The Explanation of Sandhyā and Related Daily Observances (Saṅdhyā-ādi Nitya-karma-Vidhi)

Verse 1

सनत्कुमार उवाच । ततः श्वासानुसारेण दत्वा पादं महीतले । समुद्र मेखले देवि पर्वतस्तनमण्डले 1. ॥ १ ॥

ସନତ୍କୁମାର କହିଲେ: ତାପରେ ଶ୍ୱାସର ଲୟ ଅନୁସାରେ ପାଦକୁ ମହୀତଳେ ରଖୁ—ହେ ଦେବୀ—ସମୁଦ୍ରମେଖଳାବେଷ୍ଟିତ ଓ ପର୍ବତସ୍ତନମଣ୍ଡଳଶୋଭିତ ପୃଥିବୀକୁ (ଧ୍ୟାନ କରି)।

Verse 2

विष्णुपत्नि नमस्तुभ्यं पादस्पर्शं क्षमस्व मे । इति भूमिं तु सम्प्रार्थ्य विहरेच्च यथाविधि ॥ २ ॥

“ହେ ବିଷ୍ଣୁପତ୍ନୀ ଭୂମିଦେବୀ, ତୁମକୁ ନମସ୍କାର। ମୋ ପାଦସ୍ପର୍ଶକୁ କ୍ଷମା କର।” ଏଭଳି ଭୂମିକୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରି, ପରେ ବିଧିମତେ ବିହରଣ କରୁ।

Verse 3

रक्षः कोणे ततो ग्रामाद्गत्वा मन्त्रमुदीरयेत् । गच्छन्तु ऋषयो देवाः पिशाचा ये च गुह्यकाः ॥ ३ ॥

ତାପରେ ଗ୍ରାମରୁ ରାକ୍ଷସ-କୋଣକୁ ଯାଇ ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରୁ: “ଋଷିମାନେ ଓ ଦେବମାନେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରନ୍ତୁ; ଏବଂ ପିଶାଚମାନେ ଓ ଗୁହ୍ୟକ ନାମରେ ପରିଚିତମାନେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରନ୍ତୁ।”

Verse 4

पितृभूतगणाः सर्वे करिष्ये मलमोचनम् । इति तालत्रयं दत्वा शिरः प्रावृत्य वाससा ॥ ४ ॥

ହେ ପିତୃଗଣ ଓ ଭୂତଗଣ ସମସ୍ତେ, ମୁଁ ଏବେ ମଳମୋଚନ କରିବି। ଏହିପରି କହି ତିନିଥର ତାଳି ଦେଇ, ବସ୍ତ୍ରରେ ଶିର ଢାକି ଅଗ୍ରସର ହୁଏ।

Verse 5

दक्षिणाभिमुखं रात्रौ दिवा स्थित्वा ह्युदङ्मुखः । मलं विसृज्य शौचं तु मृदाद्भिः समुपाचरेत् ॥ ५ ॥

ରାତିରେ ଦକ୍ଷିଣମୁଖ ହୋଇ, ଦିନେ ଉତ୍ତରମୁଖ ହୋଇ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରହିବା ଉଚିତ। ମଳ ବିସର୍ଜନ ପରେ ମୃଦା (ମାଟି) ଓ ଜଳଦ୍ୱାରା ବିଧିମତେ ଶୌଚ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 6

एका लिङ्गे गुदे तिस्रो दश वामकरे मृदः । करयोः सप्त वै दद्यात्त्रित्रिवारं च पादयोः ॥ ६ ॥

ଲିଙ୍ଗରେ ଏକଥର, ଗୁଦାରେ ତିନିଥର, ବାମହାତରେ ଦଶଥର ମୃଦା ଲଗାଇବା ଉଚିତ। ଉଭୟ ହାତରେ ସାତଥର ଏବଂ ପାଦରେ ତିନି-ତିନିଥର କରିବା ଉଚିତ।

Verse 7

एवं शौचं विधायाथ गण्डूषान्द्वादशैव तु । कृत्वा वनस्पतिं चाथ प्रार्थयेन्मनुनामुना ॥ ७ ॥

ଏପରି ଶୌଚ କରି ସାରି, ଦ୍ୱାଦଶ ଗଣ୍ଡୂଷ (କୁଳ୍ଲା) କରିବା ଉଚିତ। ତାପରେ ‘ବନସ୍ପତି’ଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କରି, ଏହି ନିୟତ ମନ୍ତ୍ରରେ ପ୍ରାର୍ଥନା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 8

आयुर्बलं यशो वर्चः प्रजाः पशुवसूनि च । श्रियं प्रज्ञां च मेधां च त्वं नो देहि वनस्पते ॥ ८ ॥

ହେ ବନସ୍ପତେ! ଆମକୁ ଆୟୁ, ବଳ, ଯଶ, ତେଜ ଦିଅ; ସନ୍ତାନ, ପଶୁ ଓ ଧନ-ବସ୍ତୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଦାନ କର; ଏବଂ ଶ୍ରୀ, ପ୍ରଜ୍ଞା ଓ ମେଧା ମଧ୍ୟ ଆମକୁ ଦିଅ।

Verse 9

संप्रार्थ्यैवं दन्तकाष्ठं द्वादशाङ्गुलसंमितम् । गृहीत्वा काममंत्रेण कुर्यान्मन्त्री समाहितः ॥ ९ ॥

ଏଭଳି ନମ୍ରତାରେ ପ୍ରାର୍ଥନା କରି ଦ୍ୱାଦଶ ଅଙ୍ଗୁଳ ପରିମିତ ଦନ୍ତକାଷ୍ଠ ଗ୍ରହଣ କର; ପରେ ଏକାଗ୍ରଚିତ୍ତେ କାମମନ୍ତ୍ର ଜପି ବିଧି କର।

Verse 10

कामदेवपदं ङेन्तं तथा सर्वजनप्रियम् । हृदन्तः कामबीजाढ्यं दन्तांश्चानेन शोधयेत् ॥ १० ॥

କାମଦେବସମ୍ବନ୍ଧୀ, ‘ଙ’ ଅନ୍ତ ଥିବା ସର୍ବଜନପ୍ରିୟ ପଦ—ହୃଦନ୍ତ ଓ କାମବୀଜଯୁକ୍ତ—ଏହାକୁ ଜପି ଦନ୍ତ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଶୋଧନ କର।

Verse 11

जिह्वोल्लेखो वाग्भवेन मूलेन क्षालयेन्मुखम् । देवागारं ततो गत्वा निर्माल्यमपसार्य च ॥ ११ ॥

ଜିହ୍ୱା ପରିଷ୍କାର କରି ବାଗ୍ଭବ ମୂଳମନ୍ତ୍ରେ ମୁଖ ପ୍ରକ୍ଷାଳନ କର; ପରେ ଦେବାଗାରକୁ ଯାଇ ପୁରୁଣା ନିର୍ମାଲ୍ୟ (ଶୁଷ୍କ ପୁଷ୍ପାଦି) ଅପସାରଣ କର।

Verse 12

परिधायाम्बरं शुद्धं मङ्गलारार्तिकं चरेत् । अस्त्रेण पात्रं संप्रोक्ष्य मूलेन ज्वालयेच्च तम् ॥ १२ ॥

ଶୁଦ୍ଧ ବସ୍ତ୍ର ପରିଧାନ କରି ମଙ୍ଗଳ ଆରତି କର; ଅସ୍ତ୍ରମନ୍ତ୍ରେ ପାତ୍ରକୁ ସଂପ୍ରୋକ୍ଷଣ କରି, ପରେ ମୂଳମନ୍ତ୍ରେ ତାହାକୁ ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ କର।

Verse 13

संपूज्य पात्र्रमादायोत्थाय घन्टां च वादयेत् । सुगोघृतप्रदीपेन भ्रामितेन समन्ततः ॥ १३ ॥

ଯଥାବିଧି ପୂଜା କରି ପାତ୍ର ନେଇ ଉଠି ଘଣ୍ଟା ବାଜାଅ; ପରେ ସୁଗନ୍ଧିତ ଗୋଘୃତ ପ୍ରଦୀପକୁ ସମସ୍ତଦିଗରେ ଘୁରାଇ ଆରତି କର।

Verse 14

वाद्यैर्गींतैर्मनोज्ञैश्च देवस्यारार्तिकं भवेत् । इति नीराजनं कृत्वा प्रार्थयित्वा निजेश्वरम् ॥ १४ ॥

ମନୋହର ଗୀତ ଓ ବାଦ୍ୟ ସହିତ ଦେବଙ୍କ ଆରାର୍ତିକ (ଆରତି) କରିବା ଉଚିତ। ଏଭଳି ନୀରାଜନ ସମାପ୍ତ କରି ନିଜ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରିବା॥୧୪॥

Verse 15

स्नातुं यायान्निम्नगादौ कीर्तयन्देवतागुणान् । गत्वा तीर्थं नमस्कृत्य स्नानीयं च निधाय वै ॥ १५ ॥

ସ୍ନାନ ପାଇଁ ନଦୀ ଆଦି ନିମ୍ନଗାମୀ ଜଳଧାରାକୁ ଯାଇ ଦେବତାମାନଙ୍କ ଗୁଣ କୀର୍ତ୍ତନ କରିବା। ତୀର୍ଥକୁ ପହଞ୍ଚି ନମସ୍କାର କରି ସ୍ନାନ ସାମଗ୍ରୀ ବିଧିମତେ ରଖିବା॥୧୫॥

Verse 16

मूलाभिमन्त्रितमृदमादाय कटिदेशतः । विलिप्य पादपर्यन्तं क्षालयेत्तीर्थवारिणा ॥ १६ ॥

ମୂଳମନ୍ତ୍ରରେ ଅଭିମନ୍ତ୍ରିତ ମୃଦା ନେଇ କଟିଦେଶରୁ ପାଦପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦେହରେ ଲେପ କରି, ତୀର୍ଥଜଳରେ ଧୋଇ ଦେବା॥୧୬॥

Verse 17

ततश्च पञ्चभिः पादौ प्रक्षाल्यान्तर्जले पुनः । प्रविश्य नाभिमात्रे तु मृदं वामकरस्य च ॥ १७ ॥

ତାପରେ ପାଞ୍ଚ ଅଞ୍ଜଳି ଜଳରେ ପାଦ ଧୋଇ ପୁନଃ ଜଳରେ ପ୍ରବେଶ କରିବା। ନାଭି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜଳରେ ଦାଁଡି ବାମହସ୍ତରେ ମୃଦାର ଗୋଟିଏ ଢେଲା ନେବା॥୧୭॥

Verse 18

मणिबन्धे हस्ततले तदग्रे च तथा पुनः । कृत्वाङ्गुल्या गाङ्गमृदमादायास्त्रेण तत्पुनः ॥ १८ ॥

ମଣିବନ୍ଧରେ, ହସ୍ତତଳରେ, ଏବଂ ତାହାର ଅଗ୍ରଭାଗରେ ମଧ୍ୟ—ଅଙ୍ଗୁଳିଦ୍ୱାରା ଗାଙ୍ଗମୃଦା ନେଇ ଅସ୍ତ୍ରମନ୍ତ୍ର ସହ ପୁନଃ ଲେପ କରିବା॥୧୮॥

Verse 19

निजोपरि च मन्त्रज्ञो भ्रामयित्वा त्यजेत्सुधी । तलस्थां च षडङ्गेषु तन्मन्त्रैः प्रविलेपयेत् ॥ १९ ॥

ମନ୍ତ୍ରଜ୍ଞ ବୁଦ୍ଧିମାନ ସାଧକ ତାହାକୁ ନିଜ ଉପରେ ଘୁରାଇ ପରେ ପାଖେ ରଖୁ। ତାପରେ ହସ୍ତତଳରେ ଥିବା ଦ୍ରବ୍ୟକୁ ସେଇ ମନ୍ତ୍ରରେ ଷଡଅଙ୍ଗରେ ଲେପନ କରୁ॥୧୯॥

Verse 20

निमज्य क्षालयेत्सम्यग् मलस्नानमितीरितम् । विभाव्येष्टमयं सर्वमान्तरं स्नानमाचरेत् ॥ २० ॥

ନିମଜ୍ଜନ କରି ସମ୍ୟକ୍ ଧୋଇବା—ଏହାକୁ ‘ମଲସ୍ନାନ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ପରେ ସମସ୍ତକୁ ଇଷ୍ଟଦେବମୟ ଭାବି ଅନ୍ତଃସ୍ନାନ (ମାନସିକ ଶୁଦ୍ଧି) କରିବା ଉଚିତ॥୨୦॥

Verse 21

अनन्तादित्यसङ्काशं निजभूषायुधैर्युतम् । मन्त्रमूर्तिं प्रभुं स्मृत्वा तत्पादोदकसंभवाम् ॥ २१ ॥

ଅନନ୍ତ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସଦୃଶ ଦୀପ୍ତିମାନ, ନିଜ ଭୂଷଣ ଓ ଆୟୁଧରେ ଯୁକ୍ତ, ମନ୍ତ୍ରମୂର୍ତ୍ତି ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି, ତାଙ୍କ ପାଦପ୍ରକ୍ଷାଳନ ଜଳରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ସେହି ପବିତ୍ର ଦ୍ରବ୍ୟ/ଜଳ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ॥୨୧॥

Verse 22

धारां च ब्रह्मरन्ध्रेण प्रविशन्तीं निजां तनुम् । तया संक्षालयेत्सर्वमन्तर्द्देहगतं मलम् ॥ २२ ॥

ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମରନ୍ଧ୍ର ଦ୍ୱାରା ଏକ ଧାରା ନିଜ ଦେହରେ ପ୍ରବେଶ କରୁଛି ବୋଲି ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ; ସେହି ଧାରାଦ୍ୱାରା ଦେହାନ୍ତର୍ଗତ ସମସ୍ତ ମଳିନତାକୁ ସମ୍ୟକ୍ ଧୋଇଦେବା ଉଚିତ॥୨୨॥

Verse 23

तत्क्षणाद्विरजा मन्त्री जायते स्फटिकोपमः । ततः श्रौतोक्तविधिना स्नात्वा मन्त्री समाहितः ॥ २३ ॥

ସେହି କ୍ଷଣରେ ମନ୍ତ୍ରସାଧକ ନିର୍ମଳ ହୋଇ ସ୍ଫଟିକ ସଦୃଶ ସ୍ୱଚ୍ଛ ହୁଏ। ପରେ ଶ୍ରୌତବିଧି ଅନୁସାରେ ସ୍ନାନ କରି ସେ ସମାହିତ ଓ ଏକାଗ୍ର ରହେ॥୨୩॥

Verse 24

मन्त्रस्नानं ततः कुर्यात्तद्विधानमथोच्यते । देशकालौ च सङ्कीर्त्य प्राणायामषडङ्गकैः ॥ २४ ॥

ତତଃ ମନ୍ତ୍ରସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ; ଏବେ ତାହାର ବିଧି କୁହାଯାଉଛି। ଦେଶ ଓ କାଳ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ଷଡ଼ଙ୍ଗସହିତ ପ୍ରାଣାୟାମରେ ଶୁଦ୍ଧି କରିବା ଉଚିତ॥২৪॥

Verse 25

कृत्वार्कमन्दलात्तीर्थान्याह्वयेन्मुष्टिमुद्र या । ब्रह्माण्डोदरतीर्थानि करैः स्पृष्टानि ते रवेः ॥ २५ ॥

ଅର୍କମଣ୍ଡଳ କରି ମୁଷ୍ଟିମୁଦ୍ରାଦ୍ୱାରା ତୀର୍ଥମାନଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କରିବା ଉଚିତ। ହେ ରବି! ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଉଦରେ ଥିବା ତୀର୍ଥମାନେ ତୁମ କିରଣରୂପ କରଦ୍ୱାରା ସ୍ପୃଷ୍ଟ॥२५॥

Verse 26

तेन सत्येन मे देव देहि तीर्थं दिवाकर ॥ २६ ॥

ସେଇ ମୋ ସତ୍ୟବଳରେ, ହେ ଦେବ ଦିବାକର, ମୋତେ ତୀର୍ଥ ଦିଅ॥২৬॥

Verse 27

गङ्गे च यमुने चैव गोदावरि सरस्वति । नर्मदे सिन्धुकावेरि जलेऽस्मिन्सन्निधिं कुरु ॥ २७ ॥

ହେ ଗଙ୍ଗେ, ହେ ଯମୁନେ, ହେ ଗୋଦାବରୀ, ହେ ସରସ୍ୱତୀ; ହେ ନର୍ମଦେ, ହେ ସିନ୍ଧୁ, ହେ କାବେରୀ—ଏହି ଜଳରେ ସନ୍ନିଧି କର॥२७॥

Verse 28

इत्यावाह्य जले तानि सुधाबीजेन योजयेत् । गोमुद्र यामृतीकृत्य कवचेनावगुण्ठ्य च ॥ २८ ॥

ଏଭଳି ଜଳରେ ସେମାନଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କରି ‘ସୁଧା-ବୀଜ’ ମନ୍ତ୍ରରେ ଯୋଜନ (ଶକ୍ତିସଂଚାର) କରିବା ଉଚିତ। ପରେ ଗୋମୁଦ୍ରାଦ୍ୱାରା ଅମୃତୀକୃତ କରି, କବଚଦ୍ୱାରା ଆବୃତ କରି ସୁରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ॥२८॥

Verse 29

संरक्ष्यास्त्रेण तत्पश्चाच्चक्रमुद्रां प्रदर्शयेत् । वह्न्यर्केन्दुमण्डलानि तत्र सन्चितयेद्बुधः ॥ २९ ॥

ଅସ୍ତ୍ରମନ୍ତ୍ରରେ ସୁରକ୍ଷା କରି ପରେ ଚକ୍ରମୁଦ୍ରା ପ୍ରଦର୍ଶନ କରିବ। ସେଠାରେ ଅଗ୍ନି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରର ମଣ୍ଡଳଚିହ୍ନଗୁଡ଼ିକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ ସାଧକ ସଜାଇବ।

Verse 30

मन्त्रयेदर्कमन्त्रेण सुधाबीजेन तज्जलम् । मूलेन चैकादशधा तत्र सम्मन्त्र्य भावयेत् ॥ ३० ॥

ଅର୍କମନ୍ତ୍ର ଓ ସୁଧାବୀଜରେ ସେହି ଜଳକୁ ମନ୍ତ୍ରିତ କରିବ। ପରେ ମୂଳମନ୍ତ୍ରରେ ଏକାଦଶଥର ଅଭିମନ୍ତ୍ରଣ କରି ଭାବରେ ପବିତ୍ର ଶକ୍ତି ଭରିବ।

Verse 31

पूजायन्त्रं च तन्मध्ये स्वान्तादावाह्य देवताम् । स्नापयित्वार्चयेत्तां च मानसैरुपचारकैः ॥ ३१ ॥

ପୂଜାଯନ୍ତ୍ର ପ୍ରସ୍ତୁତ କରି ତାହାର ମଧ୍ୟରେ ନିଜ ଅନ୍ତର୍ହୃଦୟରୁ ଦେବତାଙ୍କୁ ଆବାହନ କରିବ। ପରେ ସ୍ନାପନ କରାଇ ମାନସ ଉପଚାରରେ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରିବ।

Verse 32

सिंहासनस्थां तां नत्वा तज्जलं प्रणमेत्सुधीः । आधारः सर्वभूतानां विष्णोरतुलतेजसः ॥ ३२ ॥

ସିଂହାସନାସୀନା ଦେବୀଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ସୁଧୀ ସେହି ଜଳକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଣାମ କରିବ। କାରଣ ତାହା ଅତୁଳତେଜସ୍ବୀ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର, ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କ ଆଧାର।

Verse 33

तद्रू पाश्च ततो जाता आपस्ताः प्रणमाम्यहम् । इति नत्वा समारुन्ध्य सप्तच्छिद्राणि साधकः ॥ ३३ ॥

‘ସେହି ତତ୍ତ୍ୱରୂପରୁ ଏହି ଆପଃ ଉତ୍ପନ୍ନ; ମୁଁ ସେହି ଜଳମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରୁଛି’—ଏଭଳି କହି ନମସ୍କାର କରିବ। ପରେ ସାଧକ ସପ୍ତଛିଦ୍ର (ମୁଣ୍ଡର ସାତ ଦ୍ୱାର) ରୋକି ସଂଯମ କରିବ।

Verse 34

निमज्य सलिले तस्मिन्मूलं देवाकृतिं स्मरेत् । निमज्ज्योन्मज्ज्य त्रिश्चैवं सिंचेत्कं कुंभमुद्रया ॥ ३४ ॥

ସେହି ଜଳରେ ତାହାକୁ ନିମଜ୍ଜନ କରି ମୂଳମନ୍ତ୍ର ଓ ଭଗବାନଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ଆକୃତି ସ୍ମରଣ କରିବ। ପରେ ଏହିପରି ତିନିଥର ଡୁବାଇ ଉଠାଇ କୁମ୍ଭମୁଦ୍ରାରେ ଜଳ ଛିଟାଇବ।

Verse 35

त्रिर्मूलेन चतुर्मन्त्रैरभिर्षिञ्चेन्निजां तनुम् । चत्वारो मनवस्तेऽत्र कथ्यन्ते तान्त्रिका मुने ॥ ३५ ॥

ତିନିଥର ମୂଳମନ୍ତ୍ର ଓ ଚାରି ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ନିଜ ଦେହକୁ ଅଭିଷେକରୂପେ ଛିଟାଇବ। ହେ ମୁନି, ଏଠାରେ ତାନ୍ତ୍ରିକ ପରମ୍ପରାନୁସାରେ ଚାରି ‘ମନୁ’ ମଧ୍ୟ କଥିତ।

Verse 36

सिसृक्षोर्निखिलं विश्वं मुहुः शुक्रं प्रजापतेः । मातरः सर्वभूतानामापो देव्यः पुनन्तु माम् ॥ ३६ ॥

ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱ ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛୁକ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ଶୁକ୍ରରୁ ପୁନଃପୁନଃ ଉଦ୍ଭବିତ, ସର୍ବଭୂତମାତା ଦିବ୍ୟ ଆପଃ ମୋତେ ପବିତ୍ର କରୁନ୍ତୁ।

Verse 37

अलक्ष्मीर्मलरूपा या सर्वभूतेषु संस्थिता । क्षालयन्ति च तां स्पर्शादापो देव्यः पुनन्तु माम् ॥ ३७ ॥

ମଲରୂପା ଅଲକ୍ଷ୍ମୀ ଯେ ସର୍ବଭୂତରେ ସଂସ୍ଥିତ, ଦିବ୍ୟ ଆପଃ ସ୍ପର୍ଶମାତ୍ରେ ତାକୁ ଧୋଇ ଦିଅନ୍ତି—ସେମାନେ ମୋତେ ପବିତ୍ର କରୁନ୍ତୁ।

Verse 38

यन्मे केशेषु दौर्भाग्यं सीमन्ते यच्च मूर्द्धनि । ललाटे कर्णयोरक्ष्णोरापस्तद्धन्तु वो नमः ॥ ३८ ॥

ମୋ କେଶରେ, ସୀମନ୍ତରେ ଓ ମୂର୍ଧ୍ନିରେ; ଲଲାଟ, କର୍ଣ୍ଣ ଓ ଅକ୍ଷିରେ ଯେ କୌଣସି ଦୌର୍ଭାଗ୍ୟ ଅଛି—ହେ ଆପଃ, ତାହାକୁ ନାଶ କରନ୍ତୁ। ଆପଣମାନଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।

Verse 39

आयुरारोग्यमैश्वर्यमरिपक्षक्षयं शुभम् । सन्तोषः क्षान्तिरास्तिक्यं विद्या भवतु वो नमः ॥ ३९ ॥

ତୁମମାନଙ୍କୁ ଦୀର୍ଘାୟୁ, ଆରୋଗ୍ୟ, ଐଶ୍ୱର୍ୟ, ଶତ୍ରୁପକ୍ଷକ୍ଷୟ ଓ ଶୁଭ ମିଳୁ; ସନ୍ତୋଷ, କ୍ଷମା, ବେଦାସ୍ତିକ୍ୟ ଓ ସତ୍ୟବିଦ୍ୟା ତୁମେ ଉଦିତ ହେଉ—ତୁମକୁ ନମସ୍କାର।

Verse 40

विप्रपादोदकं पीत्वा शालग्रामशिलाजलम् । पिबेद्विरुद्धं नो कुर्यादेषां तु नियतो विधिः ॥ ४० ॥

ପ୍ରଥମେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପାଦପ୍ରକ୍ଷାଳନ ଜଳ ପିଇ, ପରେ ଶାଳଗ୍ରାମଶିଳାର ଜଳ ପିବା ଉଚିତ। ଏହାକୁ ପରସ୍ପର ବିରୋଧୀ ଭାବିବା ନୁହେଁ; କାରଣ ଏମାନଙ୍କ ପାଇଁ ନିଶ୍ଚିତ ବିଧି ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ।

Verse 41

पृथिव्यां यानि तीर्थानि दक्षाङ्घ्रौ तानि भूसुरे । स्वेष्टदेवं समुद्वास्य मन्त्री मार्तण्डमण्डले ॥ ४१ ॥

ହେ ଭୂସୁର ବ୍ରାହ୍ମଣ! ପୃଥିବୀରେ ଯେତେ ତୀର୍ଥ ଅଛି, ସେସବୁ ଦକ୍ଷିଣ ପାଦରେ ବିଦ୍ୟମାନ। ନିଜ ଇଷ୍ଟଦେବଙ୍କୁ ଆବାହନ କରି ମନ୍ତ୍ରଜ୍ଞ ମାର୍ତଣ୍ଡମଣ୍ଡଳ (ସୂର୍ଯ୍ୟମଣ୍ଡଳ)ରେ ଧ୍ୟାନ-ପୂଜା କରୁ।

Verse 42

ततस्तीरं समागत्य वस्त्रं संक्षाल्य यत्नतः । वाससी परिधायाथ कुर्यात्सन्ध्यादिकं सुधीः ॥ ४२ ॥

ତାପରେ ତୀରକୁ ଆସି ଯତ୍ନରେ ବସ୍ତ୍ର ଧୋଇବା ଉଚିତ। ଶୁଚି ବସ୍ତ୍ର ପରିଧାନ କରି ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ୟକ୍ତି ସନ୍ଧ୍ୟା ଆଦି ନିତ୍ୟକର୍ମ କରୁ।

Verse 43

रोगाद्यशक्तो मनुजः कुर्यात्तत्राघमर्षणम् । अथवा भस्मना स्नातो रजोभिश्चैव वाऽक्षमः ॥ ४३ ॥

ରୋଗ ଆଦି କାରଣରୁ ଅଶକ୍ତ ମନୁଷ୍ୟ ସେଠାରେ ‘ଆଘମର୍ଷଣ’ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କରୁ। କିମ୍ବା ଅସମର୍ଥ ହେଲେ ଭସ୍ମରେ, ଏବଂ ଧୂଳିରେ ମଧ୍ୟ ସ୍ନାନ କରୁ।

Verse 44

अथ सन्ध्यादिकं कुर्यात् स्थित्वा चैवासने शुभे । केशवेन तथा नारायणेन माधवेन च ॥ ४४ ॥

ତାପରେ ଶୁଭ ଆସନରେ ସ୍ଥିର ହୋଇ ସନ୍ଧ୍ୟା ଆଦି ନିତ୍ୟକର୍ମ କରିବ; କେଶବ, ନାରାୟଣ ଓ ମାଧବ ନାମରେ ଭଗବାନଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କରିବ।

Verse 45

संप्राश्य तोयं गोविन्दविष्णुभ्यां क्षालेत्करौ । मधुसूदनत्रिविक्रमाभ्यामोष्ठौ च मार्जयेत् ॥ ४५ ॥

ଜଳ ଆଚମନ କରି ଗୋବିନ୍ଦ ଓ ବିଷ୍ଣୁ ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ହାତ ଧୋଇବ; ମଧୁସୂଦନ ଓ ତ୍ରିବିକ୍ରମ ନାମରେ ଓଠ ପୋଛିବ।

Verse 46

वामनश्रीधराभ्यां च मुखं हस्तौ स्पृशेत्ततः । हृषीकेशपद्मनाभाभ्यां स्पृशेच्चरणौ ततः ॥ ४६ ॥

ତାପରେ ବାମନ ଓ ଶ୍ରୀଧର ନାମ ସ୍ମରଣ କରି ମୁହଁ ଓ ହାତ ସ୍ପର୍ଶ କରିବ; ପରେ ହୃଷୀକେଶ ଓ ପଦ୍ମନାଭ ନାମରେ ପାଦ ସ୍ପର୍ଶ କରିବ।

Verse 47

दामोदरेण मूर्द्धानं मुखं सङ्कर्षणेन च । वासुदेवेन प्रद्युम्नेन स्पृशेन्नासिके ततः ॥ ४७ ॥

ଦାମୋଦର ନାମରେ ମୁଣ୍ଡର ଶିଖର ସ୍ପର୍ଶ କରିବ; ସଙ୍କର୍ଷଣ ନାମରେ ମୁହଁ ସ୍ପର୍ଶ କରିବ; ପରେ ବାସୁଦେବ ଓ ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ନାମରେ ନାସିକା ସ୍ପର୍ଶ କରିବ।

Verse 48

अनिरुद्धपुरुषोत्तमाभ्यां नेत्रे स्मृशेत्ततः । अधोक्षजनृसिंहाभ्यां श्रवणे संस्पृशेत्तथा ॥ ४८ ॥

ତାପରେ ଅନିରୁଦ୍ଧ ଓ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ନାମ ସ୍ମରଣ କରି ଚକ୍ଷୁ ସ୍ପର୍ଶ କରିବ; ଏବଂ ଅଧୋକ୍ଷଜ ଓ ନୃସିଂହ ନାମ ସ୍ମରଣ କରି କାନ ସ୍ପର୍ଶ କରିବ।

Verse 49

नाभिं स्पृशेदच्युतेन जनार्दनेन वक्षसि । हरिणा विष्णुनांसौ च वैष्णावाचमनं त्विदम् ॥ ४९ ॥

“ଅଚ୍ୟୁତ” ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ନାଭି ସ୍ପର୍ଶ କର, “ଜନାର୍ଦନ” କହି ବକ୍ଷସ୍ଥଳ; ଏବଂ “ହରି” ଓ “ବିଷ୍ଣୁ” କହି ଦୁଇ କାନ୍ଧ ସ୍ପର୍ଶ କର—ଏହାଇ ବୈଷ୍ଣବ ଆଚମନବିଧି।

Verse 50

प्रणवाद्यैर्ङेतमोन्तैः केशवादिकनामभिः । मुखे नसोः प्रदेशिन्याऽनामया नेत्रकर्णयोः 1. ॥ ५० ॥

ॐ ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ ଓ “ନେତ୍ର” ଦ୍ୱାରା ଶେଷ ହେଉଥିବା ମନ୍ତ୍ରରେ, କେଶବ ଆଦି ଦିବ୍ୟନାମ ନେଇ ମୁଖ ଓ ନାସିକାରେ ନ୍ୟାସ କର; ଏବଂ “ଅନାମୟ” (ମନ୍ତ୍ର/ନାମ) ସହ ତର୍ଜନୀ ଦ୍ୱାରା ନେତ୍ର ଓ କର୍ଣ୍ଣରେ ନ୍ୟାସ କର।

Verse 51

कनिष्ठया नाभिदेशं सर्वत्राङ्गुष्ठयोजनम् । आत्मविद्याशिवैस्तत्त्वैस्वाहान्तैः शैवमीरितम् ॥ ५१ ॥

କନିଷ୍ଠା ଆଙ୍ଗୁଳିରେ ନାଭି-ଦେଶ ସ୍ପର୍ଶ କରି, ସର୍ବତ୍ର ଅଙ୍ଗୁଷ୍ଠ-ପ୍ରମାଣ ଅନୁସାରେ ଚିହ୍ନ କର; “ଆତ୍ମ-ବିଦ୍ୟା” ଆଦି ଶିବ-ତତ୍ତ୍ୱ ଏବଂ “ସ୍ୱାହା”ରେ ଶେଷ ହେଉଥିବା ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ନ୍ୟାସ—ଏହା ଶୈବ ବିଧି ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।

Verse 52

दीर्घत्रयेन्दुयुग्व्योमपूर्वकैश्च पिबेज्जलम् । आत्मविद्याशिवैरेव शैवं स्वाहावसानिकैः ॥ ५२ ॥

ପ୍ରଥମେ “ଦୀର୍ଘ, ତ୍ରୟ, ଇନ୍ଦୁ, ଯୁଗ, ବ୍ୟୋମ” ଏହି ଅକ୍ଷରଗୁଡ଼ିକୁ ପୂର୍ବକରି ଜଳ ପାନ କର; ଏବଂ “ଆତ୍ମ, ବିଦ୍ୟା, ଶିବ” ଶବ୍ଦଯୁକ୍ତ, “ସ୍ୱାହା”ରେ ଶେଷ ହେଉଥିବା ଶୈବ ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ଶୈବ ବିଧି କର।

Verse 53

वालज्जाश्रीमुखैः प्रोक्तं शाक्तं स्वाहावसानिकैः । वाग्लज्जाश्रीमुखैः प्रोक्तं द्विजाचमनमर्थदम् ॥ ५३ ॥

“ବା, ଲ, ଲଜ୍ଜା, ଶ୍ରୀ” ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ ଓ “ସ୍ୱାହା”ରେ ଶେଷ ହେଉଥିବା ମନ୍ତ୍ରକୁ ଶାକ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ଏବଂ “ବାକ୍, ଲଜ୍ଜା, ଶ୍ରୀ” ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ଆଚମନ ଫଳଦାୟକ ବୋଲି ଉପଦେଶ ମିଳେ।

Verse 54

तिलकं च ततः कुर्याद्भाले सुष्ठु गदाकृति । नन्दकं हृदये शखचक्रे चैव भुजद्वये ॥ ५४ ॥

ତାପରେ ଭାଳରେ ଗଦା-ଆକୃତିର ସୁନ୍ଦର ତିଳକ କରିବ। ହୃଦୟଦେଶରେ ନନ୍ଦକର ଚିହ୍ନ ଏବଂ ଦୁଇ ଭୁଜାରେ ଶଙ୍ଖ ଓ ଚକ୍ରର ଚିହ୍ନ ଧାରଣ କରିବ।

Verse 55

शार्ङ्गबाणं मस्तके च विन्यसेत्क्रमशः सुधीः । कर्णमूले पार्श्वयोश्च पृष्ठे नाभौ ककुद्यपि ॥ ५५ ॥

ବୁଦ୍ଧିମାନ ସାଧକ କ୍ରମକ୍ରମେ ମସ୍ତକରେ ଶାର୍ଙ୍ଗ ଓ ବାଣର ଚିହ୍ନ ବିନ୍ୟାସ କରିବ। ଏହିପରି କାନମୂଳରେ, ଦୁଇ ପାର୍ଶ୍ୱରେ, ପୃଷ୍ଠରେ, ନାଭିରେ ଏବଂ କକୁଦ୍‌ (ଉପର ପିଠ)ରେ ମଧ୍ୟ ସ୍ଥାପନ କରିବ।

Verse 56

एवं तु वैष्णवः कुर्यान्मृद्भिस्तीर्थोद्भवादिभिः । अग्निहोत्रोद्भवं भस्म गृहीत्वा त्र्यम्बकेण तु ॥ ५६ ॥

ଏହିପରି ବୈଷ୍ଣବ ତୀର୍ଥସ୍ଥାନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ପବିତ୍ର ମୃତ୍ତିକା ଆଦିଦ୍ୱାରା ଆଚରଣ କରିବ। ଅଗ୍ନିହୋତ୍ରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଭସ୍ମ ଗ୍ରହଣ କରି, ତ୍ର୍ୟମ୍ବକ-ମନ୍ତ୍ର ଜପ କରି କରି ତାହାକୁ ମଧ୍ୟ ଧାରଣ କରିବ।

Verse 57

किवाग्निरिति मंत्रैणाभिमन्त्र्य पञ्चमन्त्रकैः । क्रमात्तत्पुरुषाघोरसद्योजातादिनामभिः ॥ ५७ ॥

“କିବାଗ୍ନିରି…” ଆରମ୍ଭ ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ଅଭିମନ୍ତ୍ରଣ କରି, ପରେ କ୍ରମକ୍ରମେ ପଞ୍ଚମନ୍ତ୍ର—ତତ୍ପୁରୁଷ, ଅଘୋର, ସଦ୍ୟୋଜାତ ଆଦି ନାମର—ଦ୍ୱାରା ସଂସ୍କାର କରିବ।

Verse 58

पञ्च कुर्यात्त्रिपुन्ड्राणि भालांसोदरहृत्सु च । शैवः शाक्तत्त्रिकोणाभं नारीवद्वा समाचरेत् ॥ ५८ ॥

ଭାଳ, ଦୁଇ କାନ୍ଧ, ଉଦର ଓ ହୃଦୟରେ ପାଞ୍ଚଟି ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର କରିବ। ଶୈବ କିମ୍ବା ଶାକ୍ତ ତ୍ରିକୋଣାକାର ଚିହ୍ନ ଲଗାଇବ, ନହେଲେ ନାରୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ କହିଥିବା ବିଧି ଅନୁସରିବ।

Verse 59

कृत्वा तु वैदिकीं सन्ध्यां तान्त्रिकीं च समाचरेत् । आचम्य विधिवन्मन्त्री तीर्थान्यावाह्य पूर्ववत् ॥ ५९ ॥

ବୈଦିକ ସନ୍ଧ୍ୟା କରି ସାରି ପରେ ତାନ୍ତ୍ରିକ ଆଚାର ମଧ୍ୟ ବିଧିପୂର୍ବକ ଆଚରଣ କରିବ। ଆଚମନ କରି ମନ୍ତ୍ରସାଧକ ପୂର୍ବବତ୍ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥମାନଙ୍କୁ ଆବାହନ କରିବ।

Verse 60

ततस्त्रिवारं दर्भेण भूमौ तोयं विनिःक्षिपेत् । सप्तधा तज्जलेनाथ मूर्द्धानमभिषेचयेत् ॥ ६० ॥

ତାପରେ ଦର୍ଭାଦ୍ୱାରା ଭୂମିରେ ତିନିଥର ଜଳ ଛାଡ଼ିବ; ଏବଂ ସେହି ଜଳରେ ସାତଥର ମସ୍ତକକୁ ଅଭିଷେକ/ପ୍ରୋକ୍ଷଣ କରିବ।

Verse 61

ततश्च प्राणानायम्य कृत्वा न्यासं षडङ्गकम् । आदाय वामहस्तेऽम्बु दक्षेणाच्छाद्य पाणिना ॥ ६१ ॥

ତାପରେ ପ୍ରାଣାୟାମ କରି ଷଡ଼ଙ୍ଗ-ନ୍ୟାସ କରିବ। ବାମହସ୍ତରେ ଜଳ ନେଇ ଡାହାଣ ହାତର ତଳୁଆରେ ତାହାକୁ ଢାକିବ।

Verse 62

वियद्वाय्वग्नितोयक्ष्माबीजैः सन्मन्त्र्य मन्त्रवित् । मूलेन तस्मात् श्चोतद्भिर्बिन्दुभिस्तत्त्वमुद्रया ॥ ६२ ॥

ମନ୍ତ୍ରବିତ୍ ଆକାଶ, ବାୟୁ, ଅଗ୍ନି, ଜଳ ଓ ପୃଥିବୀର ବୀଜମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ତାହାକୁ ଭଲଭାବେ ସଂମନ୍ତ୍ରିତ କରିବ। ପରେ ମୂଳମନ୍ତ୍ରରେ, ସେଠାରୁ ଝରୁଥିବା ବିନ୍ଦୁମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା, ତତ୍ତ୍ୱମୁଦ୍ରାରେ ତାହାକୁ ମୁଦ୍ରିତ କରିବ।

Verse 63

स्वशिरः सप्तधा प्रोक्ष्यावशिष्टं तत्पुनर्जलम् । कृत्वा तदक्षरं मन्त्री नासिकान्तिकमानयेत् ॥ ६३ ॥

ନିଜ ଶିରରେ ସାତଥର ପ୍ରୋକ୍ଷଣ କରି ଅବଶିଷ୍ଟ ଜଳକୁ ପୁନର୍ବାର ନେବ। ସେହି ଅକ୍ଷରକୁ ସିଦ୍ଧ/ସଂସ୍କୃତ କରି ମନ୍ତ୍ରସାଧକ ତାହାକୁ ନାସିକା ସମୀପକୁ ଆଣିବ।

Verse 64

जलं तेजोमयं तच्चाकृष्यान्तश्चेडया पुनः । प्रक्षाल्यान्तर्गतं तेन कलमषं तज्जलं पुनः ॥ ६४ ॥

ତାପରେ ଇଡା ନାଡୀ ଦ୍ୱାରା ଅଗ୍ନିତେଜସ୍‌ମୟ ସେହି ଜଳକୁ ପୁନଃ ଭିତରକୁ ଆକର୍ଷି, ତାହାଦ୍ୱାରା ଅନ୍ତର୍ଗତ କଲ୍ମଷକୁ ପ୍ରକ୍ଷାଳନ କରି, ସେହି ଜଳକୁ ପୁନର୍ବାର ବାହାରେ ତ୍ୟାଗ କରିବ।

Verse 65

कृष्णवर्णं पिङ्गलया रचयेत्स्वाग्रतस्तथा । क्षिपेदस्त्रेण तत्पश्चात्कल्पिते कुलिशोपले ॥ ६५ ॥

ପିଙ୍ଗଳ (ପୀତ) ଦ୍ରବ୍ୟଦ୍ୱାରା ନିଜ ସମ୍ମୁଖରେ କୃଷ୍ଣବର୍ଣ୍ଣ ଚିହ୍ନ ରଚି, ପରେ ‘ଅସ୍ତ୍ର’ ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ତାହାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କୁଲିଶ-ଶିଳା ଉପରେ ନିକ୍ଷେପ କରିବ।

Verse 66

एतद्धि सर्वपापघ्नं प्रोक्तं चैवाघमर्षणम् । ततश्च हस्तौ प्रक्षाल्य प्राग्वदाचम्य मन्त्रवित् ॥ ६६ ॥

ଏହାକୁ ‘ଅଘମର୍ଷଣ’ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ଏହା ସର୍ବପାପନାଶକ। ତାପରେ ମନ୍ତ୍ରବିଦ୍ ହସ୍ତଦ୍ୱୟ ପ୍ରକ୍ଷାଳନ କରି, ପୂର୍ବବତ୍ ଆଚମନ କରିବ।

Verse 67

समुत्थाय च मन्त्रज्ञस्ताम्रपात्रे सुमादिकम् । प्रक्षिप्यार्घं प्रदद्याद्वै मूलान्तैर्मन्त्रमुच्चरन् ॥ ६७ ॥

ତାପରେ ଉଠି ମନ୍ତ୍ରଜ୍ଞ ତାମ୍ରପାତ୍ରରେ ପୁଷ୍ପାଦି ଶୁଭଦ୍ରବ୍ୟ ପ୍ରକ୍ଷିପ୍ତ କରି, ମୂଳାକ୍ଷରାନ୍ତ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ଅର୍ଘ୍ୟ ପ୍ରଦାନ କରିବ।

Verse 68

रविमंडलसंस्थाय देवायार्घ्यं प्रकल्पयेत् । दत्वार्घं त्रिरनेनाथ देवं रविगतं स्मरेत् ॥ ६८ ॥

ରବିମଣ୍ଡଳରେ ଅଧିଷ୍ଠିତ ଦେବଙ୍କୁ ଅର୍ଘ୍ୟ ପ୍ରଦାନ କରିବ। ଏହି ପ୍ରକାରେ ତିନିଥର ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେଇ, ସୂର୍ଯ୍ୟଗତ ଭଗବାନଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ-ଧ୍ୟାନ କରିବ।

Verse 69

स्वल्पोक्तां च गायत्रीं जपेदष्टोत्तरं शतम् । अष्टांविंशतिवारं वा गुह्येतिमनुनार्पयेत् ॥ ६९ ॥

ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଗାୟତ୍ରୀକୁ ଅଷ୍ଟୋତ୍ତର ଶତ (୧୦୮) ଥର ଜପ କରିବା ଉଚିତ; କିମ୍ବା ‘ଗୁହ୍ୟେତି’ ଆରମ୍ଭ ମନ୍ତ୍ର ସହ ୨୮ ଥର ଆହୁତି ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 70

उद्यदादित्यसंकाशां पुस्तकाक्षकरांबुजाम् । कृष्णाजिनाम्बरां ब्राह्मीं ध्यायेत्ताराङिकतेऽम्बरे ॥ ७० ॥

ଉଦୟମାନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସଦୃଶ ଦୀପ୍ତ, ପଦ୍ମହସ୍ତରେ ପୁସ୍ତକ ଓ ଅକ୍ଷମାଳା ଧାରଣକାରିଣୀ, କୃଷ୍ଣାଜିନ ବସ୍ତ୍ରଧାରିଣୀ, ତାରାଙ୍କିତ ଆକାଶେ ଅଧିଷ୍ଠିତ ବ୍ରାହ୍ମୀ ଦେବୀଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 71

मध्याह्ने वरदां देवी पार्वतीं संस्मरेत्पराम् । शुक्लाम्बरां वृषारूढां त्रिनेत्रां रविबिम्बगाम् ॥ ७१ ॥

ମଧ୍ୟାହ୍ନେ ବରଦାତ୍ରୀ ପରମ ଦେବୀ ପାର୍ବତୀଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ-ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ—ଶ୍ୱେତବସ୍ତ୍ରଧାରିଣୀ, ବୃଷଭାରୂଢା, ତ୍ରିନେତ୍ରୀ, ସୂର୍ଯ୍ୟବିମ୍ବ ସଦୃଶ ଦୀପ୍ତ।

Verse 72

वरं पाशं च शूलं च दधानां नृकरोटिकाम् । सायाह्ने रत्नभूषाढ्यां पीतकौशेयवाससाम् ॥ ७२ ॥

ବରମୁଦ୍ରା, ପାଶ ଓ ଶୂଳ ଧାରଣ କରି, ନରକପାଳ-ପାତ୍ର ବହନକାରିଣୀ—ସାୟାହ୍ନେ ରତ୍ନାଭୂଷଣରେ ଭୂଷିତ, ପୀତ କୌଶେୟ ବସ୍ତ୍ରଧାରିଣୀ ଦେବୀଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 73

श्यामरङ्गां चतुर्हस्तां शङ्खचक्रलसत्कराम् । गदापद्मधारां देवीं सूर्यासनकृताश्रयाम् ॥ ७३ ॥

ଶ୍ୟାମବର୍ଣ୍ଣା ଚତୁର୍ହସ୍ତା, ଯାହାଙ୍କ କରରେ ଶଙ୍ଖ ଓ ଚକ୍ର ଦୀପ୍ତ, ଗଦା ଓ ପଦ୍ମ ଧାରଣକାରିଣୀ, ସୂର୍ଯ୍ୟାସନରେ ଆସୀନ ସେହି ଦେବୀଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 74

ततो देवानृषींश्चैव पितॄश्चापि विधानवित् । तर्पयित्वा स्वेष्टदेवं तर्पयेत्कल्पमार्गतः ॥ ७४ ॥

ତତ୍ପରେ ବିଧିଜ୍ଞ ପୁରୁଷ ଦେବ, ଋଷି ଓ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ତର୍ପଣ କରି; ପଛରେ କଳ୍ପମାର୍ଗାନୁସାରେ ନିଜ ଇଷ୍ଟଦେବଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରୁ।

Verse 75

गुरुपङिक्तं च सन्तर्प्य साङ्गं सावरणं तथा । सायुधं वैनतेयं सन्तर्पयामीति तर्पयेत् ॥ ७५ ॥

ଗୁରୁପଙ୍କ୍ତିକୁ ମଧ୍ୟ—ସାଙ୍ଗ, ସାବରଣ ଓ ସାୟୁଧ ସହିତ—ସନ୍ତର୍ପଣ କରି, “ମୁଁ ବୈନତେୟ (ଗରୁଡ)ଙ୍କୁ ତର୍ପଣ କରୁଛି” ବୋଲି କହି ତର୍ପଣ କର।

Verse 76

नारदं पर्वतं जिष्णुं निशठोद्धवदारुकान् । विष्वक्सेनं च शैलेयं वैष्णवः परितर्पयेत् ॥ ७६ ॥

ବୈଷ୍ଣବ ଭକ୍ତ ନାରଦ, ପର୍ବତ, ଜିଷ୍ଣୁ, ନିଶଠ, ଉଦ୍ଧବ, ଦାରୁକ; ଏବଂ ବିଷ୍ୱକ୍ସେନ ଓ ଶୈଲେୟଙ୍କୁ ତର୍ପଣ କରୁ।

Verse 77

एवं सन्तर्प्य विप्रेन्द्र दत्त्वार्घ्यं च विवस्वते । पूजागारं समागत्य प्रक्षाल्यान्घ्री उपस्पृशेत् ॥ ७७ ॥

ହେ ବିପ୍ରେନ୍ଦ୍ର! ଏଭଳି ତର୍ପଣ କରି ଓ ବିବସ୍ୱାନ୍ (ସୂର୍ଯ୍ୟ)ଙ୍କୁ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେଇ, ପୂଜାଗୃହକୁ ଆସି ପାଦ ପ୍ରକ୍ଷାଳନ କରି ଆଚମନ କର।

Verse 78

अग्निहोत्रस्थितानग्नीन् हुत्वोपस्थाय यत्नतः । पूजास्थलं समागत्य द्वारपूजां समाचरेत् ॥ ७८ ॥

ଅଗ୍ନିହୋତ୍ରରେ ସ୍ଥାପିତ ଅଗ୍ନିମାନଙ୍କୁ ଆହୁତି ଦେଇ ଓ ଯତ୍ନପୂର୍ବକ ଉପସ୍ଥାନ କରି, ପୂଜାସ୍ଥଳକୁ ଆସି ଦ୍ୱାରପୂଜା ବିଧିପୂର୍ବକ କର।

Verse 79

गणेशं चोर्द्धशाखायां महालक्ष्मीं च दक्षिणे । सरस्वतीं वामभागे दक्षे विघ्नेश्वरं पुनः ॥ ७९ ॥

ଉପର ଶାଖାରେ ଗଣେଶଙ୍କୁ ସ୍ଥାପନ କର; ଦକ୍ଷିଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କୁ; ବାମ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ସରସ୍ୱତୀଙ୍କୁ; ଏବଂ ଦକ୍ଷ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ପୁନଃ ବିଘ୍ନେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ରଖ।

Verse 80

क्षेत्रपालं तथा वामे दक्षे गङ्गां प्रपूजयेत् । वामे च यमुनां दक्षे धातारं वामतस्तथा ॥ ८० ॥

ବାମ ପାର୍ଶ୍ୱରେ କ୍ଷେତ୍ରପାଳଙ୍କୁ ଏବଂ ଦକ୍ଷ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଗଙ୍ଗାଙ୍କୁ ପୂଜା କର; ଏହିପରି ବାମେ ଯମୁନାଙ୍କୁ ଓ ଦକ୍ଷେ ଧାତାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ବିଧିମତେ ପୂଜା କର।

Verse 81

विधातारं शङ्खपद्मनिधींश्च वामदक्षयोः । द्वारपालांस्ततोऽभ्यर्चेत्तत्तत्कल्पोदितान्सुधीः ॥ ८१ ॥

ବାମ-ଦକ୍ଷ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ବିଧାତାଙ୍କୁ ଓ ଶଙ୍ଖ-ପଦ୍ମ ନିଧିଦେବତାମାନଙ୍କୁ ପୂଜା କର; ପରେ ସୁଧୀ ସାଧକ ଯେଉଁ ଯେଉଁ କଳ୍ପରେ ଉକ୍ତ, ସେହିପରି ଦ୍ୱାରପାଳମାନଙ୍କୁ ଅର୍ଚ୍ଚନ କର।

Verse 82

नन्दः सुनन्दश्चंडण्श्च प्रचण्डः प्रचलोबलः । भद्र ः सुभद्र श्चेत्याद्या वैष्णवा द्वारपालकाः ॥ ८२ ॥

ନନ୍ଦ, ସୁନନ୍ଦ, ଚଣ୍ଡଣ, ପ୍ରଚଣ୍ଡ, ପ୍ରଚଲୋବଳ, ଭଦ୍ର, ସୁଭଦ୍ର ଇତ୍ୟାଦି—ଏମାନେ ବୈଷ୍ଣବ ଦ୍ୱାରପାଳ।

Verse 83

नन्दी भृङ्गी रिटीस्कन्दो गणेशोमामहेश्वराः । वृषभश्च महाकालः शैवा वै द्वारपालकाः ॥ ८३ ॥

ନନ୍ଦୀ, ଭୃଙ୍ଗୀ, ରିଟୀ, ସ୍କନ୍ଦ, ଗଣେଶ, ଉମା ଓ ମହେଶ୍ୱର—ତଥା ବୃଷଭ ଓ ମହାକାଳ—ଏମାନେ ଶୈବ ଦ୍ୱାରପାଳ।

Verse 84

ब्राह्मयाद्य्रा मातरोऽष्टौ तु शक्तयो द्वाःस्थिताः स्वयम् । सेन्दुः स्वनामाघर्णाद्या ङेनमोन्ता इमे स्मृताः ॥ ८४ ॥

ବ୍ରାହ୍ମୀ ଆଦି ଆଠ ମାତୃ-ଶକ୍ତି ଦୁଇ ଦ୍ୱାରରେ ସ୍ୱୟଂ ସ୍ଥିତ। ସେମାନେ ସେନ୍ଦୁ, ସ୍ୱନାମା, ଅଘର୍ଣା ଆଦି—ଏବଂ ଶେଷରେ ଙେନମୋନ୍ତା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ—ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 85

ततः स्थित्वासने धीमानाचम्य प्रयतः शुचिः । दिव्यान्तरिक्षभौमांश्च विघ्नानुत्सार्य यत्नतः ॥ ८५ ॥

ତାପରେ ସାଧକ ଆସନରେ ଦୃଢ଼ଭାବେ ବସି, ଆଚମନ କରି ସଂଯମୀ ଓ ଶୁଚି ହୋଇ; ଦିବ୍ୟ, ଅନ୍ତରିକ୍ଷୀୟ ଓ ଭୌମ—ସମସ୍ତ ବିଘ୍ନକୁ ଯତ୍ନପୂର୍ବକ ଦୂର କରୁ।

Verse 86

केशवाद्यां मातृकां तु न्यसेद्वैष्णवसत्तमः । केशवः कीर्तिसंयुक्तः कांत्या नारायणस्तथा ॥ ८६ ॥

ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୈଷ୍ଣବ ‘କେଶବ’ ଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ମାତୃକା-ନ୍ୟାସ କରୁ। ‘କେଶବ’ କୀର୍ତ୍ତିସଂଯୁକ୍ତ, ଏବଂ ‘ନାରାୟଣ’ କାନ୍ତିସଂଯୁକ୍ତ।

Verse 87

माधवस्तुष्टिसहितो गोविन्दः पुष्टिसंयुतः । विष्णुस्तु धृतिसंयुक्तः शान्तियुङ्मधुसूदनः ॥ ८७ ॥

‘ମାଧବ’ ତୁଷ୍ଟିସହିତ, ‘ଗୋବିନ୍ଦ’ ପୁଷ୍ଟିସଂଯୁକ୍ତ। ‘ବିଷ୍ଣୁ’ ଧୃତିସଂଯୁକ୍ତ, ଏବଂ ‘ମଧୁସୂଦନ’ ଶାନ୍ତିସହ ଯୁଗ୍ମ।

Verse 88

त्रिविक्रमः क्रियायुक्तो वामनो दयितायुतः । श्रीधरो मेधया युक्तो हृषीकेशश्च हर्षया ॥ ८८ ॥

‘ତ୍ରିବିକ୍ରମ’ କ୍ରିୟାଶକ୍ତିସଂଯୁକ୍ତ, ‘ବାମନ’ ଦୟିତା (ପ୍ରିୟା ଶ୍ରୀ) ସହିତ। ‘ଶ୍ରୀଧର’ ମେଧାସଂଯୁକ୍ତ, ଏବଂ ‘ହୃଷୀକେଶ’ ହର୍ଷସଂଯୁକ୍ତ।

Verse 89

पद्मनाभयुता श्रद्धा लज्जा दामोदरान्विता । वासुदेवश्च लक्ष्मीयुक् सङ्कर्षण सरस्वती ॥ ८९ ॥

ଶ୍ରଦ୍ଧା ପଦ୍ମନାଭଙ୍କ ସହ ଯୁକ୍ତ, ଏବଂ ଲଜ୍ଜା ଦାମୋଦରଙ୍କ ସହ ଅନ୍ୱିତ। ବାସୁଦେବ ଲକ୍ଷ୍ମୀସହିତ ବିରାଜନ୍ତି, ଓ ସଙ୍କର୍ଷଣ ସରସ୍ୱତୀସହିତ ଶୋଭନ୍ତି।

Verse 90

प्रद्युम्नः प्रीतिसंयुक्तोऽनिरुद्धो रतिसंयुतः । चक्री जयायुतः पश्चाद्गदी दुर्गासमन्वितः ॥ ९० ॥

ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ପ୍ରୀତିସହ ଯୁକ୍ତ, ଏବଂ ଅନିରୁଦ୍ଧ ରତିସହ ଅନ୍ୱିତ। ପରେ ଚକ୍ରଧାରୀ (ଭଗବାନ) ଜୟାସହିତ, ତଦନନ୍ତରେ ଗଦାଧାରୀ ଦୁର୍ଗାସହିତ ବିରାଜନ୍ତି।

Verse 91

शार्ङ्गी तु प्रभया युक्तः खड्गी युक्तस्तु सत्यया । शङ्खी चण्डासमायुक्तो हली वाणीसमायुतः ॥ ९१ ॥

ଶାର୍ଙ୍ଗଧାରୀ ପ୍ରଭାସହ ଯୁକ୍ତ, ଖଡ୍ଗଧାରୀ ସତ୍ୟାସହ ଅନ୍ୱିତ। ଶଙ୍ଖଧାରୀ ଚଣ୍ଡାସହ ସଂଯୁକ୍ତ, ଏବଂ ହଲଧାରୀ ବାଣୀସହ ସମାୟୁତ।

Verse 92

मुसली च विलासिन्या शूली विजययान्वितः । पाशी विरजया युक्तो कुशी विश्वासमन्वितः ॥ ९२ ॥

ମୁସଳଧାରୀ ବିଲାସିନୀସହ, ଶୂଳଧାରୀ ବିଜୟାସହ ଅନ୍ୱିତ। ପାଶଧାରୀ ବିରଜାସହ ଯୁକ୍ତ, ଏବଂ କୁଶଧାରୀ ବିଶ୍ୱାସରେ ସମନ୍ୱିତ।

Verse 93

मुकुन्दो विनतायुक्तो नन्दजश्च सुनन्दया । निन्दी स्मृत्या समायुक्तो नरो वृद्ध्या समन्वितः ॥ ९३ ॥

ମୁକୁନ୍ଦ ବିନତାସହ ଯୁକ୍ତ, ଏବଂ ନନ୍ଦଜ ସୁନନ୍ଦାସହ ଅନ୍ୱିତ। ନିନ୍ଦୀ ସ୍ମୃତିସହ ସଂଯୁକ୍ତ, ଓ ନର ବୃଦ୍ଧିସହ ସମନ୍ୱିତ।

Verse 94

समृद्धियुङ्नरकजिच्छुद्धियुक्च हरिः स्मृतः । कृष्णो बुद्ध्या युतः सत्यो भुक्त्या मुक्त्याथ सात्वतः ॥ ९४ ॥

ସମୃଦ୍ଧିଯୁକ୍ତ, ନରକଜିତ୍ ଏବଂ ଶୁଦ୍ଧିଯୁକ୍ତ ସେ ‘ହରି’ ବୋଲି ସ୍ମରଣୀୟ। ବିବେକବୁଦ୍ଧି ସହ ଯୁକ୍ତ ହେଲେ ‘କୃଷ୍ଣ’, ଧର୍ମଯୁକ୍ତ ଭୋଗ ସହ ‘ସତ୍ୟ’, ଏବଂ ମୁକ୍ତି ସହ ଯୁକ୍ତ ହେଲେ ‘ସାତ୍ୱତ’ କୁହାଯାଏ।

Verse 95

सौरिक्षमे सूररमे उमायुक्तो जनार्दनः । भूधरः क्लेदिनीयुक्तो विश्वमूर्तिश्च क्लिन्नया ॥ ९५ ॥

‘ସୌରିକ୍ଷମା’ ଶକ୍ତି ସହ ଯୁକ୍ତ ହେଲେ ସେ ‘ସୂରରମ’; ଉମା ସହ ଯୁକ୍ତ ହେଲେ ‘ଜନାର୍ଦନ’। ‘କ୍ଲେଦିନୀ’ ଶକ୍ତି ସହ ଯୁକ୍ତ ହେଲେ ‘ଭୂଧର’; ଏବଂ ‘କ୍ଲିନ୍ନା’ ଶକ୍ତି ସହ ଯୁକ୍ତ ହେଲେ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱରୂପ ‘ବିଶ୍ୱମୂର୍ତ୍ତି’ କୁହାଯାଏ।

Verse 96

वैकुण्ठो वसुधायुक्तो वसुदः पुरुषोत्तमः । बली तु परया युक्तो बलानुजपरायणे ॥ ९६ ॥

ସେ ‘ବୈକୁଣ୍ଠ’; ବସୁଧା (ପୃଥିବୀ) ସହ ଯୁକ୍ତ ହେଲେ ‘ବସୁଦ’—ଧନଦାତା—ଏବଂ ‘ପୁରୁଷୋତ୍ତମ’ କୁହାଯାଏ। ସେ ‘ବଲି’; ପରା ଶକ୍ତି ସହ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ ବଳାନୁଜ (ବିଷ୍ଣୁ) ଉପରେ ପରାୟଣ ରହନ୍ତି।

Verse 97

बालसूक्ष्मे बृषघ्नस्तु सन्ध्यायुक्प्रज्ञया वृषः । हंसःप्रभासमायुक्तो वराहो निशया युतः ॥ ९७ ॥

ବାଲ୍ୟ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅବସ୍ଥାରେ ସେ ‘ବୃଷଘ୍ନ’ ବୋଲି କୀର୍ତ୍ତିତ; ସନ୍ଧ୍ୟା ଏବଂ ଜାଗ୍ରତ ପ୍ରଜ୍ଞା ସହ ଯୁକ୍ତ ହେଲେ ‘ବୃଷ’। ‘ହଂସ’ ପ୍ରଭାସା (ଦୀପ୍ତି) ସହ ଯୁକ୍ତ, ଏବଂ ‘ବରାହ’ ନିଶା (ରାତ୍ରି) ସହ ଯୁକ୍ତ କୁହାଯାଏ।

Verse 98

विमलो धारया युक्तो नृसिंहो विद्युता युतः । केशवादिमातृकाया मुनिर्नारायणो मतः ॥ ९८ ॥

‘ବିମଳ’ ଧାରା (ଆଧାର-ପ୍ରବାହ) ସହ ଯୁକ୍ତ; ‘ନୃସିଂହ’ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ସହ ଯୁକ୍ତ। ଏବଂ କେଶବାଦି ମାତୃକା (ବର୍ଣ୍ଣମାତୃକା)ରେ ମୁନି ‘ନାରାୟଣ’ ବୋଲି ମତ।

Verse 99

अनृताद्या च गायत्री छन्दो विष्णुश्च देवता । चक्राद्यायुधसंयुक्तं कुम्भादर्शधरं हरिम् ॥ ९९ ॥

“ଅନୃତାଦ୍ୟା…” ରୁ ଆରମ୍ଭ ମନ୍ତ୍ରଭାଗର ଛନ୍ଦ ଗାୟତ୍ରୀ ଓ ଅଧିଦେବତା ବିଷ୍ଣୁ। ଚକ୍ରାଦି ଆୟୁଧସହ, କୁମ୍ଭ ଓ ଦର୍ପଣ ଧାରୀ ହରିଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କର।

Verse 100

लक्ष्मीयुतं विद्युदाभं बहुभूषायुतं भजेत् । एवं ध्यात्वा न्यसेच्छक्तिं श्रीकामपुटिताक्षरम् 1. ॥ १०० ॥

ଲକ୍ଷ୍ମୀସହିତ, ବିଦ୍ୟୁତ୍ ସମ ଦୀପ୍ତ, ବହୁ ଭୂଷଣରେ ଭୂଷିତ ଦେବଙ୍କୁ ଭଜନ-ଧ୍ୟାନ କର। ଏଭଳି ଧ୍ୟାନ କରି ଶ୍ରୀ ଓ କାମ ମନ୍ତ୍ରରେ ପୁଟିତ ଅକ୍ଷରଦ୍ୱାରା ଶକ୍ତି-ନ୍ୟାସ କର।

Verse 101

वदेत्तद्विष्णुशक्तिभ्यां हृदयं प्रणवादिकम् । त्वगसृङ्मांसमेदोऽस्थिमज्जाशुक्राण्यसून्वदेत् ॥ १०१ ॥

ପ୍ରଣବ (ଓଁ) ରୁ ଆରମ୍ଭ ହୃଦୟ-ମନ୍ତ୍ରକୁ ବିଷ୍ଣୁ ଓ ତାଙ୍କ ଶକ୍ତିମାନଙ୍କ ସହିତ ଉଚ୍ଚାରଣ କର। ପରେ ତ୍ୱଚା, ରକ୍ତ, ମାଂସ, ମେଦ, ଅସ୍ଥି, ମଜ୍ଜା, ଶୁକ୍ର ଓ ପ୍ରାଣମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମନ୍ତ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ ପଢ଼।

Verse 102

प्राणं क्रोधं तथा मभ्यामन्तान्यादिदशस्वपि । एक मौलौ मुखे चैक द्विक नेत्रे द्विकं श्रुतौ ॥ १०२ ॥

ପ୍ରାଣ, କ୍ରୋଧ ଓ ସେମାନଙ୍କୁ ଆଦି କରି ଅନ୍ୟ ଅନ୍ତଃତତ୍ତ୍ୱ—ମୋଟ ଦଶଟି—ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନରେ ଅବସ୍ଥିତ: ଗୋଟିଏ ମୌଳିରେ, ଗୋଟିଏ ମୁଖରେ, ଦୁଇଟି ନେତ୍ରରେ, ଦୁଇଟି କାନରେ।

Verse 103

नसोर्द्वयं कपोले च द्वयं द्वे द्विरदच्छदे । एकं तु रसनामूले ग्रीवायामेकमेव च ॥ १०३ ॥

ନାସାରନ୍ଧ୍ରରେ ଦୁଇଟି, କପୋଳରେ ଦୁଇଟି; ଏବଂ ‘ଦ୍ୱିରଦଚ୍ଛଦ’ (କନପଟ/ଶଙ୍ଖ-ପ୍ରଦେଶ) ରେ ଦୁଇ ଓ ଦୁଇ। ଜିଭାମୂଳରେ ଗୋଟିଏ, ଗ୍ରୀବାରେ ମଧ୍ୟ ଗୋଟିଏ ମାତ୍ର।

Verse 104

कवर्गं दक्षिणे बाहौ चवर्गं वामबाहुके । टतवर्गौ पादयोस्तु पफौ कुक्षिद्वये न्यसेत् ॥ १०४ ॥

କ-ବର୍ଗକୁ ଦକ୍ଷିଣ ବାହୁରେ, ଚ-ବର୍ଗକୁ ବାମ ବାହୁରେ ନ୍ୟାସ କରିବ। ଟ-ବର୍ଗ ଓ ତ-ବର୍ଗକୁ ପାଦଦ୍ୱୟରେ, ଏବଂ ପ ଓ ଫ ଧ୍ୱନିକୁ କମରର ଉଭୟ ପାର୍ଶ୍ୱ (କୁକ୍ଷି)ରେ ନ୍ୟସିବ।

Verse 105

पृष्ठवंशे वमित्युक्तं नाभौ भं हृदये तु मम् । यादिसप्तापि धातुस्था हं प्राणे लं तथात्मनि ॥ १०५ ॥

‘ବଂ’ ପୃଷ୍ଠବଂଶ (ମେରୁଦଣ୍ଡ)ରେ ନ୍ୟାସ କରିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି; ‘ଭଂ’ ନାଭିରେ, ଏବଂ ‘ମଂ’ ହୃଦୟରେ। ‘ୟ’ ଆଦି ସାତ ଅକ୍ଷର ଧାତୁମାନଙ୍କରେ ସ୍ଥିତ ହେଉନ୍ତୁ; ‘ହଂ’ ପ୍ରାଣରେ ଓ ‘ଲଂ’ ଆତ୍ମାରେ ନ୍ୟସିତ ହେଉ।

Verse 106

क्षं क्रोधे क्रमतो न्यस्य विष्णुपूजाक्षमो भवेत् । पूर्णोदर्या तु श्रीकण्ठो ह्यनन्तो विजरान्वितः ॥ १०६ ॥

କ୍ରୋଧ-ସ୍ଥାନରେ କ୍ରମକ୍ରମେ ‘କ୍ଷଂ’ ନ୍ୟାସ କଲେ ସାଧକ ବିଷ୍ଣୁପୂଜାର ଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ। ତେବେ ଶ୍ରୀକଣ୍ଠ ‘ପୂର୍ଣୋଦର୍ୟା’ ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି; ସେ ନିଶ୍ଚୟ ଅନନ୍ତ, ଜରା-ରହିତ (ବିଜରା) ଗୁଣେ ଯୁକ୍ତ।

Verse 107

सूक्ष्मेशः शाल्मलीयुक्तो लोलाक्षीयुक्त्रिमूर्तिकः । महेश्वरो वर्तुलाक्ष्याधीशो वै दीर्घघोणया ॥ १०७ ॥

ସୂକ୍ଷ୍ମେଶ ଶାଲ୍ମଲୀ ବୃକ୍ଷ ସହିତ ସଂଯୁକ୍ତ; ଲୋଲାକ୍ଷୀ ତ୍ରିମୂର୍ତିକ ତତ୍ତ୍ୱ ସହିତ ଯୁକ୍ତ। ମହେଶ୍ୱର ବର୍ତୁଲାକ୍ଷୀର ଅଧୀଶ, ଏବଂ ସେହିପରି ଦୀର୍ଘଘୋଣାର ମଧ୍ୟ।

Verse 108

दीर्घमुख्या भारभूतिस्तिथीशो गोमुखीयुतः । स्थावरेशो दीर्घजिह्वायुग्धरः कुडोदरीयुतः ॥ १०८ ॥

ଦୀର୍ଘମୁଖ୍ୟା (ଦୀର୍ଘ ମୁଖବତୀ), ଭାରଭୂତି, ଏବଂ ଗୋମୁଖ-ଯୁକ୍ତ ତିଥୀଶ; ସ୍ଥାବରେଶ, ଦୀର୍ଘଜିହ୍ୱା, ଯୁଗ୍ଧର (ଜୁଆ/ଯୋକ ଧାରଣକାରୀ), ଏବଂ କୁଡୋଦରୀ (ଘଟ-ସଦୃଶ ଉଦରବତୀ)—ଏହିପରି (ରୂପ/ସତ୍ତା) ଉଲ୍ଲେଖିତ।

Verse 109

उर्द्ध्वकेश्या तु झिण्टीशो भौतिको विकृतास्यया । सद्यो ज्वालामुखीयुक्तोल्कामुख्यानुग्रहो युतः ॥ १०९ ॥

ତେବେ ଝିଣ୍ଟୀଶ ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ ହୁଏ—ତାଙ୍କର କେଶ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱମୁଖୀ; ସେ ଭୌତିକ ସ୍ୱଭାବର ଏବଂ ବିକୃତମୁଖୀ ‘ଆସ୍ୟା’ ସହ ଯୁକ୍ତ। ସେ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଜ୍ୱାଲାମୁଖଯୁକ୍ତ ହୋଇ, ଉଲ୍କା ଆଦି ମୁଖ୍ୟ ଅନୁଗ୍ରହ-ପ୍ରଦାତା ପରିଚରମାନଙ୍କ ସହିତ ରହେ।

Verse 110

अक्रूर आस्यया युक्तो महासेनो विद्यया युतः । क्रोधीशश्च महाकाल्या चण्डेशेन सरस्वती ॥ ११० ॥

ଅକ୍ରୂର ‘ଆସ୍ୟା’ ସହ ଯୁକ୍ତ; ମହାସେନ ‘ବିଦ୍ୟା’ରେ ସମନ୍ୱିତ। କ୍ରୋଧୀଶ ‘ମହାକାଳୀ’ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ, ଏବଂ ସରସ୍ୱତୀ ‘ଚଣ୍ଡେଶ’ ସହ ଯୁକ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 111

पञ्चान्तकः सिद्धगौर्या युक्तश्चाथ शिरोत्तमः । त्रैलोक्यविद्यया युक्तो मन्त्रशक्त्यैकरुद्रकः ॥ १११ ॥

ପଞ୍ଚାନ୍ତକ ସିଦ୍ଧ-ଗୌରୀ ସହ ଯୁକ୍ତ; ଏବଂ ଶିରୋତ୍ତମ ତ୍ରୈଲୋକ୍ୟ-ବିଦ୍ୟାରେ ସମନ୍ୱିତ। ଏକରୁଦ୍ରକ ଏକାଗ୍ର ମନ୍ତ୍ରଶକ୍ତିରେ ସମ୍ପନ୍ନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 112

कूर्मेशः कमठीयुक्तो भूतमात्रैकनेत्रकः । लम्बोदर्या चतुर्वक्त्रो ह्यजेशो द्राविणीयुतः ॥ ११२ ॥

ସେ କୂର୍ମେଶ—କମଠୀ-ଶକ୍ତି ସହ ଯୁକ୍ତ; ସମସ୍ତ ଭୂତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ-ନେତ୍ରଧାରୀ; ଲମ୍ବୋଦର; ଚତୁର୍ବକ୍ତ୍ର; ଏବଂ ଅଜ-ପ୍ରଭୁ (ବ୍ରହ୍ମା) ମଧ୍ୟ—ଦ୍ରାବିଣୀ ସହ ସମନ୍ୱିତ।

Verse 113

सर्वेशो नागरीयुक्तः सोमेशः खेचरीयुतः । मर्यादया लाङ्गलीशो दारुकेशेन रूपिणी ॥ ११३ ॥

ସର୍ବେଶ ‘ନାଗରୀ’ ସହ ଯୁକ୍ତ; ସୋମେଶ ‘ଖେଚରୀ’ ସହ ଯୁକ୍ତ। ମର୍ଯ୍ୟାଦା-ତତ୍ତ୍ୱରେ ସେ ‘ଲାଙ୍ଗଲୀଶ’; ଏବଂ ‘ଦାରୁକେଶ’ ଦ୍ୱାରା ‘ରୂପିଣୀ’ ନିର୍ଦ୍ଦିଶ୍ୟତେ।

Verse 114

वारुण्या त्वर्द्धनारीशो उमाकान्तो मुनीश्वरः । काकोदर्या तथाषाढी पूतनासंयुतो मतः ॥ ११४ ॥

ବାରୁଣୀ ନକ୍ଷତ୍ର/କାଳରେ ସେ ଅର୍ଧନାରୀଶ୍ୱରରୂପେ ଗଣ୍ୟ; ଉମାକାନ୍ତାରେ ମୁନୀଶ୍ୱରରୂପେ। ତଥା କାକୋଦରୀ ଓ ଆଷାଢୀରେ ସେ ପୂତନା-ସଂଯୁକ୍ତ ବୋଲି ମତ।

Verse 115

दण्डीशो भद्रकालीयुगत्रीशो योगिनीयुतः । मीनेशः शङिखनीयुक्तो मेषेशस्तर्जनीयुतः ॥ ११५ ॥

ଦଣ୍ଡୀଶ ଭଦ୍ରକାଳୀ ସହିତ; ଯୁଗତ୍ରୀଶ ଯୋଗିନୀମାନଙ୍କ ସହ ଯୁକ୍ତ। ମୀନେଶ ଶଙ୍ଖିନୀ ସହ ସଂଯୁକ୍ତ; ମେଷେଶ ତର୍ଜନୀ-ଶକ୍ତି ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ।

Verse 116

लोहितः कालरात्र्या च शिखीशः कुजनीयुतः । छलगण्डः कपर्दिन्या द्विरण्डेशश्च वज्रया ॥ ११६ ॥

ଲୋହିତ କାଳରାତ୍ରି ସହ; ଶିଖୀଶ କୁଜନୀ ସହିତ। ଛଳଗଣ୍ଡ କପର୍ଦିନୀ ସହ ଯୁକ୍ତ; ଦ୍ୱିରଣ୍ଡେଶ ବଜ୍ରା ସହ ସଂଯୁକ୍ତ।

Verse 117

महाबलो जयायुक्तो बलीशः सुमुखेश्वरी । भुजङ्गो रेवतीयुक्तः पिनाकी माधवीयुतः ॥ ११७ ॥

ସେ ମହାବଳ, ଜୟା ସହିତ ଯୁକ୍ତ; ବଲୀଶ ସୁମୁଖେଶ୍ୱରୀ ସହ। ଭୁଜଙ୍ଗ (ସର୍ପରୂପ) ରେବତୀ ସହ ସଂଯୁକ୍ତ; ପିନାକୀ ମାଧବୀ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ।

Verse 118

खड्गीशो वारुणीयुक्तो बकेशो वायवीयुतः । श्वेतोरस्को विदारिण्या भृगुः सहजया युतः ॥ ११८ ॥

ଖଡ୍ଗୀଶ ବାରୁଣୀ-ଶକ୍ତି ସହ ସଂଯୁକ୍ତ; ବକେଶ ବାୟବୀ-ଶକ୍ତି ସହ ଯୁକ୍ତ। ଶ୍ୱେତୋରସ୍କ ବିଦାରିଣୀ ସହ; ଭୃଗୁ ସହଜା ସହ ସଂଯୁକ୍ତ।

Verse 119

लकुलीशश्च लक्ष्मीयुक् शिवेशो व्यापिनीयुतः । संवर्तके महामाया प्रोक्ता श्रीकण्ठमातृका ॥ ११९ ॥

ସଂବର୍ତ୍ତକାଳେ ସେଇ ଲକ୍ଷ୍ମୀଯୁକ୍ତ ‘ଲକୁଳୀଶ’, ବ୍ୟାପିନୀଯୁକ୍ତ ‘ଶିବେଶ’; ଏବଂ ‘ଶ୍ରୀକଣ୍ଠମାତୃକା’ ନାମେ ପ୍ରୋକ୍ତ ‘ମହାମାୟା’ ବୋଲି ଘୋଷିତ।

Verse 120

यत्र स्वीशपदं नोक्तं तत्र सर्वत्र योजयेत् । मुनिस्स्याद्दक्षिणामूर्तिर्गायत्रीछन्द ईरितम् ॥ १२० ॥

ଯେଉଁଠି ‘ସ୍ୱୀଶ’ ପଦ ସ୍ପଷ୍ଟ ନୁହେଁ, ସେଉଁଠି ସର୍ବତ୍ର ତାହାକୁ ଅଭିପ୍ରେତ ଭାବେ ଯୋଗ କରିବା ଉଚିତ। ଏହାର ଋଷି ‘ଦକ୍ଷିଣାମୂର୍ତ୍ତି’ ଏବଂ ଛନ୍ଦ ‘ଗାୟତ୍ରୀ’ ବୋଲି କହାଯାଇଛି।

Verse 121

देवता चार्द्धनारीशो विनियोगोऽखिलाप्तये । हलो वीजानि चोक्तानि स्वराः शक्तय ईरिताः ॥ १२१ ॥

ଦେବତା ‘ଅର୍ଦ୍ଧନାରୀଶ୍ୱର’; ଏହାର ବିନିଯୋଗ ସର୍ବପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ। ବ୍ୟଞ୍ଜନଗୁଡ଼ିକ ‘ବୀଜ’ ଏବଂ ସ୍ୱରଗୁଡ଼ିକ ‘ଶକ୍ତି’ ବୋଲି କହାଯାଇଛି।

Verse 122

कुर्याद्भृगुस्थाकाशेन षड्दीर्घाढ्येन चाङ्गकम् । बन्धूकस्वर्णवर्णागं वराक्षाङ्कुशपाशिनम् ॥ १२२ ॥

ଭୃଗୁ-ସ୍ଥ ନକ୍ଷତ୍ରରେ ଅବସ୍ଥିତ ‘କା’ ଆକାଶ ଦ୍ୱାରା ଏବଂ ଛଅ ଦୀର୍ଘ ସ୍ୱରରେ ଯୁକ୍ତ କରି ଦେହ ଗଢ଼ିବା ଉଚିତ; ଦେହବର୍ଣ୍ଣ ବନ୍ଧୂକ ଫୁଲ ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ସଦୃଶ, ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜପମାଳା, ଅଙ୍କୁଶ, ପାଶ ଧାରଣକାରୀ।

Verse 123

अर्द्धेन्दुशेखरं त्र्यक्षं देववन्द्यं विचिन्तयेत् । ध्यात्वैवं शिवशक्तीश्च चतुर्थी हृदयान्तिमे ॥ १२३ ॥

ଅର୍ଦ୍ଧଚନ୍ଦ୍ରକୁ ଶିରୋଭୂଷଣ କରିଥିବା, ତ୍ରିନେତ୍ର ଏବଂ ଦେବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଦିତ ଶିବଙ୍କୁ ଚିନ୍ତନ କରିବା ଉଚିତ। ଏଭଳି ଶକ୍ତିସହିତ ଶିବଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି, ହୃଦୟାନ୍ତେ ‘ଚତୁର୍ଥୀ’ ନ୍ୟାସ/ଉଚ୍ଚାର କରିବା।

Verse 124

सौबीजमातृकापूर्वे विन्यसेन्मातृका स्थले । विघ्नेशश्च ह्रिया युक्तो विघ्नराजः श्रिया युतः ॥ १२४ ॥

ପ୍ରଥମେ ବୀଜସହିତ ମାତୃକା-ନ୍ୟାସ କରି, ପରେ ମାତୃକାମାନଙ୍କୁ ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନରେ ବିନ୍ୟାସ କରିବ। ବିଘ୍ନେଶକୁ ‘ହ୍ରୀ’ ସହ, ବିଘ୍ନରାଜକୁ ‘ଶ୍ରୀ’ ସହ ସ୍ଥାପନ କରିବ।

Verse 125

विनायकस्तथा पुष्ट्या शान्तियुक्तः शिवोत्तमः । विघ्नकृत्स्वस्तिसंयुक्तो विघ्नहर्ता सरस्वती ॥ १२५ ॥

ବିନାୟକକୁ ‘ପୁଷ୍ଟି’ ସହ, ଶିବୋତ୍ତମକୁ ‘ଶାନ୍ତି’ ସହ; ବିଘ୍ନକୃତକୁ ‘ସ୍ୱସ୍ତି’ ସହ, ଏବଂ ବିଘ୍ନହର୍ତ୍ତାକୁ ‘ସରସ୍ୱତୀ’ ସହ ଯୁଗଳ-ଶକ୍ତିରୂପେ ଆହ୍ୱାନ କରିବ।

Verse 126

स्वाहया गणनाथश्च एकदन्तः सुमेधया । कान्त्या युक्तो द्विदन्तस्तु कामिन्या गजवक्रकः ॥ १२६ ॥

‘ସ୍ୱାହା’ ସହ ସେ ଗଣନାଥ; ‘ସୁମେଧା’ ସହ ଏକଦନ୍ତ। ‘କାନ୍ତି’ ଯୁକ୍ତ ହେଲେ ଦ୍ୱିଦନ୍ତ, ଏବଂ ‘କାମିନୀ’ ସହ ଗଜବକ୍ରକ ନାମେ ପରିଚିତ।

Verse 127

निरञ्जनो मोहिनीयुक्कपर्द्दी तु नटीयुतः । दीर्घजिह्वः पार्वतीयुग्ज्वालिन्या शङ्कुकर्णकः ॥ १२७ ॥

ନିରଞ୍ଜନ ‘ମୋହିନୀ’ ସହ, କପର୍ଦୀ ‘ନଟୀ’ ସହ; ଦୀର୍ଘଜିହ୍ୱ ‘ପାର୍ବତୀ’ ସହ, ଏବଂ ଶଙ୍କୁକର୍ଣ୍ଣକ ‘ଜ୍ୱାଲିନୀ’ ସହ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ ପୂଜ୍ୟ।

Verse 128

वृषध्वजो नन्दया च सुरेश्या गणनायकः । गजेन्द्रः कामरूपिण्या शूर्पकर्णस्तथोमया ॥ १२८ ॥

ବୃଷଧ୍ୱଜ (ଶିବ) ‘ନନ୍ଦା’ ଓ ‘ସୁରେଶୀ’ ସହ, ଏବଂ ଗଣନାୟକ ମଧ୍ୟ ତଦ୍ରୂପ ପୂଜ୍ୟ। ଗଜେନ୍ଦ୍ର ‘କାମରୂପିଣୀ’ ସହ, ଏବଂ ଶୂର୍ପକର୍ଣ୍ଣ ‘ଉମା’ ସହ ଯୁକ୍ତ।

Verse 129

विरोचनस्तेजोवत्या सत्या लम्बोदरेण च । महानन्दश्च विघ्नेश्या चतुर्मूर्तिस्वरूपिणी ॥ १२९ ॥

ବିରୋଚନ, ତେଜୋବତୀ, ସତ୍ୟା ଓ ଲମ୍ବୋଦର ସହ, ଏବଂ ମହାନନ୍ଦ ସହିତ—ସେ ବିଘ୍ନେଶୀ; ତାହାର ସ୍ୱରୂପ ଚତୁର୍ମୂର୍ତ୍ତି।

Verse 130

सदाशिवः कामदया ह्यामोदो मदजिह्वया । दुर्मुखो भूतिसंयुक्तः सुमुखो भौतिकीयुतः ॥ १३० ॥

ସଦାଶିବ କାମଦୟା ସହ; ହ୍ୟାମୋଦ ମଦଜିହ୍ୱା ସହ। ଦୁର୍ମୁଖ ଭୂତି ସହିତ ସଂଯୁକ୍ତ, ଏବଂ ସୁମୁଖ ଭୌତିକୀ ସହିତ ଯୁକ୍ତ।

Verse 131

प्रमोदः सितया युक्त एकपादो रमायुतः । द्विजिह्वो महिषीयुक्तो जभिन्याशूरनामकः ॥ १३१ ॥

ପ୍ରମୋଦ ସୀତା ସହିତ ଯୁକ୍ତ; ଏକପାଦ ରମା ସହ। ଦ୍ୱିଜିହ୍ୱ ମହିଷୀ ସହିତ ସଂଯୁକ୍ତ; ଏବଂ ଅନ୍ୟଜନ ‘ଜଭିନ୍ୟାଶୂର’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।

Verse 132

वीरो विकर्णया युक्तः षण्मुखो भृकुटीयुतः । वरदो लज्जया वामदेवेशो दीर्घघोणया ॥ १३२ ॥

ସେ ବୀର, ବିକର୍ଣ୍ଣା ସହିତ ଯୁକ୍ତ; ଷଣ୍ମୁଖ ଏବଂ ଭୃକୁଟୀଯୁକ୍ତ। ସେ ବରଦ, ଲଜ୍ଜା ସହ; ଏବଂ ବାମଦେବେଶ ଦୀର୍ଘଘୋଣା ସହିତ ଯୁକ୍ତ।

Verse 133

धनुर्द्धर्या वक्रतुण्डो द्विरण्डो यामिनीयुतः । सेनानी रात्रिसंयुक्तः कामान्धो ग्रामणीयुतः ॥ १३३ ॥

‘ଧନୁର୍ଧର୍ୟା, ବକ୍ରତୁଣ୍ଡ, ଦ୍ୱିରଣ୍ଡ, ଯାମିନୀଯୁକ୍ତ, ସେନାନୀ, ରାତ୍ରିସଂଯୁକ୍ତ, କାମାନ୍ଧ, ଗ୍ରାମଣୀଯୁକ୍ତ’—ଏହିଗୁଡ଼ିକୁ (ତାଙ୍କ) ସଂଜ୍ଞା-ନାମ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।

Verse 134

मत्तः शशिप्रभायुक्तो विमत्तो लोलनेत्रया । मत्तवाहश्चञ्चलया जटी दीप्तिसमन्वितः ॥ १३४ ॥

ସେ ମତ୍ତ ହୋଇ ଚନ୍ଦ୍ରସଦୃଶ ପ୍ରଭାରେ ଯୁକ୍ତ; କିନ୍ତୁ ଚଞ୍ଚଳ ନେତ୍ରବତୀ ସ୍ତ୍ରୀର ପ୍ରଭାବରେ ଯେନ ଅମତ୍ତ ଦିଶେ। ଚପଳ ମତ୍ତବାହନ ଓ ଅସ୍ଥିର ସହଚରୀ ସହିତ ସେ ଜଟାଧାରୀ, ଦୀପ୍ତିମାନ ତପସ୍ବୀ।

Verse 135

मुण्डी सुभगया युक्तः खड्गी दुर्भगया युतः । वरेण्यश्च शिवायुक्तो भगया वृषकेतनः ॥ १३५ ॥

ସେ ‘ମୁଣ୍ଡୀ’ ସୁଭଗା ସହ ଯୁକ୍ତ; ‘ଖଡ୍ଗୀ’ ଦୁର୍ଭଗା ସହ ଯୁତ; ‘ବରେଣ୍ୟ’ ଶିବା ସହ; ଏବଂ ‘ବୃଷକେତନ’ (ବୃଷଭ-ଧ୍ୱଜ) ଭଗା ସହ ଅବସ୍ଥିତ।

Verse 136

भक्ष्यप्रियो भगिन्या च गणेशो भगिनीयुतः । मेघनादः सुभगया व्यापी स्यात्कालरात्रियुक् ॥ १३६ ॥

‘ଭକ୍ଷ୍ୟପ୍ରିୟ’ ଭଗିନୀ ସହ ସିଦ୍ଧି ପାଇବ; ‘ଗଣେଶ’ ମଧ୍ୟ ଭଗିନୀସହିତ ରହିବ। ‘ମେଘନାଦ’ ସୁଭଗା ସହ; ଏବଂ ‘ବ୍ୟାପୀ’ କାଳରାତ୍ରି ସହ ଯୁକ୍ତ ହେବ।

Verse 137

गणेश्वरः कालिकया प्रोक्ता विघ्नेशमातृकाः । गणेशमातृकायास्तु गणो मुनिभिरीरितः ॥ १३७ ॥

କାଳିକା ଗଣେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ‘ବିଘ୍ନେଶ-ମାତୃକା’ମାନଙ୍କର ଅଧିଦେବତା ବୋଲି ଘୋଷଣା କରିଛନ୍ତି; ଏବଂ ମୁନିମାନେ କହିଛନ୍ତି ଯେ ଗଣ ଗଣେଶ-ମାତୃକାର ଅଟେ।

Verse 138

त्रिवृद्गायत्रिकाछन्दो देवः शक्तिगणेश्वरः । षड्दीर्घाढ्येन बीजेन कृत्वाङ्गानि ततः स्मरेत् ॥ १३८ ॥

ଏହାର ଛନ୍ଦ ତ୍ରିବୃତ୍-ଗାୟତ୍ରୀ; ଅଧିଦେବତା ଶକ୍ତି ଗଣେଶ୍ୱର। ଛଅ ଦୀର୍ଘ ସ୍ୱରଯୁକ୍ତ ବୀଜମନ୍ତ୍ରରେ ଅଙ୍ଗ-ନ୍ୟାସ କରି, ପରେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 139

पांशांकुशाभयवरान्दधानं कज्जहस्तया । पत्न्याश्लिष्टं रक्ततनुं त्रिनेत्रं गणपे भवेत् ॥ १३९ ॥

ଗଣେଶଙ୍କୁ ପାଶ ଓ ଅଙ୍କୁଶ ଧାରଣ କରି, ଅଭୟ ଓ ବର‑ମୁଦ୍ରା ପ୍ରଦର୍ଶନ କରୁଥିବା, ଗୋଟିଏ ହାତରେ ମୋଦକ ଧରିଥିବା ରୂପେ ଧ୍ୟାନ/ଚିତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ। ସେ ପତ୍ନୀ‑ଆଲିଙ୍ଗିତ, ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣ ଦେହ ଓ ତ୍ରିନେତ୍ର ହେଉନ୍ତୁ।

Verse 140

एवं ध्यात्वा न्यसेत्स्वीयबीजपूर्वाक्षरान्वितम् । निवृत्तिश्च प्रतिष्ठा च विद्या शान्तिस्तथेधिका ॥ १४० ॥

ଏଭଳି ଧ୍ୟାନ କରି, ନିଜ ବୀଜ ଓ ପୂର୍ବାକ୍ଷର ସଂଯୁକ୍ତ ମନ୍ତ୍ରର ନ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ। ତାହାରୁ ନିବୃତ୍ତି, ପ୍ରତିଷ୍ଠା, ବିଦ୍ୟା, ଶାନ୍ତି ଏବଂ ଅଧିକ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ।

Verse 141

दीपिका रेचिका चापि मोचिका च पराभिधा । सूक्ष्मासूक्ष्मामृता ज्ञानामृता चाप्यायिनी तथा ॥ १४१ ॥

ତାଙ୍କୁ ଦୀପିକା, ରେଚିକା, ମୋଚିକା ଓ ପରା ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ। ଏହାସହ ସୂକ୍ଷ୍ମା, ଅସୂକ୍ଷ୍ମାମୃତା, ଜ୍ଞାନାମୃତା ଏବଂ ଆପ୍ୟାୟିନୀ ନାମରେ ମଧ୍ୟ ପରିଚିତ।

Verse 142

व्यापिनी व्योमरूपा चानन्ता सृष्टिः समृद्धिका । स्मृतिर्मेधा ततः कान्तिर्लक्ष्मीर्द्धृतिः स्थिरा स्थितिः ॥ १४२ ॥

ସେ ସର୍ବବ୍ୟାପିନୀ, ଆକାଶସ୍ୱରୂପା ଓ ଅନନ୍ତା। ସେଇ ସୃଷ୍ଟି ଓ ସମୃଦ୍ଧି; ସେଇ ସ୍ମୃତି ଓ ମେଧା। ପୁଣି ସେଇ କାନ୍ତି, ଲକ୍ଷ୍ମୀ, ଧୃତି, ସ୍ଥିରତା ଓ ସ୍ଥିତି।

Verse 143

सिद्धिर्जरा पालिनी च क्षान्तिरीश्वरिका रतिः । कामिका वरदावाथ ह्लादिनी प्रीतिसंयुता ॥ १४३ ॥

ସେ ସିଦ୍ଧି, ଜରା, ପାଲିନୀ ଓ କ୍ଷାନ୍ତି; ଈଶ୍ୱରିକା ଓ ରତି; କାମିକା ଓ ବରଦା; ଏବଂ ପ୍ରୀତିସଂଯୁକ୍ତ ହ୍ଲାଦିନୀ ମଧ୍ୟ।

Verse 144

दीर्घा तीक्ष्णा तथा रौद्रा प्रोक्ता निद्रा च तन्द्रि का । क्षुधा च क्रोधिनी पश्चात्क्रियाकारी समृत्युका ॥ १४४ ॥

ନିଦ୍ରା ତିନି ପ୍ରକାର—ଦୀର୍ଘ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଓ ରୌଦ୍ର—ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ତନ୍ଦ୍ରା ମଧ୍ୟ ସେହିପରି। କ୍ଷୁଧା ‘କ୍ରୋଧିନୀ’ କୁହାଯାଏ; ତାପରେ କର୍ମକୁ ପ୍ରେରଣା ଦେଉଥିବା ଶକ୍ତି ଆସେ—ମୃତ୍ୟୁସମାନ।

Verse 145

पीता श्वेतारुणा पश्चादसितानन्तया युता । उक्ता कलामातृकैवं तत्तद्भक्तः समाचरेत् ॥ १४५ ॥

ପ୍ରଥମେ ତାହା ପୀତବର୍ଣ୍ଣ, ପରେ ଶ୍ୱେତ ଓ ଅରୁଣ; ତାପରେ ଅସିତ (ଶ୍ୟାମ) ଏବଂ ଅନନ୍ତ ସହ ଯୁକ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏଭଳି କଲାମାତୃକା ବର୍ଣ୍ଣିତ; ତାହାର ଭକ୍ତ ତଦନୁସାରେ ଆଚରଣ କରୁ।

Verse 146

कलायुङ्मातृकायास्तु मुनिः प्रोक्तः प्रजापतिः । गायत्रीछन्द आख्यातं देवता शारदाभिधा ॥ १४६ ॥

କଲାୟୁଙ୍ମାତୃକା (ବିଦ୍ୟା/ମନ୍ତ୍ର) ପାଇଁ ଋଷି ପ୍ରଜାପତି ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ଛନ୍ଦ ଗାୟତ୍ରୀ ଘୋଷିତ; ଦେବତା ‘ଶାରଦା’ (ସରସ୍ୱତୀ) ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।

Verse 147

ह्रस्वदीर्घांतरस्थैश्च तारैः कुर्यात्षडङ्गकम् । पद्मचक्रगुणैणांश्च दधतीं च त्रिलोचनाम् ॥ १४७ ॥

ହ୍ରସ୍ୱ, ଦୀର୍ଘ ଓ ଅନ୍ତରସ୍ଥ ସ୍ୱର ସୂଚକ ତାରଚିହ୍ନ ଦ୍ୱାରା ଷଡ଼ଙ୍ଗ-ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିବା ଉଚିତ। ଏବଂ ପଦ୍ମ-ଚକ୍ର ଗୁଣ ଧାରଣ କରୁଥିବା, ଗୁଣ ଓ ଅଂଶ (ମାତ୍ରା) ବହନ କରୁଥିବା ତ୍ରିଲୋଚନା ଦେବୀଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କର।

Verse 148

पञ्चवक्त्रां भारतीं तां मुक्ताभूषां भजेत्सुधीः । ध्यात्वैवं तारपूर्वां तां न्यसेन्ङन्तकलान्विताम् ॥ १४८ ॥

ସୁଧୀ ସାଧକ ସେହି ଭାରତୀ (ସରସ୍ୱତୀ)ଙ୍କୁ ଭଜନ କରୁ, ଯିଏ ପଞ୍ଚବକ୍ତ୍ରା ଏବଂ ମୁକ୍ତାଭୂଷଣରେ ଭୂଷିତ। ଏଭଳି ‘ତାର’ (ଓଁ) ପୂର୍ବକ ଧ୍ୟାନ କରି, ଙ୍-ଅନ୍ତ କଳାସହିତ ବର୍ଣ୍ଣନ୍ୟାସ କରୁ।

Verse 149

ततश्च मूलमन्त्रस्य षडङ्गानि समाचरेत् । हृदयादिचतुर्थ्यन्ते जातीः संयोज्य विन्यसेत् ॥ १४९ ॥

ତତ୍ପରେ ମୂଳମନ୍ତ୍ରର ଷଡଅଙ୍ଗ ବିଧି ଆଚରଣ କରିବ। ହୃଦୟରୁ ଚତୁର୍ଥ ଅଙ୍ଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବୀଜଧ୍ୱନି (ଜାତି) ଯୋଗ କରି ବିଧିମତେ ନ୍ୟାସ କରିବ॥

Verse 150

नमः स्वाहा वषट् हुं वौषट् फट् जातय ईरिताः । ततो ध्यात्वेष्टदेवं तं भूषायुधसमन्वितम् 1. ॥ १५० ॥

“ନମଃ, ସ୍ୱାହା, ବଷଟ୍, ହୁଁ, ବୌଷଟ୍, ଫଟ୍”—ଏହି ଜାତି-ବୀଜମନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକ କଥିତ। ତାପରେ ଭୂଷଣ ଓ ଆୟୁଧସହିତ ନିଜ ଇଷ୍ଟଦେବଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବ॥

Verse 151

न्यस्याङ्गषट्कं तन्मूर्तौ ततः पूजनमारभेत् ॥ १५१ ॥

ସେହି ମୂର୍ତ୍ତିରେ ଷଡଅଙ୍ଗ-ନ୍ୟାସ କରି, ତାପରେ ପୂଜା ଆରମ୍ଭ କରିବ॥

Verse 152

इति श्री बृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने तृतीयपादे सन्ध्यादिनिरूपणंनाम षट्षष्टिन्तमोऽध्यायः ॥ ६६ ॥

ଏହିପରି ଶ୍ରୀ ବୃହନ୍ନାରଦୀୟପୁରାଣର ପୂର୍ବଭାଗସ୍ଥ ବୃହଦୁପାଖ୍ୟାନର ତୃତୀୟ ପାଦରେ ‘ସନ୍ଧ୍ୟାଦି-ନିରୂପଣ’ ନାମକ ଷଟ୍ଷଷ୍ଟିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା॥