ୍ଦନ କରି କରି ମୁକ୍ତ ହୁଏ, ଏବଂ ଗ୍ରହ ଶୀଘ୍ର ପଳାୟନ କରେ॥୧୦୪॥

Verse 105

मनवोऽमी सदागोप्या न प्रकाश्या यतस्ततः । परीक्षिताय शिष्याय देया वा निजसूनवे ॥ १०५ ॥

ଏହି ପବିତ୍ର ଉପଦେଶ ସଦା ଗୋପନୀୟ; ଏଠି-ସେଠି ପ୍ରକାଶ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ପରୀକ୍ଷିତ ଶିଷ୍ୟକୁ—ନହେଲେ ନିଜ ପୁତ୍ରକୁ—ଦେବା ଉଚିତ।

Verse 106

हनुमद्भजनासक्तः कार्तवीर्यार्जुनं सुधीः । विशेषतः समाराध्य यथोक्तं फलमाप्नुयात् ॥ १०६ ॥

ହନୁମାନ ଭଜନରେ ଆସକ୍ତ ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ୟକ୍ତି ବିଶେଷତଃ କାର୍ତ୍ତବୀର୍ୟାର୍ଜୁନଙ୍କୁ ଯଥୋକ୍ତ ଭାବେ ସମାରାଧନା କଲେ, ପୂର୍ବୋକ୍ତ ଫଳ ଯଥାର୍ଥରେ ପାଇବ।

Verse 107

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने तृतीयपादे दीपविधिनिरूपणं नाम पञ्चसप्ततितमोऽध्यायः ॥ ७५ ॥

ଏହିପରି ଶ୍ରୀ ବୃହନ୍ନାରଦୀୟ ପୁରାଣର ପୂର୍ବଭାଗର ବୃହଦୁପାଖ୍ୟାନର ତୃତୀୟ ପାଦରେ ‘ଦୀପବିଧି-ନିରୂପଣ’ ନାମକ ପଞ୍ଚସପ୍ତତିତମ (୭୫ତମ) ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।