Rādhā-sambaddha-mantra-vyākhyā (Rādhā-Related Mantras Explained)

Verse 1

सूत उवाच । श्रुत्वेत्थं यजनं विप्रा मन्त्रध्यानपुरःसरम् । सर्वासामवताराणां नारदो देवदर्शनः ॥ १ ॥

ସୂତ କହିଲେ—ହେ ବିପ୍ରମାନେ! ମନ୍ତ୍ରଜପ ଓ ଧ୍ୟାନପୂର୍ବକ ଏହିପରି ଯଜନର କଥା ଶୁଣି, ଦେବଦର୍ଶୀ ନାରଦ ସମସ୍ତ ଅବତାର ବିଷୟରେ (ବକ୍ତବ୍ୟ ଆରମ୍ଭ କଲେ)॥ ୧ ॥

Verse 2

सर्वाद्याया जगन्मातुः श्रीराधायाः समर्चनम् । अवतारकलानां हि पप्रच्छ विनयान्वितः ॥ २ ॥

ବିନୟସହିତ ସେ ଜଗନ୍ମାତା, ସର୍ବାଦ୍ୟା ଶ୍ରୀରାଧାଙ୍କ ସମ୍ୟକ୍ ଆରାଧନା-ବିଧି ଏବଂ ଭଗବାନଙ୍କ ଅବତାରକଳାମାନଙ୍କ ବୈଭବ ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।

Verse 3

नारद उवाच । धन्योऽस्मिकृतकृत्योऽस्मि जातोऽहं त्वत्प्रसादतः । पज्जगन्मातृमंत्राणां वैभवं श्रुतवान्मुने ॥ ३ ॥

ନାରଦ କହିଲେ—ହେ ମୁନେ, ମୁଁ ଧନ୍ୟ, କୃତକୃତ୍ୟ; ଆପଣଙ୍କ ପ୍ରସାଦରେ ମୋ ଜୀବନ ସଫଳ ହେଲା। ଏବେ ମୁଁ ଜଗଦ୍ବ୍ୟାପି ମାତୃଦେବୀମାନଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରର ବୈଭବ ଓ ଶକ୍ତି ଶୁଣିଲି।

Verse 4

यथा लक्ष्मीमुखानां तु अवताराः प्रकीर्तिताः । तथा राधावताराणां श्रोतुमिच्छामि वैभवम् ॥ ४ ॥

ଯେପରି ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଆଦି ଦେବୀମାନଙ୍କ ଅବତାର ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତ ହୋଇଛି, ସେପରି ମୁଁ ଶ୍ରୀରାଧାଙ୍କ ଅବତାରମାନଙ୍କ ବୈଭବ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି।

Verse 5

यत्संख्याकाश्च यद्रूपा यत्प्रभावा विदांवर । राधावतारास्तान्सत्यं कीर्तयाशेषसिद्धिदान् ॥ ५ ॥

ହେ ବିଦ୍ୱାନ୍‌ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ରାଧା-ଅବତାରମାନଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା, ରୂପ ଓ ପ୍ରଭାବକୁ ସତ୍ୟଭାବେ କୀର୍ତ୍ତନ କରନ୍ତୁ; କାରଣ ସେମାନେ ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧି ଦାନ କରନ୍ତି।

Verse 6

एतच्छुत्वा वचस्तस्य नारदस्य विधेः सुतः । सनत्कुमारः प्रोवाच ध्यात्वा राधापदांबुजम् ॥ ६ ॥

ନାରଦଙ୍କ ଏହି ବଚନ ଶୁଣି ବିଧି (ବ୍ରହ୍ମା)ଙ୍କ ପୁତ୍ର ସନତ୍କୁମାର ଶ୍ରୀରାଧାଙ୍କ ପଦାମ୍ବୁଜ ଧ୍ୟାନ କରି ପରେ କଥା କହିଲେ।

Verse 7

सनत्कुमार उवाच । श्रृणु विप्र प्रवक्ष्यामि रहस्यातिरहस्यकम् । राधावतारचरितं भजतामिष्टिसिद्धिदम् ॥ ७ ॥

ସନତ୍କୁମାର କହିଲେ—ହେ ବିପ୍ର, ଶୁଣ; ମୁଁ ପରମ ଗୁପ୍ତ ରହସ୍ୟ କହିବି। ରାଧାଙ୍କ ଅବତାର-ଚରିତ ଭଜନକାରୀଙ୍କୁ ଇଷ୍ଟସିଦ୍ଧି ଦେଏ।

Verse 8

चन्द्रावली च ललिता द्वे सख्यौ सुप्रिये सदा । मालावतीमुखाष्टानां चन्द्रावल्यधिपास्मृता ॥ ८ ॥

ଚନ୍ଦ୍ରାବଳୀ ଓ ଲଲିତା—ଏହି ଦୁଇ ସଖୀ ସଦା ଅତିପ୍ରିୟ। ମାଲାବତୀ-ପ୍ରମୁଖ ଅଷ୍ଟସଖୀମାନଙ୍କ ଦଳରେ ଚନ୍ଦ୍ରାବଳୀକୁ ନେତ୍ରୀ ଭାବେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।

Verse 9

कलावतीमुखाष्टानामीश्वरी ललिता मता । राधाचरणपूजायामुक्ता मालावतीमुखाः ॥ ९ ॥

କଲାବତୀ-ପ୍ରମୁଖ ଅଷ୍ଟରୂପମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଈଶ୍ୱରୀ ଭାବେ ଲଲିତାକୁ ମନାଯାଏ; ରାଧାଙ୍କ ଚରଣପୂଜାରେ ମାଲାବତୀ-ପ୍ରମୁଖ ରୂପମାନେ ଉକ୍ତ।

Verse 10

ललिताधीश्वरीणां तु नामानि श्रृणु सांप्रतम् । कलावती मधुमती विशाखा श्यामलाभिधा ॥ १० ॥

ଏବେ ଲଲିତାଧୀଶ୍ୱରୀମାନଙ୍କ ନାମ ଶୁଣ—କଲାବତୀ, ମଧୁମତୀ, ବିଶାଖା, ଏବଂ ‘ଶ୍ୟାମଲା’ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧା।

Verse 11

शैब्या वृन्दा श्रीधराख्या सर्वास्तुत्तुल्यविग्रहाः । सुशीलाप्रमुखा श्चान्याः सख्यो द्वात्रिंशदीरिताः ॥ ११ ॥

ଶୈବ୍ୟା, ବୃନ୍ଦା, ଏବଂ ‘ଶ୍ରୀଧରା’ ନାମେ ପରିଚିତା—ସମସ୍ତେ ସମାନ ଦିବ୍ୟ ରୂପଧାରିଣୀ; ସୁଶୀଳା-ପ୍ରମୁଖ ଅନ୍ୟ ସଖୀମାନେ ମିଶି ମୋଟ ବତ୍ତିଶ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 12

ताः श्रृणुष्व महाभाग नामतः प्रवदामि ते । सुशीलां शशिलेखा च यमुना माधवी रतिः ॥ १२ ॥

ହେ ମହାଭାଗ୍ୟବାନ! ଶୁଣ; ମୁଁ ତୁମକୁ ନାମେ ନାମେ କହୁଛି—ସୁଶୀଳା, ଶଶିଲେଖା, ଯମୁନା, ମାଧବୀ ଓ ରତି।

Verse 13

कदम्बमाला कुन्ती च जाह्नवी च स्वयंप्रभा । चन्द्रानना पद्ममुखी सावित्री च सुधामुखी ॥ १३ ॥

କଦମ୍ବମାଳା, କୁନ୍ତୀ, ଜାହ୍ନବୀ ଓ ସ୍ୱୟଂପ୍ରଭା; ଚନ୍ଦ୍ରାନନା, ପଦ୍ମମୁଖୀ, ସାବିତ୍ରୀ ଓ ସୁଧାମୁଖୀ—ଏମାନେ ମଧ୍ୟ ନାମ।

Verse 14

शुभा पद्मा पारिजाता गौरिणी सर्वमंगला । कालिका कमला दुर्गा विरजा भारती सुरा ॥ १४ ॥

ସେ ଶୁଭା, ପଦ୍ମା, ପାରିଜାତା, ଗୌରୀ ଓ ସର୍ବମଙ୍ଗଳା; ସେଇ କାଳିକା, କମଳା, ଦୁର୍ଗା, ବିରଜା, ଭାରତୀ ଓ ସୁରା ମଧ୍ୟ।

Verse 15

गंगा मधुमती चैव सुन्दरी चन्दना सती । अपर्णा मनसानन्दा द्वात्रिंशद्राधिकाप्रियाः ॥ १५ ॥

ଗଙ୍ଗା, ମଧୁମତୀ, ସୁନ୍ଦରୀ, ଚନ୍ଦନା, ସତୀ, ଅପର୍ଣା, ମନସାନନ୍ଦା—ଏହି ନାମଗୁଡ଼ିକ ରାଧିକାଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ; ଏଭଳି ମୋଟ ବତ୍ତିଶ ନାମ।

Verse 16

कदाचिद्छलिला देवी पुंरूपा कृष्णविग्रहा । ससर्ज षोडशकलास्ताः सर्वास्तत्समप्रभाः ॥ १६ ॥

ଏକଥର ଦେବୀ ଛଲିଲା ପୁଂରୂପ ଧାରଣ କରି, କୃଷ୍ଣଶ୍ୟାମ ବିଗ୍ରହ ହୋଇ, ଷୋଳ କଳା ସୃଷ୍ଟି କଲେ—ସେସବୁ ତାଙ୍କ ସମାନ ଦୀପ୍ତିମାନ ଥିଲା।

Verse 17

तासा मन्त्रं तथा ध्यानं यन्त्रार्चादिक्रमं तथा । वर्णये सर्वतंत्रेषु रहस्यं मुनिसत्तम ॥ १७ ॥

ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ! ମୁଁ ସେମାନଙ୍କର ମନ୍ତ୍ର, ଧ୍ୟାନ ଏବଂ ଯନ୍ତ୍ର-ଆର୍ଚ୍ଚାଦି କ୍ରମବିଧି ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି; ଏହା ସମସ୍ତ ତନ୍ତ୍ରରେ ନିହିତ ଗୁପ୍ତ ରହସ୍ୟ।

Verse 18

वातो मरुच्चाग्रिवह्नी धराक्ष्मे जलचारिणी । विमुखं चरशुचिविभू वनस्वशक्तयः स्वराः ॥ १८ ॥

ସ୍ୱରଗୁଡ଼ିକ ଏଭଳି ଭାବେ ନିରୂପିତ—ବାତ, ମରୁତ୍ (ପ୍ରଚଣ୍ଡ ପବନ), ଅଗ୍ନିବାହକ, ଧରା ଓ ଆକାଶ, ଏବଂ ଜଳଚାରିଣୀ; ତଥା ‘ବିମୁଖ’, ‘ଚର’, ‘ଶୁଚି’, ‘ବିଭୁ’; ଏବଂ ‘ବନ’, ‘ସ୍ୱ’, ‘ଶକ୍ତି’—ଏହି ପାରିଭାଷିକ ନାମ।

Verse 19

प्राणस्तेजः स्थिरा वायुर्वायुश्चापि प्रभा तथा । ज्यकुमभ्रं तथा नादो दावकः पाथ इत्यथ ॥ १९ ॥

ଏବେ ପରମ୍ପରାରେ ଏହି ନାମଗୁଡ଼ିକ ଗଣାଯାଏ—ପ୍ରାଣ, ତେଜ, ସ୍ଥିରା, ବାୟୁ, ପୁନଃ ବାୟୁ; ତଥା ପ୍ରଭା, ଜ୍ୟକୁମଭ୍ର, ନାଦ, ଦାବକ (ଅଗ୍ନି), ଏବଂ ପାଥ (ପାଠ/ଜପ)।

Verse 20

व्योमरयः शिखी गोत्रा तोयं शून्यजवीद्युतिः । भूमी रसो नमो व्याप्तं दाहश्चापि रसांबु च ॥ २० ॥

‘ବ୍ୟୋମ, ରୟଃ (କିରଣ), ଶିଖୀ (ଅଗ୍ନି), ଗୋତ୍ର, ତୋୟ, ଶୂନ୍ୟ, ଜବୀ (ବେଗ), ଦ୍ୟୁତି; ଭୂମି, ରସ, “ନମୋ”, ବ୍ୟାପ୍ତି, ଦାହ, ଏବଂ ରସ ଓ ଅମ୍ବୁ’—ଏଗୁଡ଼ିକୁ ମଧ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଗଣନାର ପାରିଭାଷିକ ସଂଜ୍ଞା କୁହାଯାଏ।

Verse 21

वियत्स्पर्शश्च हृद्धंसहलाग्रासो हलात्मिकाः । चन्द्रावली च ललिता हंसेला नायके मते ॥ २१ ॥

ନାୟକ-ମତ ଅନୁସାରେ ଏହି (ପାରିଭାଷିକ) ନାମଗୁଡ଼ିକ—ବିୟତ୍ସ୍ପର୍ଶ, ହୃଦ୍ଧଂସ, ହଲାଗ୍ରାସ, ହଲାତ୍ମିକା, ଚନ୍ଦ୍ରାବଳୀ, ଲଲିତା, ଏବଂ ହଂସେଲା।

Verse 22

ग्रासस्थिता स्वयं राधा स्वयं शक्तिस्वरूपिणी । शेषास्तु षोडशकला द्वात्रिंशत्तत्कलाः स्मृताः ॥ २२ ॥

‘ଗ୍ରାସ’ ଭାବରେ ସ୍ୱୟଂ ଶ୍ରୀରାଧା ଅବସ୍ଥିତା; ସେ ନିଜେ ଶକ୍ତିସ୍ୱରୂପିଣୀ। ଅନ୍ୟ ରୂପଗୁଡ଼ିକୁ ଷୋଡଶ କଳା ଏବଂ ତାହାର ଦ୍ୱାତ୍ରିଂଶତ୍ ଉପକଳା ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 23

वाङ्मयं निखिलं व्याप्तमाभिरेव मुनीश्वर । ललिताप्रमुखाणां तु षोडशीत्वमुपागता ॥ २३ ॥

ହେ ମୁନୀଶ୍ୱର, ସମଗ୍ର ବାଙ୍ମୟ ଏହି ରୂପମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହିଁ ବ୍ୟାପ୍ତ। ଲଲିତା ପ୍ରମୁଖା ଦେବୀମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ‘ଷୋଡଶୀ’—ଷୋଳ-ସ୍ୱରୂପ—ଭାବକୁ ପ୍ରାପ୍ତ।

Verse 24

श्रीराधा सुन्दरी देवी तांत्रिकैः परिकीर्त्यते । कुरुकुल्ला च वाराही चन्द्रालिललिते उभे ॥ २४ ॥

ଶ୍ରୀରାଧା ସୁନ୍ଦରୀ ଦେବୀ ବୋଲି ତାନ୍ତ୍ରିକମାନେ ପରିକୀର୍ତ୍ତନ କରନ୍ତି। ସେଇ ଦେବୀକୁ କୁରୁକୁଲ୍ଲା ଓ ବାରାହୀ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ—ଏହି ଦୁଇ ରୂପ ଚନ୍ଦ୍ରାଳୀ ଓ ଲଲିତା ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।

Verse 25

संभूते मन्त्रवर्गं तेऽभिधास्येऽहं यथातथम् । हृत्प्राणेलाहंसदावह्निस्वैर्ललितेरिता ॥ २५ ॥

ହେ ସମ୍ଭୂତ, ମନ୍ତ୍ରମାନଙ୍କ ଏହି ବର୍ଗକୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ କହିବି—ହୃଦୟ ଓ ପ୍ରାଣର ବିଧାନରେ, ‘ଲା’ ଓ ‘ହଂସ’ ବୀଜାକ୍ଷରରେ ପ୍ରକାଶିତ, ସଦା ଜ୍ୱଳିତ ଅନ୍ତରାଗ୍ନିରେ ପ୍ରେରିତ, ଏବଂ ଲଲିତାଙ୍କ ସ୍ୱୈର-ଲୀଳାରେ ପ୍ରବାହିତ।

Verse 26

त्रिविधा हंसभेदेव श्रृणु तां च यथाक्रमम् । हंसाद्ययाऽद्या मध्या स्यादादिमध्यस्थहंसया ॥ २६ ॥

ଏବେ ‘ହଂସ’ ଛନ୍ଦର ତ୍ରିବିଧ ଭେଦକୁ କ୍ରମେ ଶୁଣ—ପ୍ରଥମଟି ‘ହଂସ’ ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ; ମଧ୍ୟ ଭେଦରେ ‘ହଂସ’ ମଧ୍ୟରେ ଥାଏ; ଶେଷ ଭେଦରେ ‘ହଂସ’ ଆଦି ଓ ମଧ୍ୟ—ଦୁଇଠି ସ୍ଥାନରେ ଥାଏ।

Verse 27

तृतीया प्रकृतिः सैव तुर्या तैरंत्यमायया । आसु तुर्याभवन्मुक्त्यै तिस्रोऽन्याः स्युश्चसंपदे ॥ २७ ॥

ସେଇ ତୃତୀୟ ପ୍ରକୃତି ଅନ୍ତ୍ୟ ପରାମାୟାଦ୍ୱାରା ତୁରୀୟ ହୁଏ। ତୁରୀୟେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ମୋକ୍ଷ ଦେଏ; ଅନ୍ୟ ତିନି ଲୋକସମ୍ପଦ ଓ ଅଭ୍ୟୁଦୟ ପାଇଁ ରହେ।

Verse 28

इति त्रिपुरसुंदर्या विद्या सरुमतसमीरिता । दाहभूमीरसाक्ष्मास्वैर्वशिनीबीजमीरितम् ॥ २८ ॥

ଏହିପରି ସରୁମତ ପରମ୍ପରାନୁସାରେ ତ୍ରିପୁରସୁନ୍ଦରୀଙ୍କ ବିଦ୍ୟା କଥିତ ହେଲା। ‘ଦାହ’, ‘ଭୂମୀ’, ‘ରସ’, ‘ଅକ୍ଷ୍ମା’ ଏହି ସଙ୍କେତାକ୍ଷରଦ୍ୱାରା ବଶିନୀ-ବୀଜ ଉଚ୍ଚାରିତ ହେଲା।

Verse 29

प्राणो रसाशक्तियुतः कामेश्वर्यक्षरं महत् । शून्यमंबुरसावह्निस्वयोगान्मोहनीमनुः ॥ २९ ॥

‘ପ୍ରାଣ’ ଅକ୍ଷରକୁ ‘ରସ’ ଶକ୍ତିସହ ଯୁକ୍ତ କରି, କାମେଶ୍ୱରୀଙ୍କ ମହାକ୍ଷର ସହ ଯୋଗ କରି; ପରେ ‘ଶୂନ୍ୟ’, ‘ଅମ୍ବୁ’, ‘ରସ’, ‘ବହ୍ନି’, ‘ସ୍ୱ’ ଏହି ସନ୍ଧିଯୋଗରେ ତାହା ମୋହିନୀ-ମନ୍ତ୍ର ହୁଏ।

Verse 30

व्याप्तं रसाक्ष्मास्वयुतं विमलाबीजमीरितम् । ज्यानभोदाहवह्निस्वयोगैः स्यादरुणामनुः ॥ ३० ॥

‘ବ୍ୟାପ୍ତ’ ଅକ୍ଷରକୁ ‘ରସ’ ଓ ‘ଅକ୍ଷ୍ମା’ ସଙ୍କେତାକ୍ଷରସହ ଯୁକ୍ତ କରି, ଉପଦିଷ୍ଟ ବିମଲା-ବୀଜ ସହ ଯୋଗ କର; ପରେ ‘ଜ୍ୟାନ’, ‘ଭୋ’, ‘ଦାହ’, ‘ବହ୍ନି’ ସନ୍ଧିଯୋଗରେ ତାହା ଅରୁଣା-ମନ୍ତ୍ର ହୁଏ।

Verse 31

जयिन्यास्तु समुद्दिष्टः सर्वत्र जयदायकः । कं नभोदाहसहितं व्याप्तक्ष्मास्वयुतं मनुः ॥ ३१ ॥

ଜୟିନୀ ଦେବୀଙ୍କ ପାଇଁ ସର୍ବତ୍ର ଜୟଦାୟକ ମନ୍ତ୍ର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ‘କଂ’ ବୀଜକୁ ‘ନଭ’ ଓ ‘ଦାହ’ ସହ, ଏବଂ ‘ବ୍ୟାପ୍ତ’, ‘କ୍ଷ୍ମା’, ‘ସ୍ୱ’ ସହ ଯୁକ୍ତ କଲେ ମନ୍ତ୍ର ସିଦ୍ଧ ହୁଏ।

Verse 32

सर्वेश्वर्याः समाख्यातः सर्वसिद्धिकरः परः । ग्रासो नभोदाहवह्निस्वैर्युक्तः कौलिनीमनुः ॥ ३२ ॥

କୌଲିନୀ-ମନୁ ପରମ ବୋଲି ପ୍ରଖ୍ୟାତ—ଏହା ସମସ୍ତ ଐଶ୍ୱର୍ୟ ଦାତା ଓ ସର୍ବ ସିଦ୍ଧିକର; ‘ଗ୍ରାସ, ନଭସ୍, ଦାହ, ବହ୍ନି, ସ୍ୱୈର’ ପଦସଂଯୋଗରେ ଏହା ଗଠିତ।

Verse 33

एतैर्मनुभिरष्टाभिः शक्तिभिर्वर्गसंयुक्तैः । वाग्देवतांतैर्न्यासः स्याद्येन देव्यात्मको भवेत् ॥ ३३ ॥

ଏହି ଆଠ ମନୁକୁ ନିଜନିଜ ଶକ୍ତି ସହିତ ଓ ବର୍ଗକ୍ରମରେ ସଂଯୁକ୍ତ କରି ବାଗ୍ଦେବତା-ଅନ୍ତ ନ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ; ତାହାଦ୍ୱାରା ସାଧକ ଦେବୀମୟ ହୁଏ।

Verse 34

रंध्रे भाले तथाज्ञायां गले हृदि तथा न्यसेत् । नाभावाधारके पादद्वये मूलाग्रकावधि ॥ ३४ ॥

ରନ୍ଧ୍ର (ବ୍ରହ୍ମରନ୍ଧ୍ର), ଭାଳ, ଆଜ୍ଞା-କେନ୍ଦ୍ର, ଗଳା ଓ ହୃଦୟରେ ନ୍ୟାସ କରିବ; ତଥା ନାଭି, ଆଧାର (ମୂଳ) ଓ ଉଭୟ ପାଦରେ—ମୂଳରୁ ଅଗ୍ର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମଗ୍ର ଦେହାକ୍ଷରେ।

Verse 35

षड्दीर्घाढ्येन बीजेन कुर्याश्चैव षडंगकम् । लोहितां ललितां बाणचापपाशसृणीः करैः ॥ ३५ ॥

ଛଅ ଦୀର୍ଘସ୍ୱର-ଯୁକ୍ତ ବୀଜମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ଷଡଅଙ୍ଗ ନ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ; ଦେବୀଙ୍କୁ ଲୋହିତବର୍ଣ୍ଣା, ଲଲିତା ରୂପେ ଧ୍ୟାନ କର—ହସ୍ତେ ବାଣ, ଚାପ, ପାଶ ଓ ସୃଣୀ (ଅଙ୍କୁଶ) ଧାରିଣୀ।

Verse 36

दधानां कामराजांके यन्त्रीतां मुदुतां स्मरेत् । मध्यस्थदेवी त्वेकैव षोडशाकारतः स्थाता ॥ ३६ ॥

ଦେବୀଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କର—ସେ କାମରାଜଙ୍କ ଅଙ୍କରେ ଆସୀନା, ଯନ୍ତ୍ରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତା ଓ ମୃଦୁଭାବେ ସଂଯତା; ମଧ୍ୟସ୍ଥ ଦେବୀ ଏକା, ସେ ଷୋଡଶାକାର (ଷୋଳ ରୂପ) ଭାବେ ପ୍ରକାଶିତା।

Verse 37

यतस्तस्मात्तनौ तस्यास्त्वन्याः पंचदशार्चयेत् । ऋषिः शिवश्छंद उक्ता देवता ललितादिकाः ॥ ३७ ॥

ଏହେତୁ ସେହି ଦେବୀଙ୍କ ସେହି ଦେହ-ସ୍ୱରୂପରେ ଅନ୍ୟ ପନ୍ଦର ରୂପଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ବିଧିପୂର୍ବକ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ମନ୍ତ୍ରର ଋଷି ଶିବ, ଛନ୍ଦ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ, ଦେବତା ଲଲିତା ଆଦି।

Verse 38

सर्वासामपि नित्यानामावृतीर्नामसंचये । पटले तु प्रयोगांश्च वक्ष्याम्यग्रे सविस्तरम् ॥ ३८ ॥

ନାମସଂଚୟରେ ସମସ୍ତ ନିତ୍ୟାଦେବୀଙ୍କ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଆବୃତ୍ତି (ଜପ-ଗଣନା) ମଧ୍ୟ ମୁଁ ସ୍ଥାପନ କରିଛି। ପଟଳ (ବିଧି-ପ୍ରକରଣ)ରେ ତାହାର ପ୍ରୟୋଗ ଆଗେ ବିସ୍ତାରରେ କହିବି।

Verse 39

अथ षोडशनित्यासु द्वितीया या समीरिता । कामेश्वरीति तां सर्वकामदां श्रृणु नारद ॥ ३९ ॥

ଏବେ ଷୋଡଶ ନିତ୍ୟାଦେବୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେ ଦ୍ୱିତୀୟା ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି, ସେ ‘କାମେଶ୍ୱରୀ’ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ହେ ନାରଦ, ଶୁଣ—ସେ ସମସ୍ତ କାମନା ପ୍ରଦାନକାରିଣୀ।

Verse 40

शुचिः स्वेन युतस्त्वाद्यो ललिता स्याद्द्वितीयकः । शून्यमग्नियुतं पश्चाद्रयोव्याप्तेन संयुतम् ॥ ४० ॥

ପ୍ରଥମ ପଦ ‘ଶୁଚି’—ଏହା ନିଜ ଚିହ୍ନ ସହିତ ଯୁକ୍ତ; ଦ୍ୱିତୀୟ ‘ଲଲିତା’ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ପରେ ‘ଶୂନ୍ୟ’କୁ ‘ଅଗ୍ନି’ ସହ ଯୋଡ଼ିବା, ତାପରେ ‘ରୟ’ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟାପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ସହ ସଂଯୋଜନ କରିବା।

Verse 41

प्राणो रसाग्निसहितः शून्ययुग्मं चरान्वितम् । नभोगोत्रा पुनश्चैषां दाहेन समयोजिता ॥ ४१ ॥

‘ପ୍ରାଣ’କୁ ‘ରସ’ ଓ ‘ଅଗ୍ନି’ ସହିତ ନେଇ, ଶୂନ୍ୟ-ଯୁଗ୍ମ ଏବଂ ‘ଚର’ (ଚଳ) ତତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କ ସହ ଯୁକ୍ତ କରାଯାଏ। ପୁନଃ ଏହାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ‘ନଭୋ-ଗୋତ୍ର’ ପ୍ରୟୋଗ କରି, ‘ଦାହ’ ନାମକ କ୍ରିୟାଦ୍ୱାରା ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ସଂଯୋଜନ କରାଯାଏ।

Verse 42

अंबु स्याच्चरसंयुक्तं नवशक्तियुतं च हृत् । एषा कामेश्वरी नित्या कामदैकादशाक्षरी ॥ ४२ ॥

‘ଅମ୍ବୁ’ ପଦକୁ ‘ଚର’ ସହ ଯୋଗ କରି, ନବଶକ୍ତିଯୁକ୍ତ ‘ହୃତ୍’ ପଦ ମଧ୍ୟ ଯୋଡ଼ିବା ଉଚିତ। ଏହି ହେଉଛି ନିତ୍ୟା କାମେଶ୍ୱରୀ—କାମନାଦାୟିନୀ ଏକାଦଶାକ୍ଷରୀ ମନ୍ତ୍ରବିଦ୍ୟା।

Verse 43

मूलविद्याक्षरैरेव कुर्यादंगानि षट् क्रमात् । एकेन हृदयं शीर्षं तावताथो द्वयं द्वयात् ॥ ४३ ॥

ମୂଳବିଦ୍ୟାର ଅକ୍ଷରମାନେ ଦ୍ୱାରା ହିଁ କ୍ରମେ ଷଡ଼ଙ୍ଗ-ନ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ। ଗୋଟିଏ ଅକ୍ଷରରେ ହୃଦୟ ଓ ଶିର ନ୍ୟାସ; ପରେ ଦୁଇ-ଦୁଇ ଅକ୍ଷରରେ ଶେଷ ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ଯୁଗଳରେ ନ୍ୟାସ କରିବା।

Verse 44

चतुर्भिर्नयनं तद्वदस्त्रमेकेन कीर्तितम् । दृक्श्रोत्रनासाद्वितये जिह्वाहृन्नाभिगुह्यके ॥ ४४ ॥

ଚାରି (ଏକକ/ଚିହ୍ନ) ଦ୍ୱାରା ନୟନ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ; ସେହିପରି ଅସ୍ତ୍ର ଗୋଟିଏ ଦ୍ୱାରା କଥିତ। ଏହା ଚକ୍ଷୁ, ଶ୍ରୋତ୍ର, ନାସାଦ୍ୱୟ, ଏବଂ ଜିହ୍ୱା, ହୃଦୟ, ନାଭି, ଗୁହ୍ୟେନ୍ଦ୍ରିୟରେ ପ୍ରୟୋଜ୍ୟ।

Verse 45

व्यापकत्वेन सर्वांगे मूर्द्धादिप्रपदावधि । न्यसेद्विद्याक्षराण्येषु स्थानेषु तदनंतरम् ॥ ४५ ॥

ମନ୍ତ୍ରର ସର୍ବବ୍ୟାପକତା ଭାବି, ମୁଣ୍ଡ ଶିଖାରୁ ପାଦତଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମଗ୍ର ଦେହରେ, ପରେ ପରେ ନିଜ-ନିଜ ସ୍ଥାନରେ ବିଦ୍ୟାମନ୍ତ୍ରର ଅକ୍ଷରଗୁଡ଼ିକୁ ନ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 46

समस्तेन व्यापकं तु कुर्यादुक्तक्रमेण तु । अथ ध्यानं प्रवक्ष्यामि नित्यपूजासु चोदितम् ॥ ४६ ॥

ଏହିପରି କହିଥିବା କ୍ରମ ଅନୁସାରେ ସମସ୍ତ ବ୍ୟାପକ କର୍ମ (ଶୁଦ୍ଧି-ନ୍ୟାସ) କରିବା ଉଚିତ। ଏବେ ନିତ୍ୟପୂଜାରେ ବିଧିତ ଧ୍ୟାନକୁ ମୁଁ କହୁଛି।

Verse 47

येन देवी सुप्रसन्ना ददातीष्टमयत्नतः । बालार्ककोटिसंकाशां माणिक्यमुकुटोज्ज्वलाम् ॥ ४७ ॥

ଯେହି ସାଧନାଦ୍ୱାରା ଦେବୀ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଅୟତ୍ନରେ ଇଷ୍ଟ ବର ଦାନ କରନ୍ତି—ସେ କୋଟି ଉଦୟମାନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସଦୃଶ ଦୀପ୍ତ, ମାଣିକ୍ୟମୟ ମୁକୁଟରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ।

Verse 48

हारग्रैवेयकांचीभिरूर्मिकानूपुरादिभिः । मंडितां रक्तवसनां रत्नाभरणशोभिताम् ॥ ४८ ॥

ହାର, ଗ୍ରୈବେୟକ, କାଞ୍ଚୀ, ଉର୍ମିକା, ନୂପୁର ଆଦିରେ ଅଲଙ୍କୃତ; ରକ୍ତବସନା; ରତ୍ନାଭରଣରେ ଶୋଭିତ ଦେବୀ ବିରାଜନ୍ତି।

Verse 49

षड्भुजां त्रीक्षणामिंदुकलाकलितमौलिकाम् । पञ्चाष्टषोडशद्वंद्वषट्कोणचतुरस्रगाम् ॥ ४९ ॥

ଦେବୀଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କର—ସେ ଷଡ୍ଭୁଜା, ତ୍ରିନୟନା, ମୌଳିରେ ଇନ୍ଦୁକଳାଧାରିଣୀ; ଏବଂ ପଞ୍ଚ, ଅଷ୍ଟ, ଷୋଡଶ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱପତ୍ର, ଷଟ୍କୋଣ ଓ ଚତୁରସ୍ରଯୁକ୍ତ ଯନ୍ତ୍ରେ ଅଧିଷ୍ଠିତ।

Verse 50

मंदस्मितलसद्वक्त्रां दयामंथरवीक्षणाम् । पाशांकुशौ च पुंड्रेक्षुचापं पुष्पशिलीमुखम् ॥ ५० ॥

ତାଙ୍କ ମୁଖ ମନ୍ଦସ୍ମିତରେ ଦୀପ୍ତ, ଏବଂ କରୁଣାରେ ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ମୃଦୁ। ତାଙ୍କ କରରେ ପାଶ ଓ ଅଙ୍କୁଶ, ଏବଂ ଇକ୍ଷୁଚାପ (ଉଖୁ ଧନୁ) ସହ ପୁଷ୍ପଶର ଅଛି।

Verse 51

रत्नपात्रं सीधुपूर्णं वरदं बिभ्रतीं करैः । ततः प्रयोगान्कुर्वीत सिद्धे मत्रे तु साधकः ॥ ५१ ॥

ଦେବୀ ନିଜ କରରେ ବରଦମୁଦ୍ରା ଓ ସୀଧୁରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ରତ୍ନପାତ୍ର ଧାରଣ କରନ୍ତି। ମନ୍ତ୍ର ସିଦ୍ଧ ହେଲେ ସାଧକ ପରେ ବିଧିମତେ ପ୍ରୟୋଗ କରିବ।

Verse 52

तृतीयामथ वक्ष्यामि नाम्ना तु भगमालिनी । कामेश्वर्यादिरादिः स्याद्रसश्चापस्थिरारसः ॥ ५२ ॥

ଏବେ ମୁଁ ‘ଭଗମାଲିନୀ’ ନାମକ ତୃତୀୟ ବିନ୍ୟାସ ବର୍ଣ୍ଣନା କରୁଛି। ଏହାର ଆଦ୍ୟ ଦେବୀନାମ କାମେଶ୍ୱରୀ, ଏବଂ ରସ ‘ଚାପ-ସ୍ଥିର ରସ’ କ୍ରମରେ କଥିତ।

Verse 53

धरायुक्सचरा पश्चात्स्थिरा पश्चाद्रसः स्मृतः । स्थिराशून्येऽग्निसंयुक्ते रसः स्यात्तदनंतरम् ॥ ५३ ॥

‘ଧରାୟୁକ୍ତ ସଚର’ ପରେ ‘ସ୍ଥିରା’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ସ୍ଥିରା ପରେ ‘ରସ’ ସ୍ମୃତ। ସ୍ଥିରା ପୂର୍ବଗୁଣଶୂନ୍ୟ ହୋଇ ଅଗ୍ନିସଂଯୁକ୍ତ ହେଲେ, ସତ୍ୱରେ ତାହା ‘ରସ’ ହୁଏ।

Verse 54

स्थिरा भूसहिता गोत्रा सदाहोऽग्निरसः स्थिरा । नभश्च मरुता युक्तं रसवर्णसमन्वितम् ॥ ५४ ॥

ପୃଥିବୀ ସ୍ଥିର ଓ ଘନ, ଗୋତ୍ରଧାରିଣୀ। ଅଗ୍ନି ସଦା ଦହମାନ; ରସ ତାହାର ସ୍ୱଭାବଲକ୍ଷଣ। ଆକାଶ ମଧ୍ୟ ବାୟୁସହ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ ରସ ଓ ବର୍ଣ୍ଣରେ ସମନ୍ୱିତ।

Verse 55

ततो रसः स्थिरा पश्चान्मरुता सह योजिता । अंबहंसचरोऽथिक्तो रसोऽथ स्यात्स्थिरा पुनः ॥ ५५ ॥

ତାପରେ ରସ ସ୍ଥିର ହୁଏ; ପରେ ତାହା ବାୟୁର ଗତି ସହ ଯୋଜିତ ହୁଏ। ତଦନନ୍ତରେ ଜଳରେ ହଂସ ପରି ବିଚରି ତୀବ୍ର ହୁଏ; ଏବଂ ସେଇ ରସ ପୁନଃ ସ୍ଥିର ହୁଏ।

Verse 56

स्थिराधरान्विता हंसो व्याप्तेन च चरेण च । रसः स्थिरा ततो व्याप्तं भूयुतं शून्यमग्नियुक् ॥ ५६ ॥

ହଂସ (ଅନ୍ତରାତ୍ମା) ସ୍ଥିର ଆଧାରରେ ନିର୍ଭର କରି, ବ୍ୟାପ୍ତ ଓ ଚର—ଉଭୟରେ ସଞ୍ଚରେ। ରସ ସ୍ଥିର; ତାହାରୁ ବ୍ୟାପ୍ତ ଅବସ୍ଥା ଜନ୍ମେ—ବହୁଳ, ଶୂନ୍ୟସଦୃଶ, ଏବଂ ଅଗ୍ନିଯୁକ୍ତ।

Verse 57

रसः स्थिरा ततः साग्निशून्यं तवियुतो मरुत् । रयः शून्यं चाग्नियुतं हृदाहंसाच्च तत्परम् ॥ ५७ ॥

‘ରସ’ ସ୍ଥିର ହୁଏ; ତାପରେ ଅଗ୍ନିଶୂନ୍ୟ ଶୂନ୍ୟ ‘ତବି’ଯୁକ୍ତ ହୋଇ ‘ମରୁତ୍’ ନାମ ପାଏ। ‘ରୟଃ’ ଶୂନ୍ୟ; ଅଗ୍ନିଯୁକ୍ତ ହେଲେ ‘ହୃଦାହଂସା’ ରୂପ ହୁଏ। ତାହାରୁ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଫଳ ମିଳେ॥

Verse 58

रसः स्थिरांबु च वियत्स्वयुतं प्राण एव च । दाहोऽग्रियुग्रसस्तस्मास्थिराक्ष्मा दाहसंयुता । सचरः स्याज्जवीपूर्वविद्या तर्तीयतः क्रमात् ॥ ५८ ॥

ରସ, ସ୍ଥିର ଜଳ ଓ ଆକାଶ—ପ୍ରାଣ ସହିତ ଏହାମାନେ ବର୍ଣ୍ଣିତ; ପରେ ଦାହ—ସବୁକୁ ଗ୍ରସିବା ଅଗ୍ନି—ପ୍ରକଟ ହୁଏ। ତାହାରୁ ତାପସହିତ ସ୍ଥିର ରୂପମାନ ଜନ୍ମେ। ଏଭଳି ସଚର ସହ କ୍ରମ ତୃତୀୟ ବିଭାଗରେ, ପୂର୍ବବିଦ୍ୟାନୁସାରେ, ଅଗ୍ରସର ହୁଏ॥

Verse 59

चतुष्टयमथार्णानां रसस्तदनु च स्थिरा । हृदंबुयुक् क्ष्मया दाहः सचरः स्याज्जवी च हृत् ॥ ५९ ॥

ତାପରେ ସମୁଦ୍ରମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଚାରିଟିର ସମୁହ; ତାହା ପରେ ‘ର’ (ରସ), ତଦନନ୍ତର ‘ସ୍ଥି’ ଓ ‘ରା’। ‘ହୃଦ୍’ ଓ ‘ଅମ୍ବୁ’ଯୁକ୍ତ ହୋଇ, ‘କ୍ଷ୍ମା’ ଯୋଗ କଲେ ‘ଦାହ’ ହୁଏ; ‘ଚର’ ଯୋଗେ ‘ସଚର’ ଏବଂ ‘ଜବୀ’ ଯୋଗେ ‘ହୃତ୍’ ହୁଏ॥

Verse 60

दाहोंऽबुमरुता युक्तो व्योम्नि साग्निरसस्तुतः । स्थिरा तु मरुता युक्ता शून्यं साग्निनभश्चरौ ॥ ६० ॥

‘ଦାହୋଂ’ ଧ୍ୱନି ଜଳ ଓ ବାୟୁ ସହ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ, ଆକାଶରେ ଅଗ୍ନିସହିତ ରସସ୍ୱରୂପ ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ। କିନ୍ତୁ ସେହି ଧ୍ୱନି ସ୍ଥିର ହୋଇ ବାୟୁଯୁକ୍ତ ହେଲେ ‘ଶୂନ୍ୟ’ ହୁଏ; ଏଭଳି ନଭରେ ବିଚରି ଅଗ୍ନି ଓ ଆକାଶ ସହ ରହେ॥

Verse 61

हंसो व्याप्तमरुद्युक्तः शून्यं व्याप्तमतोंऽबु च । दाहो गोत्राचरयुता तथा दाहस्तथा रयः ॥ ६१ ॥

ହଂସ (ପରମାତ୍ମା) ଚଳମାନ ବାୟୁଦ୍ୱାରା ବ୍ୟାପ୍ତ; ଶୂନ୍ୟ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟାପ୍ତ, ଜଳ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟାପ୍ତ। ଗୋତ୍ର ଓ ଆଚାରର ଗତି ସହ ଦାହ ଅଛି; ତେଣୁ ଦାହ ଅଛି, ଏବଂ ରୟଃ—ପ୍ରବାହରୂପ ପ୍ରେରଣାମାନ ମଧ୍ୟ ଅଛି॥

Verse 62

हृद्धरासहितं दाहरयौ चरसमन्वितौ । रसः स्थिरा ततः प्राणो रसाग्निसहितो भवेत् ॥ ६२ ॥

ଯେତେବେଳେ ହୃଦୟ ଓ ତାହାକୁ ଧାରଣ କରୁଥିବା ଧାରାମାନେ ସଂଯୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି, ଏବଂ ଜଠରାଗ୍ନି ଗତିସହିତ ଥାଏ, ସେତେବେଳେ ଦେହର ରସ ସ୍ଥିର ହୁଏ; ପରେ ପ୍ରାଣ ରସ ଓ ଅଗ୍ନିସହିତ ହୁଏ।

Verse 63

शून्ययुग्मं चरयुतं ततः पूर्वमतः परम् । शून्ययुग्मं च गोत्रा स्याद्वाहयुक्तांबुना चरः ॥ ६३ ॥

ଶୂନ୍ୟର ଯୁଗ୍ମ ନେଇ ‘ଚର’ ଦ୍ୱାରା ସୂଚିତ ସଂଖ୍ୟା ଯୋଗ କର; ପରେ କ୍ରମରେ ପୂର୍ବ ଓ ପରକୁ ଗ୍ରହଣ କର। ଶୂନ୍ୟ-ଯୁଗ୍ମକୁ ‘ଗୋତ୍ର’ କୁହାଯାଏ; ଏବଂ ‘ଚର’ ‘ବାହ’ ‘ଅମ୍ବୁ’ ସହ ଯୁକ୍ତ ହେଲେ ଅଭିପ୍ରେତ ମୂଲ୍ୟ ମିଳେ।

Verse 64

प्राणो रसा चरयुतो गोत्रव्यसिमतः परम् । गोत्रादाहमरुद्युक्ता त्वंबुन्यासमतो भवेत् ॥ ६४ ॥

ରସ ଓ ଚର-ଯୁକ୍ତ ପ୍ରାଣ ଗୋତ୍ର-ସୀମାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ପରମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଗୋତ୍ରଭାବରୁ ‘ଅହଂ’ ବୋଧ ବାୟୁମାନଙ୍କ ସହ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ ଉଦ୍ଭବେ; ତାହାଦ୍ୱାରା ଜଳରେ ‘ତ୍ୱଂ’-ନ୍ୟାସ (ତ୍ୱଂ-ଭୂ-ନ୍ୟାସ) ସିଦ୍ଧ ହୁଏ।

Verse 65

युक्तोनांभश्च भूयुक्तं वाश्चरेण समन्वितम् । ग्रासो धरायुतः पश्चाद्रसः शक्त्या समन्वितः ॥ ६५ ॥

ଯେତେବେଳେ ଜଳତତ୍ତ୍ୱ ଭୂତତତ୍ତ୍ୱ (ପୃଥିବୀ) ସହ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ଯୁକ୍ତ ହୁଏ, ଏବଂ ବାୟୁ ଗତି (ଚର) ସହ ଯୁକ୍ତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ପୃଥିବୀତତ୍ତ୍ୱସହ ‘ଗ୍ରାସ’ (ଗ୍ରହଣ/ଭକ୍ଷଣ) ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ପରେ ଶକ୍ତିଯୁକ୍ତ ‘ରସ’ ପ୍ରକଟ ହୁଏ।

Verse 66

ग्रासो भूसहितो विप्र रसो व्याप्तं ततश्च हृत् । दाहोनांबु च हृत्पश्चाद्रयेंऽबुमरुदन्वितः ॥ ६६ ॥

ହେ ବିପ୍ର! ଗ୍ରାସ (ଅନ୍ନଗ୍ରହଣ) ପୃଥିବୀତତ୍ତ୍ୱସହ ରସରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ହୁଏ; ପରେ ତାହା ହୃଦୟକୁ ନୀତ ହୁଏ। ତଦନନ୍ତର ଦାହ (ପାଚନତାପ) ଓ ଜଳତତ୍ତ୍ୱ କ୍ରିୟା କରେ; ଏବଂ ହୃଦୟ ପରେ ତାହା ଜଳ ଓ ବାୟୁ ସହ ଶୀଘ୍ର ଅଗ୍ରସର ହୁଏ।

Verse 67

शून्यं च केवलं चैव रसश्च सचरस्थिरा । वियदंबुयुतं दाहस्त्वग्नियुक्सयुतः शुचिः ॥ ६७ ॥

(ଏହିମାନେ ତାତ୍ତ୍ୱିକ ସଂଜ୍ଞା:) ‘ଶୂନ୍ୟ’ ଓ ‘କେବଳ’; ‘ରସ’—ସମସ୍ତ ଚର-ଅଚର ସହିତ; ‘ଆକାଶ-ଜଳଯୁକ୍ତ’; ‘ଦାହ’—ଅଗ୍ନିଯୁକ୍ତ; ଏବଂ ‘ଶୁଚି’—ପବିତ୍ର।

Verse 68

भूमी रसाक्ष्मास्वयुता पंचैकांतरिताः स्थिराः । तदंतरित बीजानि स्वसंयुक्तानि पंच वै ॥ ६८ ॥

ପୃଥିବୀ, ଜଳ, ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ ଓ ଆକାଶ—ଏହି ପାଞ୍ଚ ତତ୍ତ୍ୱ ଦୃଢ଼ଭାବେ ସ୍ଥିତ ଓ ଏକାନ୍ତର କ୍ରମରେ ବିନ୍ୟସ୍ତ। ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପାଞ୍ଚ ‘ବୀଜ’ (ସୂକ୍ଷ୍ମ କାରଣ) ଅଛି, ପ୍ରତ୍ୟେକ ନିଜ ତତ୍ତ୍ୱ ସହ ଯୁକ୍ତ।

Verse 69

तानि क्रमाज्ज्यासचरो रसो भूश्च नभोयुता । हंसश्चरयुतो द्विः स्यात्ततः प्राणो रसाग्नियुक् ॥ ६९ ॥

କ୍ରମାନୁସାରେ ଏମାନେ ନିଷ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି—ପ୍ରଥମେ ‘ଜ୍ୟାସଚର’, ପରେ ‘ରସ’; ତାପରେ ‘ଭୂ’—‘ନଭ’ (ଆକାଶ) ସହ ଯୁକ୍ତ। ‘ହଂସ’ ‘ଚର’ ସହ ଯୁକ୍ତ ହେଲେ ଦ୍ୱିଗୁଣ ହୁଏ; ତାପରେ ‘ପ୍ରାଣ’ ଆସେ, ଯାହା ‘ରସ’ ଓ ‘ଅଗ୍ନି’ ସହ ଯୁକ୍ତ।

Verse 70

शून्ययुग्मं चरयुतं हृद्दाहोंबुमरुद्युतः । व्योमाग्निसहितं पश्चाद्रसश्च मरुता स्थिरा ॥ ७० ॥

‘ଚର’ ସହ ଯୁକ୍ତ ଶୂନ୍ୟ-ଯୁଗ୍ମକୁ ଗ୍ରହଣ କର; ପରେ ହୃଦୟ-ଦାହ, ଜଳ ଓ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ସୂଚିତ ସମୂହକୁ। ତାପରେ ଆକାଶ-ଅଗ୍ନିଯୁକ୍ତକୁ ଯୋଗ କର; ଏବଂ ପଛରେ ‘ରସ’—ଯେଉଁଠି ବାୟୁ ସ୍ଥିର (ଧ୍ରୁବ) ରହେ।

Verse 71

शून्यं साग्निनभश्चैव चरेण सहितं तथा । अंबु पश्चाद्वियत्तस्मान्नभश्च मरुदन्वितम् ॥ ७१ ॥

ଶୂନ୍ୟରୁ ଅଗ୍ନିଯୁକ୍ତ ଆକାଶ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏବଂ ତାହା ‘ଚର’ ସହିତ ମଧ୍ୟ ଯୁକ୍ତ। ପରେ ଜଳ ଆସେ; ଏବଂ ତାହାରୁ ପୁନଃ ଆକାଶ ପ୍ରକଟ ହୁଏ—ଏବେ ବାୟୁସହିତ।

Verse 72

शून्यं व्याप्तं च दद्युक्तं रयदाहस्ववह्निभिः । हंसः सदाहोंबगुरसा चरस्वैः संयुतो भवेत् ॥ ७२ ॥

“ଶୂନ୍ୟ” ଓ “ବ୍ୟାପ୍ତ” ପଦକୁ “ଦଦ୍ୟୁକ୍ତ” ସହ, ଏବଂ ‘ରୟ’, ‘ଦାହ’, ‘ସ୍ୱ’, ‘ବହ୍ନି’ ଧ୍ୱନି ସହିତ ଯୋଗ କଲେ, ‘ସଦାହୋମ୍ବଗୁରସା’ ‘ଚରସ୍ୱୈ’ କ୍ରମସଂଯୁକ୍ତ ତାନ୍ତ୍ରିକ ରୂପ “ହଂସ” ନିଷ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

Verse 73

हंसः सदाहवह्निस्वैर्युक्तमंत्यमुदीरितम् । सप्तत्रिंशच्छतार्णैः स्यान्नित्या सौभागमालिनी ॥ ७३ ॥

“ହଂସ” ନାମକ ମନ୍ତ୍ର, ‘ସଦା’, ‘ହବ’, ‘ବହ୍ନି’, ‘ସ୍ୱୈ’ ପଦସଂଯୁକ୍ତ ଅନ୍ତିମ ଉଚ୍ଚାରଣ ସହ, ୩୭୦୦ ଅକ୍ଷରର ମାଳାରୂପେ ଜପ କରାଗଲେ, ନିତ୍ୟଫଳଦାୟିନୀ “ସୌଭାଗ୍ୟ-ମାଲିନୀ” ହୁଏ।

Verse 74

अंगानि मंत्रवर्णैः स्युराद्येन हृदुदीरितम् । ततश्चतृर्भिः शीर्षं स्याच्छिखा त्रिभिरुदीरिता ॥ ७४ ॥

ମନ୍ତ୍ରର ଅକ୍ଷରଦ୍ୱାରା ଅଙ୍ଗନ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ। ପ୍ରଥମ ଅକ୍ଷରରେ ହୃଦୟକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରି ଆବାହନ; ପରେ ଚାରି ଅକ୍ଷରରେ ଶିରୋନ୍ୟାସ; ଏବଂ ତିନି ଅକ୍ଷରରେ ଶିଖାନ୍ୟାସ—ଏହି ହେଉଛି ବିଧି।

Verse 75

गुणवेदाक्षरैः शेषाण्यंगानि षडिति क्रमात् । अरुणामरुणाकल्पां सुंदरीं सुस्मिताननाम् ॥ ७५ ॥

ତାପରେ ଗୁଣ ଓ ବେଦ ସୂଚକ ଅକ୍ଷରଦ୍ୱାରା କ୍ରମେ ଅବଶିଷ୍ଟ ଛଅ ଅଙ୍ଗରେ ନ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ। ତଦନନ୍ତରେ ଦେବୀଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କର—ଅରୁଣବର୍ଣ୍ଣା, ଉଷା ପରି ଦୀପ୍ତ, ସୁନ୍ଦରୀ, ମୃଦୁସ୍ମିତ ମୁଖଯୁକ୍ତା।

Verse 76

त्रिनेत्रां बाहुभिः षड्भिरुपेतां कमलासनाम् । कह्लारपाशपुंड्रेक्षुकोदंडान्वामबाहुभिः ॥ ७६ ॥

ତାଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କର—ତ୍ରିନେତ୍ରା, ଷଡ୍ଭୁଜା, କମଳାସନରେ ଆସୀନା; ଏବଂ ବାମ ହସ୍ତମାନେ ନୀଳକମଳ, ପାଶ, ଇକ୍ଷୁଦଣ୍ଡ (ଆଖୁ ଦଣ୍ଡ) ଓ ଧନୁ ଧାରଣ କରୁଥିବା।

Verse 77

दधानां दक्षिणैः पद्ममंकुशं पुष्पसायकम् । तथाविधाभिः परितो युतां शक्तिगणैः स्तुतैः ॥ ७७ ॥

ସେ ଦକ୍ଷିଣ ହସ୍ତମାନେ ପଦ୍ମ, ଅଙ୍କୁଶ ଓ ପୁଷ୍ପସାୟକ ଧାରଣ କରି, ସେହି ପ୍ରକାର ସ୍ତୁତ ଶକ୍ତିଗଣଦ୍ୱାରା ସର୍ବଦିଗରେ ପରିବେଷ୍ଟିତ ଅଛନ୍ତି।

Verse 78

अक्षरोक्ताभिरन्याभिः स्मरोन्मादमदात्मभिः । एषा तृतीया कथिता वनिता जनमोहिनी ॥ ७८ ॥

ଅକ୍ଷରେ ଅକ୍ଷରେ ଉଚ୍ଚାରିତ ଅନ୍ୟ ଉକ୍ତିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା—ଯାହାର ସ୍ୱଭାବ କାମ, ଉନ୍ମାଦ ଓ ମଦ—ଏହାକୁ ତୃତୀୟ ସ୍ତ୍ରୀ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ଜନମୋହିନୀ।

Verse 79

चतुर्थीं श्रृणु विप्रेन्द्र नित्यक्लिन्नासमाह्वयाम् । हंसस्तु दाहवह्निस्वैर्युक्तः प्रथममुच्यते ॥ ७९ ॥

ହେ ବିପ୍ରେନ୍ଦ୍ର, ‘ନିତ୍ୟକ୍ଲିନ୍ନା’ ନାମକ ଚତୁର୍ଥ ଶ୍ରେଣୀକୁ ଶୁଣ। ଏଥିରେ ପ୍ରଥମେ ‘ହଂସ’ କୁହାଯାଇଛି; ଯାହା ଦାହାଗ୍ନି ଓ ସ୍ୱୈର୍ୟ ସହିତ ଯୁକ୍ତ।

Verse 80

कामेश्वर्यास्तृतीयादिवर्णानामष्टकं भवेत् । हृदंबुमरुता युक्तः स एवैकादशाक्षरः ॥ ८० ॥

କାମେଶ୍ୱରୀ ମନ୍ତ୍ରର ତୃତୀୟ ଆଦି ବର୍ଣ୍ଣମାନଙ୍କୁ ନେଇ ଆଠ ଅକ୍ଷରର ଗୋଷ୍ଠୀ ହୁଏ। ‘ହୃଦ୍’, ‘ଅମ୍ବୁ’, ‘ମରୁତ୍’ ସହ ଯୁକ୍ତ ହେଲେ ସେହିଟି ଏକାଦଶାକ୍ଷର ମନ୍ତ୍ର ହୁଏ।

Verse 81

एकादशाक्षरी चेयं विद्यार्णैरंगकल्पनम् । आद्येन मन्त्रवर्णेन हृदयं समुदीरितम् ॥ ८१ ॥

ଏହା ଏକାଦଶାକ୍ଷରୀ ବିଦ୍ୟା; ଏହାର ଅଙ୍ଗ-ନ୍ୟାସ କଳ୍ପନା ବିଦ୍ୟାର୍ଣ୍ଣବମାନେ କରିବା ଉଚିତ। ମନ୍ତ୍ରର ପ୍ରଥମ ବର୍ଣ୍ଣଦ୍ୱାରା ‘ହୃଦୟ’ ଉଚ୍ଚାରି ସ୍ଥାପନ କରାଯାଏ।

Verse 82

द्वाभ्यां द्वाभ्यां तु शेषाणि अंगानि परिकल्पयेत् । न्यसेदंगुष्ठमूलादिकनिष्ठाग्रांतमूर्द्ध्वगम् ॥ ८२ ॥

ତାପରେ ଦୁଇ-ଦୁଇ ଆଙ୍ଗୁଳିଦ୍ୱାରା ଶେଷ ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକର ନ୍ୟାସ କରିବ। ଅଙ୍ଗୁଠାର ମୂଳରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱକ୍ରମେ କନିଷ୍ଠାର ଅଗ୍ର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମନ୍ତ୍ର ନ୍ୟସିବ।

Verse 83

शेषं तद्वलये न्यस्य हृद्दृक्छ्रोत्रे नसोर्द्वयोः । त्वचि ध्वजे च पायौ च पादयो रर्णकान्न्यसेत् ॥ ८३ ॥

ଶେଷ ଭାଗକୁ ଅନାମିକାରେ ନ୍ୟସି, ପରେ ହୃଦୟ, ନେତ୍ର, ଶ୍ରୋତ୍ର ଓ ଦୁଇ ନାସାରନ୍ଧ୍ରରେ ନ୍ୟାସ କରିବ। ଏବଂ ତ୍ୱଚା, ଧ୍ୱଜ, ପାୟୁ ଓ ପାଦଦ୍ୱୟରେ ମଧ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ଅକ୍ଷର ନ୍ୟସିବ।

Verse 84

अरुणामरुणाकल्पामरुणांशुकधारिणीम् । अरुणस्रग्विलेपां तां चारुस्मेरमुखांबुजाम् ॥ ८४ ॥

ମୁଁ ଅରୁଣା ଦେବୀଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରେ—ସେ ସ୍ୱୟଂ ଅରୁଣବର୍ଣ୍ଣା, ଅରୁଣ ଅଳଙ୍କାରରେ ସୁଶୋଭିତା, ଅରୁଣ ବସ୍ତ୍ରଧାରିଣୀ, ଅରୁଣ ମାଳା ଓ ଅରୁଣ ଲେପରେ ବିଭୂଷିତା; ତାଙ୍କର କମଳମୁଖ ମନୋହର ମୃଦୁହାସରେ ଦୀପ୍ତ।

Verse 85

नेत्रत्रयोल्लसद्वक्त्रां भालेघर्मांबुमौक्तिके । विराजमानां मुकुटलसदर्द्धेंदुशेखराम् ॥ ८५ ॥

ତାଙ୍କର ମୁଖ ତ୍ରିନେତ୍ରରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ; ଲଲାଟରେ ଘର୍ମବିନ୍ଦୁଜାତ ମୌକ୍ତିକ ସଦୃଶ କାନ୍ତି ଝଲମଲ କରେ; ଏବଂ ତାଙ୍କର ମୁକୁଟରେ ଦୀପ୍ତ ଅର୍ଧଚନ୍ଦ୍ର-ଶେଖର ଶୋଭା ପାଏ।

Verse 86

चतुर्भिर्बाहुभिः पाशमंकुशं पानपात्रकम् । अभयं बिभ्रतीं पद्ममध्यासीनां मदालसाम् ॥ ८६ ॥

ସେ ଚାରି ଭୁଜାରେ ପାଶ, ଅଙ୍କୁଶ, ପାନପାତ୍ର ଓ ଅଭୟମୁଦ୍ରା ଧାରଣ କରନ୍ତି। ସେ ପଦ୍ମର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଆସୀନା, ଦିବ୍ୟ ମଦରେ ମଦାଲସା ଭାବେ ମନ୍ଦଚେଷ୍ଟା ପ୍ରତୀତ।

Verse 87

ध्यात्वैवं पूजयेन्नित्यक्किन्नां नित्यां स्वशक्तिभिः । पुण्या चतुर्थी गदिता नित्याक्किन्नाह्वया मुने ॥ ८७ ॥

ଏଭଳି ଧ୍ୟାନ କରି ନିଜ ଶକ୍ତିଅନୁସାରେ ନିତ୍ୟାକ୍ଲିନ୍ନା—ସେ ନିତ୍ୟ ଦେବୀଙ୍କୁ—ନିତ୍ୟ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ହେ ମୁନି, ଏହି ପୁଣ୍ୟମୟ ଚତୁର୍ଥୀ ‘ନିତ୍ୟାକ୍ଲିନ୍ନା’ ନାମରେ କଥିତ।

Verse 88

वनिता नवनीतस्य दाविकाग्निर्जयादिना । भूः स्वेन युक्ता प्रथमं प्राणो दाहेन तद्युतः ॥ ८८ ॥

ନାରୀ ନବନୀତ ସଦୃଶ; ଦାବାଗ୍ନି ଜୟାଦି ପ୍ରଭାବରେ ତାହାକୁ ଦହନ କରେ। ‘ଭୂ’ ତତ୍ତ୍ୱ ପ୍ରଥମ, ନିଜ ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ; ପ୍ରାଣ ଦାହଶକ୍ତିସହିତ ତେଜରେ ଦୀପ୍ତ ହୁଏ।

Verse 89

रसो दाहेन तद्युक्तं प्रभादाहेन तद्युता । ज्या च दाहेन तद्युक्ता नित्याक्लिन्नांतगद्वयम् ॥ ८९ ॥

‘ରସ’କୁ ‘ଦାହ’ ସହ ଯୋଡ଼; ‘ପ୍ରଭା’କୁ ‘ପ୍ରଭା-ଦାହ’ ସହ ତଦ୍ରୂପ ଯୋଡ଼; ଏବଂ ‘ଜ୍ୟା’କୁ ମଧ୍ୟ ‘ଦାହ’ ସହ ସଂଯୁକ୍ତ କର—ଏଭଳି ‘ନିତ୍ୟାକ୍ଲିନ୍ନା’ ଅନ୍ତ ଥିବା ଦୁଇ ପଦ ଗଠିତ ହୁଏ।

Verse 90

एषा नवाक्षरी नित्या भेरुण्डा सर्वसिद्धिदा । प्रणवं ठद्वयं त्यक्त्वा मध्यस्थैः षड्भिरक्षरैः ॥ ९० ॥

ଏହା ନିତ୍ୟ ନବାକ୍ଷରୀ ମନ୍ତ୍ର, ‘ଭେରୁଣ୍ଡା’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ସର୍ବସିଦ୍ଧିଦାୟିନୀ। ପ୍ରଣବ ‘ଓଁ’ ଓ ‘ଠ’ର ଦ୍ୱୟ ତ୍ୟାଗ କରି, ମଧ୍ୟସ୍ଥ ଛଅ ଅକ୍ଷରରେ ମନ୍ତ୍ର ବିନ୍ୟାସ କର।

Verse 91

षडंगानि प्रकुर्वीत वर्णन्यासं ततः परम् । रंध्राद्यामुखकंठेषु हन्नाभ्यां धारयद्वयम् ॥ ९१ ॥

ପ୍ରଥମେ ଷଡ଼ଙ୍ଗ-ନ୍ୟାସ କର, ତାପରେ ବର୍ଣ୍ଣ-ନ୍ୟାସ କର। ତଦନନ୍ତରେ ରନ୍ଧ୍ରମାନେ, ମୁଖ ଓ କଣ୍ଠରେ ‘ହ’ ଓ ‘ନ’ ଏହି ଦୁଇ ବୀଜାକ୍ଷର ଧାରଣ (ମାନସିକ ସ୍ଥାପନ) କର।

Verse 92

न्यसेन्मंत्रार्णनवकं मातृकान्यासपूर्वकम् । अथ ध्यानं प्रवक्ष्यामि देव्याः सर्वार्थसिद्धिदम् ॥ ९२ ॥

ପ୍ରଥମେ ମାତୃକା-ନ୍ୟାସ କରି ପରେ ନବ ମନ୍ତ୍ରାକ୍ଷର ନ୍ୟାସ କରିବ। ଏବେ ମୁଁ ସର୍ବାର୍ଥସିଦ୍ଧିଦାୟିନୀ ଦେବୀଙ୍କ ଧ୍ୟାନ କହୁଛି।

Verse 93

तप्तकांचनसंकाशदेहां नेत्रत्रयान्विताम् । चारुस्मितां चितमुखीं दिव्यालंकारभूषिताम् ॥ ९३ ॥

ତାଙ୍କ ଦେହ ତପ୍ତ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପରି ଦୀପ୍ତ; ସେ ତ୍ରିନେତ୍ରା, ମଧୁର ସ୍ମିତଯୁକ୍ତା, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ମୁଖମଣ୍ଡଳଧାରିଣୀ ଏବଂ ଦିବ୍ୟ ଅଳଙ୍କାରରେ ଭୂଷିତା।

Verse 94

ताटंकहारकेयूररत्नस्तबकमंडिताम् । रसनानूपुरोर्म्यादिभूषणैरतिसुन्दरीम् ॥ ९४ ॥

ସେ ତାଟଙ୍କ, ହାର, କେୟୂର ଓ ରତ୍ନସ୍ତବକରେ ମଣ୍ଡିତା; ରତ୍ନଖଚିତ ରସନା, ନୂପୁର, ଅଙ୍ଗୁଠି ଆଦି ଭୂଷଣରେ ଅତିସୁନ୍ଦରୀ।

Verse 95

पाशांकुशौ चर्मखङ्गौ गदावह्निधनुःशरान् । करैर्दधानामासीना पूजायां मत्पसस्थिताम् ॥ ९५ ॥

ସେ ହସ୍ତଦ୍ୱୟରେ ପାଶ ଓ ଅଙ୍କୁଶ, ଢାଳ ଓ ଖଡ୍ଗ, ଗଦା, ଅଗ୍ନି, ଧନୁ ଓ ଶର ଧାରଣ କରି; ପୂଜାରେ ଆସୀନା, ମୋର ପରମ ପଦରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତା।

Verse 96

शक्तीश्च तत्समाकारतेजोहेतिभिरन्विताः । पूजयेत्तद्वदभितः स्मितास्या विजयादिकाः ॥ ९६ ॥

ତାଙ୍କ ସଦୃଶ ଆକାର, ତେଜ ଓ ଆୟୁଧସହିତ ଯୁକ୍ତ ଶକ୍ତିମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପୂଜା କରିବ। ଏହିପରି ଚାରିପାଖେ ବିଜୟା ଆଦି ସ୍ମିତମୁଖୀ ଦେବୀମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପୂଜା କରିବ।

Verse 97

पंचमीय समाख्याता भेरुंडाख्या मुनीश्वर । यस्याः स्मरणतो नश्येद्गरलं त्रिविधं क्षणात् ॥ ९७ ॥

ହେ ମୁନୀଶ୍ୱର! ପଞ୍ଚମୀ ବିଦ୍ୟା ‘ଭେରୁଣ୍ଡା’ ନାମେ କଥିତ; ଯାହାର ସ୍ମରଣମାତ୍ରେ ତ୍ରିବିଧ ବିଷ କ୍ଷଣେ ନଶିଯାଏ।

Verse 98

या तु षष्ठी द्विजश्रेष्ठ सा नित्या वह्निवासिनी । तद्विधानं श्रृणुष्वाद्य साधकानां सुसिद्धिदम् ॥ ९८ ॥

ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଯେ ଷଷ୍ଠୀ, ସେ ନିତ୍ୟ ଏବଂ ପବିତ୍ର ଅଗ୍ନିରେ ବାସ କରେ। ଏବେ ତାହାର ବିଧାନ ଶୁଣ; ଏହା ସାଧକଙ୍କୁ ସୁସିଦ୍ଧି ଦେଇଥାଏ।

Verse 99

भेरुंडाद्यमिहाद्यं स्यान्नित्यक्लिन्नाद्यनंतरम् । ततोंऽबुशून्ये हंसाग्निह्युत्तमंबुमरुद्युतम् ॥ ९९ ॥

ଏଠାରେ କ୍ରମ ‘ଭେରୁଣ୍ଡ’ ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ; ତାହା ପରେ ସତ୍ୱର ‘ନିତ୍ୟକ୍ଲିନ୍ନ’ ଆଦି ଆସେ। ପରେ ‘ଅମ୍ବୁ-ଶୂନ୍ୟ’ ବିନ୍ୟାସରେ ‘ହଂସ’ ଓ ‘ଅଗ୍ନି’; ତାପରେ ‘ଉତ୍ତମ ଅମ୍ବୁ’ ଓ ‘ମରୁତ୍’ ଯୁକ୍ତ ଭାଗ କୁହାଯାଏ।

Verse 100

हृदग्निना युतं शून्यं व्याप्तेन शुचिना च युक् । शून्यं नभः शक्तियुतं नवार्णेयमुदाहृता ॥ १०० ॥

ହୃଦୟାଗ୍ନି ସହିତ ଯୁକ୍ତ ‘ଶୂନ୍ୟ’, ଏବଂ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଶୁଚି ସହିତ ସଂଯୁକ୍ତ ‘ଶୂନ୍ୟ’; ତଥା ଶକ୍ତିଯୁକ୍ତ ‘ନଭଃ-ଶୂନ୍ୟ’—ଏହାକୁ ନବାର୍ଣ (ନବାକ୍ଷରୀ) ବୋଲି ଘୋଷଣା କରାଯାଇଛି।

Verse 101

विद्या द्वितीयबीजेन स्वरान्दीर्घान्नियोजयेत् । मायांतान्षड्भिरेवां गान्याचरेत्सकरांगयोः ॥ १०१ ॥

ଏହି ବିଦ୍ୟାରେ ଦ୍ୱିତୀୟ ବୀଜ ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱରଗୁଡ଼ିକୁ ଦୀର୍ଘ କରି ନିୟୋଜନ କରିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ‘ମାୟା’ନ୍ତ ଅକ୍ଷରମାନଙ୍କର ଜପ ଷଡ଼ଙ୍ଗ ସହ, ତଥା ‘କ’ ଓ ‘ର’ ଅଙ୍ଗ ସହିତ ବିଧିପୂର୍ବକ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 102

नवाक्षराणि विद्याया नवरंध्रेषु विन्यसेत् । व्यापकं च समस्तेन कुर्यादेवात्मसिद्धये ॥ १०२ ॥

ବିଦ୍ୟାର ନବାକ୍ଷରକୁ ଦେହର ନବରନ୍ଧ୍ରରେ ନ୍ୟାସ କର। ତାହାକୁ ସମଗ୍ରରୂପେ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରି ଆତ୍ମସିଦ୍ଧି ଲଭ॥

Verse 103

सर्वास्वपि च विद्यासु व्यापकन्यासमाचरेत् । तप्तकांचनसंकाशां नवयौवनसुन्दरीम् ॥ १०३ ॥

ସମସ୍ତ ବିଦ୍ୟାରେ ମଧ୍ୟ ସର୍ବବ୍ୟାପକ ନ୍ୟାସ ଆଚରଣ କର। ତପ୍ତ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ସମ ଦୀପ୍ତ, ନବଯୌବନ ସୁନ୍ଦରୀ ଭାବେ ତାଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କର॥

Verse 104

चारुस्मेरमुखांभोजां विलसन्नयनत्रयाम् । अष्टाभिर्बाहुभिर्युक्तां माणिक्याभरणोज्ज्वलाम् ॥ १०४ ॥

ତାଙ୍କର ମୁଖ-ପଦ୍ମ ମଧୁର ସ୍ମିତରେ ଶୋଭିତ, ତ୍ରିନୟନ ଦୀପ୍ତିମାନ। ଅଷ୍ଟଭୁଜା ହୋଇ, ମାଣିକ୍ୟ ଆଭୂଷଣରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଥିଲେ॥

Verse 105

पद्मरागकिरीटांशुसंभेदारुणितांबराम् । पीतकौशेयवसनां रत्नमंजीरमेखलाम् ॥ १०५ ॥

ପଦ୍ମରାଗମଣି-ଜଡିତ କିରୀଟର କିରଣମିଶ୍ର ଦୀପ୍ତିରେ ତାଙ୍କର ବସନ ଅରୁଣ ହୋଇ ଉଠିଲା। ସେ ପୀତ କୌଶେୟ ପିନ୍ଧି, ରତ୍ନମୟ ମଞ୍ଜୀର ଓ ମେଖଲାରେ ଭୂଷିତ ଥିଲେ॥

Verse 106

रक्तमौक्तिकसकंभिन्नस्तबकाभरणोज्ज्वलाम् । रत्नाब्जकंबुपुंड्रेक्षुचापपूर्णेन्दुमंडलम् ॥ १०६ ॥

ରକ୍ତ ମୌକ୍ତିକ ଜଡିତ ଗୁଚ୍ଛାକାର ଆଭୂଷଣରେ ସେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଥିଲେ। ରତ୍ନପଦ୍ମ, ଶଙ୍ଖ, ବୈଷ୍ଣବ ପୁଣ୍ଡ୍ର, ଇକ୍ଷୁଚାପ ଓ ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ରମଣ୍ଡଳ ଚିହ୍ନ ଧାରଣ କରିଥିଲେ॥

Verse 107

दधानां बाहुभिर्वामैः कह्लारं हेमश्रृंगकम् । पुष्पेषुं मातुलिंगं च दधानां दक्षिणैः करैः ॥ १०७ ॥

ସେ ବାମ ଭୁଜାଦ୍ୱାରା କହ୍ଲାର ପଦ୍ମ ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣ-ଶୃଙ୍ଗଯୁକ୍ତ ଚିହ୍ନ ଧାରଣ କରନ୍ତି; ଦକ୍ଷିଣ ହସ୍ତଦ୍ୱାରା ପୁଷ୍ପବାଣ ଓ ମାତୁଲିଙ୍ଗ (ବୀଜପୂରକ) ଫଳ ଧାରଣ କରନ୍ତି ॥୧୦୭॥

Verse 108

स्वस्वनामाभिरभितः शक्तिभिः परिवारिताम् । एवं ध्यात्वार्चयेद्वह्निवासिनीं वह्निविग्रहम् ॥ १०८ ॥

ନିଜ ନିଜ ନାମରେ ପରିଚିତ ଶକ୍ତିମାନେ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଘେରି ରହିଥିବା ଅଗ୍ନିବାସିନୀ ଦେବୀଙ୍କୁ—ଅଗ୍ନିସ୍ୱରୂପାଙ୍କୁ—ଏଭଳି ଧ୍ୟାନ କରି ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ ॥୧୦୮॥

Verse 109

यस्याः स्मरपतो वश्यं जायते भुवनत्रयम् । अथ या सप्तमी नित्या महावज्रेश्वरी मुने ॥ १०९ ॥

ଯାହାଙ୍କୁ କେବଳ ସ୍ମରଣ କଲେ ତ୍ରିଭୁବନ ମଧ୍ୟ ବଶ ହୁଏ; ହେ ମୁନେ, ସେ ନିତ୍ୟ ସପ୍ତମୀ ‘ମହାବଜ୍ରେଶ୍ୱରୀ’ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ॥୧୦୯॥

Verse 110

तस्या विद्यां प्रवक्ष्यामि साधकानां सुसिद्धिदाम् । द्वितीयं वह्विवासिन्या नित्यक्लिन्ना चतुर्थकम् ॥ ११० ॥

ଏବେ ମୁଁ ସାଧକମାନଙ୍କୁ ଉତ୍ତମ ସିଦ୍ଧି ଦେଇଥିବା ସେହି ବିଦ୍ୟା କହୁଛି। ତାହାର ଦ୍ୱିତୀୟ ରୂପ ‘ବହ୍ନିବାସିନୀ’ ଏବଂ ଚତୁର୍ଥ ‘ନିତ୍ୟକ୍ଲିନ୍ନା’ ॥୧୧୦॥

Verse 111

पंचमं भगमालाद्यं भेरुंडाया द्वितीयकम् । नित्यक्लिन्नाद्वितीयं च तृतीयं षष्ठसप्तमौ ॥ १११ ॥

ପଞ୍ଚମଟି ‘ଭଗାମାଳା’ ଆଦି ଥିବା ବିଦ୍ୟା; ଦ୍ୱିତୀୟ ସମୂହ ‘ଭେରୁଣ୍ଡା’ର। ‘ନିତ୍ୟକ୍ଲିନ୍ନା’ରୁ ଦ୍ୱିତୀୟ ଓ ତୃତୀୟ; ଏହି କ୍ରମରେ ଷଷ୍ଠ ଓ ସପ୍ତମ ମଧ୍ୟ ଗ୍ରହଣୀୟ ॥୧୧୧॥

Verse 112

अष्टमं नवमं चापि पूर्वं स्यादंतिमं पुनः । द्वयमेकैकमथ च द्वयद्वयमथ द्वयम् ॥ ११२ ॥

ଅଷ୍ଟମ ଓ ନବମକୁ ପ୍ରଥମେ ସ୍ଥାପନ କରାଯାଏ, ପୁନଃ ତାହା ପରେ ଅନ୍ତିମଟି ଆସେ। ତାପରେ ଦୁଇଟି ଏକସାଥି, ପଛେ ଏକେକ; ପରେ ଯୁଗଳର ଯୁଗଳ, ଏବଂ ଶେଷରେ ପୁନଃ ଏକ ଯୁଗଳ।

Verse 113

मायया पुटितं कृत्वा कुर्यादंगानि षट् क्रमात् । प्रत्येकं शक्तिपुटुतैर्मंत्रार्णैर्दशभिर्न्यसेत् ॥ ११३ ॥

ପ୍ରଥମେ ‘ମାୟା’ଦ୍ୱାରା ପୁଟିତ (ମୁଦ୍ରିତ/ରକ୍ଷିତ) କରି, କ୍ରମେ ଷଡ଼ଙ୍ଗ-କ୍ରିୟା କରିବା ଉଚିତ। ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଙ୍ଗରେ ଶକ୍ତି-ପୁଟଯୁକ୍ତ ଦଶ ମନ୍ତ୍ରାକ୍ଷରର ନ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 114

दृक्छ्रोत्रनासावाग्वक्षोनाभिगुह्येषु च क्रमात् । रक्तां रक्तांबरां रक्तगंघमालाविभूषणाम् ॥ ११४ ॥

ତାପରେ କ୍ରମେ ନେତ୍ର, କର୍ଣ୍ଣ, ନାସା, ବାକ୍, ବକ୍ଷ, ନାଭି ଓ ଗୁହ୍ୟଦେଶରେ—ତାଙ୍କୁ ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣା, ରକ୍ତବସ୍ତ୍ରଧାରିଣୀ, ରକ୍ତଗନ୍ଧ-ମାଳା-ବିଭୂଷଣରେ ଭୂଷିତ ଦେବୀ ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 115

चतुर्भुजां त्रिनयनां माणिक्यमुकुटोज्ज्वलाम् । पाशांकुशामिक्षुचापं दाडिमीशायकं तथा ॥ ११५ ॥

ତାଙ୍କୁ ଚତୁର୍ଭୁଜା, ତ୍ରିନୟନା, ମାଣିକ୍ୟଖଚିତ ମୁକୁଟରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ—ଯିଏ ପାଶ ଓ ଅଙ୍କୁଶ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଇକ୍ଷୁଚାପ ସହ ଦାଡିମୀ-ବାଣ ମଧ୍ୟ ଧାରଣ କରନ୍ତି।

Verse 116

दधानां बाहुभिर्नेत्रैर्दयासुप्रीतिशीतलैः । पश्यंती साधके अस्त्रषट्कोणाब्जमहीपुरे ॥ ११६ ॥

ଦିବ୍ୟ ବାହୁ ଧାରଣ କରି, ଦୟା ଓ ଗଭୀର ପ୍ରୀତିରେ ଶୀତଳ ନେତ୍ରଯୁକ୍ତ ସେଇ ଦେବୀ—ଷଟ୍କୋଣଯୁକ୍ତ ପଦ୍ମାକାର ପବିତ୍ର ଭୂମିପୁରେ, ଅସ୍ତ୍ର-ବିନ୍ୟାସ ସହିତ, ସାଧକଙ୍କୁ କୃପାଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖନ୍ତି।

Verse 117

चक्रमध्ये सुखासीनां स्मेरवक्त्रसरोरुहाम् । शक्तिभिः स्वस्वरूपाभिरावृतां पीतमध्यगाम् ॥ ११७ ॥

ପବିତ୍ର ଚକ୍ରର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ସେ ସୁଖାସୀନା; ତାଙ୍କ ମୁଖପଦ୍ମ ମନ୍ଦ ହାସରେ ଶୋଭିତ। ସ୍ୱ-ସ୍ୱ ରୂପଶକ୍ତିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରିବୃତା, ସୁବର୍ଣ୍ଣାଭ ମଧ୍ୟଦେଶରେ ଦୀପ୍ତ।

Verse 118

सिंहासनेऽभितः प्रेंखत्पोतस्थाभिश्च शक्तिभिः । वृतां ताभिर्विनोदानि यातायातादिभिः सदा ॥ ११८ ॥

ସିଂହାସନର ଚାରିପାଖେ ସେ ସଦା ସେହି ଶକ୍ତିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରିବୃତା, ଯେମାନେ ଦୋଳାୟମାନ ନୌକାସଦୃଶ ଆସନରେ ଅବସ୍ଥିତ। ସେମାନେ ନିତ୍ୟ ଯାତାୟାତ, ଶୋଭାଯାତ୍ରା ଆଦି ବିନୋଦ ଘଟାନ୍ତି।

Verse 119

कुर्वाणामरुणांभोधौ चिंतयेन्मन्त्रनायकम् । एषा तु सप्तमीप्रोक्ता दूतिं चाप्यष्टमीं श्रृणु ॥ ११९ ॥

ଏହି କ୍ରିୟା କରୁଥିବାବେଳେ ସାଧକ ଅରୁଣ-ପ୍ରଭାମୟ ସମୁଦ୍ରରେ ଅବସ୍ଥିତ ମନ୍ତ୍ରନାୟକ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରୁ। ଏହା ସପ୍ତମ ବିଧି କୁହାଗଲା; ଏବେ ଅଷ୍ଟମ ‘ଦୂତୀ’କୁ ମଧ୍ୟ ଶୁଣ।

Verse 120

वज्रेश्वर्याद्यमाद्यं स्याद्वियदग्नियुतं ततः । अंबु स्यान्मरुता युक्तं गोत्रा क्ष्मासंयुता ततः ॥ १२० ॥

ପ୍ରଥମେ ‘ବଜ୍ରେଶ୍ୱରୀ’ରୁ ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ବୀଜ ହେଉ; ପରେ ତାହାକୁ ‘ବିୟତ୍’ ଓ ‘ଅଗ୍ନି’ ସହ ଯୁକ୍ତ କର। ତାପରେ ‘ଅମ୍ବୁ’କୁ ‘ମରୁତ୍’ ସହିତ ଯୋଡ; ପଛେ ଗୋତ୍ର ସଂଯୋଗ କରି, ଶେଷରେ ‘କ୍ଷ୍ମା’ (ପୃଥିବୀ) ସହ ପୁନଃ ଯୁକ୍ତ କର।

Verse 121

रयोव्यासेन शुचिना युतः स्यात्तदनंतरम् । अत्यार्णां वह्निवासिन्या दूती नित्या समीरिताः ॥ १२१ ॥

ତାପରେ ଶୁଚି ‘ରୟୋବ୍ୟାସ’ ସହ ଯୁକ୍ତ କରାଯାଉ। ସେହି କ୍ରମରେ ଅଗ୍ନିରେ ବାସ କରୁଥିବା ‘ଦୂତୀ’କୁ ‘ନିତ୍ୟା’—ସଦା ବିଦ୍ୟମାନ—ବୋଲି ଘୋଷିତ କରାଯାଇଛି।

Verse 122

षड्दीर्घस्वरयुक्तेन विद्यायाः स्यात्षडंगकम् । तेनैव पुटितैरर्णैर्न्यसेच्छ्रोत्रादिपञ्चसु ॥ १२२ ॥

ଛଅ ଦୀର୍ଘ ସ୍ୱର ସହ ଯୁକ୍ତ ହେଲେ ଏହି ବିଦ୍ୟା ଷଡ଼ଙ୍ଗ ହୁଏ। ସେହି ପୁଟିତ ଅକ୍ଷରଦ୍ୱାରା କର୍ଣ୍ଣାଦି ପଞ୍ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-କେନ୍ଦ୍ରରେ ନ୍ୟାସ କରିବ।

Verse 123

षष्ठकं नसि विन्यस्य व्यापकं विद्यया न्यसेत् । निदाघकालमध्याह्नदिवाकरसमप्रभाम् ॥ १२३ ॥

ଷଷ୍ଠକକୁ ନାସିକାରେ ବିନ୍ୟାସ କରି, ବିଦ୍ୟାଦ୍ୱାରା ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ତତ୍ତ୍ୱର ନ୍ୟାସ କରିବ। ଗ୍ରୀଷ୍ମ ମଧ୍ୟାହ୍ନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମ ଦୀପ୍ତିମାନ ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରିବ।

Verse 124

नवरत्नकिरीटां च त्रीक्षणामरुणांबराम् । नानाभरणसंभिन्नदेहकांतिविराजिताम् ॥ १२४ ॥

ନବରତ୍ନଜଟିତ କିରୀଟଧାରିଣୀ, ତ୍ରିନେତ୍ରୀ, ଅରୁଣ ବସ୍ତ୍ରପରିଧାନା—ନାନା ଆଭରଣରେ ସୁଶୋଭିତ ଦେହକାନ୍ତିରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ଥିଲେ।

Verse 125

शुचिस्मितामष्टभुजा स्तूयमानां महर्षिभिः । पाशं खेटं गदां रत्नचषकं वामबाहुभिः ॥ १२५ ॥

ଶୁଚି ସ୍ମିତଯୁକ୍ତା, ଅଷ୍ଟଭୁଜା, ମହର୍ଷିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ତୁତ—ବାମ ହସ୍ତଗୁଡ଼ିକରେ ପାଶ, ଖେଟକ, ଗଦା ଓ ରତ୍ନଜଟିତ ଚଷକ ଧାରଣ କରିଥିଲେ।

Verse 126

दक्षिणैरंकुशं खड्गं कट्टारं कमलं तथा । दधानां साधकाभीष्टदानोद्यमसमन्विताम् ॥ १२६ ॥

ଦକ୍ଷିଣ ହସ୍ତଗୁଡ଼ିକରେ ଅଙ୍କୁଶ, ଖଡ୍ଗ, କଟ୍ଟାର ଓ କମଳ ଧାରଣ କରି—ସାଧକଙ୍କୁ ଅଭୀଷ୍ଟ ଦାନ କରିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ଶକ୍ତିରେ ସମନ୍ୱିତ ଥିଲେ।

Verse 127

ध्यात्वैवं पृनयेद्देवीं दूतीं दुर्न्नीतिनाशिनीम् । इत्येषा कथिता तुभ्यं समस्तापन्निवारिणी ॥ १२७ ॥

ଏଭଳି ଧ୍ୟାନ କରି ଦୁର୍ନୀତି ଓ କୁମାର୍ଗନାଶିନୀ ଦେବୀ-ଦୂତୀଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା ଉଚିତ। ସମସ୍ତ ଆପଦା ନିବାରକ ଏହି ବିଧି ତୁମକୁ କହାଗଲା।

Verse 128

श्रीकरी शिवतावासकारिणी सर्वसिद्धिदा । अथ ते नवमीं नित्यां त्वरितां नाम नारद ॥ १२८ ॥

ସେ ଶ୍ରୀଦାୟିନୀ, ଶୁଭ ଶିବଭାବର ନିବାସ କରାଇବାଳୀ, ଏବଂ ସର୍ବ ସିଦ୍ଧିଦାତ୍ରୀ। ଏବେ ହେ ନାରଦ, ‘ତ୍ୱରିତା’ ନାମକ ନିତ୍ୟ ପାଳନୀୟ ନବମୀ ବ୍ରତ ମୁଁ ତୁମକୁ କହୁଛି।

Verse 129

प्रवक्ष्यामि यशोविद्याधनारोग्यसुखप्रदाम् । आद्यं तु वह्निवासिन्या दूत्यादिस्तदनन्तरम् ॥ १२९ ॥

ଏବେ ମୁଁ ଯଶ, ବିଦ୍ୟା, ଧନ, ଆରୋଗ୍ୟ ଓ ସୁଖ ପ୍ରଦାନକାରୀ ବିଦ୍ୟାକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି। ପ୍ରଥମେ ‘ବହ୍ନିବାସିନୀ’; ତାପରେ କ୍ରମେ ‘ଦୂତୀ’ ଆଦି।

Verse 130

हंसो धरा स्वयं युक्तस्तेजश्चरसमन्वितम् । वायुः प्रभाचरयुता ग्रासशक्तिसमन्वितः ॥ १३० ॥

ହଂସ ସ୍ୱଭାବତଃ ଧରା ସହ ଯୁକ୍ତ; ତେଜ (ଅଗ୍ନି) ଚରତ୍ୱରେ ସମନ୍ୱିତ; ଏବଂ ବାୟୁ ପ୍ରଭା ଓ ଗତି ସହିତ ଗ୍ରାସ କରିବା ଶକ୍ତିରେ ଯୁକ୍ତ।

Verse 131

हृदार येण दाहेन वह्निस्वाष्टमं तथा । हंसः क्ष्माखंयुतो ग्रासश्चरयुक्तो द्वितीयकः ॥ १३१ ॥

‘ହୃଦାର’ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ଦାହରେ ଅଗ୍ନିକୁ ଅଷ୍ଟମ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଏହିପରି ହଂସକୁ ‘ଦ୍ୱିତୀୟ’ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଏ—ଯେ କ୍ଷ୍ମା ଓ ଆକାଶ ସହ ଯୁକ୍ତ ଏବଂ ଗ୍ରାସ ଓ ଚର-ଗତି ସହିତ ଯୁକ୍ତ।

Verse 132

द्वितिर्नादयुता नित्या त्वरिता द्वादशाक्षरी । विद्या चतुर्थवर्णादिसप्तभिस्त्वक्षरैस्तथा ॥ १३२ ॥

ଦ୍ୱିତୀ ନାଦଯୁକ୍ତା ଓ ନିତ୍ୟା। ତ୍ୱରିତା ଦ୍ୱାଦଶାକ୍ଷରୀ ମନ୍ତ୍ର। ଏହିପରି ଏହି ବିଦ୍ୟା ଚତୁର୍ଥ ବର୍ଣ୍ଣରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ସାତ ଅକ୍ଷରରେ ଗଠିତ।

Verse 133

कुर्यादंगानि युग्मार्णैः षट्क्रमेण करांगयोः । शिरोललाटकंठेषु हृन्नाभ्याधारके तथा ॥ १३३ ॥

ଯୁଗ୍ମ ଅକ୍ଷରଦ୍ୱାରା ଷଟ୍କ୍ରମେ ପ୍ରଥମେ କରାଙ୍ଗରେ ନ୍ୟାସ କରିବ। ପରେ ଶିର, ଲଲାଟ, କଣ୍ଠରେ, ଏବଂ ହୃଦୟ, ନାଭି, ଆଧାରରେ ମଧ୍ୟ ନ୍ୟାସ କରିବ।

Verse 134

ऊरुयुग्मे तथा जानुद्वये जंघाद्वये तथा । पादयुग्मे तथा वर्णान्मंत्रजान्दश विन्यसेत् ॥ १३४ ॥

ତଥା ଊରୁଯୁଗ୍ମେ, ଦୁଇ ଜାନୁରେ, ଦୁଇ ଜଂଘାରେ ଏବଂ ପାଦଯୁଗ୍ମେ ମନ୍ତ୍ରଜ ଦଶ ବର୍ଣ୍ଣକୁ ଯଥାକ୍ରମେ ବିନ୍ୟାସ (ନ୍ୟାସ) କରିବ।

Verse 135

द्वितीयोपांत्यमध्यस्थैर्मंत्रार्णैरितरैरपि । ताराद्यैः श्रृणु तद्ध्यानं सर्वसिद्धिविधायकम् ॥ १३५ ॥

ମନ୍ତ୍ରର ଦ୍ୱିତୀୟ, ଉପାନ୍ତ୍ୟ ଓ ମଧ୍ୟସ୍ଥ ଅକ୍ଷରମାନଙ୍କଦ୍ୱାରା, ଏବଂ ତାରା-ଆଦି ଅନ୍ୟ ଅକ୍ଷରମାନଙ୍କଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ, ସେହି ଧ୍ୟାନକୁ ଶୁଣ; ତାହା ସର୍ବସିଦ୍ଧିଦାୟକ।

Verse 136

श्यामवर्णशुभाकारां नवयौवनशोभिताम् । द्विद्विक्रमादष्टनागैः कल्पिताभरणोज्ज्वलैः ॥ १३६ ॥

ସେ ଶ୍ୟାମବର୍ଣ୍ଣା, ଶୁଭ ଓ ସୁନ୍ଦର ଆକାରବତୀ, ନବଯୌବନର ଶୋଭାରେ ଶୋଭିତା; ଦ୍ୱିବିକ୍ରମ ଓ ଅଷ୍ଟନାଗଦ୍ୱାରା କଳ୍ପିତ ଆଭରଣରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳା ଥିଲା।

Verse 137

ताटंकमंगदं तद्वद्रसना नूपुरं च तैः । विप्रक्षत्रियविट्शूद्रजातिभिर्भीमविग्रहैः ॥ १३७ ॥

ସେମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କର୍ଣ୍ଣାଭୂଷଣ ଓ ଅଙ୍ଗଦ, ତଦ୍ରୂପ ରସନା (କଟିବନ୍ଧ) ଓ ନୂପୁର ମଧ୍ୟ ନିର୍ମିତ ହେଲା—ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ ଓ ଶୂଦ୍ର ଏହି ଚାରି ବର୍ଣ୍ଣର ଭୟଙ୍କର ଦେହଧାରୀମାନେ।

Verse 138

पल्लवांशुकसंवीतां शिखिपिच्छकृतैः शुभैः । वलयैर्भूषितभुजां माणिक्यमुकुटोज्ज्वलाम् ॥ १३८ ॥

ସେ କୋମଳ ପଲ୍ଲବ-ବସ୍ତ୍ରରେ ଆବୃତ, ଶୁଭ ମୟୂରପିଚ୍ଛ-ନିର୍ମିତ ଆଭୂଷଣରେ ସୁଶୋଭିତ; ବଲୟରେ ତାଙ୍କ ଭୁଜା ଭୂଷିତ, ଏବଂ ମାଣିକ୍ୟଖଚିତ ମୁକୁଟରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ଥିଲେ।

Verse 139

बर्हिबर्हिकृतापीडां तच्छत्रां तत्पताकिनीम् । गुंजागुणलसद्वक्षः कुचकुंकुममंडलाम् ॥ १३९ ॥

ତାଙ୍କ ଶିରେ ମୟୂରପିଚ୍ଛ-ନିର୍ମିତ ଆପୀଡ ଥିଲା; ସହିତ ଛତ୍ର ଓ ପତାକାମାନେ। ଗୁଞ୍ଜାମାଳାର ଦୀପ୍ତିରେ ତାଙ୍କ ବକ୍ଷ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ଏବଂ କୁଚରେ କୁଙ୍କୁମର ମଣ୍ଡଳ ଅଙ୍କିତ ଥିଲା।

Verse 140

त्रिनेत्रां चारुवदनां मंदस्मितमुखांबुजाम् । पाशांकुशवराभीतिलसद्भुजचतुष्टयाम् ॥ १४० ॥

ସେ ତ୍ରିନେତ୍ରୀ, ଚାରୁମୁଖୀ, ମନ୍ଦହାସରେ ଶୋଭିତ ପଦ୍ମମୁଖୀ; ପାଶ, ଅଙ୍କୁଶ, ବରମୁଦ୍ରା ଓ ଅଭୟମୁଦ୍ରା ଧାରଣ କରିଥିବା ଚାରି ଭୁଜାରେ ଦୀପ୍ତିମାନ।

Verse 141

ध्यात्वैवं तोतलां देवीं पूजयेच्छक्तिभिर्वृताम् । तदग्रस्था लु फट्कारी शरचापकरोज्ज्वला ॥ १४१ ॥

ଏଭଳି ଦେବୀ ତୋତଲାଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି, ଶକ୍ତିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରିବୃତ ତାଙ୍କର ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ତାଙ୍କ ଅଗ୍ରେ ‘ଫଟ୍କାରୀ’ ଶକ୍ତି ଅବସ୍ଥିତ, ଯିଏ ହାତରେ ଶର ଓ ଚାପ ଧାରଣ କରି ଦୀପ୍ତିମାନ।

Verse 142

प्रसीदेत्फलदाने च साधकानां त्वरान्वितां । एषा तु नवमी नित्या त्वरितोक्ता मुनीश्वर ॥ १४२ ॥

ତ୍ୱରାସହିତ ସାଧନା କରୁଥିବା ସାଧକମାନଙ୍କୁ ଫଳ ଦେବାରେ ସେ ଦେବୀ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି। ହେ ମୁନୀଶ୍ୱର, ଏହି ନବମୀ ତିଥି ନିତ୍ୟସିଦ୍ଧ; ଏହା ‘ତ୍ୱରିତା-ବିଧି’ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।

Verse 143

विध्नदुःस्वप्रशमनी सर्वाभीष्टप्रदायिनी । शुचिः स्वेन युतस्त्वाद्यो रसावह्निसमन्वितः ॥ १४३ ॥

ସେ ବିଘ୍ନ ଓ ଦୁଃସ୍ୱପ୍ନକୁ ଶମନ କରନ୍ତି ଏବଂ ସମସ୍ତ ଅଭୀଷ୍ଟ ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି। ସେ ପବିତ୍ର, ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଯୁକ୍ତ, ଆଦ୍ୟ ସ୍ୱରୂପା, ଏବଂ ରସ-ବାୟୁ-ଅଗ୍ନି ସହ ସମନ୍ୱିତ।

Verse 144

प्राणो द्वितीयः स्वयुतो वनदुच्छक्तिभिः परः । इतीरिता त्र्यक्षराख्या नित्येयं कुलसुंदरी ॥ १४४ ॥

‘ପ୍ରାଣ’ ହେଉଛି ଦ୍ୱିତୀୟ ଅକ୍ଷର; ଏହା ‘ସ୍ୱ’ ସହ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ ‘ବନ’ ଓ ‘ଦୁ’ ଦ୍ୱାରା ସୂଚିତ ଶକ୍ତିମାନଙ୍କ ପରେ (ପରଂ) ବିନ୍ୟସିତ ହୁଏ। ଏଭଳି ତ୍ର୍ୟକ୍ଷରୀ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ନିତ୍ୟ କୁଲସୁନ୍ଦରୀ କୁହାଯାଇଛି।

Verse 145

यस्याः स्मरण मात्रेण सर्वज्ञत्वं प्रजायते । त्रिभिस्तैरुदितैर्मूलवर्णैः कुर्य्यात्षडंगकम् ॥ १४५ ॥

ଯାହାଙ୍କ ସ୍ମରଣମାତ୍ରେ ସର୍ବଜ୍ଞତ୍ୱ ଜନ୍ମେ—ଘୋଷିତ ସେଇ ତିନି ମୂଳବର୍ଣ୍ଣ ଦ୍ୱାରା ଷଡ଼ଙ୍ଗ (ଛଅ ଅଙ୍ଗ) ବିନ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 146

आदिमध्यावसानेषु पूजाजपविधिक्रमात् । प्रत्येक तैस्त्रिभिर्बीजैर्दीर्घस्वरसमन्वितैः ॥ १४६ ॥

ପୂଜା ଓ ଜପର ବିଧିକ୍ରମ ଅନୁସାରେ ଆରମ୍ଭ, ମଧ୍ୟ ଓ ଶେଷରେ—ପ୍ରତ୍ୟେକଥର ସେଇ ତିନି ବୀଜକୁ ଦୀର୍ଘସ୍ୱର ସହ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି କର୍ମ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 147

कुर्यात्करांगवक्त्राणां न्यासं प्रोक्तं यथाविधि । ऊर्द्ध्वप्राग्दक्षिणोदक्च पश्चिमाधस्नाग्नभिः ॥ १४७ ॥

ହସ୍ତ, ଅଙ୍ଗ ଓ ମୁଖରେ ଶାସ୍ତ୍ରୋକ୍ତ ବିଧିଅନୁସାରେ ନ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ। ଦିଗ୍କ୍ରମେ ଊର୍ଧ୍ୱ, ପୂର୍ବ, ଦକ୍ଷିଣ, ଉତ୍ତର; ଏବଂ ପଶ୍ଚିମ ଓ ଅଧଃ—ସ୍ନାନ ଓ ଅଗ୍ନିମନ୍ତ୍ର ସହିତ କରିବା।

Verse 148

सुविनद्यंतरस्थैस्तन्नदात्मसु यथाक्रमम् । आधाररंध्रहृत्स्वेकं द्वितीयं लोचनत्रये ॥ १४८ ॥

ତାପରେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ନାଡୀମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ଅନ୍ତର୍ନାଦକୁ ସାବଧାନରେ ଧ୍ୱନିତ କରି, କ୍ରମାନୁସାରେ ସେହି ନାଦରୂପମାନଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରିବା। ଏକ ନ୍ୟାସ ଆଧାର, ବ୍ରହ୍ମରନ୍ଧ୍ର ଓ ହୃଦୟରେ; ଦ୍ୱିତୀୟ ନ୍ୟାସ ନେତ୍ରତ୍ରୟରେ।

Verse 149

तृतीयं श्रोत्रचिबुके चतुर्थं घ्राणतालुषु । पंचमं चांसनाभीषु ततः पाणिपदद्वये ॥ १४९ ॥

ତୃତୀୟ ନ୍ୟାସ କର୍ଣ୍ଣ ଓ ଚିବୁକରେ; ଚତୁର୍ଥ ନାସିକା ଓ ତାଳୁରେ। ପଞ୍ଚମ କାନ୍ଧ ଓ ନାଭିରେ; ତାପରେ ଉଭୟ ହସ୍ତ ଓ ଉଭୟ ପାଦରେ କରିବା।

Verse 150

मूलमध्याग्रतो न्यस्येन्नवधा मूलवर्णकैः । लोहितां लोहिताकारशक्तिंबृदनिषेविताम् ॥ १५० ॥

ମୂଳ, ମଧ୍ୟ ଓ ଅଗ୍ରଭାଗରେ ମୂଳବର୍ଣ୍ଣଦ୍ୱାରା ନବଧା ନ୍ୟାସ କରିବା। ତାପରେ ଲୋହିତବର୍ଣ୍ଣା, ଲୋହିତାକାରା, ବୃନ୍ଦଦ୍ୱାରା ନିଷେବିତ ସେହି ଶକ୍ତିଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା।

Verse 151

लोहितांशुकभूषास्रग्लेपनां षण्मुखांबुजाम् । अनर्घ्यरत्नघटितमाणिक्यमुकुटोज्वलाम् ॥ १५१ ॥

ଲାଲ ବସ୍ତ୍ରଧାରିଣୀ, ଭୂଷଣ, ସ୍ରକ୍ ଓ ଲେପନଦ୍ୱାରା ଅଲଙ୍କୃତା, ଷଣ୍ମୁଖ-ଅମ୍ବୁଜରୂପିଣୀ; ଅନର୍ଘ୍ୟ ରତ୍ନଖଚିତ ମାଣିକ୍ୟ ମୁକୁଟରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳା—ତାଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା।

Verse 152

रत्नस्तबकसंभिन्नलसद्वक्षःस्थलां शुभाम् । कारुण्यानंदपरमा मरुणांबुजविष्टराम् ॥ १५२ ॥

ସେ ଶୁଭମୟୀ ଓ ଦୀପ୍ତିମତୀ; ତାଙ୍କ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ବକ୍ଷସ୍ଥଳରେ ରତ୍ନଗୁଚ୍ଛ ଶୋଭା ପାଉଛି। କରୁଣା ଓ ଆନନ୍ଦରେ ପରମା, ସେ ପଦ୍ମାସନରେ ଆସୀନ।

Verse 153

भुजैर्द्वादशभिर्युक्तां सर्वेषां सर्ववाङ्मयीम् । प्रवालाक्षस्रजं पद्मं कुंडिकां रत्ननिर्मिताम् ॥ १५३ ॥

ଦ୍ୱାଦଶ ଭୁଜାଯୁକ୍ତା, ସମସ୍ତ ପରମ୍ପରାର ବାଣୀ-ବିଦ୍ୟାର ମୂର୍ତ୍ତି ସେ। ସେ ପଦ୍ମ, ପ୍ରବାଳ-ରୁଦ୍ରାକ୍ଷ ସ୍ରଜ, ଏବଂ ରତ୍ନନିର୍ମିତ କୁଣ୍ଡିକା ଧାରଣ କରନ୍ତି।

Verse 154

रत्नपूर्णं तु चषकं लुंगीं व्याख्यानमुद्रिकाम् । दधानां दक्षिणैर्वामैः पुस्तकं चारुणोत्पलम् ॥ १५४ ॥

ଦକ୍ଷିଣ ହସ୍ତରେ ସେ ରତ୍ନପୂର୍ଣ୍ଣ ଚଷକ, ଛୋଟ ଥଳି (ଲୁଙ୍ଗୀ) ଓ ବ୍ୟାଖ୍ୟାନ-ମୁଦ୍ରା ଧାରଣ କରନ୍ତି; ବାମ ହସ୍ତରେ ପୁସ୍ତକ ଓ ସୁନ୍ଦର ଉତ୍ପଳ ପଦ୍ମ।

Verse 155

हैमीं च लेखनीं रत्नमालां कंबुवरं भुजैः । अभितः स्तूयमानां च देवगंधर्वकिन्नरैः ॥ १५५ ॥

ସେ ଭୁଜାରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଲେଖନୀ, ରତ୍ନମାଳା ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶଙ୍ଖ ଧାରଣ କରନ୍ତି; ଦେବ, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ କିନ୍ନରମାନେ ସମସ୍ତଦିଗରୁ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି।

Verse 156

यक्षराक्षसदैत्यर्षिसिद्धविद्याधरादिभिः । ध्यात्वैवमर्चयेन्नित्यां वाग्लक्ष्मीकान्तिसिद्धये ॥ १५६ ॥

ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ, ଦୈତ୍ୟ, ଋଷି, ସିଦ୍ଧ, ବିଦ୍ୟାଧର ଆଦିଙ୍କ ସହ—ଏପରି ଧ୍ୟାନ କରି—ନିତ୍ୟ ଅର୍ଚ୍ଚନ କରିବା ଉଚିତ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ବାକ୍-ସିଦ୍ଧି, ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଓ କାନ୍ତିର ସିଦ୍ଧି ମିଳେ।

Verse 157

सितां केवलवाक्सिद्ध्यै लक्ष्म्यै हेमप्रभामपि । धूमाभां वैरिविद्विष्ट्यै मृतये निग्रहाय च ॥ १५७ ॥

ଶ୍ୱେତ ରୂପ କେବଳ ବାକ୍-ସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ। ହେମପ୍ରଭା ରୂପ ଲକ୍ଷ୍ମୀ-ସମୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ସ୍ମରଣୀୟ। ଧୂମବର୍ଣ୍ଣ ରୂପ ଶତ୍ରୁନିଗ୍ରହ, ମୃତ୍ୟୁକର୍ମ ଓ ନିୟମନ (ନିଗ୍ରହ) ପାଇଁ ଜପ୍ୟ।

Verse 158

नीलां च मूकीकरणे स्मरेत्तत्तदपेक्षया । इत्येषा दशमी नित्या प्रोक्ता ते कुलसुन्दरी ॥ १५८ ॥

କାହାକୁ ମୂକ କରିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ, ସେହି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଭାବ ସହ ନୀଳା ରୂପକୁ ସ୍ମରଣ କରିବା ଉଚିତ। ହେ କୁଲସୁନ୍ଦରୀ, ଏଭଳି ନିତ୍ୟ ‘ଦଶମୀ’ ରୂପ ତୋତେ କୁହାଗଲା।

Verse 159

नित्यानित्यां तु दशमीं त्रिकुटां वच्मि सांप्रतम् । हंसश्च हृत्प्राणरसादाहकर्णैः समन्वितः ॥ १५९ ॥

ଏବେ ମୁଁ ଦଶମୀର ବର୍ଣ୍ଣନା କରୁଛି—ଏହା ନିତ୍ୟ ଓ ଅନିତ୍ୟ, ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଏବଂ ‘ତ୍ରିକୁଟା’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏହା ‘ହଂସ’ ସହ ଯୁକ୍ତ; ହୃଦୟ, ପ୍ରାଣ, ରସ, ଦାହ (ତାପ) ଓ କର୍ଣ୍ଣ ସହ ସମନ୍ୱିତ।

Verse 160

विद्यया कुलसुंदर्या योजितः संप्रदायतः । नित्यानित्यत्रिवर्णेयं ष़ड्भिः कूटाक्षरैर्युता ॥ १६० ॥

ଏହି ଉପଦେଶ ‘କୁଲସୁନ୍ଦରୀ’ ନାମକ ମଙ୍ଗଳମୟ ବିଦ୍ୟା ସହ ଯୁକ୍ତ ଏବଂ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ-ପରମ୍ପରା ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥାପିତ। ନିତ୍ୟ-ଅନିତ୍ୟ ଭେଦ ସହ ଏହାକୁ ତ୍ରିବିଧ ରୂପରେ ବୁଝିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ଏହା ଛଅ କୂଟାକ୍ଷରରେ ଯୁକ୍ତ।

Verse 161

प्रतिलोमादिभी रूपैर्द्विसप्ततिभिदा मता । यस्या भजनतः सिद्धो नरः स्यात्खेचरः सुखी ॥ १६१ ॥

‘ପ୍ରତିଲୋମ’ ଆଦି ରୂପ ହେତୁ ଏହା ଦ୍ୱିସପ୍ତତି—ବହାତ୍ତର ଭେଦରେ ବିଭକ୍ତ ବୋଲି ମନାଯାଏ। ଏହାର ଭଜନ କଲେ ସାଧକ ସିଦ୍ଧ ହୋଇ ସୁଖୀ ‘ଖେଚର’—ଆକାଶଗାମୀ—ହୁଏ।

Verse 162

निग्रहानुग्रहौ कर्तुं क्षमः स्याद्भुवनत्रये । दीर्घस्वरसमेताभ्यां हंसहृभ्द्यां षडंगकम् ॥ १६२ ॥

ସେ ତ୍ରିଭୁବନରେ ନିଗ୍ରହ ଓ ଅନୁଗ୍ରହ—ଦୁହେଁ କରିବାକୁ ସମର୍ଥ ହୁଏ। ଦୀର୍ଘସ୍ୱରସହ “ହଂସ” ଓ “ହୃଭ୍” ଏହି ଦୁଇ ଅକ୍ଷରର ସଂଯୋଗରେ ଷଡ଼ଙ୍ଗକର ସଙ୍କେତ ଦିଆଯାଏ॥

Verse 163

भ्रूमध्ये कण्ठहृन्नाभिगुह्याधारेषु च क्रमात् । विद्याक्षराणि क्रमशो न्यसेद्विंदुयुतानि च ॥ १६३ ॥

ଭ୍ରୂମଧ୍ୟ, କଣ୍ଠ, ହୃଦୟ, ନାଭି, ଗୁହ୍ୟସ୍ଥାନ ଓ ଆଧାର—ଏହି ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକରେ କ୍ରମାନୁସାରେ ବିନ୍ଦୁସହିତ ବିଦ୍ୟାକ୍ଷରମାନଙ୍କୁ ନ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ॥

Verse 164

व्यापकं च समस्तेन विधाय विधिना पुनः । ध्यायेत्समस्तसंपत्तिहेतोः सर्वात्मिकां शिवाम् ॥ १६४ ॥

ପୁନଃ ବିଧିଅନୁସାରେ ସମଗ୍ର କ୍ରିୟାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି—ସମସ୍ତ ସମ୍ପତ୍ତି ଓ ସିଦ୍ଧିର ହେତୁ, ସର୍ବାତ୍ମିକା ସର୍ବବ୍ୟାପିଣୀ ଶିବାଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ॥

Verse 165

उद्यद्भास्करबिंबाभां माणिक्यमुकुटोज्ज्वलाम् । पद्मरागकृताकल्पामरुणांशुकधारिणीम् ॥ १६५ ॥

ସେ ଉଦୟମାନ ସୂର୍ଯ୍ୟବିମ୍ବ ପରି ଦୀପ୍ତିମୟୀ, ମାଣିକ୍ୟମୁକୁଟରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ; ପଦ୍ମରାଗ ରତ୍ନର ଆଭୂଷଣରେ ଅଲଙ୍କୃତ ଓ ଅରୁଣ ବସ୍ତ୍ରଧାରିଣୀ ଥିଲେ॥

Verse 166

चारुस्मितलसद्वक्त्रषट्सरोजविराजिताम् । प्रतिवक्त्रं त्रिनयनां भुजैर्द्वादशभिर्युताम् ॥ १६६ ॥

ମଧୁର ସ୍ମିତରେ ଦୀପ୍ତ ମୁଖମଣ୍ଡଳ ସହ ସେ ଛଅଟି ପଦ୍ମସଦୃଶ ମୁଖରେ ବିରାଜିତା। ପ୍ରତ୍ୟେକ ମୁଖରେ ତିନି ନୟନ ଥିଲା ଏବଂ ସେ ଦ୍ୱାଦଶ ଭୁଜାଯୁକ୍ତା ଥିଲେ॥

Verse 167

पाशाक्षगुणपुंड्रेक्षुचापखेटत्रिशूलकान् । करैर्वामैर्दधानां च अङ्कुशं पुस्तकं तथा ॥ १६७ ॥

ବାମ ହସ୍ତଗୁଡ଼ିକରେ ପାଶ, ପାଶା, ଧନୁର୍ଜ୍ୟା, ବୈଷ୍ଣବ ପୁଣ୍ଡ୍ରଚିହ୍ନ, ଇକ୍ଷୁଧନୁ, ଖଡ୍ଗ ଓ ତ୍ରିଶୂଳ ଧାରଣ କରି, ଅଙ୍କୁଶ ଏବଂ ପୁସ୍ତକ ମଧ୍ୟ ବହନ କରୁଥିବା ଦେବୀଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କର।

Verse 168

पुष्पेषुमंबुजं चैव नृकपालाभये तथा । दधानां दक्षिणैर्हस्तैर्ध्यायेद्देवीमनन्यधीः ॥ १६८ ॥

ଅନନ୍ୟ ଏକାଗ୍ର ଚିତ୍ତରେ, ଦକ୍ଷିଣ ହସ୍ତଗୁଡ଼ିକରେ ପୁଷ୍ପବାଣ, ପଦ୍ମ, ନରକପାଳ ଏବଂ ଅଭୟମୁଦ୍ରା ଧାରଣ କରୁଥିବା ଦେବୀଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 169

इत्येषैकादशी प्रोक्ता द्वादशीं श्रृणु नारद । त्वरितोयांत्यमाद्यं स्याद्युतिदोहचरस्वयुक् ॥ १६९ ॥

ଏପରି ଏକାଦଶୀ ବ୍ରତ ବିଧି କୁହାଗଲା। ଏବେ, ହେ ନାରଦ, ଦ୍ୱାଦଶୀର ନିୟମ ଶୁଣ—ଯଦି ସମାପନରେ ତ୍ୱରା ଥାଏ, ତେବେ ବିଧିପୂର୍ବକ ଦାନ-ଅର୍ପଣ ଆଦି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଆଚାର ସହିତ ସମାପନକର୍ମ ପ୍ରଥମେ ଆରମ୍ଭ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 170

हृञ्च दाहक्ष्मास्वयुतं वज्रेशीपञ्चमं तथा । मरुत्स्वयुक्तो मध्याढ्यो दशम्याः परतः पुनः ॥ १७० ॥

‘ହୃଞ୍’ ବୀଜକୁ ‘ଦାହ’ ଓ ‘କ୍ଷ୍ମା’ ସହ ବିଧିମତେ ଯୋଗ କର; ପଞ୍ଚମଟି ‘ବଜ୍ରେଶୀ’। ପରେ ‘ମରୁତ୍’ ସହ ଯୁକ୍ତ କରି ମଧ୍ୟରେ ସ୍ଥାପନ କର; ଏବଂ ପୁନଃ ‘ଦଶମୀ’ ପରେ ରଖ।

Verse 171

भूमी रसाक्ष्मास्वयुता वज्रेशीत्यष्टमः क्रमात् । षडक्षराणि त्वरिता तृतीयं तदनंतरम् ॥ १७१ ॥

କ୍ରମାନୁସାରେ ଅଷ୍ଟମଟି—‘ଭୂମୀ, ରସା, କ୍ଷ୍ମା’ ‘ସ୍ୱ’ ସହିତ ଯୁକ୍ତ, ଏବଂ ‘ବଜ୍ରେଶୀ’। ତାପରେ ‘ତ୍ୱରିତା’ ନାମକ ଷଡକ୍ଷରୀ ମନ୍ତ୍ର କୁହାଯାଇଛି; ତାହା ପରେ ସହସା ତୃତୀୟଟି ଆସେ।

Verse 172

द्युतिर्दाहचरस्वेन अस्या आद्यमनन्तरम् । उक्ता नीलपताकाख्या नित्या सप्तदशाक्षरी ॥ १७२ ॥

ଏହା ପରେ ସତ୍ୱର ପ୍ରଥମ ପଦ ‘ଦ୍ୟୁତି’ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ପରେ ‘ଦାହଚରସ୍ୱେନ’। ଏହା ‘ନୀଳପତାକା’ ନାମକ ନିତ୍ୟ ସପ୍ତଦଶାକ୍ଷରୀ ମନ୍ତ୍ର।

Verse 173

द्विद्विपक्षाक्षिषड्वर्णैर्मंत्रोत्थैरंगकल्पनम् । श्रोत्रादिनासायुगले वाचि कण्ठे हृदि क्रमात् ॥ १७३ ॥

ମନ୍ତ୍ରଜନିତ ଅକ୍ଷର—ଦୁଇ, ଦୁଇ, ପକ୍ଷ, ଚକ୍ଷୁ ଓ ଛଅ ବର୍ଣ୍ଣ—ଦ୍ୱାରା ଅଙ୍ଗ-କଳ୍ପନା (ନ୍ୟାସ) କରିବା ଉଚିତ। କ୍ରମେ: କାନରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ପରେ ଯୁଗଳ ନାସାରନ୍ଧ୍ର, ତାପରେ ବାକ୍/ମୁଖ, କଣ୍ଠ ଏବଂ ଶେଷରେ ହୃଦୟ।

Verse 174

नाभावाधारकेऽथापि पादसंधिषु च क्रमात् । मन्त्राक्षराणि क्रमशो न्यसेत्सप्तदशापि च ॥ १७४ ॥

ତାପରେ ନାଭିର ଆଧାର-ସ୍ଥାନରେ ଏବଂ କ୍ରମେ ପାଦସନ୍ଧିଗୁଡ଼ିକରେ ମଧ୍ୟ ମନ୍ତ୍ରାକ୍ଷରଗୁଡ଼ିକୁ ପର୍ଯ୍ୟାୟକ୍ରମେ ନ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ—ସମସ୍ତ ସପ୍ତଦଶ ଅକ୍ଷର।

Verse 175

व्यापकं च समस्तेन विदध्याञ्च यथाविधि । इन्द्रनीलनिभां भास्वन्मणिमौलिविराजिताम् ॥ १७५ ॥

ଏବଂ ବିଧିଅନୁସାରେ ସମଗ୍ର ଭାବେ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ରୂପକୁ ଗଢ଼ି/ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ—ଇନ୍ଦ୍ରନୀଳ ସଦୃଶ ଗାଢ଼ ନୀଳ, ଦୀପ୍ତିମାନ, ଏବଂ ଜ୍ଵଳନ୍ତ ମଣିମୌଳିରେ ବିରାଜିତ।

Verse 176

पञ्चवक्त्रां त्रिनयनामरुणांशुकधारिणीम् । दशहस्तां लसन्मुक्तामण्याभरणमंडिताम् ॥ १७६ ॥

ସେହି ଦେବୀଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ—ପଞ୍ଚବକ୍ତ୍ରା, ତ୍ରିନୟନା, ଅରୁଣ ବସ୍ତ୍ରଧାରିଣୀ; ଦଶହସ୍ତା, ଏବଂ ଦୀପ୍ତ ମୁକ୍ତା-ମଣି ଆଭୂଷଣରେ ମଣ୍ଡିତ।

Verse 177

रत्नस्तबकसंपन्नदेहां चारुस्मिताननाम् । पाशं पताकां चर्मापि शार्ङ्गचापं वरं करैः ॥ १७७ ॥

ରତ୍ନଗୁଚ୍ଛରେ ଅଲଙ୍କୃତ ଦେହ ଓ ମନୋହର ସ୍ମିତମୟ ମୁଖବିଶିଷ୍ଟା ଦେବୀ—ହସ୍ତରେ ପାଶ, ପତାକା, ଚର୍ମଢାଳ ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶାର୍ଙ୍ଗ ଧନୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି।

Verse 178

दधानां वामपार्श्वस्थैः सर्वाभरणभूषितैः । अंकुशे च तथा शर्क्ति खङ्गं बाणं तथाभयम् ॥ १७८ ॥

ସମସ୍ତ ଆଭରଣରେ ଭୂଷିତା, ବାମପାର୍ଶ୍ୱସ୍ଥ ସହଚରୀ ଶକ୍ତିମାନଙ୍କ ସହ ଦେବୀ—ଅଙ୍କୁଶ, ଶକ୍ତି, ଖଡ୍ଗ, ବାଣ ଏବଂ ଅଭୟମୁଦ୍ରା ଧାରଣ କରନ୍ତି।

Verse 179

दधानां दक्षिणैर्हस्तैरासीनां पद्मविष्टरे । स्वाकारवर्णवेषास्यपाण्यायुधविभूषणैः ॥ १७९ ॥

ପଦ୍ମବିଷ୍ଟରେ ଆସୀନା ଦେବୀ ଦକ୍ଷିଣ ହସ୍ତଦ୍ୱାରା ଶୁଭ ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି; ନିଜ ସ୍ୱରୂପ—ବର୍ଣ୍ଣ, ବେଶ, ମୁଖ, ହସ୍ତ, ଆୟୁଧ ଓ ଆଭରଣ—ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ଭାବେ ଦୀପ୍ତିମାନ।

Verse 180

शक्तिवृन्दैर्वृतां ध्यायेद्देवीं नित्यार्चनक्रमे । त्रिषट्कोणयुतं पद्ममष्टपत्रं ततो बहिः ॥ १८० ॥

ନିତ୍ୟାର୍ଚ୍ଚନ କ୍ରମରେ ଶକ୍ତିବୃନ୍ଦଦ୍ୱାରା ପରିବୃତ ଦେବୀଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ; ଏବଂ (ଯନ୍ତ୍ରରେ) ଦୁଇ ତ୍ରିକୋଣରେ ଗଠିତ ଷଟ୍କୋଣଯୁକ୍ତ ପଦ୍ମ, ତାହାର ବାହାରେ ଅଷ୍ଟଦଳ କମଳ ଭାବନା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 181

अष्टास्रं भूपुरद्वन्द्वावृतं तत्पुरयुग्मकम् । चतुर्द्वारयुतं दिक्षु शाखाभिश्च समन्वितम् ॥ १८१ ॥

ଏହା ଅଷ୍ଟକୋଣାକାର, ଭୂପୁରର ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱଦ୍ୱାରା ଆବୃତ; ତାହାର ଭିତରେ ପୁରର ଯୁଗ୍ମ ଅଛି; ଦିଗମାନଙ୍କରେ ଚାରି ଦ୍ୱାରଯୁକ୍ତ ଏବଂ ଶାଖା-ପ୍ରସାରରେ ସମନ୍ୱିତ।

Verse 182

कृत्वा नामावृतां शक्तिं गणैस्तत्रार्चयेच्छिवाम् । एषा ते द्वादशी नित्या प्रोक्ता नीलपताकिनी ॥ १८२ ॥

ନାମମାଳାରେ ଆବୃତ ଶକ୍ତି ରଚି, ସେଠାରେ ଗଣମାନଙ୍କ ସହିତ ଶିବାଦେବୀଙ୍କୁ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରିବା ଉଚିତ। ଏହିଟି ତୁମ ପାଇଁ ନିତ୍ୟ ଦ୍ୱାଦଶୀ ବ୍ରତ—‘ନୀଳପତାକିନୀ’ ନାମରେ ପ୍ରକାଶିତ।

Verse 183

समरे विजयं खङ्गपादुकांजनसिद्धिदा । वेतालयक्षिणीचेटपिशाचादिप्रसाधिनी ॥ १८३ ॥

ସେ ସମରରେ ବିଜୟ ଦିଅନ୍ତି; ଖଡ୍ଗ, ପାଦୁକା, ଅଞ୍ଜନ ଆଦି ସିଦ୍ଧି ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି; ଏବଂ ବେତାଳ, ଯକ୍ଷିଣୀ, ଚେଟକ-ସେବକ, ପିଶାଚ ଆଦିଙ୍କୁ ବଶ କରନ୍ତି।

Verse 184

निधानबिलसिद्धान्नसाधिनी कामचोदिता । अथ त्रयोदेशीं नित्यां वक्ष्यामि श्रृणु नारद ॥ १८४ ॥

କାମନାରେ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ ସେ ନିଧି-ଗୁହାରୁ ଲଭ୍ୟ ସିଦ୍ଧ-ଅନ୍ନକୁ ସାଧନ କରୁଥିବା ହେଲେ। ଏବେ ମୁଁ ନିତ୍ୟ ତ୍ରୟୋଦଶୀ ବ୍ରତ କହିବି; ଶୁଣ, ହେ ନାରଦ।

Verse 185

रसो नभस्तथा दाहो व्याप्तक्ष्मावनपूर्विका । खेन युक्ता भवेन्नित्या विजयैकाक्षरा मुने ॥ १८५ ॥

‘ରସ’, ‘ନଭଃ’, ‘ଦାହ’, ଏବଂ ‘ବ୍ୟାପ୍ତ’, ‘କ୍ଷ୍ମା’, ‘ବନ’ ଆଦିରୁ ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା କ୍ରମ—ଏସବୁ ‘ଖ’ ସହ ଯୁକ୍ତ ହେଲେ, ହେ ମୁନି, ନିତ୍ୟ ଏକାକ୍ଷରୀ ‘ବିଜୟା’ ହୁଏ।

Verse 186

विद्याया व्यंजनैर्दीर्घस्वरयुक्तैश्चतुष्टयम् । शेषाभ्यां च द्वयं कुर्यात्षडंगानि करांगयोः ॥ १८६ ॥

ଏହି ବିଦ୍ୟା ପାଇଁ ଦୀର୍ଘସ୍ୱରଯୁକ୍ତ ବ୍ୟଞ୍ଜନ ଦ୍ୱାରା ଚାରିଟିର ଏକ ସମୁହ କରିବା ଉଚିତ; ଅବଶିଷ୍ଟ ଦୁଇଟିରେ ଏକ ଯୁଗ୍ମ କରି—ଏଭଳି କରାଙ୍ଗରେ ଷଡ଼ଙ୍ଗ-ନ୍ୟାସ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 187

ज्ञानेंद्रियेषु श्रोत्रादिष्वथ चित्ते च विन्यसेत् । अक्षराणि क्रमाद्बिन्दुयुतान्यन्यत्तु पूर्ववत् ॥ १८७ ॥

ଶ୍ରୋତ୍ରାଦି ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କରେ ଏବଂ ଚିତ୍ତରେ ମଧ୍ୟ କ୍ରମକ୍ରମେ ଅକ୍ଷର-ନ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ। ବିନ୍ଦୁଯୁକ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣଗୁଡ଼ିକୁ ଅନୁକ୍ରମେ ସ୍ଥାପନ କରି, ଶେଷଟି ପୂର୍ବବତ୍ କରିବା।

Verse 188

पञ्च वक्त्रां दशभुजां प्रतिवक्त्रं त्रिलोचनाम् । भास्वन्मुकुटविन्यासचन्द्रलेखाविराजिताम् ॥ १८८ ॥

ସେ ପଞ୍ଚବକ୍ତ୍ରା ଓ ଦଶଭୁଜା; ପ୍ରତ୍ୟେକ ମୁଖରେ ତ୍ରିନୟନା। ଭାସ୍ୱର ମୁକୁଟ-ବିନ୍ୟାସ ଏବଂ ଚନ୍ଦ୍ରଲେଖା-ଆଭୂଷଣରେ ସେ ବିରାଜିତା।

Verse 189

सर्वाभरणसंयुक्तां पीतांबरसमुज्ज्वलाम् । उद्यद्भास्वद्बिंबतुल्यदेहकांतिं शुचिस्मिताम् ॥ १८९ ॥

ସେ ସମସ୍ତ ଆଭରଣରେ ସଂଯୁକ୍ତା, ପୀତାମ୍ବରରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳା। ଉଦୟମାନ ଦୀପ୍ତ ବିମ୍ବ ସଦୃଶ ଦେହକାନ୍ତି ଧାରିଣୀ, ଶୁଚି ସ୍ମିତା।

Verse 190

शंखं पाशं खेटचापौ कह्लारं वामबाहुभिः । चक्रं तथांकुशं खङ्गं सायकं मातुलुं गकम् ॥ १९० ॥

ବାମ ହସ୍ତମାନଙ୍କରେ ଶଙ୍ଖ, ପାଶ, ଖେଟ (ଢାଳ) ଓ ଚାପ (ଧନୁ), ଏବଂ କହ୍ଲାର (ପଦ୍ମ) ଧାରଣ କରନ୍ତି। ତଥା ଚକ୍ର, ଅଙ୍କୁଶ, ଖଡ୍ଗ, ସାୟକ (ବାଣ) ଓ ମାତୁଲୁଙ୍ଗ (ବୀଜପୁର) ମଧ୍ୟ ଧାରଣ କରନ୍ତି।

Verse 191

दधानां दक्षिणैर्हस्तैः प्रयोगे भीमदर्शनाम् । उपासनेति सौम्यां च सिंहोपरि कृतासनाम् ॥ १९१ ॥

ଦକ୍ଷିଣ ହସ୍ତମାନଙ୍କରେ ଧାରଣ କରୁଥିବା ରୂପରେ, ପ୍ରୟୋଗରେ ତାଙ୍କୁ ଭୀମଦର୍ଶନା ଭାବେ ଭାବିବା। କିନ୍ତୁ ଉପାସନାରେ ତାଙ୍କୁ ସୌମ୍ୟା, ସିଂହ ଉପରେ ଆସନସ୍ଥା ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରିବା।

Verse 192

व्याघ्रारूढाभिरभितः शक्तिभिः परिवारिताम् । समरे पूजनेऽन्येषु प्रयोगेषु सुखासनाम् ॥ १९२ ॥

ସେ ଦେବୀ ସବୁଦିଗରୁ ବ୍ୟାଘ୍ରାରୂଢ ଶକ୍ତିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରିବେଷ୍ଟିତା; ସମର, ପୂଜା ଓ ଅନ୍ୟ କର୍ମପ୍ରୟୋଗରେ ତାଙ୍କୁ ସୁଖାସନସ୍ଥା ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 193

शक्तयश्चापि पूजायां सुखासनसमन्विताः । सर्वा देव्याः समाकारमुखपाण्यायुधा अपि ॥ १९३ ॥

ପୂଜାବିଧିରେ ଶକ୍ତିମାନେ ମଧ୍ୟ ସୁଖାସନସମନ୍ୱିତା ଭାବେ କଳ୍ପନୀୟ; ସେ ସମସ୍ତ ଦେବୀ ସମରୂପ—ସମାନ ମୁଖ, ହସ୍ତ ଓ ଆୟୁଧଧାରିଣୀ—ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 194

चतुरस्रद्वयं कृत्वा चतुर्द्वारोपशोभितम् । शाखष्टकसमोपेतं तत्र प्राग्वत्समर्चयेत् ॥ १९४ ॥

ଦୁଇଟି ଚତୁରସ୍ର ମଣ୍ଡଳ କରି, ଚାରି ଦ୍ୱାରରେ ଶୋଭିତ ଓ ଅଷ୍ଟଶାଖାଯୁକ୍ତ କରି; ସେଠାରେ ପୂର୍ବମୁଖୀ ବତ୍ସକୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ସମ୍ୟକ୍ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 195

तदंतर्वृतयुग्मांतरष्टकोणं विधाय तु । तदंतश्च तथा पद्मं षोडशच्छदसंयुतम् ॥ १९५ ॥

ତାପରେ ସେ ଯୁଗ୍ମ ବୃତ୍ତମଧ୍ୟସ୍ଥ ଅନ୍ତରାଳରେ ଅଷ୍ଟକୋଣ ରଚି; ତାହାର ଭିତରେ ପୁନଃ ଷୋଡଶଦଳସଂଯୁକ୍ତ ପଦ୍ମ ମଧ୍ୟ ତଦ୍ରୂପ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 196

तथैवाष्टच्छद पद्मं विधायावाह्य तत्र ताम् । तत्तच्छक्त्या वृतां सम्यगुपचारैस्तथार्चयेत् ॥ १९६ ॥

ସେହିପରି ଅଷ୍ଟଦଳ ପଦ୍ମ ରଚି ସେଠାରେ ତାଙ୍କୁ ଆବାହନ କରିବା ଉଚିତ; ପରେ ତତ୍ତତ୍ ଶକ୍ତିଦ୍ୱାରା ପରିବୃତ ଦେବୀଙ୍କୁ ଯଥୋଚିତ ଉପଚାରରେ ସମ୍ୟକ୍ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 197

एषा त्रiयोदशी प्रोक्ता वादेयुद्धे जयप्रदा । चतुर्दशीं प्रवक्ष्येऽथ नित्यां वै सर्वमंगलाम् ॥ १९७ ॥

ଏହି ତ୍ରୟୋଦଶୀ ବାଦ-ବିବାଦ ଯୁଦ୍ଧରେ ଜୟଦାୟିନୀ ବୋଲି କୁହାଗଲା। ଏବେ ମୁଁ ନିତ୍ୟ ପାଳନୀୟ, ସର୍ବମଙ୍ଗଳମୟୀ ଚତୁର୍ଦଶୀକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି।

Verse 198

हृदंबुवनयुक्तं खं नित्या स्यात्सर्वमंगला ॥ १९८ ॥

‘ହୃତ୍’ (ହୃଦୟ), ‘ଅମ୍ବୁ’ (ଜଳ) ଓ ‘ବନ’ ସହ ଯୁକ୍ତ ‘ଖ’ ଅକ୍ଷର ନିତ୍ୟ ସର୍ବମଙ୍ଗଳର ହେତୁ ହେଉ।

Verse 199

एकाक्षर्यनया सिद्धो जायते खेचरः क्षणात् । षड्दीर्घाढ्यां मूलविद्यां षडंगेषु प्रविन्यसेत् ॥ १९९ ॥

ଏହି ଏକାକ୍ଷରୀ ପଦ୍ଧତିରେ ସାଧକ କ୍ଷଣମାତ୍ରେ ସିଦ୍ଧ ହୋଇ ‘ଖେଚର’ ହୁଏ। ପରେ ଷଡ୍ଦୀର୍ଘସ୍ୱରଯୁକ୍ତ ମୂଳବିଦ୍ୟାକୁ ଷଡଙ୍ଗରେ ନ୍ୟାସ କରିବ।

Verse 200

तां नित्यां जातरूपाभां मुक्तामाणिक्यभूषणाम् । माणिक्यमुकुटां नेत्रद्वयप्रेंखद्दयापराम् ॥ २०० ॥

ମୁଁ ସେହି ନିତ୍ୟା ଦେବୀଙ୍କୁ ଦେଖିଲି—ଶୁଦ୍ଧ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପରି ଦୀପ୍ତିମତୀ, ମୁକ୍ତା ଓ ମାଣିକ୍ୟ ଭୂଷଣରେ ଭୂଷିତା, ମାଣିକ୍ୟମୁକୁଟଧାରିଣୀ, ପରମ ଦୟାମୟୀ; ତାଙ୍କ ଦୁଇ ନୟନ ସ୍ନେହର ଲୟରେ ମୃଦୁ ଭାବେ ଡୋଳୁଥିଲା।