Hayagrīva-pūjā-vyākhyāna (Worship Procedure and Mantra-Siddhi of Hayagrīva)
ସନତ୍କୁମାର ପ୍ରଣବକେନ୍ଦ୍ରିତ, ବିଷ୍ଣୁସମ୍ବନ୍ଧିତ ମନ୍ତ୍ରପ୍ରଣାଳୀ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି—ଋଷି ଇନ୍ଦୁ, ଛନ୍ଦ ବିରାଟ୍, ଦେବତା ଦଧିବାମନ; ବୀଜ ତାରା/ଓଁ, ଶକ୍ତି ବହ୍ନିଜାୟା। ଦେହନ୍ୟାସ, ଅଷ୍ଟାଦଶ ମନ୍ତ୍ର-ପ୍ରତିଷ୍ଠା, ପରେ ପୂଜା ଓ ହୋମବିଧି—ତିନି ଲକ୍ଷ ଜପ ଏବଂ ତାହାର ଦଶାଂଶ ଘୃତସିକ୍ତ ଆହୁତିରେ ହୋମ। ପାୟସ, ଦଧିଅନ୍ନ, ଲାଲ ପଦ୍ମ, ଅପାମାର୍ଗ ଆଦି ଆହୁତିରେ ସମୃଦ୍ଧି, ଭୟନାଶ, ରୋଗଶମନ, ବଶୀକରଣ, ବନ୍ଧନମୋଚନ, ଅନ୍ନବୃଦ୍ଧି ଫଳ କୁହାଯାଇଛି। ପରେ ଯନ୍ତ୍ର/ମଣ୍ଡଳ ରଚନା—ପଦ୍ମକର୍ଣ୍ଣିକାରେ ପୂଜା, କେଶର-ଦଳରେ ଷଡ଼ଙ୍ଗ ପୂଜା, ଚାରି ବ୍ୟୂହ, ଶକ୍ତି, ଆୟୁଧ, ଦିକ୍ପାଳ, ଅଷ୍ଟଦିଗ୍ଗଜ ଓ ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀମାନଙ୍କ ସ୍ଥାପନ। ଦ୍ୱିତୀୟ ମନ୍ତ୍ରଧାରାରେ ହୟଗ୍ରୀବ (ତୁରଗାନନ)—ଋଷି ବ୍ରହ୍ମା, ଛନ୍ଦ ଅନୁଷ୍ଟୁପ; ବାହ୍ୟବଳୟରେ ବେଦାଙ୍ଗ, ମାତୃକା, ଭୈରବ, ଅବତାର, ନଦୀ, ଗ୍ରହ, ପର୍ବତ, ନକ୍ଷତ୍ର। ଶେଷରେ ଅଭିମନ୍ତ୍ରିତ ଜଳ, ଗ୍ରହଣକାଳୀନ କର୍ମ ଓ ବୀଜସଂସ୍କାରଦ୍ୱାରା ସରସ୍ୱତ-ସିଦ୍ଧି—ବାକ୍ ଓ ବିଦ୍ୟାର ପ୍ରଭୁତ୍ୱ—ଦାନ କଥା ରହିଛି।
Shlokas
Verse 1
सनत्कुमार उवाच । प्रणवो हृदयं विष्णुर्नेन्तः सुरपतिस्तथा । महाबलाय स्वाहांतो मंत्रो वसुधराक्षरः ॥ १ ॥
ସନତ୍କୁମାର କହିଲେ—ପ୍ରଣବ ‘ଓଁ’ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ହୃଦୟ; ତାହାର ଅନ୍ତରେ ଦେବମାନଙ୍କ ଅଧିପତି ମଧ୍ୟ ନିହିତ। ‘ସ୍ୱାହା’ରେ ଶେଷ ଏହି ମନ୍ତ୍ର ମହାବଳୀଙ୍କ ପାଇଁ, ଏବଂ ଜଗତ୍-ଧାରକ ଅକ୍ଷର।
Verse 2
मुनिरिंन्दुर्विराट् छन्दो देवता दधिवामनः । तारो बीजं तथा शक्तिर्वह्निजाया प्रकीर्तिता ॥ २ ॥
ଏହି ମନ୍ତ୍ରର ଋଷି ଇନ୍ଦୁ, ଛନ୍ଦ ବିରାଟ୍, ଏବଂ ଦେବତା ଦଧିବାମନ। ବୀଜ ‘ତାର’ ଅର୍ଥାତ୍ ପ୍ରଣବ ‘ଓଁ’; ଶକ୍ତି ‘ବହ୍ନିଜାୟା’—ଅଗ୍ନିଙ୍କ ପତ୍ନୀ—ବୋଲି ପ୍ରକୀର୍ତିତ।
Verse 3
चंद्राक्षिरामबाणेंषु नेत्रसंख्यैर्मनूद्भवैः । वर्णैः षडंगं कृत्वा च मूर्ध्नि भाले च नेत्रयोः ॥ ३ ॥
‘ଚନ୍ଦ୍ରାକ୍ଷି, ରାମ, ବାଣ…’ ଆଦି ମନ୍ତ୍ର-ସମୂହରେ, ନେତ୍ରସଂଖ୍ୟା ସମାନ ମନ୍ତ୍ରୋଦ୍ଭବ ବର୍ଣ୍ଣଦ୍ୱାରା ଷଡ଼ଙ୍ଗ-ନ୍ୟାସ କରି, ମୁଣ୍ଡ, ଲଲାଟ ଓ ଦୁଇ ନେତ୍ରରେ ବିନ୍ୟାସ କରିବ।
Verse 4
कर्णयोर्घ्राणयोरोष्टतालुकण्ठभुजेषु च । पृष्टे हृद्युदरे नाभौ गुह्ये चोरुस्थले पुनः ॥ ४ ॥
କାନ ଓ ନାସାରନ୍ଧ୍ରରେ; ଓଠ, ତାଳୁ, କଣ୍ଠ ଓ ଭୁଜରେ; ପିଠିରେ; ହୃଦୟ-ପ୍ରଦେଶ ଓ ଉଦରରେ; ନାଭିରେ; ଗୁହ୍ୟସ୍ଥାନରେ; ଏବଂ ପୁନଃ ଉରୁସ୍ଥାନରେ—(ଏହି ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକରେ)।
Verse 5
जानुद्वयं जङ्घयोश्च पादयोर्विन्यसेत्क्रमात् । अष्टादशैव मंत्रोत्थास्ततो देवं विचिंन्तयेत् ॥ ५ ॥
ଦୁଇ ଜାନୁ, ଜଂଘା/ପିଣ୍ଡଳି ଓ ପାଦରେ କ୍ରମକ୍ରମେ (ମନ୍ତ୍ର) ବିନ୍ୟାସ କରିବ। ଏଭଳି ଅଷ୍ଟାଦଶ ମନ୍ତ୍ର ସ୍ଥାପନ କରି, ପରେ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବ।
Verse 6
मुक्तागौरं रत्नभूषं चन्द्रस्थं भृङ्गसन्निभैः । अलकैर्विलसद्वक्त्रं कुम्भं शुद्धांबुपूरितम् ॥ ६ ॥
ମୁକ୍ତା ପରି ଧବଳ, ରତ୍ନଭୂଷିତ, ଚନ୍ଦ୍ରଚିହ୍ନିତ, ଭୃଙ୍ଗ ସଦୃଶ କଳା ଅଲକାରେ ଶୋଭିତ ମୁଖଯୁକ୍ତ କୁମ୍ଭ ଶୁଦ୍ଧ ଜଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା।
Verse 7
दध्यन्नपूर्णचषकं दोर्भ्यां संदधतं भजेत् । लक्षत्रयं जपेन्मन्त्रं तद्दशांशं घृतप्लुतैः ॥ ७ ॥
ଦଧି-ଅନ୍ନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚଷକକୁ ଦୁଇ ଭୁଜାରେ ଧାରଣ କରି ଦେବତାଙ୍କୁ ଭଜନ-ପୂଜନ କରିବ। ପରେ ମନ୍ତ୍ର ତିନି ଲକ୍ଷ ଜପ କରି, ତାହାର ଦଶମାଂଶ ଘୃତସିକ୍ତ ହବିରେ ଆହୁତି ଦେବ।
Verse 8
पायसान्नैः प्रजुहुयाद्दध्यन्नेन यथाविधि । चन्द्रांते कल्पिते पीठे पूर्वोक्तें पूजयेच्च तम् ॥ ८ ॥
ପାୟସାନ୍ନରେ ଆହୁତି ଦେବ ଏବଂ ବିଧିଅନୁସାରେ ଦଧି-ଅନ୍ନରେ ମଧ୍ୟ ହୋମ କରିବ। ପରେ ଚନ୍ଦ୍ରାକୃତିର ଅନ୍ତଭାଗରେ ପୂର୍ବୋକ୍ତ ଭାବେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ପୀଠରେ ସେହି ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜିବ।
Verse 9
संकल्पमूर्तिमूलेन संपूज्य च विधानतः । केसरेषु षडंगानि संपूज्य दिग्दलेषु च ॥ ९ ॥
ବିଧିଅନୁସାରେ ସଙ୍କଳ୍ପରେ ଭାବିତ ମୂର୍ତ୍ତିକୁ ମୂଳସ୍ଥାନରେ ସମ୍ୟକ୍ ପୂଜି, ପରେ କେସରରେ ଷଡ଼ଙ୍ଗ ପୂଜା କରି, ଦିଗ୍ଦଳରେ ମଧ୍ୟ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ପୂଜିବ।
Verse 10
वासुदेवं संकर्षणं प्रद्युम्नमनिरुद्धकम् । कोणपत्रेषु शांतिं च श्रियं सरस्वतीं रतिम् ॥ १० ॥
ବାସୁଦେବ, ସଙ୍କର୍ଷଣ, ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ଓ ଅନିରୁଦ୍ଧଙ୍କୁ ନ୍ୟାସ କରିବ। ଏବଂ କୋଣପତ୍ରଗୁଡ଼ିକରେ ଶାନ୍ତି, ଶ୍ରୀ, ସରସ୍ୱତୀ ଓ ରତିଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସ୍ଥାପନ କରିବ।
Verse 11
ध्वजं च वैनतेयं च कौस्तुभं वनमालिकम् । शंखं चक्रं गदां शार्ङ्गं दलेष्वष्टसु पूजयेत् ॥ ११ ॥
ଅଷ୍ଟଦଳ ପଦ୍ମର ଆଠଟି ଦଳରେ ଧ୍ୱଜ, ବୈନତେୟ ଗରୁଡ, କୌସ୍ତୁଭ ମଣି, ବନମାଳା, ଶଙ୍ଖ, ଚକ୍ର, ଗଦା ଓ ଶାର୍ଙ୍ଗ ଧନୁ—ଏମାନଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜା କରିବ।
Verse 12
दलाग्रेषु केशवादीन्दिक्पालांस्तदनंतरम् । तदस्त्राणि च सम्पूज्य गजानष्टौ समर्चयेत् ॥ १२ ॥
ତାପରେ ଦଳର ଅଗ୍ରଭାଗରେ କେଶବ ଆଦି ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ଓ ଦିକ୍ପାଳମାନଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବ। ସେମାନଙ୍କ ଆୟୁଧମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସମ୍ୟକ୍ ପୂଜି, ପରେ ଆଠ ଦିଗ୍ଗଜଙ୍କୁ ଭକ୍ତିରେ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରିବ।
Verse 13
ऐरावतः पुण्डरीको वामनः कुमुदोंऽजनः । पुष्पदंतः सार्वभौमः सुप्रतीकश्च दिग्गजाः ॥ १३ ॥
ଐରାବତ, ପୁଣ୍ଡରୀକ, ବାମନ, କୁମୁଦ, ଅଞ୍ଜନ, ପୁଷ୍ପଦନ୍ତ, ସାର୍ବଭୌମ ଓ ସୁପ୍ରତୀକ—ଏମାନେ ହେଉଛନ୍ତି ଦିଗ୍ଗଜ।
Verse 14
करिण्योऽभ्रमुकपिलोपिंगलानुपमाः क्रमात् । ताम्रकर्णी शुभ्रदंती चांगना ह्यंजना वती ॥ १४ ॥
କ୍ରମକ୍ରମେ କରିଣୀମାନେ—ଅଭ୍ରମୁଖା, କପିଲା, ପିଙ୍ଗଲା, ଅନୁପମା; ଏବଂ ତାମ୍ରକର୍ଣ୍ଣୀ, ଶୁଭ୍ରଦନ୍ତୀ, ଚାଙ୍ଗନା, ଅଞ୍ଜନବତୀ—ଏମିତି ବର୍ଣ୍ଣିତ।
Verse 15
एवमाराधितो मंत्री दद्यादिष्टानि मंत्रिणे । श्रीकामः पायसाज्येन सहस्रं जुहुयात्सुधीः ॥ १५ ॥
ଏଭଳି ଭାବେ ଆରାଧନା ସମ୍ପନ୍ନ ହେଲେ ମନ୍ତ୍ରସାଧକ ଋତ୍ୱିଜଙ୍କୁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଦାନ ଦେବ। ଯେ ଶ୍ରୀ-ସମୃଦ୍ଧି ଚାହେ, ସେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ପାୟସରେ ଘୃତ ମିଶାଇ ସହସ୍ର ଆହୁତି ଦେବ।
Verse 16
महतीं श्रियमाप्नोति धान्याप्तिर्धान्य होमतः । शतपुष्पासमुत्थैश्च बीजैर्हुत्वा सहस्रतः ॥ १६ ॥
ମହାନ୍ ଶ୍ରୀ-ସମୃଦ୍ଧି ଲଭ୍ୟ ହୁଏ; ଧାନ୍ୟ-ହୋମରେ ଅନ୍ନ-ଧାନ୍ୟର ପ୍ରଚୁରତା ମିଳେ। ଶତପୁଷ୍ପାଜନିତ ବୀଜକୁ ସହସ୍ରବାର ଆହୁତି ଦେଲେ ଏହି ଫଳ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ।
Verse 17
महाभयं नाशयेद्धि नात्र कार्या विचारणा । दद्ध्योदनेन शुद्धेन हुत्वा मुच्यते दुर्गतेः ॥ १७ ॥
ଏହା ନିଶ୍ଚୟ ମହାଭୟକୁ ନାଶ କରେ—ଏଥିରେ ବିଚାର ଦରକାର ନାହିଁ। ଶୁଦ୍ଧ ଦଧ୍ୟୋଦନ (ଦହି-ଭାତ) ଦ୍ୱାରା ହୋମ କଲେ ଦୁର୍ଗତି ଓ ଅଶୁଭ ଭାଗ୍ୟରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ।
Verse 18
ध्यात्वा त्रैविक्रमं रूपं जपेन्मंत्रं समाहितः । कारागृहाद्भवन्मुक्तो बद्धो मंत्रप्रभावतः ॥ १८ ॥
ତ୍ରୈବିକ୍ରମ ରୂପକୁ ଧ୍ୟାନ କରି, ସମାହିତ ଚିତ୍ତରେ ମନ୍ତ୍ର ଜପ କରିବା ଉଚିତ। ମନ୍ତ୍ରପ୍ରଭାବରେ ବନ୍ଧିତ ଲୋକ ମଧ୍ୟ କାରାଗାରରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।
Verse 19
भित्तौ संपाद्य देवेशं फलके वा प्रपूजयेत् । नित्यं सुगंधकुसुमैर्महतीं श्रियमाप्नुयात् ॥ १९ ॥
ଭିତ୍ତିରେ—କିମ୍ବା କାଠ ଫଳକରେ—ଦେବେଶଙ୍କ ରୂପ ସଜାଇ ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ନିତ୍ୟ ସୁଗନ୍ଧିତ ପୁଷ୍ପ ଅର୍ପଣ କଲେ ମହାନ୍ ଶ୍ରୀ-ସମୃଦ୍ଧି ମିଳେ।
Verse 20
हुत्वा रक्तोत्पलैर्मंत्री वशयेत्सकलं जगत् । अन्नाज्यैर्जुहुयान्नित्यमष्टाविंशतिसंख्यया ॥ २० ॥
ରକ୍ତ ଉତ୍ପଳ ଦ୍ୱାରା ଆହୁତି ଦେଲେ ମନ୍ତ୍ରୀ ସମଗ୍ର ଜଗତକୁ ବଶ କରିପାରେ। ସିଜା ଅନ୍ନ ଓ ଘୃତ ଦ୍ୱାରା ନିତ୍ୟ ଅଷ୍ଟାବିଂଶତି (୨୮) ଆହୁତି ଦେବା ଉଚିତ।
Verse 21
सिताज्यान्नं च विधिवत्प्राप्नुयादन्नमक्षयम् । अपूपैः षड्रसोपेतैर्हुनेद्वसुसहस्रकम् ॥ २१ ॥
ବିଧିମତେ ଚିନି ଓ ଘିଅ ଯୁକ୍ତ ଅନ୍ନ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ ଅକ୍ଷୟ ଅନ୍ନସମ୍ପଦ ମିଳେ। ଏବଂ ଷଡ୍ରସଯୁକ୍ତ ଅପୂପ (ମିଠା ପିଠା)ର ଏକ ହଜାର ଆହୁତି ପବିତ୍ର ଅଗ୍ନିରେ ଦେବା ଉଚିତ।
Verse 22
अलक्ष्मीं च पराभूय महतीं श्रियमाप्नुयात् । जुहुयादयुतं मंत्री दध्यन्नं च सितान्वितम् ॥ २२ ॥
ଅଲକ୍ଷ୍ମୀକୁ ପରାଜିତ କରି ସାଧକ ମହାନ ଶ୍ରୀ-ସମୃଦ୍ଧି ପାଏ। ମନ୍ତ୍ରଜ୍ଞ ବ୍ୟକ୍ତି ଦହିଅନ୍ନରେ ଚିନି ମିଶାଇ ଦଶ ହଜାର ଆହୁତି ଦେବା ଉଚିତ।
Verse 23
यत्र यत्र वसेत्सोऽपि तत्रान्नगिरिमाप्नुयात् । पद्माक्षरैर्युतं बिल्वांतिकस्थो जुहुयान्नरः ॥ २३ ॥
ସେ ଯେଉଁଯେଉଁଠି ବସେ, ସେଠିଏ ଅନ୍ନଗିରି ପରି ପ୍ରଚୁରତା ପାଏ। ବିଲ୍ୱବୃକ୍ଷ ନିକଟରେ ଦାଁଡ଼ି ପଦ୍ମାକ୍ଷରଯୁକ୍ତ ପବିତ୍ର ମନ୍ତ୍ରାକ୍ଷରରେ ଆହୁତି ଦେବା ଉଚିତ।
Verse 24
महालक्ष्मीं स लभते तत्र तत्र न संशयः । जुहुयात्पायसैर्लक्षं वाचस्पतिसमो भवेत् ॥ २४ ॥
ସେ ସେଠି ସେଠି ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀକୁ ପାଏ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ପାୟସ (ଦୁଧଖିର) ଦ୍ୱାରା ଏକ ଲକ୍ଷ ଆହୁତି ଦେଲେ ବାଚସ୍ପତି (ବୃହସ୍ପତି) ସମ ଵାଣୀ-ଐଶ୍ୱର୍ୟ ପାଏ।
Verse 25
लक्षं जप्त्वा तद्दशांशं पुत्रजीवफलैर्हुनेत् । तत्काष्टैरेधिते वह्नौ श्रेष्टं पुत्रमवाप्नुयात् ॥ २५ ॥
ଏକ ଲକ୍ଷ ଜପ କରି, ତାହାର ଦଶାଂଶ ପୁତ୍ରଜୀବ ଫଳଦ୍ୱାରା ହୋମ କରିବା ଉଚିତ। ସେହି କାଠରେ ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ ଅଗ୍ନିରେ କଲେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁତ୍ର ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
Verse 26
ससाध्यतारं विलसत्कर्णिकं च सुवर्णकैः । विलसत्केसरं मंत्राक्षरद्वंद्वाष्टपत्रकम् ॥ २६ ॥
ସାଧକ ଦୀପ୍ତ ପଦ୍ମକୁ ଧ୍ୟାନ କରୁ—ଯାହାର କର୍ଣ୍ଣିକାରେ ସାଧ୍ୟତାରା-ଚିହ୍ନ ଜ୍ଵଳେ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ କେସର ଝଲମଲ କରେ, ଏବଂ ମନ୍ତ୍ରର ଯୁଗ୍ମ ଅକ୍ଷରରେ ଆଠ ପତ୍ର ଗଠିତ।
Verse 27
शेषयुग्मार्णांत्यपत्रं द्वादशाक्षरवेष्टितम् । तद्बहिर्मातृकावर्णैर्यंत्रं सम्पत्प्रदं नृणाम् ॥ २७ ॥
ଶେଷ ଯୁଗ୍ମ ଅକ୍ଷରମାନଙ୍କ ଅନ୍ତ୍ୟବର୍ଣ୍ଣରେ ଗଠିତ ବାହ୍ୟ ପତ୍ରକୁ ଦ୍ୱାଦଶାକ୍ଷର ମନ୍ତ୍ରରେ ବେଷ୍ଟନ କର। ତାହାର ବାହାରେ ମାତୃକା ବର୍ଣ୍ଣଦ୍ୱାରା ଯନ୍ତ୍ର ବିନ୍ୟାସ କର, ଯାହା ଲୋକଙ୍କୁ ସମ୍ପତ୍ ଦେଉ।
Verse 28
रक्तं त्रिविक्रमं ध्यात्वा प्रसूनै रक्तवर्णकैः । जुहुयादयुतं मंत्री सर्वत्र विजयी भवेत् ॥ २८ ॥
ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣ ତ୍ରିବିକ୍ରମ (ବିଷ୍ଣୁ)ଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି, ମନ୍ତ୍ରୀ ଲାଲ ପୁଷ୍ପଦ୍ୱାରା ଦଶହଜାର ଆହୁତି ଦିଅ; ଏହାରେ ସେ ସର୍ବତ୍ର ବିଜୟୀ ହୁଏ।
Verse 29
ध्यायेञ्चंद्रासनगतं पद्मानामयुतं हुनेत् । लभेदकंटकं राज्यं सर्वलक्षणसंयुतम् ॥ २९ ॥
ଚନ୍ଦ୍ରାସନରେ ଅଧିଷ୍ଠିତ ଦେବଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି, ଦଶହଜାର ପଦ୍ମଫୁଲ ହୋମରେ ଆହୁତି ଦିଅ; ତାହାରେ ସେ କଣ୍ଟକହୀନ (ନିର୍ବିଘ୍ନ) ରାଜ୍ୟ, ସର୍ବ ଶୁଭଲକ୍ଷଣସମ୍ପନ୍ନ, ପାଏ।
Verse 30
हुत्वा लवंगैर्मध्वाक्तैरपामार्गदलैस्तु वा । अयुतं साध्यनामाढ्यं स वश्यो जायते ध्रुवम् ॥ ३० ॥
ମଧୁଲେପିତ ଲବଙ୍ଗ କିମ୍ବା ଅପାମାର୍ଗ ପତ୍ରଦ୍ୱାରା—ସାଧ୍ୟର ନାମ ସହିତ—ଦଶହଜାର ଆହୁତି ଦେଲେ, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ଭାବେ ବଶୀଭୂତ ହୁଏ।
Verse 31
अष्टोत्तरशतं हुत्वा ह्यपामार्गदलैः शुभैः । तावज्जप्त्वा च सप्ताहान्महारोगात्प्रमुच्यते ॥ ३१ ॥
ଶୁଭ ଅପାମାର୍ଗ ପତ୍ରଦ୍ୱାରା ଏକଶେ ଆଠ ଆହୁତି ଦେଇ, ତଦନୁସାରେ ସାତ ରାତି ଜପ କଲେ, ସାଧକ ମହାରୋଗରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।
Verse 32
उहिरत्पदमाभाष्य प्रणवोहीय शब्दतः । सर्ववार्गीश्वरेत्यंते प्रवदेदीश्वरेत्यथ ॥ ३२ ॥
ପ୍ରଥମେ “ଉହିରତ୍” ପଦ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ପରେ ନିୟତ ଶବ୍ଦବିଧିଅନୁସାରେ ପ୍ରଣବ “ଓଁ” ଜପ କରିବ। ଶେଷରେ “ସର୍ବୱାର୍ଗୀଶ୍ୱର” କହି, ତାପରେ “ଈଶ୍ୱର” ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବ।
Verse 33
सर्ववेदमयाचिंत्यपदान्ते सर्वमीरयेत् । बोधयद्वितवांतोऽयं मन्त्रस्तारादिरीरितः ॥ ३३ ॥
ସର୍ବବେଦମୟ ଧ୍ୟାନନୀୟ ପଦର ଶେଷରେ “ସର୍ବମ୍” ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବ। ତାରା (ଓଁ) ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ ହୋଇ “ଦ୍ୱି/ତ” ଅକ୍ଷରାନ୍ତ ଏହି ମନ୍ତ୍ର ବୋଧ ଜାଗ୍ରତ କରେ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Verse 34
ऋषिर्ब्रह्मास्य निर्दिष्टश्छंदोऽनुष्टुबुदाहृतम् । देवता स्याद्धयग्रीवो वागैश्वर्यप्रदो विभुः ॥ ३४ ॥
ଏହି ମନ୍ତ୍ରର ଋଷି ଭାବେ ବ୍ରହ୍ମା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ, ଛନ୍ଦ ଅନୁଷ୍ଟୁପ୍ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଦେବତା ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ହୟଗ୍ରୀବ, ଯିଏ ବାଣୀର ଐଶ୍ୱର୍ୟ ଓ ପ୍ରଭୁତ୍ୱ ଦାନ କରନ୍ତି।
Verse 35
तारेण पादैर्मंत्रस्य पञ्चांगानि प्रकल्पयेत् । तुषाराद्रिसमच्छायं तुलसीदामभूषितम् ॥ ३५ ॥
ତାରା-ମନ୍ତ୍ରର ପାଦଦ୍ୱାରା ମନ୍ତ୍ରର ପଞ୍ଚାଙ୍ଗ-ନ୍ୟାସ ବିଧିପୂର୍ବକ କରିବ। ପରେ ଦେବଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବ—ହିମାଳୟର ହିମଶିଖର ପରି ଦୀପ୍ତ ଶ୍ୱେତ, ତୁଳସୀମାଳାରେ ଭୂଷିତ।
Verse 36
तुरंगवदनं वंदे तुंगसारस्वतः पदम् । ध्यात्वैवं प्रजपेन्मंत्रमयुतं तद्दशांशतः ॥ ३६ ॥
ଅଶ୍ୱମୁଖୀ ପରମ ଉନ୍ନତ ସାରସ୍ୱତ ଦେବଙ୍କୁ ମୁଁ ବନ୍ଦନା କରେ। ଏଭଳି ଧ୍ୟାନ କରି ମନ୍ତ୍ରକୁ ଦଶହଜାର ଜପ କରି, ପରେ ତାହାର ଦଶାଂଶରେ ସମାପନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 37
मध्वक्तैः पायसैर्हुत्वा विमलादिसमन्विते । पूजयेद्वेष्णवे पीठे मूर्तिं संकल्प्य मूलतः ॥ ३७ ॥
ମଧୁମିଶ୍ରିତ ହବି ଓ ପାୟସର ଆହୁତି ଦେଇ, ‘ବିମଳା’ ଆଦି ଉପଚାର ସହିତ, ବୈଷ୍ଣବ ପୀଠରେ ମୂଳ ସଙ୍କଳ୍ପ କରି ମୂର୍ତ୍ତିକୁ ଆବାହନ କରି ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
Verse 38
कर्णिकायां चतुर्दिक्षु यजेत्पूर्वादितः क्रमात् । सनंदनं च सनकं श्रियं च पृथिवीं तथा ॥ ३८ ॥
କର୍ଣ୍ଣିକାର ଚାରି ଦିଗରେ, ପୂର୍ବରୁ କ୍ରମେ ସନନ୍ଦନ, ସନକ, ଶ୍ରୀ (ଲକ୍ଷ୍ମୀ) ଏବଂ ତଥା ପୃଥିବୀ ଦେବୀଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
Verse 39
तद्वहिर्दिक्षु वेदाश्च षट्कोणेषु ततोऽर्चयेत् । निरुक्तं ज्योतिषं पश्चाद्यजेद्व्याकरणं ततः ॥ ३९ ॥
ତାହା ପରେ ବାହାର ଦିଗଗୁଡ଼ିକରେ ଷଟ୍କୋଣ ଭାଗରେ ବେଦମାନଙ୍କୁ ଅର୍ଚ୍ଚନ କରିବା ଉଚିତ। ପରେ ନିରୁକ୍ତ ଓ ଜ୍ୟୋତିଷ, ତାପରେ ବ୍ୟାକରଣକୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
Verse 40
कल्पं शिक्षां च छंदांसि वेदांगानि त्विमानि वै । ततोऽष्टदलमूले तु मातरोऽष्टौ समर्चयेत् ॥ ४० ॥
କଳ୍ପ, ଶିକ୍ଷା ଓ ଛନ୍ଦ—ଏହିମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ବେଦାଙ୍ଗ। ତାପରେ ଅଷ୍ଟଦଳ ପଦ୍ମର ମୂଳେ ଅଷ୍ଟ ମାତୃକାଙ୍କୁ ସମ୍ୟକ୍ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
Verse 41
वक्रतुंडादिकानष्टो दलमध्ये प्रपूजयेत् । दलाग्रेष्यर्चयेत्पश्चात्साधकश्चाष्टभैरवान् ॥ ४१ ॥
ପଦ୍ମଦଳମଧ୍ୟରେ ବକ୍ରତୁଣ୍ଡ ଆଦି ଅଷ୍ଟ ଦେବତାଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜା କରିବ। ପରେ ସାଧକ ଦଳାଗ୍ରରେ କ୍ରମେ ଅଷ୍ଟଭୈରବଙ୍କୁ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରିବ।
Verse 42
असितांगं रुरुं चैव भीषणं रक्तकनेत्रकम् । बटुकं कालदमनं दंतुरं विकटं तथा ॥ ४२ ॥
ଅସିତାଙ୍ଗ, ରୁରୁ, ଭୀଷଣ, ରକ୍ତକନେତ୍ରକ, ବଟୁକ, କାଳଦମନ, ଦନ୍ତୁର ଓ ବିକଟ—ଏମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଆହ୍ୱାନ/ସ୍ମରଣ କରିବ।
Verse 43
तद्बहिः षोडशदलेष्ववतारान्हरेर्दश । शंखं चक्रं गदां पद्मं नंदकं शार्ङ्गमेव च ॥ ४३ ॥
ତାହାର ବାହାରେ ଷୋଳ ଦଳରେ ହରିଙ୍କ ଦଶାବତାରଙ୍କୁ ବିନ୍ୟାସ କରିବ; ଏବଂ ଶଙ୍ଖ, ଚକ୍ର, ଗଦା, ପଦ୍ମ, ନନ୍ଦକ ଖଡ୍ଗ ଓ ଶାର୍ଙ୍ଗ ଧନୁ ମଧ୍ୟ ରଖିବ।
Verse 44
तद्बहिर्भूगृहे शक्रमुखान्दश दिगीश्वरान् । वज्राद्यांस्तद्बहिश्चेष्ट्वाद्वारेषु च ततः क्रमात् ॥ ४४ ॥
ତାହାର ବାହାରେ ପରିଧି-ଗୃହରେ ଇନ୍ଦ୍ର ଆଦି ଦଶ ଦିଗୀଶ୍ୱରଙ୍କୁ ବିନ୍ୟାସ କରିବ। ଏବଂ ତାହାରୁ ବାହାରେ ଦ୍ୱାରମାନଙ୍କରେ ବଜ୍ର ଆଦି ଆୟୁଧକୁ କ୍ରମେ ରଖିବ।
Verse 45
महागणपतिं दुर्गां क्षेत्रेशं बटुकं तथा । समस्तप्रकटाद्याश्च योगिन्यस्तद्बहिर्भवेत् ॥ ४५ ॥
ମହାଗଣପତି, ଦୁର୍ଗା, କ୍ଷେତ୍ରେଶ ଓ ବଟୁକ—ଏମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପୂଜା କରିବ। ଏବଂ ପ୍ରକଟା ଆଦି ସମସ୍ତ ଯୋଗିନୀମାନେ ତାହାର ବାହାରେ ରହିବେ।
Verse 46
तद्बहिः सप्त नद्यश्च तद्बाह्ये तु ग्रहान्नव । तद्बाह्ये पर्वतानष्टौ नक्षत्राणि च तद्बहिः ॥ ४६ ॥
ତାହାର ବାହାରେ ସାତଟି ନଦୀ; ସେମାନଙ୍କ ପରେ ନଅଟି ଗ୍ରହ। ସେମାନଙ୍କ ବାହାରେ ଆଠଟି ପର୍ବତ; ତାହାର ବାହାରେ ପୁନଃ ନକ୍ଷତ୍ରମାନେ।
Verse 47
एवं पंचदशावृत्त्या संपूज्य तुरगाननम् । वागीश्वरसमो वाचि धनैर्धनपतिर्भवेत् ॥ ४७ ॥
ଏହିପରି ପନ୍ଦର ଆବୃତ୍ତିର ଚକ୍ରରେ ତୁରଗାନନଙ୍କୁ ଯଥାବିଧି ସମ୍ପୂଜନ କଲେ, ବାଣୀରେ ବାଗୀଶ୍ୱର ସମ ଏବଂ ଧନରେ ଧନପତି ସମ ହୁଏ।
Verse 48
एवं सिद्धे मनौ मंत्री प्रयोगान्कर्तुमर्हति । अष्टोत्तरसहस्रं तु शुद्धं वार्यभिमंत्रितम् ॥ ४८ ॥
ଏହିପରି ମନ୍ତ୍ର ସିଦ୍ଧ ହେଲେ ସାଧକ ତାହାର ପ୍ରୟୋଗ କରିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ। ତାପରେ ଶୁଦ୍ଧ ଜଳକୁ ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ଏକ ହଜାର ଆଠଥର ଅଭିମନ୍ତ୍ରିତ କରିବ।
Verse 49
बीजेन मासमात्रं यः पिबेद्धीमान् जितेन्द्रियः । जन्ममूकोऽपि स नरो वाक्सिद्धिं लभते ध्रुवम् ॥ ४९ ॥
ଯେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଓ ଜିତେନ୍ଦ୍ରିୟ ପୁରୁଷ ବୀଜ ସହିତ ଏକ ମାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପାନ କରେ, ସେ ଜନ୍ମମୂକ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚୟ ଭାବେ ବାକ୍ସିଦ୍ଧି ଲଭେ।
Verse 50
वियद्भुगुस्थमर्धीराबिंदुमद्बीजमीरितम् । चंद्रसूर्योपरागे तु पात्रे रुक्ममये क्षिपेत् ॥ ५० ॥
‘ବିୟତ୍’ ଓ ‘ଭୃଗୁ’ରେ ସ୍ଥିତ, ‘ଅର୍ଧୀରା’ ଏବଂ ବିନ୍ଦୁଯୁକ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାଇଥିବା ବୀଜମନ୍ତ୍ରକୁ, ଚନ୍ଦ୍ର କିମ୍ବା ସୂର୍ଯ୍ୟଗ୍ରହଣ ସମୟରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣପାତ୍ରରେ ନିକ୍ଷେପ କରିବ।
Verse 51
दुग्धं वचां ततो मंत्री कंठमात्रोदके स्थितः । स्पर्शाद्विमोक्षपर्यंतं प्रजपेन्मंत्रमादरात् ॥ ५१ ॥
ତାପରେ ମନ୍ତ୍ରସାଧକ କଣ୍ଠପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜଳରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇ, ସ୍ପର୍ଶକ୍ଷଣରୁ ବିଧିର ବିମୋଚନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ମନ୍ତ୍ର ଜପ କରୁ।
Verse 52
पिबेत्तत्सर्वमचिरात्तस्य सारस्वतं भवेत् । ज्योतिष्मतीलताबीजं दिनेष्वेकैकवर्द्धितम् ॥ ५२ ॥
ସେ ସବୁକୁ ଅଚିରେ ପାନ କରୁ; ତାହାରେ ଶୀଘ୍ରେ ତାଙ୍କୁ ସାରସ୍ୱତ ସିଦ୍ଧି (ବାକ୍ପ୍ରତିଭା ଓ ବିଦ୍ୟା) ମିଳିବ। ଜ୍ୟୋତିଷ୍ମତୀ ଲତାର ବୀଜ ଦିନେଦିନେ ଗୋଟିଏ କରି ବଢ଼ାଇ ସେବନ କରୁ।
Verse 53
अष्टोत्तरशतं यावद्भक्षयेदभिमंत्रितम् । सरस्वत्यवतारोऽसौ सत्यं स्याद्भुवि मानवः ॥ ५३ ॥
ମନ୍ତ୍ରାଭିମନ୍ତ୍ରିତ ଦ୍ରବ୍ୟକୁ ଏକଶେ ଆଠ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭକ୍ଷଣ କଲେ, ସେ ମନୁଷ୍ୟ ଭୂମିରେ ସତ୍ୟସତ୍ୟ ସରସ୍ୱତୀଙ୍କ ଅବତାର ହୁଏ।
Verse 54
किं बहूक्तेन विप्रेंद्र मनोरस्य प्रसादतः । सर्ववेदागमादीनां व्याख्याता ज्ञानवान् भवेत् ॥ ५४ ॥
ହେ ବିପ୍ରେନ୍ଦ୍ର! ଅଧିକ କ’ଣ କହିବି—ମନୋରାଙ୍କ ପ୍ରସାଦରେ ସେ ସମସ୍ତ ବେଦ, ଆଗମ ଆଦିର ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ୟାଖ୍ୟାତା ହୁଏ।
Verse 55
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने सनत्कुमारविभागे तृतीयपादे हयग्रीवोपासनानिरूपणं नाम द्विसप्ततितमोऽध्यायः ॥ ७२ ॥
ଏହିପରି ଶ୍ରୀ ବୃହନ୍ନାରଦୀୟ ପୁରାଣର ପୂର୍ବଭାଗରେ, ବୃହଦୁପାଖ୍ୟାନରେ, ସନତ୍କୁମାର ବିଭାଗରେ, ତୃତୀୟ ପାଦରେ ‘ହୟଗ୍ରୀବ ଉପାସନା-ନିରୂପଣ’ ନାମକ ଦ୍ୱିସପ୍ତତିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Frequently Asked Questions
In śāstric mantra-vidhi, these identifiers establish lineage (ṛṣi), sonic-form/recitational structure (chandas), and the mantra’s intended divine referent (devatā). The chapter preserves this Vedic-style apparatus inside a Purāṇic setting to authorize correct recitation, nyāsa, and ritual application.
Classical sādhana manuals treat japa as internal energizing and homa as external sealing/confirmation; the one-tenth homa is a standard completion ratio (pūraścaraṇa-style logic). The chapter uses fixed counts to formalize ‘mantra-siddhi’ before allowing prayoga (applications).
The lotus diagram acts as a cosmological and theological map: the center holds the resolved deity-form; filaments/petals host limbs, Vyūhas, Śaktis, weapons, and guardians; outer rings expand to Vedas/Vedāṅgas, grahas, rivers, mountains, and nakṣatras—integrating mantra, body (nyāsa), and cosmos into a single worship architecture.
Airāvata, Puṇḍarīka, Vāmana, Kumuda, Añjana, Puṣpadanta, Sārvabhauma, and Supratīka; along with their female counterparts: Abhramukhā, Kapilā, Piṅgalā, Anupamā, Tāmra-karṇī, Śubhra-dantī, Cāṅganā, and Añjanavatī.