The Exposition of the Maheśa Mantra (Mahēśa-mantra-prakāśana)

Verse 1

सनत्कुमार उवाच । अथ वक्ष्ये महेशस्य मन्त्रं सर्वार्थसाधकम् । यं समाराध्य मनुजो भुक्तिं मुक्तिं च विंदति ॥ १ ॥

ସନତ୍କୁମାର କହିଲେ—ଏବେ ମୁଁ ମହେଶଙ୍କ ସର୍ବାର୍ଥସାଧକ ମନ୍ତ୍ର କହୁଛି; ଯାହାକୁ ଭକ୍ତିସହ ଆରାଧନା କଲେ ମନୁଷ୍ୟ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ—ଦୁହେଁ ପାଏ ॥ ୧ ॥

Verse 2

हृदयं सबकः सूक्ष्मो लांतोऽनन्तान्वितो मरुत् । पंचाक्षरो मनुः प्रोक्तस्ताराद्योऽयं षडक्षरः ॥ २ ॥

‘ହୃଦୟ’ ମନ୍ତ୍ର ‘ସବକ’ ନାମରେ ପରିଚିତ, ସ୍ୱଭାବରେ ସୂକ୍ଷ୍ମ; ‘ମରୁତ୍’ ମନ୍ତ୍ର ‘ଅନନ୍ତ’ ସହ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ ‘ଲାଁ’ ଧ୍ୱନିରେ ଶେଷ ହୁଏ। ‘ମନୁ’ ପଞ୍ଚାକ୍ଷର ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ଏହି (ଅନ୍ୟ) ମନ୍ତ୍ର ‘ତାରା’ ଅର୍ଥାତ୍ ‘ଓଁ’ ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ଷଡକ୍ଷର ॥ ୨ ॥

Verse 3

वामदेवी मुनीश्छन्दः पंक्तिरीशोऽस्य देवता । षड्भिर्वर्णैः षडङ्गानि कुर्यान्मंत्रेण देशिकः ॥ ३ ॥

ଏହି ମନ୍ତ୍ରର ଋଷି ବାମଦେବୀ, ଛନ୍ଦ ମୁନୀଶ, ଏବଂ ଏହାର ଅଧିଷ୍ଠାତୃ ଦେବତା ପଙ୍କ୍ତୀଶ। ମନ୍ତ୍ରର ଛଅ ବର୍ଣ୍ଣ ଦ୍ୱାରା ଦୀକ୍ଷିତ ଦେଶିକ ଷଡଙ୍ଗ-ନ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ ॥ ୩ ॥

Verse 4

मंत्रवर्णादिकान्न्यस्येन्मंत्रमूर्तिर्यथाक्रमम् । तर्जनीमध्ययोरंत्यानामिकांगुष्ठके पुनः ॥ ४ ॥

ମନ୍ତ୍ରର ବର୍ଣ୍ଣ ଆଦିକୁ ଯଥାକ୍ରମେ ନ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ମନ୍ତ୍ରମୂର୍ତ୍ତି ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ। ପୁନଃ (ନ୍ୟାସ) ତର୍ଜନୀ ଓ ମଧ୍ୟମାରେ, ଏବଂ ଅନାମିକା ଓ ଅଙ୍ଗୁଷ୍ଠରେ କରିବା ଉଚିତ ॥ ୪ ॥

Verse 5

ताः स्युस्तत्पुरुषाघोरभववामेशसंज्ञिकाः । वक्त्रहृत्पादगुह्येषु निजमूर्द्धनि ताः पुनः ॥ ५ ॥

ଏହି ଶକ୍ତିଗୁଡ଼ିକ ‘ତତ୍ପୁରୁଷ’, ‘ଅଘୋର’, ‘ଭବ’ ଓ ‘ବାମେଶ’ ନାମରେ ପରିଚିତ। ମୁଖ, ହୃଦୟ, ପାଦ ଓ ଗୁହ୍ୟଦେଶରେ ନ୍ୟାସ କରି, ପୁନଃ ନିଜ ମସ୍ତକରେ ମଧ୍ୟ ସ୍ଥାପନ କରିବ।

Verse 6

प्राग्याम्यवारुणोदीच्यमध्यवक्त्रेषु पंचसु । मन्त्रांगानिन्यसेत्पश्चाज्जातियुक्तानि षट् क्रमात् ॥ ६ ॥

ତାପରେ ପୂର୍ବ, ଦକ୍ଷିଣ, ପଶ୍ଚିମ, ଉତ୍ତର ଓ ମଧ୍ୟ—ଏହି ପାଞ୍ଚ ମୁଖରେ ମନ୍ତ୍ରାଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକର ନ୍ୟାସ କରିବ। ପରେ କ୍ରମକ୍ରମେ ‘ଜାତି’ ସହିତ ସେଇ ଛଅ ଭାଗକୁ ମଧ୍ୟ ବିନ୍ୟାସ କରିବ।

Verse 7

कुर्वीत गोलकन्यासं रक्षायै तदनन्तरम् । हृदि वक्त्रेंऽसयोरूर्वोः कंठे नाभौ द्विपार्श्वयोः ॥ ७ ॥

ତାହା ପରେ ରକ୍ଷାର୍ଥେ ‘ଗୋଲକ-ନ୍ୟାସ’ କରିବ। ଏହାକୁ ହୃଦୟ, ମୁଖ, ଦୁଇ କାନ୍ଧ, ଦୁଇ ଉରୁ, କଣ୍ଠ, ନାଭି ଓ ଉଭୟ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ବିନ୍ୟାସ କରିବ।

Verse 8

पृष्ठे हृदि तथा मूर्ध्नि वदने नेत्रयोर्नसोः । दोःपत्संधिषु साग्रेषु विन्यसेत्तदनन्तरम् ॥ ८ ॥

ତାପରେ ସତ୍ୱର ପିଠି, ହୃଦୟ ଓ ମସ୍ତକ-ଶିଖରରେ ନ୍ୟାସ କରିବ; ମୁଖ, ନେତ୍ର ଓ ନାସାରେ ମଧ୍ୟ; ଏବଂ ହାତ-ପାଦର ସନ୍ଧିସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକରେ, ଅଗ୍ରଭାଗ ସହିତ, ବିନ୍ୟାସ କରିବ।

Verse 9

शिरोवदनहृत्कुक्षिसोरुपादद्वये पुनः । हृदि वक्त्रांबुजे टंकमृगा भयवरेष्वथ ॥ ९ ॥

ପୁନଃ ପାଦଦ୍ୱୟ, ଉରୁ, କୁକ୍ଷି, ହୃଦୟ, ମୁଖ ଓ ଶିରରେ (ନ୍ୟାସ/ଭାବନା କରିବ)। ତାପରେ ହୃଦୟରେ ଓ ମୁଖ-କମଳରେ ଅଙ୍କୁଶ, ମୃଗ, ଅଭୟମୁଦ୍ରା ଓ ବରମୁଦ୍ରା—ଏହି ଚିହ୍ନଗୁଡ଼ିକୁ ଧ୍ୟାନ କରିବ।

Verse 10

वक्त्रांसहृत्सपादोरुजठरेषु क्रमान्न्यसेत् । मूलमन्त्रस्य षड वर्णान्यथावद्देशिकोत्तमः ॥ १० ॥

ଉତ୍ତମ ଦେଶିକ ନିୟମାନୁସାରେ କ୍ରମକ୍ରମେ ମୂଳମନ୍ତ୍ରର ଛଅ ଅକ୍ଷରର ନ୍ୟାସ ମୁଖ, କାନ୍ଧ, ହୃଦୟ, ପାଦ, ଜଂଘା ଓ ଉଦରରେ ସ୍ଥାପନ କରିବେ।

Verse 11

मूर्ध्नि भालोदरांसेषु हृदये ताः पुनर्न्यसेत् । पश्चादनेन मन्त्रेण कुर्वीत व्यापकं सुधीः ॥ ११ ॥

ପୁନର୍ବାର ସେହି ଶକ୍ତିମାନଙ୍କର ନ୍ୟାସ ଶିରୋଭାଗ, ଲଲାଟ, ଉଦର, କାନ୍ଧ ଓ ହୃଦୟରେ କରିବେ; ପରେ ଏହି ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ୟାପକ ନ୍ୟାସ କରିବେ।

Verse 12

नमोस्त्वनंतरूपाय ज्योतिर्लिंगामृतात्मने । चतुर्मूर्तिवपुश्छायाभासितांगाय शंभवे ॥ १२ ॥

ଅନନ୍ତରୂପ, ଜ୍ୟୋତିର୍ଲିଙ୍ଗ-ଅମୃତାତ୍ମା, ଚତୁର୍ମୂର୍ତ୍ତି ଦେହର ଛାୟା-ପ୍ରଭାରେ ଦୀପ୍ତ ଅଙ୍ଗବିଶିଷ୍ଟ ଶମ୍ଭୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।

Verse 13

एवं न्यस्तशरीरोऽसौ चिन्तयेत्पार्वतीपतिम् । ध्यायेन्नित्यं महेशानं रौप्यपर्वतसन्निभम् ॥ १३ ॥

ଏଭଳି ଦେହରେ ନ୍ୟାସ କରି ସେ ପାର୍ବତୀପତିଙ୍କୁ ଚିନ୍ତନ କରିବେ; ରୌପ୍ୟ ପର୍ବତ ସଦୃଶ ଦୀପ୍ତ ମହେଶାନଙ୍କୁ ନିତ୍ୟ ଧ୍ୟାନ କରିବେ।

Verse 14

चारुचंद्रावतंसं च रत्नाकल्पोज्ज्वलांगकम् । परश्वधवराभीतिमृगहस्तं शुभाननम् ॥ १४ ॥

ଯାହାଙ୍କ ଶିରେ ସୁନ୍ଦର ଚନ୍ଦ୍ରକଳାର ଅଳଙ୍କାର, ଯାହାଙ୍କ ଅଙ୍ଗ ରତ୍ନାଳଙ୍କାରରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ଯାହାଙ୍କ ହସ୍ତରେ ପରଶୁ, ବରମୁଦ୍ରା, ଅଭୟମୁଦ୍ରା ଓ ମୃଗ—ସେ ଶୁଭମୁଖ ଧାରୀ।

Verse 15

पद्मासीनं समंतात्तु स्तुतं सुमनसां गणैः । व्याघ्रकृत्तिं वसानं च विश्वाद्यं विश्वरूपकम् ॥ १५ ॥

ପଦ୍ମାସନରେ ଆସୀନ, ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଶୁଦ୍ଧମନ ଗଣମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ତୁତ, ବ୍ୟାଘ୍ରଚର୍ମ ପରିଧାନକାରୀ—ସେଇ ଜଗତର ଆଦି ଏବଂ ବିଶ୍ୱରୂପ ପରମେଶ୍ୱର।

Verse 16

त्रिनेत्रं पंचवक्त्रं च सर्वभीतिहरं शिवम् । तत्त्वलक्षं जपेन्मंत्रं दीक्षितः शैववर्त्मना ॥ १६ ॥

ଶୈବମାର୍ଗରେ ଦୀକ୍ଷିତ ସାଧକ, ତ୍ରିନେତ୍ର ଓ ପଞ୍ଚବକ୍ତ୍ର, ସର୍ବଭୟହର ଶିବଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି ତତ୍ତ୍ୱଲକ୍ଷଣ ମନ୍ତ୍ର ଜପ କରିବ।

Verse 17

तावत्संख्यसहस्राणि जुहुयात्पायसैः शुभैः । ततः सिद्धो भवेन्मन्त्रः साधकाऽभीष्टसिद्धिदः ॥ १७ ॥

ସେଇ ସଂଖ୍ୟା ଅନୁସାରେ ହଜାରେ ହଜାରେ ଶୁଭ ପାୟସ ଦ୍ୱାରା ଅଗ୍ନିରେ ଆହୁତି ଦେବ; ତାପରେ ମନ୍ତ୍ର ସିଦ୍ଧ ହୋଇ ସାଧକଙ୍କୁ ଇଷ୍ଟସିଦ୍ଧି ଦେଇଥାଏ।

Verse 18

देवं संपूजयेत्पीठे वामादिनवशक्तिके । वामा ज्येष्ठा तथा रौद्री काली कलपदादिका ॥ १८ ॥

ବାମା ଆଦି ନବଶକ୍ତିଯୁକ୍ତ ପୀଠରେ ଦେବଙ୍କୁ ସମ୍ୟକ୍ ପୂଜା କରିବ—ବାମା, ଜ୍ୟେଷ୍ଠା, ରୌଦ୍ରୀ, କାଳୀ, କଲପଦା ଆଦି।

Verse 19

विकारिण्याह्वया प्रोक्ता बलाद्या विकरिण्यथ । बलप्रमथनी पश्चात्सर्वभूतदमन्यथ ॥ १९ ॥

ଏକ ଶକ୍ତି ‘ବିକାରିଣୀ’ ନାମରେ ପ୍ରୋକ୍ତ; ପରେ ‘ବଲା’ ଓ ‘ବିକରିଣୀ’; ତାପରେ ‘ବଲପ୍ରମଥନୀ’ ଏବଂ ତଦନନ୍ତରେ ‘ସର୍ବଭୂତଦମନୀ’ କୁହାଯାଇଛି।

Verse 20

मनोन्मनीति संप्रोक्ताः शैवपीठस्य शक्तयः । नमो भगवते पश्चात्सकलादि वदेत्ततः ॥ २० ॥

‘ମନୋନ୍ମନୀ’ ଆଦି ଶୈବପୀଠର ଶକ୍ତିମାନେ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ତାପରେ ‘ନମୋ ଭଗବତେ’ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରି, ପୁଣି ‘ସକଳ’ ଆଦି କ୍ରମ ପାଠ କରିବ॥୨୦॥

Verse 21

गुणात्मशक्तिभक्ताय ततोऽनंताय तत्परम् । योगपीठात्मने भूयो नमस्तारादिको मनुः ॥ २१ ॥

ଗୁଣାତ୍ମ ଶକ୍ତିର ଭକ୍ତଙ୍କୁ ନମସ୍କାର; ତାପରେ ଅନନ୍ତଙ୍କୁ ନମସ୍କାର; ଏବଂ ସେଇ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ନମସ୍କାର। ପୁଣି ଯୋଗପୀଠ-ସ୍ୱରୂପ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ‘ତାରା’ ଆଦି ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଣାମ ହୁଏ॥୨୧॥

Verse 22

अमुना मनुना दद्यादासनं गिरिजापतेः । मूर्तिं मूलेन संकल्प्य तत्रावाह्य यजेच्छिवम् ॥ २२ ॥

ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଗିରିଜାପତି (ଶିବ)ଙ୍କୁ ଆସନ ଅର୍ପଣ କରିବ। ମୂଳମନ୍ତ୍ରରେ ମୂର୍ତ୍ତି ଧ୍ୟାନ କରି, ସେଠାରେ ଆବାହନ କରି ଶିବପୂଜା କରିବ॥୨୨॥

Verse 23

कर्णिकायां यजेन्मूर्तिरीशमीशानदिग्गजम् । शुद्धस्फटिकसंकाशं दिक्षु तत्पुरुषादिका ॥ २३ ॥

ପଦ୍ମର କର୍ଣ୍ଣିକାରେ ଈଶ-ସ୍ୱରୂପ ମୂର୍ତ୍ତିଙ୍କୁ, ଈଶାନ ଦିଗର ଦିଗ୍ଗଜ ସହିତ ପୂଜା କରିବ। ତାଙ୍କୁ ଶୁଦ୍ଧ ସ୍ଫଟିକ ସଦୃଶ ଦୀପ୍ତ ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରିବ; ଅନ୍ୟ ଦିଗରେ ‘ତତ୍ପୁରୁଷ’ ଆଦି ରୂପ ରଖିବ॥୨୩॥

Verse 24

पीतांजनश्वेतरक्ताः प्रधानसदृशायुधाः । चतुर्वक्त्रसमायुक्ता यथावत्ताः प्रपूजयेत् ॥ २४ ॥

ତାଙ୍କୁ ପୀତ, ଶ୍ୱେତ ଓ ରକ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣରେ ଯୁକ୍ତ, ପ୍ରଧାନ ଦେବତା ସଦୃଶ ଆୟୁଧଧାରୀ, ଏବଂ ଚତୁର୍ମୁଖୀ ବୋଲି ଜାଣି, ଯଥାବିଧି ଭକ୍ତିରେ ପ୍ରପୂଜା କରିବ॥୨୪॥

Verse 25

कोणेष्वर्चेन्निवृत्त्याद्यास्तेजोरूपाः कलाः क्रमात् । अङ्गानि केसरस्थानि विघ्नेशान्पन्नगान्यजेत् ॥ २५ ॥

ମଣ୍ଡଳ/ବେଦୀର କୋଣଗୁଡ଼ିକରେ ନିବୃତ୍ତି ଆଦି ତେଜୋମୟ କଳାମାନଙ୍କୁ କ୍ରମେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। କେସର-ସ୍ଥାନରେ ଥିବା ଅଙ୍ଗମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଆରାଧନା କରି, ବିଘ୍ନେଶ ଓ ନାଗଦେବତାମାନଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 26

अनंतं सुखनामानं शिवोत्तममनंतरम् । एकनेत्रमेकरुद्रं त्रिमूर्तिं तदनंतरम् ॥ २६ ॥

ସେ ଅନନ୍ତ, ସୁଖ-ନାମସ୍ୱରୂପ; ପରମ ଶିବ, ଯାହାର ଶେଷ ନାହିଁ। ସେ ଏକନେତ୍ର, ଏକରୁଦ୍ର ଓ ତ୍ରିମୂର୍ତ୍ତି; ତାପରେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ସ୍ତୁତି ଅନନ୍ତ ଭାବେ ଚାଲିଥାଏ।

Verse 27

पश्चाच्छीकंठनामानं शिखंडिनमिति क्रमात् । रक्तपीतसितारक्तकृष्णरक्तांजनासितान् ॥ २७ ॥

ତାପରେ କ୍ରମେ ‘ଶ୍ରୀକଣ୍ଠ’ ନାମଧାରୀ ଏବଂ ‘ଶିଖଣ୍ଡିନ’ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଆଉ ସେମାନେ ଲାଲ, ହଳଦିଆ, ଧଳା, ଲାଲ, କଳା, ଲାଲ, ଅଞ୍ଜନ-ଶ୍ୟାମ ଓ କଳା ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣିତ।

Verse 28

किरीटार्पितबालेंदून्पद्मस्थान्भूषणान्वितान् । त्रिनेत्राञ्छूलवज्रास्त्रचापहस्तान्मनोरमान् ॥ २८ ॥

ମନୋହର ଦେବତାମାନେ ଦେଖାଗଲେ—ଯାହାଙ୍କ କିରୀଟରେ ବାଳଚନ୍ଦ୍ର ଅର୍ପିତ, ପଦ୍ମାସନରେ ଅଧିଷ୍ଠିତ, ଭୂଷଣରେ ବିଭୂଷିତ, ତ୍ରିନେତ୍ର, ଏବଂ ହାତରେ ଶୂଳ, ବଜ୍ରାସ୍ତ୍ର ଓ ଧନୁ ଧାରଣ କରିଥିଲେ।

Verse 29

उत्तरादि यजेत्पश्चाद्रुद्रं चंडेश्वरं पुनः । ततो नंदिमहाकालौ गणेशं वृषभं पुनः ॥ २९ ॥

ଉତ୍ତର ଆଦି ଦିଗରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ; ପରେ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ଏବଂ ପୁନଃ ଚଣ୍ଡେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ତାପରେ ନନ୍ଦୀ ଓ ମହାକାଳ, ପଛେ ଗଣେଶ ଏବଂ ପୁନଃ ବୃଷଭଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 30

अथ भृंगिं रिटिं स्कंदमेतान्पद्मासनस्थितान् । स्वर्णतोयारुणश्याममुक्तेंदुसितपाटलान् ॥ ३० ॥

ତଦନନ୍ତରେ ଭୃଙ୍ଗୀ, ରିଟି ଓ ସ୍କନ୍ଦଙ୍କୁ ପଦ୍ମାସନରେ ଉପବିଷ୍ଟ ରୂପେ ଧ୍ୟାନ/ଚିତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ; ତାଙ୍କର କାନ୍ତି ସୁବର୍ଣ୍ଣଜଳସଦୃଶ, ଅରୁଣ, ଶ୍ୟାମନୀଳ, ଏବଂ ମୁକ୍ତାସମ, ଚନ୍ଦ୍ରଶ୍ୱେତ ଓ ପାଟଳବର୍ଣ୍ଣ।

Verse 31

इंद्रादयस्ततः पूज्या वज्राद्यायुधसंयुताः । इत्थं संपूजयेद्देवं सहस्रं नित्यशो जपेत् ॥ ३१ ॥

ତାପରେ ଇନ୍ଦ୍ରାଦି ଦେବତାମାନଙ୍କୁ—ବଜ୍ରାଦି ଆୟୁଧଧାରୀ—ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଏଭଳି ଭାବେ ଦେବଙ୍କୁ ସମ୍ୟକ୍ ପୂଜି ନିତ୍ୟ ସହସ୍ରବାର ଜପ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 32

सर्वपापविनिर्मुक्तः प्राप्नुयाद्वांछितं श्रियम् । द्विसहस्रं जपन् रोगान्मुच्यते नात्र संशयः ॥ ३२ ॥

ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ସାଧକ ଇଚ୍ଛିତ ଶ୍ରୀ-ସମୃଦ୍ଧି ପାଏ। ଦ୍ୱିସହସ୍ର ଜପ କଲେ ରୋଗରୁ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତି ମିଳେ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 33

त्रिसन्मंत्रं जपन्मंत्रं दीर्घमायुरवाप्नुयात् । सहस्रवृद्धया प्रजपन्सर्वकामानवाप्नुयात् ॥ ३३ ॥

ମନ୍ତ୍ରକୁ ତିନିଥର ଶୁଦ୍ଧଭାବେ ଜପ କଲେ ଦୀର୍ଘାୟୁ ମିଳେ। ସହସ୍ରଗୁଣ ବୃଦ୍ଧି ସହିତ ଜପ କଲେ ସମସ୍ତ କାମନା ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ।

Verse 34

आज्यान्वितैस्तिलैः शुद्धैर्जुहुयाल्लक्षमादरात् । उत्पातजनितान् क्लेशान्नाशयेन्नात्र संशयः ॥ ३४ ॥

ଘୃତମିଶ୍ରିତ ଶୁଦ୍ଧ ତିଳଦ୍ୱାରା ଆଦରସହିତ ଲକ୍ଷେ ଆହୁତି ହୋମରେ ଦେବା ଉଚିତ। ତାହାଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପାତଜନିତ କ୍ଲେଶ ନଶ୍ଟ ହୁଏ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 35

शतलक्षं जपन्साक्षाच्छिवो भवति मानवः । षडक्षरः शक्तिरुद्धः कथितोऽष्टाक्षरो मनुः ॥ ३५ ॥

ଏହାକୁ ଏକଲକ୍ଷ ଥର ଜପ କଲେ ମନୁଷ୍ୟ ସାକ୍ଷାତ୍ ଶିବତୁଲ୍ୟ ହୁଏ। ଷଡକ୍ଷରକୁ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଶକ୍ତି କୁହାଯାଇଛି, ଅଷ୍ଟାକ୍ଷରକୁ ‘ମନୁ’ ଅର୍ଥାତ୍ ମନ୍ତ୍ର ଭାବେ ଶିଖାଯାଇଛି।

Verse 36

ऋषिश्छन्दः पुरा प्रोक्तो देवता स्यादुमापतिः । अंगानि पूर्वमुक्तानि सौम्यमीशं विचिंतयेत् ॥ ३६ ॥

ଋଷି ଓ ଛନ୍ଦ ପୂର୍ବରୁ କୁହାଯାଇଛି; ଏଠାରେ ଦେବତା ଉମାପତି (ଶିବ)। ପୂର୍ବୋକ୍ତ ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ କରି ସୌମ୍ୟ ମଙ୍ଗଳମୟ ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 37

बंधूकाभं त्रिनेत्रं च शशिखंडधरं विभुम् । स्मेरास्यं स्वकरैः शूलं कंपालं वरदाभये ॥ ३७ ॥

ମୁଁ ସେହି ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରେ—ଯିଏ ବନ୍ଧୂକ ପୁଷ୍ପ ପରି ଅରୁଣବର୍ଣ୍ଣ, ତ୍ରିନେତ୍ରଧାରୀ, ଶିରେ ଚନ୍ଦ୍ରକଳାଧାରୀ; ମନ୍ଦହାସ୍ୟମୁଖ, ଏବଂ ନିଜ ହସ୍ତରେ ଶୂଳ, କପାଳପାତ୍ର, ଵରଦ ଓ ଅଭୟ ମୁଦ୍ରା ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି।

Verse 38

वहंतं चारुभूपाढ्यं वामोरुस्थाद्रिकन्यया । भुजेनाश्लिष्टदेहं तं चिंतयेन्मनसा हृदि ॥ ३८ ॥

ହୃଦୟରେ ମନସା ସେହି ସୁନ୍ଦର ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ—ଯିଏ ରାଜସି ଶୋଭାରେ ସମୃଦ୍ଧ; ଯାହାଙ୍କ ବାମ ଉରୁ ଉପରେ ଗିରିକନ୍ୟା ଆସୀନ ହୋଇ ନିଜ ଭୁଜାରେ ତାଙ୍କ ଦେହକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରୁଛନ୍ତି।

Verse 39

मनुलक्षं जपेन्मंत्रं तत्सहस्रं यथाविधि । जुहुयान्मान्मधुससिक्तैरारग्वधसमिद्वरैः ॥ ३९ ॥

ମନ୍ତ୍ରକୁ ଏକଲକ୍ଷ ଥର ଜପ କରିବା ଉଚିତ; ତାପରେ ବିଧିମତେ ଏକହଜାର ଆହୁତି ଦେବା ଉଚିତ—ମଧୁରେ ସିକ୍ତ ଉତ୍ତମ ଆରଗ୍ୱଧ ସମିଧା ଦ୍ୱାରା ହୋମ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 40

प्राक्प्रोक्ते पूजयेत्पीठे गंधपुष्पैरुमापतिम् । अंगावृतैर्बहिः पूज्या हृल्लेखाद्या यथापुरा ॥ ४० ॥

ପୂର୍ବେ କଥିତ ପୀଠରେ ଗନ୍ଧ‑ପୁଷ୍ପାଦି ଦ୍ୱାରା ଉମାପତି ଶିବଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଏବଂ ବାହାରେ ହୃଲ୍ଲେଖା ଆଦି ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ସ୍ୱସ୍ୱ ଅଙ୍ଗାବରଣ ସହିତ ପୂର୍ବୋକ୍ତ ବିଧିରେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 41

मध्यप्राग्दक्षिणोदीच्यपश्चिमेषु विधानतः । यजेत्पूर्वादिपत्रेषु वृषभाद्याननुक्रमात् ॥ ४१ ॥

ବିଧାନ ଅନୁସାରେ ମଧ୍ୟ, ପୂର୍ବ, ଦକ୍ଷିଣ, ଉତ୍ତର ଓ ପଶ୍ଚିମ ସ୍ଥାନରେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଏବଂ ପୂର୍ବ ଆଦି ପତ୍ରରେ ବୃଷଭରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଅନ୍ୟ ରାଶିମାନଙ୍କୁ କ୍ରମେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 42

शूलटंकाक्षवलयकमंडलुलसत्करम् । रक्ताकारं त्रिनयनं चंडेशमथ पूजयेत् ॥ ४२ ॥

ତାପରେ ଶୂଳ, ଟଙ୍କ, ଅକ୍ଷମାଳା, ବଳୟ ଓ କମଣ୍ଡଳୁ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ହସ୍ତଯୁକ୍ତ, ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣ, ତ୍ରିନୟନ ଚଣ୍ଡେଶଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 43

चक्रशंखाभयाभीष्टकरां मरकतप्रभाम् । दुर्गां प्रपूजयेत्सौम्यां त्रिनेत्रां चारुभूषणाम् ॥ ४३ ॥

ଚକ୍ର, ଶଙ୍ଖ, ଅଭୟ ଓ ଇଷ୍ଟବରଦାନକାରୀ ହସ୍ତଯୁକ୍ତ, ମରକତ ପ୍ରଭାରେ ଦୀପ୍ତ, ସୌମ୍ୟ, ତ୍ରିନେତ୍ରା ଓ ସୁନ୍ଦର ଭୂଷଣଭୂଷିତା ଦୁର୍ଗାଦେବୀଙ୍କୁ ଯଥାବିଧି ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 44

कल्पशाखांतरे घंटां दधानं द्वादशेक्षणम् । बालार्काभं शिशुं कांतंषण्मुखं पूजयेत्ततः ॥ ४४ ॥

ତାପରେ କଳ୍ପ-ବ୍ୟବସ୍ଥାର ମଧ୍ୟ ଶାଖାନ୍ତରେ, ଘଣ୍ଟା ଧାରଣକାରୀ, ଦ୍ୱାଦଶ ନେତ୍ରଯୁକ୍ତ, ଉଦୟ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସଦୃଶ ଦୀପ୍ତ, ଶିଶୁରୂପ, କାନ୍ତ ଓ ଷଣ୍ମୁଖ ଦେବଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 45

नंदितं च यजेत्सौम्यां । रत्नभूषणमंडितम् परश्वधवराभीतिटंकिनं श्यामविग्रहम् ॥ ४५ ॥

ସୌମ୍ୟ ‘ନନ୍ଦିତ’ ରୂପକୁ ମଧ୍ୟ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ—ରତ୍ନଭୂଷଣରେ ଅଲଙ୍କୃତ, ପରଶୁ ଧାରୀ, ବରଦାତା, ଅଭୟମୁଦ୍ରା ପ୍ରଦର୍ଶକ, ଛୋଟ ଘଣ୍ଟି ଧାରୀ ଏବଂ ଶ୍ୟାମବର୍ଣ୍ଣ ଦେହଯୁକ୍ତ।

Verse 46

पाशांकुशवराभीष्टधारिणं कुंकुमप्रभम् । विघ्ननायकमभ्यर्चेच्चंद्रार्द्धकृतशेखरम् ॥ ४६ ॥

ପାଶ ଓ ଅଙ୍କୁଶ ଧାରୀ, ବର ଏବଂ ଅଭୀଷ୍ଟ ଫଳ ପ୍ରଦାନକାରୀ, କୁଙ୍କୁମ-ପ୍ରଭାରେ ଦୀପ୍ତ, ବିଘ୍ନନାୟକ ଗଣେଶ—ଯାହାଙ୍କ ଶିରୋଭୂଷଣରେ ଅର୍ଧଚନ୍ଦ୍ର ଶୋଭିତ—ତାଙ୍କୁ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 47

श्यामं रक्तोत्पलकरं वामांकन्यस्ततत्करम् । द्विनेत्रं रक्तवस्त्राढ्यं सेनापतिमथार्चयेत् ॥ ४७ ॥

ତାପରେ ସେନାପତିଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ—ଶ୍ୟାମବର୍ଣ୍ଣ, ହାତରେ ରକ୍ତ କମଳ ଧାରୀ, ବାମହସ୍ତ ବାମ ଜଂଘାରେ ନ୍ୟସ୍ତ, ଦ୍ୱିନେତ୍ର ଏବଂ ରକ୍ତବସ୍ତ୍ରରେ ସମୃଦ୍ଧ ରୂପେ ଧ୍ୟାନ କରି।

Verse 48

ततोऽष्टमातरः पूज्या ब्राह्याद्याः प्रोक्तलक्षणाः । इंद्रादिकान्लोकपालान्स्वस्वदिक्षु समर्चयेत् ॥ ४८ ॥

ତାପରେ ପୂର୍ବୋକ୍ତ ଲକ୍ଷଣଯୁକ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମୀ ଆଦି ଅଷ୍ଟମାତୃକାମାନଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ର ଆଦି ଲୋକପାଳମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନିଜ ନିଜ ଦିଗରେ ବିଧିପୂର୍ବକ ସମର୍ଚ୍ଚନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 49

वज्रादीनि तदस्त्राणि तद्बहिः क्रमतोऽर्चयेत् । एवं यो भजते मन्त्री देवं शंभुमुमापतिम् ॥ ४९ ॥

ତାପରେ ବଜ୍ର ଆଦି ତାଙ୍କ ଅସ୍ତ୍ରମାନଙ୍କୁ, ସେହି ଅନ୍ତର୍ବେଷ୍ଟନର ବାହାରେ, କ୍ରମକ୍ରମେ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରିବା ଉଚିତ। ଏଭଳି ମନ୍ତ୍ରବିଦ୍ ସାଧକ ଉମାପତି ଦେବ ଶମ୍ଭୁଙ୍କୁ ଭଜନ କରେ।

Verse 50

स भवेत्सर्वलोकानां सौभाग्यश्रेयसां पदम् । सांतसद्यांतसंयुक्तो बिन्दुभूषितमस्तकः ॥ ५० ॥

ସେ ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ସୌଭାଗ୍ୟ ଓ ସତ୍ୟ ଶ୍ରେୟର ଆଶ୍ରୟସ୍ଥାନ ହୁଏ; ଯଥୋଚିତ ଆଦି-ଅନ୍ତ ଧ୍ୱନିରେ ସଂଯୁକ୍ତ ଓ ମସ୍ତକରେ ପବିତ୍ର ବିନ୍ଦୁ-ତିଳକରେ ଭୂଷିତ।

Verse 51

प्रासादाख्यो मनुः प्रोक्तो भजतां सर्वसिद्धिदः । षड्दीर्घयुक्तबीजेन षडंगविधिरीरितः ॥ ५१ ॥

‘ପ୍ରାସାଦ’ ନାମକ ଏହି ମନ୍ତ୍ର ପ୍ରକାଶିତ; ଭଜନକାରୀଙ୍କୁ ଏହା ସର୍ବସିଦ୍ଧି ଦେଇଥାଏ। ଛଅ ଦୀର୍ଘ ସ୍ୱରଯୁକ୍ତ ବୀଜରେ ଷଡ଼ଙ୍ଗ-ବିଧି କୁହାଯାଇଛି।

Verse 52

षडर्णवत्तु मुन्याद्याः प्रोक्ताश्चास्यापि नारद । ईशानाद्या न्यसेन्मूर्तीरंगुष्ठादिषु देशिकः ॥ ५२ ॥

ହେ ନାରଦ! ଏଠାରେ ମଧ୍ୟ ଷଡ଼ର୍ଣ୍ଣ ବିଧାନ ପରି ମୁନି ଆଦିଙ୍କ ବିଷୟ କୁହାଯାଇଛି। ଏବଂ ଦେଶିକ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଅଙ୍ଗୁଠା ଆଦି ଆଙ୍ଗୁଳିରେ ଈଶାନାଦି ଦିବ୍ୟମୂର୍ତ୍ତିଙ୍କ ନ୍ୟାସ କରିବେ।

Verse 53

ईशानाख्यं तत्पुरुषमघोरं तदनंतरम् । वामदेवाह्वयं सद्योजातबीजं क्रमाद्विदुः ॥ ५३ ॥

କ୍ରମେ ସେମାନେ ଜାଣନ୍ତି—ପ୍ରଥମେ ‘ଈଶାନ’, ପରେ ‘ତତ୍ପୁରୁଷ’, ତାପରେ ‘ଅଘୋର’, ପଛେ ‘ବାମଦେବ’ ନାମକ, ଏବଂ ଶେଷରେ ‘ସଦ୍ୟୋଜାତ’ର ବୀଜମନ୍ତ୍ର।

Verse 54

उकाराद्यैः पञ्चह्रस्वौर्विलोमान्संयुतं च यत् । तत्तदंगुलिभिर्भूयस्तत्तदिकान्न्यसेत् ॥ ५४ ॥

‘ଉ’ ଆଦି ପାଞ୍ଚ ହ୍ରସ୍ୱ ସ୍ୱର ଦ୍ୱାରା, ଏବଂ ବିପରୀତ କ୍ରମରେ ସଂଯୋଗରୁ ଯେ ଅକ୍ଷର ଗଠିତ ହୁଏ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ମଧ୍ୟ ନେଇ—ପୁନର୍ବାର ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଆଙ୍ଗୁଳିରେ କ୍ରମେ ସେମାନଙ୍କ ନ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 55

शिरोवदनहृद्गुह्यपाददेशे यथाक्रमात् । उर्द्धप्राग्दक्षिणोदीच्यपश्चिमेषु मुखेषु च ॥ ५५ ॥

ଯଥାକ୍ରମେ ଶିର, ମୁଖ, ହୃଦୟ, ଗୁହ୍ୟ-ପ୍ରଦେଶ ଓ ପାଦ-ପ୍ରଦେଶରେ—ଊର୍ଧ୍ୱ, ପୂର୍ବ, ଦକ୍ଷିଣ, ଉତ୍ତର ଓ ପଶ୍ଚିମାଭିମୁଖ ମୁଖ ଅଛି।

Verse 56

ततः प्रविन्यसेद्विद्वानष्टत्रिंशत्कलास्तनौ । ईशानाद्या ऋचः सम्यगंगुलीषु यथाक्रमात् ॥ ५६ ॥

ତାପରେ ବିଦ୍ୱାନ ସାଧକ ଦେହରେ ଅଷ୍ଟତ୍ରିଂଶତ୍ କଳାମାନଙ୍କର ସମ୍ୟକ୍ ନ୍ୟାସ କରିବେ; ଏବଂ ଈଶାନରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଋଚ୍ ମନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ଆଙ୍ଗୁଳିରେ କ୍ରମେ ନିୟୋଜନ କରିବେ।

Verse 57

अंगुष्ठादिकनिष्ठांतं न्यसेद्देशिकसत्तमः । मूर्द्धास्यहृदयांभोजगुह्यपादे तु ताः पुनः ॥ ५७ ॥

ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେଶିକ ଅଙ୍ଗୁଠାରୁ କନିଷ୍ଠା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନ୍ୟାସ କରିବେ; ଏବଂ ପୁନଃ ସେହି (ମନ୍ତ୍ରଶକ୍ତି) କୁ ଶିର, ମୁଖ, ହୃଦୟ-କମଳ, ଗୁହ୍ୟ-ପ୍ରଦେଶ ଓ ପାଦରେ ସ୍ଥାପନ କରିବେ।

Verse 58

वक्त्रे मूर्धादिषु न्यस्य भूयोऽङ्गानि प्रकल्पयेत् । तारपंचकमुच्चार्य सर्वज्ञाय हृदीरितम् ॥ ५८ ॥

ମୁଖ, ଶିର ଆଦିରେ ନ୍ୟାସ କରି ପୁନଃ ଅଙ୍ଗ-ନ୍ୟାସଗୁଡ଼ିକୁ ବିନ୍ୟାସ କରିବେ। ପଞ୍ଚତାର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ସର୍ବଜ୍ଞ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପାଇଁ ହୃଦୟରୁ ମନ୍ତ୍ର ଜପ କରିବେ।

Verse 59

अमृते तेजो मालिनि तृप्तायेति पदं पुनः । तदंते ब्रह्मशिरसे शिरोगं ज्वलितं ततः ॥ ५९ ॥

ପୁନଃ ‘ଅମୃତେ, ତେଜଃ, ମାଲିନି, ତୃପ୍ତାୟ’ ଏହି ପଦଗୁଡ଼ିକୁ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବେ। ତାହାର ଶେଷରେ ବ୍ରହ୍ମଶିରସ୍-ରୂପ ଶିରୋମନ୍ତ୍ରକୁ ଶିରରେ ସ୍ଥାପନ କଲେ ସେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୁଏ।

Verse 60

शिखिं शिखाय परतोऽनादिबोधाय तच्छिखा । वज्रिणे वज्रहस्ताय स्वतंत्राय तनुच्छदम् ॥ ६० ॥

ଶିଖାଧାରୀ, ଶିଖାଯୁକ୍ତ ପରାତ୍ପର, ଅନାଦି-ବୋଧକୁ ପ୍ରବୋଧ କରୁଥିବା ଶିଖାରୂପ ତେଜସ୍ବୀ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ବଜ୍ରଧାରୀ, ବଜ୍ରହସ୍ତ, ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ସ୍ୱାମୀ, ଦେହଧାରଣର ଆବରଣ ଓ ଆଧାର—ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ।

Verse 61

सौं सौं हौमिति संभाष्य परतो तों गुह्यशक्तये । नेत्रमुक्तं श्लीपशुं हुं फडंते नेत्रं शक्तये ॥ ६१ ॥

“ସୌଂ ସୌଂ ହୌଂ” ଏହି ବୀଜାକ୍ଷର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ପରେ ଗୁହ୍ୟ-ଶକ୍ତି ପାଇଁ “ତୋଂ” ବିନ୍ୟାସ କରିବ। ତାପରେ ନେତ୍ର-ଶକ୍ତି ପାଇଁ “ହୁଂ ଫଟ୍” ଅନ୍ତଯୁକ୍ତ ନେତ୍ର-ମନ୍ତ୍ର ପ୍ରୟୋଗ କରି ନେତ୍ର-ଶକ୍ତିକୁ ମୁକ୍ତ/ସକ୍ରିୟ କରିବ।

Verse 62

अस्त्रमुक्तं षडंगानि कुर्यादेवं समाहितः । पूर्वदक्षिणपश्चात्प्राक्सौम्यमध्येषु पंचसु ॥ ६२ ॥

ଅସ୍ତ୍ର-ମନ୍ତ୍ରକୁ ବିମୋଚନ କରି, ସାଧକ ସମାହିତଚିତ୍ତରେ ଷଡ଼ଙ୍ଗ (ଛଅ ସହାୟକ କ୍ରିୟା) କରିବ। ଏହା ପାଞ୍ଚ ସ୍ଥାନରେ—ପୂର୍ବ, ଦକ୍ଷିଣ, ପଶ୍ଚିମ, ଉତ୍ତର ଓ ମଧ୍ୟ—ବିଧିପୂର୍ବକ କରିବ।

Verse 63

वक्त्रेषु पंच विन्यस्येदीशानस्य कलाः क्रमात् । ईशानः सर्वविद्यानां शशिनी प्रथमा कला ॥ ६३ ॥

ପାଞ୍ଚ ମୁଖରେ ପାଞ୍ଚ କଳା ବିନ୍ୟାସ କରି, ଈଶାନଙ୍କ କଳାଗୁଡ଼ିକୁ କ୍ରମରେ ସ୍ଥାପନ କରିବ। ଈଶାନ ସମସ୍ତ ବିଦ୍ୟାର ଅଧିପତି; ‘ଶଶିନୀ’ ତାଙ୍କର ପ୍ରଥମ କଳା।

Verse 64

ईश्वरः सर्वभूतानां मंगला तदनंतरम् । ब्रह्माधिपतिः शब्दांते ब्रह्मणोऽधिपतिः पुनः ॥ ६४ ॥

ସେ ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କର ଈଶ୍ୱର; ତାପରେ ତାଙ୍କୁ ‘ମଙ୍ଗଳା’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ପବିତ୍ର ଶବ୍ଦର ଶେଷରେ ସେ ‘ବ୍ରହ୍ମାଧିପତି’; ପୁଣି ସେ ‘ବ୍ରହ୍ମଙ୍କ ମଧ୍ୟ ଅଧିପତି’।

Verse 65

ब्रह्मेष्टदा तृतीयास्याच्छिवो मे अस्तु तत्परा । मरीचिः कथिता विप्र चतुर्थी च सदाशिवे ॥ ६५ ॥

‘ବ୍ରହ୍ମେଷ୍ଟଦା’ କୁ ତୃତୀୟ ବିନ୍ୟାସ ଭାବେ ସ୍ଥାପନ କର; ମୋର ଶିବ ସେଥିରେ ପରମ ତତ୍ପର ହେଉନ୍ତୁ। ହେ ବିପ୍ର, ଏହି କ୍ରମରେ ମରୀଚି କଥିତ, ଚତୁର୍ଥ ବିନ୍ୟାସ ସଦାଶିବେ।

Verse 66

अंशुमालिन्यथ परा प्रणवाद्या नमोन्विताः । पूर्वपश्चिमयाम्योदग्वक्त्रेषु तदनंतरम् ॥ ६६ ॥

ତଦନନ୍ତରେ ‘ଅଂଶୁମାଲିନୀ’ ଆଦି ପରା (ମନ୍ତ୍ରଶ୍ରେଣୀ), ପୁଣି ପ୍ରଣବ ‘ଓଁ’ ଆରମ୍ଭ ଓ ‘ନମଃ’ ସଂଯୁକ୍ତ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଶ୍ରେଣୀ—ଏଗୁଡ଼ିକୁ ପୂର୍ବ, ପଶ୍ଚିମ, ଦକ୍ଷିଣ, ଉତ୍ତର ମୁଖରେ କ୍ରମେ ବିନ୍ୟାସ କର।

Verse 67

चतस्रो विन्यसेन्मंत्री पुरुषस्य कलाः क्रमात् । आद्या तत्पुरुषायेति विद्महे शांतिरीरिता ॥ ६७ ॥

ମନ୍ତ୍ରଜ୍ଞ ସାଧକ ପୁରୁଷଙ୍କ ଚାରି କଳାକୁ କ୍ରମେ ବିନ୍ୟାସ କରିବ। ପ୍ରଥମ—‘ତତ୍ପୁରୁଷାୟ ଇତି ବିଦ୍ମହେ’—ଏହି ପାଠ; ଏହାକୁ ଶାନ୍ତି-ମନ୍ତ୍ର ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।

Verse 68

महादेवाय शब्दांते धीमहि स्यात्ततः परम् । विद्या द्वितीया कथिता तन्नो रुद्रः पदं ततः ॥ ६८ ॥

ପବିତ୍ର ଶବ୍ଦର ଶେଷରେ ‘ମହାଦେବାୟ’ କହି ‘ଧୀମହି’—ଆମେ ଧ୍ୟାନ କରୁ; ତାହାରୁ ପରମ ପଦ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ। ଏହା ଦ୍ୱିତୀୟ ବିଦ୍ୟା ବୋଲି କଥିତ; ପରେ ‘ତନ୍ନୋ ରୁଦ୍ରଃ’—ରୁଦ୍ର ଆମକୁ ସେ ପଦ ଦିଅନ୍ତୁ।

Verse 69

प्रतिष्ठा कथिता पश्चात्तृतीया स्यात्प्रचोदयात् । निवृत्तिस्तत्परा सर्वा प्रणवाद्या नमोन्विता ॥ ६९ ॥

ପ୍ରତିଷ୍ଠା ବ୍ୟାଖ୍ୟା ପରେ ତୃତୀୟ ପାଠ ‘ପ୍ରଚୋଦୟାତ୍’ ଭାବେ ହେବ। ସମସ୍ତ ନିବୃତ୍ତି ସେହି ପରମରେ ନିବିଡ଼; ଏହା ପ୍ରଣବ ‘ଓଁ’ ଆରମ୍ଭ ଓ ‘ନମଃ’ ସଂଯୁକ୍ତ।

Verse 70

हृदि चांसद्वये नाभिकुक्षौ पृष्ठेऽथ वक्षसि । अथोरसि कला न्यस्येदष्टौ मंत्री यथाविधि ॥ ७० ॥

ତାପରେ ହୃଦୟରେ, ଉଭୟ କାନ୍ଧରେ, ନାଭି ଓ ଉଦରରେ, ପିଠିରେ ଏବଂ ବକ୍ଷସ୍ଥଳରେ—ଏହିପରି ଦେହରେ—ମନ୍ତ୍ରବିଦ୍ ବିଧିଅନୁସାରେ ଅଷ୍ଟକଳାର ନ୍ୟାସ କରୁ।

Verse 71

अघोरेभ्यस्तथा पूर्वमीरिता प्रथमा कला । अथ घोरेभ्य इत्यंते मोहास्यात्तदनंतरम् ॥ ७१ ॥

ପୂର୍ବେ ‘ଅଘୋରେଭ୍ୟଃ’ ଇତ୍ୟାଦିରୁ ପ୍ରଥମ କଳା କୁହାଗଲା। ପରେ ‘ଘୋରେଭ୍ୟଃ’ ଇତି ଅନ୍ତ ହେଲେ, ତାହା ପରେ ସତ୍ୱର ମୋହ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ।

Verse 72

अघोरांते क्षमा पश्चात्तृतीया परिकीर्तिता । घोरतरेभ्यो निद्रा स्यात्सर्वेभ्यः सर्वतत्परा ॥ ७२ ॥

ଅଘୋରାର ଅନ୍ତ ପରେ ‘କ୍ଷମା’ ତୃତୀୟ ବୋଲି କୀର୍ତ୍ତିତ। ଅଧିକ ଘୋର ଅବସ୍ଥାର ପାରେ ‘ନିଦ୍ରା’ ହୁଏ; ସେ ସର୍ବଥା ସେହି ତତ୍ତ୍ୱରେ ପରାୟଣ ଓ ସମସ୍ତଙ୍କ ଉପରେ ଅଧିଷ୍ଠାତ୍ରୀ।

Verse 73

व्याधिस्तु पंचमी प्रोक्ता शर्वेभ्यस्तदनंतरम् । मृत्युर्निगदिता षष्ठी नमस्ते अस्तु तत्परम् ॥ ७३ ॥

‘ବ୍ୟାଧି’ ପଞ୍ଚମ ବୋଲି କୁହାଗଲା, ସେସବୁ ପରେ ସତ୍ୱର। ‘ମୃତ୍ୟୁ’ ଷଷ୍ଠ ବୋଲି ନିଗଦିତ। ସେହି ପରମ ତତ୍ତ୍ୱରେ ପରାୟଣ ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।

Verse 74

क्षुधा स्यात्सप्तमी रुद्ररूपेभ्यः कथिता तृषा । अष्टमी कथिता एताध्रुवाद्या नमसान्विताः ॥ ७४ ॥

ରୁଦ୍ରରୂପମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସପ୍ତମ ‘କ୍ଷୁଧା’ (ଭୁଖ) କୁହାଯାଇଛି ଏବଂ ଅଷ୍ଟମ ‘ତୃଷା’ (ତିର୍ଷ୍ଣା) ଘୋଷିତ। ଧ୍ରୁବା ଆଦି ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ‘ନମଃ’ ସହ ନମସ୍କାରଯୁକ୍ତ ଭାବେ ଜପ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 75

गुह्ययुग्मोरुयुग्मेषु जानुजंघास्फिजोः पुनः । कट्यां पार्श्वद्वये वामकला न्यस्येत्त्रयोदश ॥ ७५ ॥

ଗୁହ୍ୟଯୁଗ୍ମ ଓ ଊରୁଯୁଗ୍ମରେ, ପୁନଃ ଜାନୁ, ଜଂଘା ଓ ସ୍ଫିଜ (ନିତମ୍ବ)ରେ; ଏବଂ କଟି ଓ ଉଭୟ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ବାମ-କଳାର ନ୍ୟାସ କରିବ—ଏହା ତ୍ରୟୋଦଶ ନ୍ୟାସ।

Verse 76

प्रथमा वामदेवाय नमोंते स्याद्रुजा कला । स्याज्ज्येष्ठाय नमो रक्षा द्वितीया परिकीर्तिता ॥ ७६ ॥

ପ୍ରଥମ ମନ୍ତ୍ର—“ବାମଦେବାୟ ନମୋऽସ୍ତୁ”; ଏହା ରୋଗନାଶିନୀ କଳା। ଦ୍ୱିତୀୟ—“ଜ୍ୟେଷ୍ଠାୟ ନମଃ”; ଏହା ରକ୍ଷାରୂପ କଳା ବୋଲି କୀର୍ତ୍ତିତ।

Verse 77

कलकामा पंचमी स्यात्ततो विकरणाय च । नमः संयमनी षष्ठी कथिता तदनन्तरम् ॥ ७७ ॥

ପଞ୍ଚମୀ “କଲକାମା” ନାମରେ ପରିଚିତ; ତାପରେ “ବିକରଣାୟ” ଆସେ। ତଦନନ୍ତରେ ଷଷ୍ଠୀ “ନମଃ ସଂୟମନୀ” ବୋଲି କଥିତ।

Verse 78

बलक्रिया सप्तमीष्टा कला विकरणाय च । नमो वृद्धिस्त्वष्टमी स्याद्बलांते च स्थिरा कला ॥ ७८ ॥

ସପ୍ତମ କଳା “ବଲକ୍ରିୟା” ଇଷ୍ଟ, ବିକାରନିବାରଣାର୍ଥ। ଅଷ୍ଟମୀ “ନମୋ ବୃଦ୍ଧି” ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ବଳର ପରାକାଷ୍ଠାରେ “ସ୍ଥିରା” କଳା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ।

Verse 79

पश्चात्प्रमथनायांते नमो रात्रिरुदीरिता । सर्वभूतदमनाय नमोंते भ्रामणी कला ॥ ७९ ॥

ତଦନନ୍ତରେ, ପ୍ରମଥନର ଶେଷେ “ନମୋ ରାତ୍ରିଃ” ବୋଲି ଉଚ୍ଚାରିତ। ସର୍ବଭୂତ-ଦମନାର୍ଥ “ନମୋऽସ୍ତୁ”—ଏହା ଭ୍ରାମଣୀ କଳାକୁ ନମସ୍କାର।

Verse 80

नमोंते मोहिनी प्रोक्ता मन्त्रज्ञैर्द्वादशी कला । मनोन्मन्यै नमः पश्चाज्ज्वरा प्रोक्ता त्रयोदशी ॥ ८० ॥

ହେ ଦେବୀ! ତୁମକୁ ‘ମୋହିନୀ’ ରୂପେ ନମସ୍କାର—ମନ୍ତ୍ରଜ୍ଞମାନେ ଏହାକୁ ଦ୍ୱାଦଶୀ କଳା କହିଛନ୍ତି। ପରେ ‘ମନୋନ୍ମନୀ’କୁ ନମଃ; ଏବଂ ‘ଜ୍ୱରା’ ତ୍ରୟୋଦଶୀ କଳା ଘୋଷିତ।

Verse 81

प्रणवाद्याश्चतुर्थ्यंता नमोंतास्तु प्रकीर्तिताः । पाददोस्तननासासु मूर्ध्नि बाहुयुगे न्यसेत् ॥ ८१ ॥

ମନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ‘ପ୍ରଣବ’ (ଓଁ) ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ, ଚତୁର୍ଥୀ ବିଭକ୍ତିରେ ଶେଷ ଏବଂ ‘ନମୋऽସ୍ତୁ/ନମଃ’ ଦ୍ୱାରା ସମାପ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଏହାଙ୍କ ନ୍ୟାସ ପାଦ, ହସ୍ତ, ସ୍ତନ, ନାସିକା, ମୂର୍ଧା ଓ ଉଭୟ ବାହୁରେ କର।

Verse 82

सद्योजातभवाः सम्यगष्टौ मन्त्राः कलाः क्रमात् । सद्योजातं प्रपद्यामि सिद्धिः स्यात्प्रथमा कला ॥ ८२ ॥

କ୍ରମକ୍ରମେ ସଦ୍ୟୋଜାତରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଆଠଟି ମନ୍ତ୍ର ଓ ସେମାନଙ୍କ କଳା କୁହାଯାଇଛି। ‘ମୁଁ ସଦ୍ୟୋଜାତଙ୍କୁ ଶରଣ ନେଉଛି’; ପ୍ରଥମ କଳା ‘ସିଦ୍ଧି’ ବୋଲି କଥିତ।

Verse 83

सद्योजाताय वै भूयो नमः स्याद् वृद्धिरीरिता । भवेद्युतिस्तृतीया स्यादभवे तदनन्दरम् ॥ ८३ ॥

ପୁଣି ‘ସଦ୍ୟୋଜାତାୟ ନମଃ’—ଏହାକୁ ‘ବୃଦ୍ଧି’ ବୋଲି ନିରୂପିତ କରାଯାଇଛି। ତୃତୀୟ ପ୍ରୟୋଗ ‘ୟୁତି’; ତାହା ନଥିଲେ ତାହା ପରବର୍ତ୍ତୀଟି ତୁରନ୍ତ ବ୍ୟବହାର କର।

Verse 84

लक्ष्मी चतुर्थी कथिता ततो नातिभवेपदम् । मेधा स्यात्पञ्चमी प्रोक्ता कलाभूयो भवस्व माम् ॥ ८४ ॥

ଏପରି ‘ଲକ୍ଷ୍ମୀ-ଚତୁର୍ଥୀ’ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହେଲା; ତାହାରୁ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟରେ ପତନ ହୁଏ ନାହିଁ। ‘ମେଧା-ପଞ୍ଚମୀ’ ମଧ୍ୟ କୁହାଗଲା—ମୋ ନିମିତ୍ତେ ତୁମେ ଅଧିକ କଳା, ସାମର୍ଥ୍ୟ ଓ ସିଦ୍ଧିରେ ସମୃଦ୍ଧ ହେଉ।

Verse 85

प्राज्ञा समीरिता षष्ठी भवांते स्यात्प्रभा कला । उद्भवाय नमः पश्चात्सुधा स्यादष्टमी कला ॥ ८५ ॥

‘ପ୍ରାଜ୍ଞା’ ଷଷ୍ଠ କଳା ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ପୂର୍ବ କଳାର ଶେଷରେ ‘ପ୍ରଭା’ ନାମକ କଳା ଥାଏ। ତାପରେ “ଉଦ୍ଭବାୟ ନମଃ” ନମସ୍କାର ଆସେ; ଏବଂ ‘ସୁଧା’ ଅଷ୍ଟମ କଳା ବୋଲି କଥିତ॥

Verse 86

प्रणवाद्याश्चतुर्थ्यंता कलाः सर्वा नमोन्विताः । अष्टात्रिंशत्कलाः प्रोक्ताः पंच ब्रह्मपदादिकाः ॥ ८६ ॥

ପ୍ରଣବ (ଓଁ) ଠାରୁ ଚତୁର୍ଥୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତ କଳା ‘ନମୋ’ ସହିତ ଜପ କରିବା ଉଚିତ। ଏଗୁଡ଼ିକୁ ଅଷ୍ଟାତ୍ରିଂଶତ୍ କଳା ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ଆରମ୍ଭ ପଞ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମପଦରୁ॥

Verse 87

इति विन्यस्तदेहोऽसौ भवेद्गंगाधरः स्वयम् । ततः समाहितो भूत्वा ध्यायेदेवं सदाशिवम् ॥ ८७ ॥

ଏହିପରି ବିଧିମତେ ଦେହକୁ ବିନ୍ୟସ୍ତ କଲେ ସେ ନିଜେ ଗଙ୍ଗାଧର (ଶିବ) ସ୍ୱରୂପ ହୁଏ। ତାପରେ ଚିତ୍ତକୁ ସମାହିତ କରି, ଏହିପରି ସଦାଶିବଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ॥

Verse 88

सितपीतासितश्वेतजपाभैः पंचभिर्मुखैः । अक्षैर्युतं ग्लौमुकुटं कोटिपूर्णेंदुसंप्रभम् ॥ ८८ ॥

ତାଙ୍କର ପାଞ୍ଚଟି ମୁଖ—ଶ୍ୱେତ, ପୀତ, ନୀଳ-ଶ୍ୟାମ, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଶ୍ୱେତ ଏବଂ ଜପାପୁଷ୍ପ ସଦୃଶ ଅରୁଣ ଆଭାରେ ଦୀପ୍ତ। ସେ ଅକ୍ଷମାଳା ଧାରଣ କରନ୍ତି ଏବଂ ‘ଗ୍ଲୌ’ ମୁକୁଟରେ ଶୋଭିତ; ତାଙ୍କର କାନ୍ତି କୋଟି ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ସମାନ॥

Verse 89

शूलं टंकं कृपाणं च वज्राग्न्यहिपतीन्करैः । दधानंभूषणोद्दीप्तं घण्टापाशवराभयान् ॥ ८९ ॥

ସେ ହାତରେ ଶୂଳ, ଟଙ୍କ (କୁଠାର), କୃପାଣ, ଏବଂ ବଜ୍ର, ଅଗ୍ନି, ଅହିପତି (ନାଗରାଜ) ଧାରଣ କରନ୍ତି। ଭୂଷଣରେ ଦୀପ୍ତ ହୋଇ ସେ ଘଣ୍ଟା, ପାଶ, ବରମୁଦ୍ରା ଓ ଅଭୟମୁଦ୍ରା ମଧ୍ୟ ଧାରଣ କରନ୍ତି॥

Verse 90

एवं ध्यात्वा जपेन्मंत्रं पञ्चलक्षं मधुप्लुतैः । प्रसूनैः करवीरोत्थैर्जुहुयात्तद्दशांशतः ॥ ९० ॥

ଏଭଳି ଧ୍ୟାନ କରି ମନ୍ତ୍ରକୁ ପାଞ୍ଚ ଲକ୍ଷ ଥର ଜପ କରିବ; ମଧୁରେ ଭିଜାଇଥିବା କରବୀର ପୁଷ୍ପରେ ତାହାର ଦଶମାଂଶ ଅଗ୍ନିରେ ହୋମ କରିବ।

Verse 91

पूर्वोदिते यजेत्पीठे मूर्तिं मूलेन कल्पयेत् । आवाह्य पूजयेत्तस्यां मूर्तावावरणैः सह ॥ ९१ ॥

ପୂର୍ବୋକ୍ତ ଶୁଭ ସମୟରେ ପୀଠରେ ଯଜନ କରିବ; ମୂଳମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ମୂର୍ତ୍ତିକୁ କଳ୍ପନା/ସ୍ଥାପନ କରିବ; ପରେ ଦେବତାଙ୍କୁ ଆବାହନ କରି ସେହି ମୂର୍ତ୍ତିକୁ ଆବରଣସହିତ ପୂଜା କରିବ।

Verse 92

शक्तिं डमरुकाभीतिवरान्संदधतं करैः । ईशानं त्रीक्षणं शुभ्रमैशान्यां दिशि पूजयेत् ॥ ९२ ॥

ଶକ୍ତି, ଡମରୁ, ଅଭୟମୁଦ୍ରା ଓ ବରଦହସ୍ତ ଧାରଣ କରୁଥିବା, ତ୍ରିନେତ୍ର, ଶୁଭ୍ରଦୀପ୍ତ ଈଶାନଙ୍କୁ ଐଶାନ୍ୟ ଦିଗରେ ପୂଜା କରିବ।

Verse 93

परश्वेणवराभीतीर्दधानं विद्युदुज्ज्वलम् । चतुर्मुखं तत्पुरुषं त्रिनेत्रं पूर्वतोऽर्चयेत् ॥ ९३ ॥

ପୂର୍ବଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି, ପରଶୁ ଧାରଣ କରି, ବରଦ ଓ ଅଭୟମୁଦ୍ରା ସହିତ, ବିଦ୍ୟୁତ୍ ସମ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ଚତୁର୍ମୁଖ ତ୍ରିନେତ୍ର ତତ୍ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରିବ।

Verse 94

अक्षस्रजं वेदपाशौ ऋषिं डमरुकं ततः । खट्वांगं निशितं शूलं कपालं बिभ्रतं करैः ॥ ९४ ॥

ତାପରେ (ତାଙ୍କୁ) ହାତରେ ଅକ୍ଷମାଳା, ବେଦପାଶ, ଋଷି-ଚିହ୍ନ, ଡମରୁ; ଏବଂ ଖଟ୍ୱାଙ୍ଗ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତ୍ରିଶୂଳ, କପାଳ ଧାରଣ କରୁଥିବା ରୂପେ ଧ୍ୟାନ କରିବ।

Verse 95

अंजनाभं चतुर्वक्त्रं भीमदंतं भयावहम् । अघोरं त्रीक्षणं याम्ये पूजयेन्मंत्रवित्तमः ॥ ९५ ॥

ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ମନ୍ତ୍ରବିଦ୍ୟାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜ୍ଞାତା ଅଞ୍ଜନ-ସଦୃଶ ଶ୍ୟାମବର୍ଣ୍ଣ, ଚତୁର୍ମୁଖ, ଭୀମଦନ୍ତ, ଭୟାବହ; କିନ୍ତୁ ତତ୍ତ୍ୱତଃ ଅଘୋର, ତ୍ରିନେତ୍ର ଦେବଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜା କରୁ।

Verse 96

कुंकुमाभचतुर्वक्त्रं वामदेवं त्रिलोचनम् । हरिणाक्षगुणाभीतिवरहस्तं चतुर्मुखम् ॥ ९६ ॥

କୁଙ୍କୁମବର୍ଣ୍ଣ ଦୀପ୍ତିମାନ ଚତୁର୍ମୁଖ, ଶୁଭ ବାମଦେବ, ତ୍ରିନେତ୍ର; ହରିଣାକ୍ଷ, ଗୁଣ-ମୁଦ୍ରା, ଅଭୟ-ମୁଦ୍ରା ଓ ବରଦ-ମୁଦ୍ରାଧାରୀ ସେଇ ଚତୁର୍ମୁଖ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ପୂଜା କରୁ।

Verse 97

बालेंदुशेखरोल्लासिमुकुटं पश्चिमे यजेत् । कर्पूरेंदुनिभं सौम्यं सद्योजातं त्रिलोचनम् ॥ ९७ ॥

ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ଯାହାଙ୍କ ମୁକୁଟରେ ବାଳଚନ୍ଦ୍ର ଶୋଭେ ସେଇ ରୂପକୁ ଯଜନ କରୁ; କର୍ପୂର ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ସଦୃଶ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ସୌମ୍ୟ, ତ୍ରିନେତ୍ର ସଦ୍ୟୋଜାତଙ୍କୁ ପୂଜା କରୁ।

Verse 98

वराभयाक्षवलयकुठारान्दधतं करैः । विलासिनं स्मेरवक्त्रं सौम्ये सम्यक्समर्चयेत् ॥ ९८ ॥

ସୌମ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ ସ୍ମିତମୁଖ, ମନୋହର ଦେବଙ୍କୁ ସମ୍ୟକ୍ ପୂଜା କରୁ; ଯିଏ କରେ ବରଦ-ମୁଦ୍ରା, ଅଭୟ-ମୁଦ୍ରା, ଅକ୍ଷମାଳା, ବଲୟ (କଙ୍କଣ) ଓ କୁଠାର ଧାରଣ କରନ୍ତି।

Verse 99

कोणेष्वर्चेन्निवृत्त्याद्यास्तेजोरूपाः कलाः क्रमात् । विघ्नेश्वराननन्ताद्यान्पत्रेषु परितो यजेत् ॥ ९९ ॥

କୋଣଗୁଡ଼ିକରେ ନିବୃତ୍ତି ଆଦି ତେଜୋମୟ କଳାମାନଙ୍କୁ କ୍ରମେ ଅର୍ଚ୍ଚନ କରୁ; ଏବଂ ଚାରିପାଖର ପତ୍ର (ଦଳ) ଉପରେ ବିଘ୍ନେଶ୍ୱର ଓ ଅନନ୍ତ ଆଦିଙ୍କୁ ଯଜନ କରୁ।

Verse 100

उमादिकास्ततो बाह्ये शक्राद्यानायुधैः सह । इति संपूज्य देवेशं भक्त्या परमया युतः ॥ १०० ॥

ତାପରେ ବାହାରେ ଉମାଦି ଦେବଗଣ, ଇନ୍ଦ୍ରାଦି ଦେବତାମାନେ ନିଜ ନିଜ ଦିବ୍ୟ ଆୟୁଧ ସହିତ ଦେବେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ସମ୍ପୂଜନ କଲେ; ଏବଂ ସେ ପରମ ଭକ୍ତିଯୁକ୍ତ ହୋଇ ପୂଜାକୁ ସମ୍ୟକ୍ ସମାପ୍ତ କଲେ।

Verse 101

प्रणीयेन्नृत्यगीताद्यैः स्तोत्रमैर्त्रीं मनोहरैः । तारो मायावियद्बिंदुमनुस्वरसमन्वितः ॥ १०१ ॥

ଏହାକୁ ନୃତ୍ୟ, ଗୀତ ଆଦି ସହିତ, ମୈତ୍ରୀ ଜନ୍ମାଉଥିବା ମନୋହର ସ୍ତୋତ୍ରମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ପାଦନ କରିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ‘ତାର’ (ଓଁ) ଅକ୍ଷରକୁ ମାୟା, ବିୟତ୍, ବିନ୍ଦୁ ସହ, ଅନୁସ୍ୱାର-ନାଦ ସହିତ ପ୍ରୟୋଗ କରିବା ଦରକାର।

Verse 102

पञ्चाक्षरसमायुक्तो वसुवर्णो मनुर्मतः । पंचाक्षरोक्तवत्कुर्यादंगन्यासादिकं बुधः ॥ १०२ ॥

ପଞ୍ଚାକ୍ଷର ସହିତ ଯୁକ୍ତ ଏବଂ ‘ବସୁ-ବର୍ଣ୍ଣ’ ଲକ୍ଷଣ ଥିବା ମନ୍ତ୍ରକୁ ହିଁ ବିହିତ ମନ୍ତ୍ର ବୋଲି ମନାଯାଇଛି। ବୁଦ୍ଧିମାନ ସାଧକ ପଞ୍ଚାକ୍ଷର ମନ୍ତ୍ରରେ ଯେପରି କୁହାଯାଇଛି, ସେହିପରି ଅଙ୍ଗନ୍ୟାସ ଆଦି କରିବା ଉଚିତ।

Verse 103

सिंदूराभं लसद्रत्नमुकुटं चन्द्रमौलिनम् । दिव्यभूषांगरागं च नागयज्ञोपवीतिनम् ॥ १०३ ॥

ସେ ସିନ୍ଦୂରବର୍ଣ୍ଣ, ଦୀପ୍ତିମାନ ରତ୍ନଖଚିତ ମୁକୁଟଧାରୀ ଏବଂ ଚନ୍ଦ୍ରମୌଳି; ଦିବ୍ୟ ଭୂଷଣ ଓ ସୁଗନ୍ଧିତ ଅଙ୍ଗରାଗରେ ଅଲଙ୍କୃତ; ଏବଂ ନାଗକୁ ଯଜ୍ଞୋପବୀତ ଭାବେ ଧାରଣ କରୁଥିଲେ।

Verse 104

वामोरुस्थप्रियोरोजन्यस्तहस्तं च बिभ्रतम् । वेदटंकेष्मभयं ध्यायेत्सर्वेश्वरं शिवम् ॥ १०४ ॥

ସର୍ବେଶ୍ୱର ଶିବଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ—ସେ ନିର୍ଭୟ; ବାମ ଜଂଘାରେ ଉପବିଷ୍ଟ ପ୍ରିୟାଙ୍କ ଉପରେ ହାତ ରଖିଛନ୍ତି, ଏବଂ ନିଜ ଅଙ୍କରେ ବେଦମାନଙ୍କୁ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି।

Verse 105

अष्टलक्षं जपेन्मंत्रं तत्सहस्रं घृतान्वितैः । पायसैर्जुहुयात्पीठेमूर्तिं संकल्प्य मूलतः ॥ १०५ ॥

ଅଷ୍ଟଲକ୍ଷ ଥର ମନ୍ତ୍ରଜପ କରିବ; ତାପରେ ଘୃତମିଶ୍ରିତ ପାୟସରେ ସହସ୍ର ଆହୁତି ଅଗ୍ନିରେ ଦେବ। ପୀଠରେ ମୂଳ ସଙ୍କଳ୍ପରେ ଦେବମୂର୍ତ୍ତି ସ୍ଥାପନ କରି ହୋମ କରିବ।

Verse 106

अंगैरावरणं पूर्वमनंताद्यैरनन्तरम् । उमादिभिः समुद्दिष्टं तृतीयं लोकनायकैः ॥ १०६ ॥

ପ୍ରଥମେ ଅଙ୍ଗମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ ଆବରଣ; ପରେ ଅନନ୍ତ ଆଦିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଆବରଣ। ତୃତୀୟଟି ଉମା ଆଦିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ, ଲୋକନାୟକମାନେ ପ୍ରକାଶ କରିଛନ୍ତି।

Verse 107

चतुर्थं पंचमं तेषामायुधैः परिकीर्तितम् । एवं प्रतिदिनं देवं पूजयेत्साधकोत्तमः ॥ १०७ ॥

ତାଙ୍କର ଚତୁର୍ଥ ଓ ପଞ୍ଚମ (ବିନ୍ୟାସ) ଦିବ୍ୟ ଆୟୁଧମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରିକୀର୍ତ୍ତିତ। ଏଭଳି ଉତ୍ତମ ସାଧକ ପ୍ରତିଦିନ ଦେବଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବ।

Verse 108

पुत्रपौत्रादिगां लक्ष्मीं संप्राप्यह्यत्र मोदते । तारः स्थिरा सकर्णेंदुर्भघृगुः सर्गसमन्वितः ॥ १०८ ॥

ଏଠାରେ ପୁତ୍ର-ପୌତ୍ର ଆଦି ରୂପରେ ଲକ୍ଷ୍ମୀ (ସମୃଦ୍ଧି) ପାଇ ମନୁଷ୍ୟ ଆନନ୍ଦିତ ହୁଏ। (ଏହି ପ୍ରସଙ୍ଗରେ) ତାରା, ସ୍ଥିରା, ସକର୍ଣ୍ଣେନ୍ଦୁ, ଭାଗୃଗୁ, ସର୍ଗ—ନିଜ ନିଜ ବର୍ଗ ସହିତ—ଉଲ୍ଲେଖିତ।

Verse 109

अक्षरात्मा निगदितो मंत्रो मृत्युञ्जयात्मकः । ऋषइः कहोलो देव्यादिगायत्री छन्द ईरितम् ॥ १०९ ॥

ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଅକ୍ଷରାତ୍ମା—ଅବିନାଶୀ ଅକ୍ଷରକୁ ସାରରୂପ—ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁଞ୍ଜୟ ସ୍ୱରୂପ ବୋଲି ନିଗଦିତ। ଏହାର ଋଷି କହୋଳ, ଛନ୍ଦ ‘ଦେବ୍ୟାଦି-ଗାୟତ୍ରୀ’ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।

Verse 110

मृत्युञ्जयो महादेवो देवतास्य समीरितः । भृगुणा दीर्घयुक्तेन षडंगानि समाचरेत् ॥ ११० ॥

ଏହି ମନ୍ତ୍ରକର୍ମର ଦେବତା ଭାବେ ମୃତ୍ୟୁଞ୍ଜୟ ମହାଦେବଙ୍କୁ ଘୋଷଣା କରାଯାଇଛି। ଭୃଗୁ-ଦୀର୍ଘକୁ ଯଥାବିଧି ଲାଗୁ କରି ଷଡ଼ଙ୍ଗ ଆଚରଣ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 111

चंद्रार्कहुतभुङ्नेत्रं स्मितास्यं युग्मपद्मगम् । मुद्रापाशैणाक्षसूत्रलसत्पाणिं शशिप्रभम् ॥ १११ ॥

ତାଙ୍କର ନେତ୍ର ହେଉଛି ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ହୁତଭୁକ୍ (ଅଗ୍ନି); ମୁଖରେ ମନ୍ଦ ହାସ୍ୟ; ସେ ଯୁଗ୍ମ ପଦ୍ମାସନରେ ବିରାଜିତ। ତାଙ୍କ ହସ୍ତ ମୁଦ୍ରା, ପାଶ, ମୃଗ ଓ ଅକ୍ଷସୂତ୍ରରେ ଶୋଭିତ; ସେ ଚନ୍ଦ୍ରପ୍ରଭାରେ ଦୀପ୍ତ।

Verse 112

भालेंदुविगलंत्पीयूषप्लुतांगमलंकृतम् । हाराद्यैर्निजकांत्या तु ध्यायेद्विश्वविमोहनम् ॥ ११२ ॥

ଭାଳରେ ଥିବା ଚନ୍ଦ୍ରରୁ ଝରୁଥିବା ଅମୃତରେ ଯାହାଙ୍କ ଅଙ୍ଗ ପ୍ଲାବିତ, ଯିଏ ଅଳଙ୍କାରରେ ଭୂଷିତ—ହାର ଆଦି ଆଭୂଷଣ ନିଜ କାନ୍ତିରେ ଦୀପ୍ତ—ସେହି ବିଶ୍ୱବିମୋହନ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 113

गुणलक्षं जपेन्मंत्रं तद्दशांशं हुनेत्सुधीः । अमृताशकलैः शुद्धदुग्धाज्यसमभिप्लुतैः ॥ ११३ ॥

ବୁଦ୍ଧିମାନ ସାଧକ ମନ୍ତ୍ରକୁ ‘ଗୁଣ-ଲକ୍ଷ’ ପରିମାଣରେ ଜପ କରି, ତାହାର ଦଶମାଂଶ ହୋମ କରିବା ଉଚିତ—ଅମୃତାଶକ ଖଣ୍ଡକୁ ଶୁଦ୍ଧ ଦୁଧ ଓ ଘୃତରେ ଭଲଭାବେ ଭିଜାଇ।

Verse 114

शैवे संपूजयेत्पीठे मूर्तिं संकल्पमूलतः । अंगावरणमाराध्यपश्चाल्लोकेश्वरान्यजेत् ॥ ११४ ॥

ଶୈବ ପୀଠରେ ସଂକଳ୍ପକୁ ମୂଳ କରି ମୂର୍ତ୍ତିଙ୍କୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ପରେ ଅଙ୍ଗ-ଆବରଣ ଆରାଧନା କରି, ତାପରେ ଲୋକେଶ୍ୱରମାନଙ୍କୁ ପୂଜିବା ଉଚିତ।

Verse 115

तदस्त्राणि ततो बाह्ये पूजयेत्साधकोत्तमः । जपपूजादिभिः सिद्धे मंत्रेऽस्मिन्मुनिसत्तम ॥ ११५ ॥

ତତ୍ପରେ ସାଧକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସାଧକ ମୁଖ୍ୟ ପୂଜାସ୍ଥାନର ବାହାରେ ସେହି ଅସ୍ତ୍ର-ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବ। ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଜପ-ପୂଜା ଆଦିଦ୍ୱାରା ଏହି ମନ୍ତ୍ର ସିଦ୍ଧ ହେଲେ ସାଧନା ଫଳଦାୟକ ହୁଏ।

Verse 116

कुर्यात्प्रयोगान्कल्योक्तानभीष्टफलसिद्धये । दुग्धसिक्तैः सुधाखंडैर्हुत्वा प्रत्यहमादरात् ॥ ११६ ॥

ଇଚ୍ଛିତ ଫଳସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ଶାସ୍ତ୍ରୋକ୍ତ ମଙ୍ଗଳ ପ୍ରୟୋଗମାନ କରିବା ଉଚିତ। ଦୁଧରେ ସିକ୍ତ ମିଶ୍ରି ଖଣ୍ଡଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରତିଦିନ ଆଦରରେ ହୋମରେ ଆହୁତି ଦେବା ଉଚିତ।

Verse 117

सहस्रमासपर्यंतं लभेदायुर्धनं सुतान् । सुधावटतितान्पूर्वा पयः सर्पिः पयो हविः ॥ ११७ ॥

ସହସ୍ର ମାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆୟୁ, ଧନ ଓ ପୁତ୍ରଲାଭ ହୁଏ। ପୂର୍ବବିଧିରେ ଦୁଧ, ଘିଅ, ପୁନଃ ଦୁଧ ଓ ହବିଷ ଆହୁତି, ଏବଂ ଅମୃତସମ ବଟ-ସୁଧା/ବଟରସର ଉଲ୍ଲେଖ ମିଳେ।

Verse 118

सप्त द्रव्याणि वारेषु क्रमाद्दशशतं हुनेत् । सप्ताधिकान् द्विजान्नित्यं भोजयेन्मधुरान्वितम् ॥ ११८ ॥

ସପ୍ତାହର ବାରଗୁଡ଼ିକର କ୍ରମାନୁସାରେ ସାତ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ନିୟମରେ ଏକ ହଜାର ଆହୁତି ଦେବା ଉଚିତ। ଏବଂ ପ୍ରତିଦିନ ସାତ କିମ୍ବା ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ମିଠା ସହିତ ଭୋଜନ କରାଇବା ଉଚିତ।

Verse 119

ऋत्विग्भ्यो दक्षिणां दद्यादरुणां गां पयस्विनीम् । गुरुं संप्रीणयेत्पश्चाद्धनाद्यैर्देवताधिया ॥ ११९ ॥

ଋତ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ ଦକ୍ଷିଣା ଦେବା ଉଚିତ—ଲାଲିମାବର୍ଣ୍ଣ, ଦୁଧରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଗାଈ। ତାପରେ ଦେବତାବୁଦ୍ଧିରେ ଗୁରୁଙ୍କୁ ଧନ ଆଦି ଦାନ କରି ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 120

अनेन विधिना साध्यः कृत्याद्रोहज्वंरादिभिः । विमुक्तः सुचिरं जीवेच्छरदां शतमञ्जसा ॥ १२० ॥

ଏହି ବିଧି ଅନୁସାରେ କୃତ୍ୟା, ଶତ୍ରୁ-ପ୍ରୟୋଗ, ଜ୍ୱର ଆଦିରେ ପୀଡିତ ସାଧକ ସେସବୁଠାରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ ଏବଂ ଦୀର୍ଘକାଳ ଜୀବି ସହଜରେ ଶତ ଶରଦ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।

Verse 121

अभिचारे ज्वरे स्तंभघोरोन्मादे शिरोगदे । असाध्यरोगे क्ष्वेडार्तौ मोहे दाहे महाभये ॥ १२१ ॥

ଅଭିଚାର, ଜ୍ୱର, ସ୍ତମ୍ଭ, ଘୋର ଉନ୍ମାଦ, ଶିରୋଗଦ, ଅସାଧ୍ୟ ରୋଗ, ବିଷଦଂଶ/ବିଷପୀଡା, ମୋହ, ଦାହ ଏବଂ ମହାଭୟ—ଏହି ସମସ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ (ଏହି ପ୍ରୟୋଗ) କରିବା ଉଚିତ।

Verse 122

होमोऽयं शांतिदः प्रोक्तः सर्वाभयप्रदायकः । द्रव्यैरेतैः प्रजुहुयात्त्रिजन्मसु यथाविधि ॥ १२२ ॥

ଏହି ହୋମ ଶାନ୍ତିଦାୟକ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଭୟରୁ ଅଭୟ ପ୍ରଦାନକାରୀ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଏହି ଦ୍ରବ୍ୟମାନେଇ ନେଇ ବିଧିଅନୁସାରେ ତିନି ଜନ୍ମ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆହୁତି ଦେବା ଉଚିତ।

Verse 123

भोजयेन्मधुरैर्भोज्यैर्ब्राह्मणान्वेदपारगान् । दीर्घमायुरवाप्नोति वांछितां विंदति श्रियम् ॥ १२३ ॥

ମଧୁର ଓ ପ୍ରୀତିକର ଭୋଜ୍ୟଦ୍ରବ୍ୟରେ ବେଦପାରଗ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଇଲେ ଦୀର୍ଘାୟୁ ମିଳେ ଏବଂ ଇଚ୍ଛିତ ଶ୍ରୀ-ସମୃଦ୍ଧି ମଧ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।

Verse 124

एकादशाहुतीर्नित्यं दूर्वाभिर्जुहुयाद् बुधः । अपमृत्युजिदेव स्यादायुरारोग्यवर्द्धनम् ॥ १२४ ॥

ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ୟକ୍ତି ନିତ୍ୟ ଦୂର୍ବା ଘାସରେ ଏକାଦଶ ଆହୁତି ଦେବା ଉଚିତ। ଏହାଦ୍ୱାରା ସେ ଅପମୃତ୍ୟୁକୁ ଜୟ କରେ ଏବଂ ଆୟୁ ଓ ଆରୋଗ୍ୟ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ।

Verse 125

त्रिजन्मसु सुधावल्लीकाश्मीरीबकुलोद्भवैः । समिद्वरैः कृतो होमः सर्वमृत्युगदापहः ॥ १२५ ॥

ତିନି ଜନ୍ମ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନିରନ୍ତର ସୁଧାବଲ୍ଲୀ, କାଶ୍ମୀରୀ ଓ ବକୁଳବୃକ୍ଷଜ ଉତ୍ତମ ସମିଧାଦ୍ୱାରା କୃତ ହୋମ ସମସ୍ତ ମୃତ୍ୟୁଭୟ ଓ ରୋଗକୁ ନାଶ କରେ।

Verse 126

सिद्धार्थैर्विहितो होमो महाज्वरविनाशनः । अपामार्गसमिद्धोमः सर्वामयनिषूदनः ॥ १२६ ॥

ସିଦ୍ଧାର୍ଥ (ଧଳା ସୋରିଷ) ଦ୍ୱାରା କୃତ ହୋମ ମହାଜ୍ୱରକୁ ନାଶ କରେ; ଅପାମାର୍ଗ ସମିଧାରେ କୃତ ହୋମ ସମସ୍ତ ରୋଗକୁ ନିଶ୍ଚିହ୍ନ କରେ।

Verse 127

दक्षिणामूर्तये पूर्वं तुभ्यं पदमनंतरम् । वटमूलपदस्यांते प्रवदेच्च निवासिने ॥ १२७ ॥

ପ୍ରଥମେ ‘ଦକ୍ଷିଣାମୂର୍ତୟେ’ ପଦ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବ; ତାପରେ ସତ୍ୱର ‘ତୁଭ୍ୟଂ’ କହିବ। ପଛରେ ‘ବଟମୂଳ’ ପଦର ଶେଷରେ ‘ନିବାସିନେ’ କହି ଅନ୍ତର୍ବାସୀ ଦେବଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରିବ।

Verse 128

ध्यानैकनिरतांगाय पश्चाद् ब्रूयान्नमः पदम् । रुद्राय शंभवे तारशक्तिरुद्धोऽयमीरितः ॥ १२८ ॥

ଯାହାଙ୍କ ଅଙ୍ଗ ଧ୍ୟାନରେ ଏକାଗ୍ର, ସେଥିପରେ ‘ନମଃ’ ପଦ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବ। ‘ରୁଦ୍ରାୟ, ଶମ୍ଭବେ’—ଏହା ତାରା-ଶକ୍ତି (ଓଁ-ଶକ୍ତି) ଦ୍ୱାରା ଆବଦ୍ଧ ‘ଉଦ୍ଧ’ ମନ୍ତ୍ର ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।

Verse 129

षट्त्रिंशदक्षरो मंत्रः सर्वकामफलप्रदः । मुनिः शुकः समुद्दिष्टश्छंदोऽनुष्टुप्प्रकीर्तितम् ॥ १२९ ॥

ଏହା ଛତ୍ତିଶ ଅକ୍ଷରର ମନ୍ତ୍ର, ଯାହା ସମସ୍ତ କାମନାର ଫଳ ପ୍ରଦାନ କରେ। ଏହାର ଋଷି ଶୁକ ମୁନି ଓ ଛନ୍ଦ ଅନୁଷ୍ଟୁପ୍ ବୋଲି ପ୍ରକାଶିତ।

Verse 130

देवता दक्षिणामूर्तिर्नाम्ना शंभुरुदीरितः । तारशक्तियुक्तैः पूर्वं ह्रीमाद्यंतैश्च मंत्रजैः ॥ १३० ॥

ଅଧିଦେବତା ଦକ୍ଷିଣାମୂର୍ତ୍ତି, ଯାହାଙ୍କୁ ‘ଶମ୍ଭୁ’ ନାମରେ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ। ପ୍ରଥମେ ତାରାଶକ୍ତିଯୁକ୍ତ ମନ୍ତ୍ର ଏବଂ ‘ହ୍ରୀଂ’ରେ ଆରମ୍ଭ ଓ ‘ହ୍ରୀଂ’ରେ ଶେଷ ହେଉଥିବା ମନ୍ତ୍ରସୂତ୍ରର ପ୍ରୟୋଗ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 131

षट्षष्ठाष्टेषु वह्न्यर्णैर्हृदयाद्यंगकल्पनम् । मूर्ध्नि भाले दृशोः श्रोत्रे गंडयुग्मे सनासिके ॥ १३१ ॥

ଛଅ-ଛଅ ଓ ଆଠ ଏହି ସମୂହର ‘ବହ୍ନ୍ୟର୍ଣ୍ଣ’ (ଅଗ୍ନି-ଅକ୍ଷର) ଦ୍ୱାରା ହୃଦୟରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଅଙ୍ଗ-ନ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ—ମୁଣ୍ଡ, ଲଲାଟ, ଦୁଇ ଚକ୍ଷୁ, ଦୁଇ କର୍ଣ୍ଣ, ଦୁଇ ଗଣ୍ଡ ଏବଂ ନାସିକା ସହିତ ସ୍ଥାପନ କର।

Verse 132

आस्यदोःसंधिषु गले स्तनहृन्नाभिमंडले । कट्यां गुह्ये पुनः पादसंधिष्वर्णान्न्यसेन्मनोः ॥ १३२ ॥

ମୁଖ ଓ ବାହୁସନ୍ଧିସ୍ଥାନରେ, କଣ୍ଠରେ, ସ୍ତନପ୍ରଦେଶରେ, ହୃଦୟ ଓ ନାଭିମଣ୍ଡଳରେ ମନ୍ତ୍ରବର୍ଣ୍ଣ ନ୍ୟାସ କର। ପରେ କଟିରେ, ଗୁହ୍ୟସ୍ଥାନରେ, ଏବଂ ପୁନଃ ପାଦସନ୍ଧିସ୍ଥାନରେ ମନ୍ତ୍ରାକ୍ଷର ସ୍ଥାପନ କର।

Verse 133

व्यापकं तारशक्तिभ्यां कुर्याद्देहे ततः परम् । हिमाचलतटे रम्ये सिद्धिकिन्नरसेविते ॥ १३३ ॥

ତାପରେ ତାରାସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଦୁଇ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସେହି ଶକ୍ତିକୁ ଦେହରେ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ କର। ତଦନନ୍ତରେ ସିଦ୍ଧ ଓ କିନ୍ନରମାନେ ସେବା କରୁଥିବା ହିମାଳୟର ରମ୍ୟ ତଟରେ (ସାଧନା ଅଗ୍ରସର କର)।

Verse 134

विविधद्रुमशाखाभिः सर्वतो वारितातपे । सुपुष्पितैर्लताजालैराश्लिष्टकुसुमद्रुमे ॥ १३४ ॥

ସେଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଦ୍ରୁମଶାଖାମାନେ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟତାପକୁ ରୋକିଥିଲେ। ଏବଂ ସୁପୁଷ୍ପିତ ଲତାଜାଲରେ ଆଲିଙ୍ଗିତ ପୁଷ୍ପିତ ବୃକ୍ଷମାନେ ଶୋଭା ପାଉଥିଲେ।

Verse 135

शिलाविवरनिर्गच्छन्निर्झरानिलशीतले । गायद्देवांगनासंघे नृत्यद्बर्हि कदम्बके ॥ १३५ ॥

ଶିଳାର ଫାଟରୁ ନିର୍ଗତ ଝରଣାର ଶୀତଳ ପବନେ ଶୀତଳ ସେଇ ସ୍ଥାନରେ ଦେବାଙ୍ଗନାମାନଙ୍କ ଦଳ ଗାନ କରେ, ଏବଂ କଦମ୍ବବନେ ମୟୂର ନୃତ୍ୟ କରେ।

Verse 136

कूजत्कोकिलसंघेन मुखरीकृतदिङ्मुखे । परस्परविनिर्मुक्तमात्सर्यमृगसेविते ॥ १३६ ॥

କୁହୁକୁହୁ କୋକିଳଦଳର କୂଜନରେ ଦିଗଦିଗନ୍ତ ମୁଖରିତ ହୁଏ, ଏବଂ ସେଠାରେ ହରିଣମାନେ ପରସ୍ପର ମାତ୍ସର୍ୟ ଛାଡ଼ି ନିର୍ଭୟେ ବିଚରଣ କରନ୍ତି।

Verse 137

जलजैः स्थलजैः पुष्पैरामोदिभिरलंकृते । आद्यैः शुकाद्यैर्मुनिभिरजस्रसुखसेविते ॥ १३७ ॥

ଜଳଜ ଓ ସ୍ଥଳଜ ସୁଗନ୍ଧିତ ପୁଷ୍ପମାନେ ଦ୍ୱାରା ସେଠା ଅଲଙ୍କୃତ ଥିଲା, ଏବଂ ଆଦି ମୁନି—ଶୁକ ଆଦି—ନିରନ୍ତର ସୁଖରେ ସେଠାକୁ ସେବନ କରୁଥିଲେ।

Verse 138

पुरंदरमुखैर्देवैः सांगनाद्यैर्विलोकिते । वटवृक्षं महोच्छ्रायं पद्मरागफलोज्ज्लम् ॥ १३८ ॥

ସେଠାରେ ଏକ ଅତ୍ୟୁଚ୍ଚ ବଟବୃକ୍ଷ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲା, ପଦ୍ମରାଗ ସଦୃଶ ଫଳର ଦୀପ୍ତିରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ; ପୁରନ୍ଦର (ଇନ୍ଦ୍ର) ଆଦି ଦେବମାନେ ସହଚର-ପରିବାର ସହିତ ତାହାକୁ ନିହାରୁଥିଲେ।

Verse 139

गारुत्मतमयैः पत्रैर्निबिडैरुपशोभितम् । नवरत्नमयाकल्पैर्लंबमानैरलंकृतम् ॥ १३९ ॥

ସେ ବୃକ୍ଷ ଗାରୁତ୍ମତ (ପନ୍ନା) ସଦୃଶ ଘନ ପତ୍ରରେ ସୁଶୋଭିତ ଥିଲା, ଏବଂ ନବରତ୍ନମୟ ଲମ୍ବମାନ ଆଭୂଷଣରେ ଅଲଙ୍କୃତ ଥିଲା।

Verse 140

संसारतापविच्छेदकुशलच्छायमद्भुतम् । तस्य मूले सुसंक्लृप्तरत्नसिंहासने शुभे ॥ १४० ॥

ସେ ଦିବ୍ୟ ବୃକ୍ଷଟି ଅଦ୍ଭୁତ ଥିଲା; ତାହାର ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଛାୟା ସଂସାରତାପକୁ ଛେଦ କରିବାରେ କୁଶଳ ଥିଲା। ତାହାର ମୂଳେ ସୁସଜ୍ଜିତ ଶୁଭ ରତ୍ନସିଂହାସନ ବିରାଜିତ ଥିଲା॥

Verse 141

आसीनमसिताकल्पं शरच्चंद्रनिभाननम् । कैलासाद्रिनिभं त्र्यक्षं चंद्रांकितकपर्दकम् ॥ १४१ ॥

ସେ ତାଙ୍କୁ ଆସୀନ ଦେଖିଲେ—ଶ୍ୟାମବର୍ଣ୍ଣ, ଶରତ୍ଚନ୍ଦ୍ରସଦୃଶ ମୁଖ; କୈଲାସଗିରିସଦୃଶ ଦୀପ୍ତ, ତ୍ରିନେତ୍ର, ଏବଂ ଜଟାରେ ଚନ୍ଦ୍ରଚିହ୍ନଧାରୀ॥

Verse 142

नासाग्रालोकनपरं वीरासनसमास्थितम् । भद्राटके कुरंगाढ्यजानुस्थकरपल्लवम् ॥ १४२ ॥

ସେ ବୀରାସନରେ ଦୃଢ଼ଭାବେ ଆସୀନ, ନାସାଗ୍ର ଦର୍ଶନରେ ଏକାଗ୍ର; ଭଦ୍ରାସନରେ ସ୍ଥିତ, ମୋକାଳି ଉପରେ କୋମଳ ପଲ୍ଲବସଦୃଶ ହସ୍ତ ରଖି ଧ୍ୟାନମଗ୍ନ ଥିଲେ॥

Verse 143

कक्षाबद्धभुजंगं च सुप्रसन्नं हरं स्मरेत् । अयुतद्वयसंयुक्तगुणलक्षं जपेन्मनुम् ॥ १४३ ॥

ଭୁଜରେ ବନ୍ଧା ଭୁଜଙ୍ଗ ସହିତ ପରମ ପ୍ରସନ୍ନ ହର (ଶିବ)ଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିବା ଉଚିତ। ଏବଂ ଶୁଭ ଗୁଣଲକ୍ଷଣଯୁକ୍ତ ସେହି ମନ୍ତ୍ରକୁ ବିଶ ହଜାର ଥର ଜପ କରିବା ଉଚିତ॥

Verse 144

तद्दशांशं तिलैः शुद्धैर्जुहुयात्क्षीरसंयुतैः । पंचाक्षरोदिते पीठे तद्विधानेन पूजयेत् ॥ १४४ ॥

ତାହାର ଦଶମାଂଶ ଶୁଦ୍ଧ ତିଳକୁ କ୍ଷୀର ସହ ମିଶାଇ ଅଗ୍ନିରେ ହୋମ କରିବା ଉଚିତ। ଏବଂ ପଞ୍ଚାକ୍ଷର ମନ୍ତ୍ରୋକ୍ତ ପୀଠରେ ସେହି ବିଧାନ ଅନୁସାରେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ॥

Verse 145

भिक्षाहारो जपेन्मासं मनुमेनं जितेंद्रियः । नित्यं सहस्रमष्टार्द्धं परां विंदति वाक्छ्रियम् ॥ १४५ ॥

ଭିକ୍ଷାହାରେ ଜୀବନ ଧାରଣ କରି ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜୟୀ ହୋଇ, ଏକ ମାସ ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଜପ କରିବା ଉଚିତ। ନିତ୍ୟ ଏକ ହଜାର ଆଠଥର ଜପେ ପରମ ବାକ୍‌ଶ୍ରୀ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ।

Verse 146

त्रिवारं जप्तमेतेन पयस्तु मनुना पिबेत् । दक्षिणामूर्तिंसंध्यानाच्छास्त्रव्याख्यानकृद्भवेत् ॥ १४६ ॥

ଏହି ମନୁକୁ ତିନିଥର ଜପି, ମନ୍ତ୍ରୋଚ୍ଚାର ସହିତ ଦୁଧ ପିବା ଉଚିତ। ସନ୍ଧ୍ୟାଉପାସନାରେ ଦକ୍ଷିଣାମୂର୍ତ୍ତିଙ୍କ ଧ୍ୟାନ କଲେ ଶାସ୍ତ୍ର ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବାର ସାମର୍ଥ୍ୟ ହୁଏ।

Verse 147

प्रणवो हृदयं पश्चाद्वदेद्भगवतेपदम् । ङेयुतं दक्षिणामूर्तिं मह्यंमेधामुदीरयेत् ॥ १४७ ॥

ପ୍ରଥମେ ହୃଦୟ-ବୀଜ ଭାବେ ପ୍ରଣବ ‘ଓଁ’ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ପରେ ‘ଭଗବତେ’ ପଦ କହିବା ଉଚିତ। ତାପରେ ଙକାର ସହିତ ଦକ୍ଷିଣାମୂର୍ତ୍ତିଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କରି ‘ମୋତେ ମେଧା ଦିଅ’ ବୋଲି ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା।

Verse 148

प्रयच्छ ठद्वयांतोऽयं द्वाविंशत्यक्षरो मनुः । मुनिश्चतुर्मुखश्छंदो गायत्री देवतोदिता ॥ १४८ ॥

ଏହି ମନ୍ତ୍ର ‘ପ୍ରୟଚ୍ଛ’ ବୋଲି କହି ‘ଠ’ ଦ୍ୱୟରେ ଶେଷ ହୁଏ; ଏହା ଦ୍ୱାବିଂଶତି ଅକ୍ଷରୀ। ଏହାର ଋଷି ଚତୁର୍ମୁଖ (ବ୍ରହ୍ମା), ଛନ୍ଦ ଗାୟତ୍ରୀ, ଏବଂ ଦେବତା ଘୋଷିତ।

Verse 149

ताररुद्धैः स्वरैर्दीर्घैः षड्भिरंगानि कल्पयेत् । पदैर्मंत्रभवैर्वापिध्यानाद्यं पूर्ववन्मतम् ॥ १४९ ॥

ତାର ସ୍ୱରରେ ସଂୟମିତ ଛଅ ଦୀର୍ଘ ସ୍ୱରଦ୍ୱାରା ସାଧନାର ଛଅ ଅଙ୍ଗ ବିନ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ। କିମ୍ବା ମନ୍ତ୍ରଜନ୍ୟ ପଦଦ୍ୱାରା ଧ୍ୟାନାଦି କ୍ରମ ପୂର୍ବବତ୍ ମନ୍ୟ।

Verse 150

लोहितोग्र्यासनः सद्यो बिंदुमान्प्रथमं ततः । द्वितीयं वह्निबीजस्था दीर्घा शांतीन्दुभूषिता ॥ १५० ॥

ଲୋହିତ ଓ ଉଗ୍ର ଆସନରେ ଉପବିଷ୍ଟ ହୋଇ ସତ୍ୱର ବିନ୍ଦୁଯୁକ୍ତ ପ୍ରଥମ ରୂପ ଉଚ୍ଚାରଣ କର। ପରେ ଅଗ୍ନି-ବୀଜରେ ସ୍ଥିତ ଦ୍ୱିତୀୟକୁ ଜପ କର—ସେ ଦୀର୍ଘ, ଶାନ୍ତି-ଚିହ୍ନାଙ୍କିତ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର-ଚିହ୍ନଭୂଷିତ।

Verse 151

तृतीया लांगलीशार्णमंत्रो बीजत्रयान्वितः । नीलकंठात्मकः प्रोक्तो विषद्वयहरः परः ॥ १५१ ॥

ତୃତୀୟଟି ‘ଲାଙ୍ଗଲୀଶାରଣ-ମନ୍ତ୍ର’, ଯାହା ତିନି ବୀଜାକ୍ଷରଯୁକ୍ତ। ଏହାକୁ ନୀଳକଣ୍ଠ-ସ୍ୱରୂପ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି ଏବଂ ଦ୍ୱିବିଧ ବିଷକୁ ପରମ ଭାବେ ହରେ।

Verse 152

हरद्वयं वह्निजाया हृदयं परिकीर्तितम् । कपर्द्दिने पदयुगं शिरोमंत्र उदाहृतः ॥ १५२ ॥

‘ହରଦ୍ୱୟ’କୁ ଅଗ୍ନି-ଜାୟାଙ୍କ ହୃଦୟ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ‘କପର୍ଦିନ୍’କୁ ଯୁଗଳ ପାଦ, ଏବଂ ‘ଶିରୋମନ୍ତ୍ର’କୁ ଶିରଃ-ମନ୍ତ୍ର ବୋଲି ଉଦାହୃତ କରାଯାଇଛି।

Verse 153

नीलकंठाय ठद्वंद्वं शिखामंत्रोऽयमीरितः । कालकूटपदस्यांते विषभक्षणङेयुतम् ॥ १५३ ॥

ନୀଳକଣ୍ଠ ପାଇଁ ‘ଠ-ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ’ ବିଧିତ—ଏହାକୁ ଶିଖା-ମନ୍ତ୍ର ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ‘କାଳକୂଟ’ ପଦର ଶେଷରେ, ‘ବିଷଭକ୍ଷଣ’ ସୂଚକ ପଦ ସହ ଏହାକୁ ଜାଣିବା ଉଚିତ।

Verse 154

हुं फट् कवचमुद्दिष्टं नीलकंठिन इत्यतः । स्वाहांतमस्त्रमेतानि पंचागानि मनोर्विदुः ॥ १५४ ॥

‘ହୁଂ ଫଟ୍’କୁ କବଚ ବୋଲି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କରାଯାଇଛି। ‘ନୀଳକଣ୍ଠିନୀ’ ଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ‘ସ୍ୱାହା’ ଅନ୍ତକୁ ଅସ୍ତ୍ର ବୋଲି ବୁଝାଯାଏ। ବିଦ୍ୱାନମାନେ ଏହାକୁ ମନ୍ତ୍ରର ପଞ୍ଚାଙ୍ଗ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି।

Verse 155

मूर्ध्नि कंठे हृदंभोजे क्रमाद्वीजत्रयं न्यसेत् । बालार्कायुतवर्चस्कं जटाजूटेंदुशोभितम् ॥ १५५ ॥

ମୁଣ୍ଡ, କଣ୍ଠ ଓ ହୃଦୟ-ପଦ୍ମରେ କ୍ରମେ ସେହି ଦ୍ୱିଜତ୍ରୟକୁ ନ୍ୟାସ କରିବ। ଅସଂଖ୍ୟ ଉଦୟ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମ ତେଜସ୍ବୀ ଏବଂ ଜଟାଜୂଟରେ ଚନ୍ଦ୍ରଶୋଭାଯୁକ୍ତ ବୋଲି ଧ୍ୟାନ କରିବ॥

Verse 156

नागाभूषं जपवटीं शूलं ब्रह्यकपालकम् । खट्वांगं दधतं दोर्भिस्त्रिनेत्रं चिंतयेद्धरम् ॥ १५६ ॥

ନାଗଭୂଷଣରେ ଭୂଷିତ, ଜପମାଳାଧାରୀ, ଶୂଳ, ବ୍ରହ୍ମକପାଳ ଓ ଖଟ୍ୱାଙ୍ଗକୁ ଭୁଜାରେ ଧାରଣ କରିଥିବା—ତ୍ରିନେତ୍ର, ଭୟଙ୍କର-ପ୍ରତାପୀ ହରଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବ॥

Verse 157

लक्षत्रयं जपेन्मंत्रं तद्दशांशं ससर्पिषा । हविषा जुहुयात्सम्यक्संस्कृते हव्यवाहने ॥ १५७ ॥

ମନ୍ତ୍ରକୁ ତିନି ଲକ୍ଷ ଥର ଜପ କରିବ; ପରେ ତାହାର ଦଶାଂଶ ପରିମାଣରେ ଘୃତସହ ହବି ଦ୍ୱାରା, ସୁସଂସ୍କୃତ ହବ୍ୟବାହନ ଅଗ୍ନିରେ ଯଥାବିଧି ଆହୁତି ଦେବ॥

Verse 158

शैवं पीठे यजेद्देवं नीलकंठं समाहितः । मृत्युं जयविधानेन विषद्वयविनाशनम् ॥ १५८ ॥

ଏକାଗ୍ର ମନେ ଶୈବ ପୀଠରେ ନୀଳକଣ୍ଠ ଦେବଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବ। ମୃତ୍ୟୁଞ୍ଜୟ-ବିଧାନ ଦ୍ୱାରା ଏହା ଦ୍ୱିବିଧ ବିଷର ବିନାଶ କରେ॥

Verse 159

अग्निः संवर्तकादित्यरानिलौ षष्टिबिंदुमान् । चिंतामणिरिति ख्यातं बीजं सर्वसमृद्धिदम् ॥ १५९ ॥

ଅଗ୍ନି, ସଂବର୍ତ୍ତକ, ଆଦିତ୍ୟ, ରା ଓ ଅନିଲ—ଷଷ୍ଟି ବିନ୍ଦୁଯୁକ୍ତ ଏହି ବୀଜ ‘ଚିନ୍ତାମଣି’ ନାମେ ଖ୍ୟାତ; ଏହା ସର୍ବ ସମୃଦ୍ଧି ଓ ସିଦ୍ଧି ଦେଇଥାଏ॥

Verse 160

कश्यपो मुनिराख्यातश्छंदोऽनुष्टुबुदाहृतम् । अर्द्धनारीश्वरः प्रोक्तो देवता जगतां पतिः ॥ १६० ॥

ଏହି ମନ୍ତ୍ରର ଋଷି ମୁନି କଶ୍ୟପ ଓ ଛନ୍ଦ ଅନୁଷ୍ଟୁପ୍ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଦେବତା ଜଗତ୍ପତି ଅର୍ଧନାରୀଶ୍ୱର ଘୋଷିତ॥୧୬୦॥

Verse 161

रेफादिव्यंजनैः षड्भिः कुर्यादंगानि षट् क्रमात् । त्रिनेत्रं नीलमणिभं शूलपाशं कपालकम् ॥ १६१ ॥

‘ର’ ଆଦି ଛଅ ବ୍ୟଞ୍ଜନ ଦ୍ୱାରା କ୍ରମେ ଷଡଂଗ-ନ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ। ତ୍ରିନେତ୍ର, ନୀଳମଣି ସମ ଦୀପ୍ତ, ଶୂଳ-ପାଶ ଓ କପାଳଧାରୀ ଦେବଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କର॥୧୬୧॥

Verse 162

रक्तोत्पलं च हस्ताब्जैर्दधतं चारुभूषणम् । बालेंदुबद्धमुकुटमर्द्धनारीश्वरं स्मरेत् ॥ १६२ ॥

ପଦ୍ମସଦୃଶ ହସ୍ତଦ୍ୱୟରେ ରକ୍ତୋତ୍ପଳ ଧାରଣ କରି, ସୁନ୍ଦର ଭୂଷଣରେ ଭୂଷିତ, ଏବଂ ବାଳଚନ୍ଦ୍ରବଦ୍ଧ ମୁକୁଟଧାରୀ ଅର୍ଧନାରୀଶ୍ୱରଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କର॥୧୬୨॥

Verse 163

एकलक्षं जपेन्मंत्रं त्रिशतं मधुराप्लुतैः । तिलैर्हुनेद्यजेत्पीठे शैवेंगावरणैः सह ॥ १६३ ॥

ମନ୍ତ୍ରକୁ ଏକଲକ୍ଷ ଜପ କର; ପରେ ମଧୁରେ ସିକ୍ତ ଦ୍ରବ୍ୟଦ୍ୱାରା ତିନିଶତ ଆହୁତି ଦେ। ତିଳରେ ହୋମ କରି, ଶୈବ ଅଙ୍ଗ-ଆବରଣ ସହ ପୀଠରେ ପୂଜା କର॥୧୬୩॥

Verse 164

वृषाद्यैर्मातृभिः पश्चाल्लोकपालैस्तदायुधैः । प्रासादाद्यं जपेन्मंत्रमयुतं रोगशांतये ॥ १६४ ॥

ବୃଷା ଆଦି ମାତୃଗଣଙ୍କୁ ପଛେ ସ୍ଥାପନ କରି, ଲୋକପାଳମାନଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ତାଙ୍କ ଆୟୁଧ ସହ ରଖି, ‘ପ୍ରାସାଦ’ ଆଦି ମନ୍ତ୍ରକୁ ଦଶହଜାର ଜପ କର—ରୋଗଶାନ୍ତି ପାଇଁ॥୧୬୪॥

Verse 165

स्वाहावृत्तमिदं बीजं विगलत्परमामृतम् । चन्द्रबिंबस्थितं मूर्ध्नि ध्यातं क्ष्वेडगदापहम् ॥ १६५ ॥

“ସ୍ୱାହା”ରେ ପରିବୃତ ଏହି ବୀଜାକ୍ଷର ପରମ ଅମୃତ ଝରାଏ। ମୁଣ୍ଡର ଶିଖରେ ଚନ୍ଦ୍ରମଣ୍ଡଳସ୍ଥ ବୋଲି ଧ୍ୟାନ କଲେ କ୍ଷ୍ୱେଡ (ବିଷଦୋଷ) ରୋଗ ନାଶ ହୁଏ।

Verse 166

प्रतिलोमस्वराढ्या च बीजं वह्निगृहे स्थितम् । रेफादिव्यंजनोल्लासिषट्कोणाभिवृतं बहिः ॥ १६६ ॥

ପ୍ରତିଲୋମ କ୍ରମର ସ୍ୱରରେ ସମୃଦ୍ଧ ସେହି ବୀଜକୁ ଅଗ୍ନିଗୃହ (ଅଗ୍ନିସ୍ଥାନ)ରେ ନ୍ୟାସ କର। ବାହାରେ ‘ର’ (ରେଫ) ଆଦି ବ୍ୟଞ୍ଜନର ଦୀପ୍ତିରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଷଟ୍କୋଣ ଦ୍ୱାରା ତାହାକୁ ଆବୃତ କର।

Verse 167

भूतार्तस्य स्मृतं मूर्ध्नि भूतमाशु विनाशयेत् । पीडितांगे स्मृतं तत्तत्पीडां शमयति ध्रुवम् ॥ १६७ ॥

ଭୂତପୀଡିତଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଏହାକୁ ସ୍ମରଣ/ଜପ କଲେ ସେହି ଭୂତ ଶୀଘ୍ର ନାଶ ପାଏ। ପୀଡିତ ଅଙ୍ଗରେ ସ୍ମରଣ କଲେ ସେହି ସ୍ପଷ୍ଟ ପୀଡା ନିଶ୍ଚୟ ଶମିତ ହୁଏ।

Verse 168

प्रणवो हृदयं पश्चान् ङेंतः पशुपतिः पुनः । तारो नमो भूतपदं ततोऽधिपतये ध्रुवम् ॥ १६८ ॥

ପ୍ରଥମେ ହୃଦୟରେ ପ୍ରଣବ ‘ଓଁ’ ନ୍ୟାସ କର; ପରେ ‘ଙେଂ’ ଅନ୍ତ ଥିବା ପଦ ଯୋଗ କର। ପୁନଃ ‘ପଶୁପତି’ କହ। ତାପରେ ତାରକ ‘ଓଁ’, ପଛେ ‘ନମୋ’, ପଛେ ‘ଭୂତ’ ପଦ; ଶେଷରେ ଦୃଢଭାବେ ‘ଅଧିପତୟେ’ କହ।

Verse 169

नमोरुद्राय युगलं खङ्गरावण शब्दतः । विहरद्वितयं पश्चान्नरीनृत्ययुगं पृथक् ॥ १६९ ॥

‘ନମୋ ରୁଦ୍ରାୟ’ ଆଦି ଯୁଗଳକୁ ଖଡ୍ଗର ଝଙ୍କାର ପରି ଶବ୍ଦରେ ଉଚ୍ଚାରଣ କର। ପରେ ‘ବିହରଦ୍’ର ଦୁଇ ଏକକ କହ; ତାପରେ ପୃଥକ୍ ଭାବେ ‘ନାରୀ-ନୃତ୍ୟ’ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଯୁଗଳ ଜପ କର।

Verse 170

श्मशानभस्माचितांते शरण्याय ततः परम् । घंटाकपालमालादिधरायेति पदं पुनः ॥ १७० ॥

ତାପରେ ‘ଶ୍ମଶାନଭସ୍ମରେ ଲିପ୍ତ ଦେହଧାରୀ ଶରଣ୍ୟ ପ୍ରଭୁ’ ପାଇଁ ମନ୍ତ୍ରପଦ ଜପ କର; ତଦନନ୍ତରେ ପୁନଃ ‘ଘଣ୍ଟା, କପାଳ, ମାଳା ଆଦି ଧାରଣକାରୀ’ ପାଇଁ ପଦ ଉଚ୍ଚାରଣ କର।

Verse 171

व्याघ्रचर्मपदस्यांते परिधानाय तत्परम् । शशांककृतशब्दांते शेखराय ततः परम् ॥ १७१ ॥

‘ବ୍ୟାଘ୍ରଚର୍ମ’ ଶବ୍ଦ ପରେ ‘ପରିଧାନାୟ’ (ପିନ୍ଧିବା ବସ୍ତ୍ର) ପଦ ବୁଝିବା ଉଚିତ; ଏହିପରି ‘ଶଶାଙ୍କକୃତ’ ପରେ ‘ଶେଖରାୟ’ (ଶିରୋଭୂଷଣ) ପଦ ବୁଝିବା ଉଚିତ।

Verse 172

कृष्णसर्पपदात्पश्चाद्वदेद्यज्ञोपवीतिने । बलयुग्मं चलायुग्ममनिवर्तकपालिने ॥ १७२ ॥

‘କୃଷ୍ଣସର୍ପ’ ପଦରେ ଆରମ୍ଭ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ଯଜ୍ଞୋପବୀତଧାରୀ ପରେ କହିବ—‘ବଲଯୁଗ୍ମଂ, ଚଲଯୁଗ୍ମଂ—ହେ ଅନିବର୍ତ୍ତକପାଲିନ୍!’

Verse 173

हनुयुग्मं ततो भूतांस्त्रासयद्वितयं पुनः । भूयो मंडलमध्ये स्यात्कटयुग्मं ततः परम् ॥ १७३ ॥

ତାପରେ ହନୁ (ଜହ୍ନ) ଯୁଗ୍ମ ଗଢ଼ିବ; ପୁନଃ ଭୟ ସୃଷ୍ଟିକାରୀ ଦୁଇ ଭୂତଙ୍କର ବିନ୍ୟାସ କରିବ। ଆଉ ମଣ୍ଡଳର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ପରେ କଟି ଯୁଗ୍ମ ରହିବ।

Verse 174

रुद्रांकुशेन शमय प्रवेशययुगं ततः । आवेशययुगं पश्चाञ्चंडासिपदमीरयेत् ॥ १७४ ॥

ତାପରେ ରୁଦ୍ରାଙ୍କୁଶ ଦ୍ୱାରା ‘ଶମୟ’ ଓ ‘ପ୍ରବେଶୟ’—ଏହି ଯୁଗ୍ମ ମନ୍ତ୍ରପଦ ଜପ କର; ପରେ ‘ଆବେଶୟ’ ଯୁଗ୍ମ ଜପ କରି ଶେଷରେ ‘ଚଣ୍ଡାସି’ ମନ୍ତ୍ରପଦ ଉଚ୍ଚାରଣ କର।

Verse 175

धाराधिपतिरुद्रोऽयं ज्ञापयत्यग्निसुंदरी । खड्गरावणमंत्रोऽयं सप्तत्यूर्द्धशताक्षरः ॥ १७५ ॥

ଏହି ମନ୍ତ୍ର ‘ଧାରାର ଅଧିପତି ରୁଦ୍ର’ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ଅଗ୍ନିସୁନ୍ଦରୀ ଏହାକୁ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି। ଏହା ଖଡ୍ଗ-ରାବଣ ମନ୍ତ୍ର, ଏକଶେ ସତର ଅକ୍ଷରର॥

Verse 176

भूताधिपतये स्वाहा पूजामन्त्रोऽयमीरितः । सिद्धमंत्रोऽयमुदितो जपादेव प्रसिद्ध्यति ॥ १७६ ॥

‘ଭୂତାଧିପତୟେ ସ୍ୱାହା’—ଏହାକୁ ପୂଜା-ମନ୍ତ୍ର ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଏହି ସିଦ୍ଧ ମନ୍ତ୍ର ଉପଦିଷ୍ଟ; କେବଳ ଜପରେ ହିଁ ସିଦ୍ଧି ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧି ହୁଏ॥

Verse 177

अयुतद्वितयात्पश्चाद्भूतादिग्रहणे क्षमः । माया स्फुरद्वयं भूयः प्रस्फुरद्वितयं पुनः ॥ १७७ ॥

ଦୁଇ ‘ଅୟୁତ’ (କୋଡ଼ିଏ ହଜାର) ପରେ ଭୂତାଦିକୁ ଗ୍ରହଣ କରିବାରେ ସମର୍ଥ ତତ୍ତ୍ୱ ଆସେ। ତାପରେ ମାୟା ଦ୍ୱି-ସ୍ଫୁରଣ ଭାବେ ପ୍ରକଟ ହୁଏ; ପୁନଃ ସେ ଆଉ ଏକ ଦ୍ୱି-ସ୍ଫୁରଣରେ ବିସ୍ତାର ପାଏ॥

Verse 178

घातयद्वितयं वर्मफडंतः समुदीरितः । एकपंचाशदर्णोऽयमघोरास्त्रं महामनुः ॥ १७८ ॥

‘ଘାତୟ’ ଦୁଇଥର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ଶେଷରେ ‘ବର୍ମ-ଫଟ୍’ ଯୋଗେ ପାଠ କଲେ, ଏକାଵନ ଅକ୍ଷରର ଏହି ମହାମନ୍ତ୍ର ‘ଅଘୋରାସ୍ତ୍ର’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ॥

Verse 179

अघोरोऽस्य नुनिः प्रोक्तस्त्रिवृच्छंदं उदाहृतम् । अघोररुद्रः संदिष्टो देवता मन्त्रनायकः ॥ १७९ ॥

ଏହି ମନ୍ତ୍ରର ଋଷି ‘ଅଘୋର’ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ଛନ୍ଦ ‘ତ୍ରିବୃକ୍’ ଭାବେ ଉଦାହୃତ; ଏବଂ ଦେବତା—ମନ୍ତ୍ରନାୟକ—‘ଅଘୋରରୁଦ୍ର’ ବୋଲି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ॥

Verse 180

हृदयं पंचभिः प्रोक्तं शिरः षड्भिरुदाहृतम् । शिखा दशभिराख्याता नवभिः कवचं मतम् ॥ १८० ॥

ହୃଦୟ-ମନ୍ତ୍ର ପାଞ୍ଚ ଅକ୍ଷରର ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ଶିରୋ-ମନ୍ତ୍ର ଛଅ ଅକ୍ଷରର। ଶିଖା-ମନ୍ତ୍ର ଦଶ ଅକ୍ଷରର, ଏବଂ କବଚ-ମନ୍ତ୍ର ନଅ ଅକ୍ଷରର ବୋଲି ମନାଯାଏ।

Verse 181

वसुवर्णैः स्मृतं नेत्रं दशार्णैरस्त्रमीरितम् । मूर्ध्नि नेत्रास्यकंठेषु हृन्नाभ्यामूरुषु क्रमात् ॥ १८१ ॥

ନେତ୍ର-ମନ୍ତ୍ର ଆଠ ଅକ୍ଷରର ବୋଲି ସ୍ମୃତ, ଏବଂ ଅସ୍ତ୍ର-ମନ୍ତ୍ର ଦଶ ଅକ୍ଷରର ବୋଲି ଘୋଷିତ। ଏଗୁଡ଼ିକୁ କ୍ରମେ ମୁଣ୍ଡରେ; ଚକ୍ଷୁ, ମୁଖ ଓ କଣ୍ଠରେ; ହୃଦୟ ଓ ନାଭିରେ; ଏବଂ ଉରୁରେ ନ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 182

जानुजंघापदद्वंद्वे रुद्रभिन्नाक्षरैर्न्यसेत् । पञ्चषट्काष्टवेदांगद्विव्द्यब्धिरसलोचनैः ॥ १८२ ॥

ଜାନୁ, ଜଂଘା ଓ ପାଦଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ରୁଦ୍ର-ଭିନ୍ନ ଅକ୍ଷରଦ୍ୱାରା ନ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ—ପାଞ୍ଚ, ଛଅ, ଆଠ, ବେଦାଙ୍ଗ, ଦୁଇ, ସମୁଦ୍ର, ରସ ଓ ନେତ୍ର—ଏହି ସଂଖ୍ୟାକ୍ରମ ଅନୁସାରେ।

Verse 183

श्यामं त्रिनेत्रं सपार्ढ्यं रक्तवस्त्रांगरांगकम् । नानाशस्त्रधरं ध्यायेनदघोराख्यं सदाशिवम् ॥ १८३ ॥

ଶ୍ୟାମବର୍ଣ୍ଣ, ତ୍ରିନେତ୍ର, ଆଭୂଷଣଭୂଷିତ, ଅଙ୍ଗରାଗ ଲିପ୍ତ ଓ ରକ୍ତବସ୍ତ୍ରଧାରୀ, ନାନା ଶସ୍ତ୍ରଧାରୀ ‘ଅଘୋର’ ନାମକ ସଦାଶିବଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 184

भूतवेतालकादीनां क्षयोऽयं निग्रहे मनुः । तारो वांतो धरासंस्थो वामनेत्रेंदुभूषितः ॥ १८४ ॥

ଭୂତ, ବେତାଳ ଆଦିଙ୍କ ନିଗ୍ରହ ପାଇଁ ଏହି ମନ୍ତ୍ର ତାଙ୍କର କ୍ଷୟକାରକ। ଏହାର ଋଷି ମନୁ, ଦେବତା/ସ୍ୱରୂପ ‘ତାର’, ବିନିଯୋଗ ‘ଧରାସଂସ୍ଥ’ (ଭୂମିରେ ସ୍ଥିତି), ଏବଂ ଲକ୍ଷଣ ବାମ ନେତ୍ରରେ ଚନ୍ଦ୍ର-ଭୂଷଣ।

Verse 185

पाशी बकः कर्णनेत्रवर्मास्त्रांतः षडक्षरः । मनुः पाशुपतास्त्राख्यो ग्रहक्षुद्रनिवारणः ॥ १८५ ॥

ଏହିମାନେ ମନ୍ତ୍ର—‘ପାଶୀ’, ‘ବକ’, ‘କର୍ଣ୍ଣ-ନେତ୍ର-ବର୍ମାସ୍ତ୍ରାନ୍ତ’; ତଥା ଷଡକ୍ଷର ମନ୍ତ୍ର; ଏବଂ ‘ପାଶୁପତାସ୍ତ୍ର’ ନାମକ ମନ୍ତ୍ର—ଏସବୁ ଗ୍ରହଜନିତ ପୀଡା ଓ କ୍ଷୁଦ୍ର ଦୁଷ୍ଟ ଉପଦ୍ରବ ନିବାରଣ ପାଇଁ।

Verse 186

षड्भिर्वर्णैः षडंगानि हुंफडंतैः सजातिभिः । मध्याह्नार्कप्रभं भीमं त्र्यक्षं पन्नगभूषणम् ॥ १८६ ॥

ଷଡକ୍ଷର ଦ୍ୱାରା ଷଡଙ୍ଗ-ନ୍ୟାସ କରିବା, ‘ହୁଂ’ ‘ଫଟ୍’ ଆଦି ବୀଜଧ୍ୱନି ଓ ସହଚର ବର୍ଣ୍ଣ ସହ; ପରେ ମଧ୍ୟାହ୍ନ ସୂର୍ଯ୍ୟପ୍ରଭା ସଦୃଶ ଦୀପ୍ତ, ଭୀମ, ତ୍ରିନେତ୍ର ଓ ସର୍ପଭୂଷିତ ଦେବଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା।

Verse 187

नानाशस्त्रं चतुर्वक्त्रं स्मरेत्पशुपतिं हरम् । वर्णलक्षं जपेन्मन्त्रं जुहुयात्तद्दशांशतः ॥ १८७ ॥

ନାନା ଶସ୍ତ୍ରଧାରୀ, ଚତୁର୍ମୁଖ ପଶୁପତି-ହରଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିବା। ମନ୍ତ୍ରକୁ ଲକ୍ଷ ବର୍ଣ୍ଣ ପରିମାଣରେ ଜପ କରି, ତାହାର ଦଶାଂଶ ପରିମାଣ ହୋମରେ ଆହୁତି ଦେବା।

Verse 188

गव्येन सर्पिषा मन्त्रो संस्कृते हव्यवाहने । शैवे पीठे यजेदंगमातृलोकेश्वरायुधैः ॥ १८८ ॥

ଗାଈଘିଅ ଦ୍ୱାରା ସଂସ୍କୃତ ହବ୍ୟବାହନ ଅଗ୍ନିରେ ମନ୍ତ୍ରର ଆହୁତି ଦେବା। ଶୈବ ପୀଠରେ ବିଧିପୂର୍ବକ ଅଙ୍ଗଦେବତା, ମାତୃଗଣ, ଲୋକେଶ୍ୱର ଓ ତାଙ୍କର ଆୟୁଧମାନଙ୍କୁ ପ୍ରତୀକ କରି ପୂଜା କରିବା।

Verse 189

अनेन मन्त्रितं तोयं भूतग्रस्तमुखे क्षिपेत् । सद्यः स मुंचति क्रंदान्महामंत्रप्रभावतः ॥ १८९ ॥

ଏହି ମନ୍ତ୍ରରେ ଅଭିମନ୍ତ୍ରିତ ଜଳକୁ ଭୂତଗ୍ରସ୍ତ ବ୍ୟକ୍ତିର ମୁହଁରେ ଛିଟାଇବା। ଏହି ମହାମନ୍ତ୍ରର ପ୍ରଭାବରେ ସେ ସତ୍ୱରେ ନିଜ ଆର୍ତ୍ତ କ୍ରନ୍ଦନ ଛାଡ଼ିଦିଏ।

Verse 190

अनेन मन्त्रितान्बाणान्विसृजेद्युधि यो नरः । जयेत्क्षणेन निखिलाञ्छत्रून्पार्थ इवापरः ॥ १९० ॥

ଯେ ନର ଏହି ମନ୍ତ୍ରରେ ଅଭିମନ୍ତ୍ରିତ ବାଣଗୁଡ଼ିକୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ଛାଡ଼େ, ସେ କ୍ଷଣମାତ୍ରେ ସମସ୍ତ ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ଜୟ କରେ—ଅନ୍ୟ ଜଣେ ପାର୍ଥ (ଅର୍ଜୁନ) ପରି।

Verse 191

वर्णान्तिमो बिन्दुयुतः क्षेत्रपालाय हृन्मनुः ॥ १९१ ॥

ବର୍ଣ୍ଣମାଳାର ଶେଷ ଅକ୍ଷର ସହ ବିନ୍ଦୁ ଯୋଗ କରି ଯେ ହୃଦୟ-ମନ୍ତ୍ର ହୁଏ, ସେହିଟି କ୍ଷେତ୍ରପାଳଙ୍କ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ।

Verse 192

ताराद्यो वसुवर्णोऽयं क्षेत्रपालस्य कीर्तितः । षड्दीर्घयुक्तबीजेन षडंगं न्यस्य चिन्तयेत् ॥ १९२ ॥

‘ତାରା’ ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ ଏବଂ ସୁବର୍ଣ୍ଣବର୍ଣ୍ଣ ଦୀପ୍ତିଯୁକ୍ତ ଏହି ମନ୍ତ୍ର କ୍ଷେତ୍ରପାଳଙ୍କର ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଛଅ ଦୀର୍ଘସ୍ୱରଯୁକ୍ତ ବୀଜ ନେଇ ଷଡ଼ଙ୍ଗ-ନ୍ୟାସ କରି ପରେ ଦେବଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କର।

Verse 193

नीलाचलाभं दिग्वस्त्रं सर्पभूषं त्रिलोचनम् । पिंगोर्ध्वकेशान्दधतं कपालं च गदां स्मरेत् ॥ १९३ ॥

ନୀଳାଚଳ ପରି ନୀଳକାନ୍ତିଯୁକ୍ତ, ଦିଗ୍ବସ୍ତ୍ର (ଆକାଶବସ୍ତ୍ର) ଧାରୀ, ସର୍ପଭୂଷଣରେ ଭୂଷିତ, ତ୍ରିଲୋଚନ, ପିଙ୍ଗଳ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱକେଶଧାରୀ, କପାଳ ଓ ଗଦା ଧାରଣକାରୀ ଶମ୍ଭୁଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ/ଧ୍ୟାନ କର।

Verse 194

लक्षमेकं जपेन्मन्त्रं जुहुयात्तद्दशांशतः । चरुणा घृतसिक्तेन ततः क्षेत्रे समर्चयेत् ॥ १९४ ॥

ମନ୍ତ୍ରଟି ଏକ ଲକ୍ଷ ଥର ଜପ କର; ପରେ ତାହାର ଦଶାଂଶ ପରିମାଣରେ ଘୃତସିକ୍ତ ଚରୁ ଦ୍ୱାରା ହୋମ କର; ତାପରେ କ୍ଷେତ୍ର/ମନ୍ଦିରରେ ବିଧିପୂର୍ବକ ସମର୍ଚ୍ଚନ କର।

Verse 195

धर्मादिकल्पिते पीठे सांगावरणमादरात् । तस्मै सपरिवाराय बलिमेतेन निर्हरेत् ॥ १९५ ॥

ଧର୍ମବିଧିଅନୁସାରେ ସଜାଯାଇଥିବା ପୀଠରେ ସାଙ୍ଗ-ଆବରଣ ସହ ବଳିକୁ ଭକ୍ତିରେ ଅର୍ପଣ କର। ଏହି ପ୍ରକାରେ ସପରିବାର ଦେବତାଙ୍କୁ ବଳି ନିବେଦନ କର।

Verse 196

पूर्वमेहिद्वयं पश्चाद्विद्विषं पुरुषं द्वयम् । भञ्जयद्वितयं भूयो नर्तयद्वितयं पुनः ॥ १९६ ॥

ପ୍ରଥମେ ସେଇ ଦ୍ୱୟକୁ ସାମ୍ନାକୁ ଆଣ; ପରେ ବିଦ୍ୱେଷୀ ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ଦ୍ୱୟକୁ ଆଣ। ତାପରେ ପୁଣି ସେଇ ଦ୍ୱୟକୁ ଭଞ୍ଜନ କର, ଏବଂ ପୁନର୍ବାର ସେଇ ଦ୍ୱୟକୁ ନୃତ୍ୟ କରା।

Verse 197

ततो विघ्नपदद्वन्द्वं महाभैरव तत्परम् । क्षेत्रपालबलिं गृह्णद्वयं पावकसुन्दरी ॥ १९७ ॥

ତାପରେ ବିଘ୍ନନାଶରେ ତତ୍ପର ହେ ମହାଭୈରବ! ହେ ପାବକସୁନ୍ଦରୀ! କ୍ଷେତ୍ରପାଳ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ବଳି-ଦ୍ୱୟ ଗ୍ରହଣ କର।

Verse 198

बलिमन्त्रोऽयमाख्यातः सर्वकामफलप्रदः । सोपदेशं बृहत्पिण्डे कृत्वा रात्रिषु साधकः ॥ १९८ ॥

ଏହି ବଳି-ମନ୍ତ୍ର ଉପଦେଶିତ; ଏହା ସମସ୍ତ କାମନାର ଫଳ ଦେଇଥାଏ। ଗୁରୁ-ଉପଦେଶ ସହ ବୃହତ୍ ପିଣ୍ଡରେ କରି ସାଧକ ରାତ୍ରିରେ ସାଧନା କରୁ।

Verse 199

स्मृत्वा यथोक्तं क्षेत्रेशँ तस्य हस्ते बलिं हरेत् । बलिनानेन सन्तुष्टः क्षेत्रपालः प्रयच्छति ॥ १९९ ॥

ବିଧିଅନୁସାରେ କ୍ଷେତ୍ରେଶଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି, ତାଙ୍କ ହାତରେ ବଳି ଅର୍ପଣ କର। ଏହି ବଳିରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ କ୍ଷେତ୍ରପାଳ ଅଭୀଷ୍ଟ ଫଳ ଦେଇଥାଏ।

Verse 200

कांतिं मेधां बलायोग्यं तेजः पुष्टिं यशः श्रियम् । उद्धरेद्बटुकं ङेंतमापदुद्धारणं तथा ॥ २०० ॥

ଏହା କାନ୍ତି, ମେଧା, ବଳ-ଯୋଗ୍ୟତା, ତେଜ, ପୁଷ୍ଟି, ଯଶ ଓ ଶ୍ରୀ ପ୍ରଦାନ କରେ; ଏବଂ ଆପଦ୍କାଳେ ‘ଙେଂତମ୍’ ଉଚ୍ଚାରଣରେ ବଟୁକ (ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ)କୁ ଦୁଃଖରୁ ଉଦ୍ଧାର କରେ—ଏହା ଆପଦୁଦ୍ଧାରଣ ଉପାୟ।