Sanatkumāra’s Bhāgavata Tantra: Tattvas, Māyā-Bonds, Embodiment, and the Necessity of Dīkṣā

Verse 1

शौनक उवाच । सूत साधो चिरं जीव सर्वशास्त्रविशारदः । यत्त्वया पायिता विद्वन्वयं कृष्णकथामृतम् ॥ १ ॥

ଶୌନକ କହିଲେ—ହେ ସାଧୁ ସୂତ! ତୁମେ ଦୀର୍ଘାୟୁ ହେଉ, ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ। ହେ ବିଦ୍ୱାନ, ତୁମେ ଆମକୁ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣକଥାମୃତ ପାନ କରାଇଛ।

Verse 2

श्रुत्वा तु मोक्षधर्मान्वै नारदो भगवत्प्रियः । सनंदनमुखोद्गीतान्किं पप्रच्छं ततः परम् ॥ २ ॥

ସନନ୍ଦନଙ୍କ ମୁଖରୁ ଗାୟିତ ମୋକ୍ଷଧର୍ମ ଶୁଣି, ଭଗବାନଙ୍କ ପ୍ରିୟ ନାରଦ ତାପରେ କ’ଣ ପଚାରିଲେ?

Verse 3

मानसा ब्रह्मणः पुत्राः सनकाद्या मुनीश्वराः । चरंति लोकानन्तसिद्धा लोकोद्धरणतत्पराः ॥ ३ ॥

ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମାନସପୁତ୍ର—ସନକ ଆଦି ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ—ଅନନ୍ତ ସିଦ୍ଧିରେ ସମ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟରେ ବିଚରଣ କରନ୍ତି ଏବଂ ଜୀବମାନଙ୍କ ଉଦ୍ଧାରରେ ତତ୍ପର ରହନ୍ତି।

Verse 4

नारदोऽपि महाभाग नित्यं कृष्णपरायणः । तेषां समागमे भद्रा का कथा लोकपावनी ॥ ४ ॥

ହେ ମହାଭାଗ! ନାରଦ ମଧ୍ୟ ନିତ୍ୟ କୃଷ୍ଣପରାୟଣ। ହେ ଭଦ୍ରେ, ସେହି ମୁନିମାନଙ୍କ ସମାଗମରେ ଲୋକପାବନୀ କେଉଁ କଥା କୁହାଯାଏ?

Verse 5

सूत उवाच । साधु पृष्टं महाभाग त्वया लोकोपकारिणा । कथयिष्यामि तत्सर्वं यत्पृष्ट नारदर्षिणा ॥ ५ ॥

ସୂତ କହିଲେ—ହେ ମହାଭାଗ! ଲୋକହିତକାମୀ ହୋଇ ତୁମେ ଉତ୍ତମ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛ। ନାରଦ ଋଷି ଯାହା ପଚାରିଥିଲେ, ସେ ସବୁ ମୁଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କହିବି।

Verse 6

श्रुत्वा सनंदनप्रोक्तान्मोक्षधर्मान्सनातनान् । नारदो भार्गवश्रेष्ठ पुनः पप्रच्छ तान्मुनीन् ॥ ६ ॥

ସନନ୍ଦନ କହିଥିବା ସନାତନ ମୋକ୍ଷଧର୍ମ ଶୁଣି, ହେ ଭାର୍ଗବଶ୍ରେଷ୍ଠ, ନାରଦ ପୁନର୍ବାର ସେହି ମୁନିମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।

Verse 7

नारद उवाच । सर्वदेवेश्वरो विष्णुर्वेदे तंत्रे च कीर्तितः । समाराध्यः स एवात्र सर्वैः सर्वार्थकांक्षिभिः ॥ ७ ॥

ନାରଦ କହିଲେ—ସମସ୍ତ ଦେବଙ୍କ ଈଶ୍ୱର ବିଷ୍ଣୁ ବେଦ ଓ ତନ୍ତ୍ରରେ କୀର୍ତ୍ତିତ। ତେଣୁ ଏହି ଲୋକରେ ସମସ୍ତ ସଦର୍ଥ ଆକାଂକ୍ଷୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ମାତ୍ର ବିଧିପୂର୍ବକ ଆରାଧନା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 8

कैर्मंत्रैर्भगवान्विष्णुः समाराध्यो मुनीश्वराः । के देवाः पूजनीयाश्च विष्णुपादपरायणैः ॥ ८ ॥

ହେ ମୁନୀଶ୍ୱରମାନେ, କେଉଁ ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସମ୍ୟକ୍ ଆରାଧନା କରିବା ଉଚିତ? ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁପାଦପରାୟଣମାନେ କେଉଁ ଦେବମାନଙ୍କୁ ପୂଜନୀୟ ମାନିବେ?

Verse 9

तंत्रं भागवतं विप्रा गुरुशिष्यप्रयोजकम् । दीक्षणं प्रातराद्यं च कृत्यं स्याद्यत्तदुच्यताम् ॥ ९ ॥

ହେ ବିପ୍ରମାନେ, ଗୁରୁ-ଶିଷ୍ୟ ସମ୍ପର୍କ ଓ ପ୍ରକ୍ରିୟା ସ୍ଥାପନ କରୁଥିବା ଭାଗବତ ତନ୍ତ୍ର—ଅର୍ଥାତ୍ ଦୀକ୍ଷା ଏବଂ ପ୍ରାତଃକାଳାଦି ଆରମ୍ଭ ନିତ୍ୟକୃତ୍ୟ—ଦୟାକରି କହନ୍ତୁ।

Verse 10

यैर्मासैः कर्मभिर्यैर्वा जप्यैर्होमादिभिस्तथा । प्रीयेत परमात्मा वै तद्ब्रूत मम मानदाः ॥ १० ॥

କେଉଁ କେଉଁ ମାସରେ, କେଉଁ କର୍ମଦ୍ୱାରା, କେଉଁ ଜପଦ୍ୱାରା—ଏବଂ ହୋମାଦି ବିଧିଦ୍ୱାରା—ପରମାତ୍ମା ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି, ହେ ମାନଦମାନେ, ତାହା ମୋତେ କହନ୍ତୁ।

Verse 11

सूत उवाच । एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य नारदस्य महात्मनः । सनत्कुमारो भगवानुवाचार्कसमद्युतिः ॥ ११ ॥

ସୂତ କହିଲେ—ମହାତ୍ମା ନାରଦଙ୍କ ଏହି ବଚନ ଶୁଣି, ସୂର୍ଯ୍ୟସମ ଦ୍ୟୁତିମାନ ଭଗବାନ ସନତ୍କୁମାର ଉତ୍ତର ଦେଲେ।

Verse 12

सनत्कुमार उवाच । श्रृणु नारद वक्ष्यामि तंत्रं भागवतं तव । यज्ज्ञात्वाऽमलया भक्त्या साधयेद्विष्णुमव्ययम् ॥ १२ ॥

ସନତ୍କୁମାର କହିଲେ—ହେ ନାରଦ, ଶୁଣ; ମୁଁ ତୁମକୁ ଭାଗବତ ତନ୍ତ୍ର କହିବି। ଏହା ଜାଣି ନିର୍ମଳ ଭକ୍ତିରେ ଅବ୍ୟୟ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସାଧନ କରିପାରିବ।

Verse 13

त्रिपदार्थं चतुष्पादं महातंत्रं प्रचक्षते । भोगमोक्षक्रियाचर्याह्वया पादाः प्रकीर्तिताः ॥ १३ ॥

ମହାତନ୍ତ୍ରକୁ ତ୍ରିପଦାର୍ଥ ଓ ଚତୁଷ୍ପାଦ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଏହାର ପାଦ ‘ଭୋଗ’, ‘ମୋକ୍ଷ’, ‘କ୍ରିୟା’ ଓ ‘ଚର୍ୟା’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।

Verse 14

पादार्थास्तु पशुपतिः पशुपाशास्त्रय एव हि । पतिस्तत्र शिवोह्येको जीवास्तु पशवः स्मृताः ॥ १४ ॥

ମୂଳ ପଦାର୍ଥ ତିନିଟି—ପଶୁପତି, ପଶୁ ଓ ପାଶ। ସେଥିରେ ଏକମାତ୍ର ପତି ଶିବ; ଜୀବମାନେ ‘ପଶୁ’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 15

यावन्मोहादिसंयोगाः स्वरूपाबोधलक्षणाः । तावत्पशुत्वमेतेषां द्वैतवत्पश्य नारद ॥ १५ ॥

ମୋହ ଆଦିର ସଂଯୋଗ—ସ୍ୱରୂପ ଅବୋଧର ଲକ୍ଷଣ—ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହେ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏମାନଙ୍କର ପଶୁତ୍ୱ ରହିଥାଏ। ହେ ନାରଦ, ଏହାକୁ ଦ୍ୱୈତ ଭାବେ ଦେଖ।

Verse 16

पाशाः पंचविधास्त्वेषां प्रत्येकं तेषु लक्षणम् । पशवस्त्रिविधाश्चापि विज्ञाताः कलसंज्ञिकाः ॥ १६ ॥

ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ‘ପାଶ’ ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାର; ପ୍ରତ୍ୟେକର ନିଜସ୍ୱ ଲକ୍ଷଣ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ‘ପଶୁ’ (ଅର୍ପଣ/ଆହୁତି) ମଧ୍ୟ ତିନି ପ୍ରକାର, ‘କଲସ’ ନାମରେ ପରିଚିତ॥

Verse 17

तलपाकलसंज्ञश्च सकलश्चेति नामतः । तत्राद्यो मलसंयुक्तो मलकर्मयुतः परः ॥ १७ ॥

ସେମାନେ ନାମରେ ‘ତଲପାକକଲସଞ୍ଜ୍ଞ’ ଓ ‘ସକଲ’ ବୋଲି ପରିଚିତ। ତାହାରେ ପ୍ରଥମଟି ମଲ (ଅଶୁଦ୍ଧି) ସଂଯୁକ୍ତ, ଦ୍ୱିତୀୟଟି ମଲ-ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ କର୍ମରେ ଯୁକ୍ତ॥

Verse 18

मलमायाकर्मयुतस्तृतीयः परिकीर्तितः । आद्यस्तु द्विविधस्तत्र समासकलुषस्तथा ॥ १८ ॥

ତୃତୀୟଟି ମଲ, ମାୟା ଓ କର୍ମରେ ଯୁକ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। କିନ୍ତୁ ସେହି ଶିକ୍ଷାରେ ପ୍ରଥମଟି ମଧ୍ୟ ଦୁଇ ପ୍ରକାର—‘ସମାସ’ (ମିଶ୍ରିତ) ଏବଂ ସେହିପରି କଲୁଷିତ—ବୋଲି ଉକ୍ତ॥

Verse 19

असमासमलश्चेति द्वितीयोऽपि पुनस्तथा । पक्वापक्वमलेनैव द्विविधः परिकीर्तितः ॥ १९ ॥

ଦ୍ୱିତୀୟଟି ମଧ୍ୟ ‘ଅସମାସ-ମଲ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହା ମଧ୍ୟ ପୁନଃ କେବଳ ‘ପକ୍ୱ’ ଓ ‘ଅପକ୍ୱ’ ମଲ ଭେଦରେ ଦୁଇ ପ୍ରକାର ବୋଲି ଘୋଷିତ॥

Verse 20

शुद्धेऽध्वनि गतावेतौ विज्ञानप्रलयाकलौ । कलादितत्त्वनियतः सकलः पर्यटत्ययम् ॥ २० ॥

ଏହି ଦୁଇ—ବିଜ୍ଞାନ-କଲା ଓ ପ୍ରଳୟ-କଲା—ଶୁଦ୍ଧ ପଥରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, କଲା-ଆଦି ତତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିୟତ ଏହି ‘ସକଲ’ ଜୀବ ସଂସାରେ ପରିଭ୍ରମଣ କରେ॥

Verse 21

कर्मानुगशरीरेषु तत्तद्भुवनगेषु च । पाशाः पंच तथा तत्र प्रथमौ मलकर्मजौ ॥ २१ ॥

କର୍ମାନୁସାରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ଶରୀରମାନଙ୍କରେ ଏବଂ ସେହି ସମ୍ବନ୍ଧିତ ବିଭିନ୍ନ ଲୋକମାନଙ୍କରେ ପାଞ୍ଚଟି ‘ପାଶ’ କୁହାଯାଏ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ପ୍ରଥମ ଦୁଇଟି ମଳ ଓ କର୍ମଜ।

Verse 22

मायेयश्च तिरोधानशक्तिजो बिंदुजः परः । एकोऽप्यनेकशक्तिर्दृक्क्रियाच्छादनकोमलः ॥ २२ ॥

ସେ ମାୟାଜନ୍ୟ, ତିରୋଧାନ-ଶକ୍ତିରୁ ଉଦ୍ଭୂତ, ଏବଂ ବିନ୍ଦୁରୁ ଜନ୍ମିତ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ। ଏକ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ଅନେକ ଶକ୍ତିସମ୍ପନ୍ନ; ଜ୍ଞାନଦୃଷ୍ଟି ଓ କ୍ରିୟାକୁ ସୌମ୍ୟଭାବେ ଆବରଣ କରେ।

Verse 23

तुषकंचुकवद्देहनिमित्तं चात्मनामिह । धर्माधर्मात्मकं कर्म विचित्रफलभोगदम् ॥ २३ ॥

ଏଠାରେ ଦେହଧାରୀ ଆତ୍ମାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଦେହ-ନିମିତ୍ତ କର୍ମ ତୁଷ/ଖୋଲସା ପରି ଆବରଣ ହୁଏ। ଏହା ଧର୍ମ-ଅଧର୍ମ ସ୍ୱଭାବର ଏବଂ ବିଚିତ୍ର ଫଳଭୋଗ ଦେଇଥାଏ।

Verse 24

प्रवाहनित्यं तद्बीजांकुरन्यायेन संस्थितम् । इत्येतौ प्रथमौ चाथ मायेयाद्यान् श्रृणुद्विज ॥ २४ ॥

ଏହା ପ୍ରବାହରୂପେ ନିତ୍ୟ, ବୀଜ-ଅଙ୍କୁର ନ୍ୟାୟରେ ସ୍ଥିତ। ଏହି ଦୁଇଟି ପ୍ରଥମ; ଏବେ, ହେ ଦ୍ୱିଜ, ମାୟାଜନ୍ୟ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଶୁଣ।

Verse 25

सञ्चिदानंदविभवः परमात्मा सनातनः । पतिर्जयति सर्वेषामेको बीजं विभुः परम् ॥ २५ ॥

ସଚ୍ଚିଦାନନ୍ଦ-ବିଭବସ୍ୱରୂପ ସନାତନ ପରମାତ୍ମା ହିଁ ସମସ୍ତଙ୍କ ଏକମାତ୍ର ପତି; ସେଇ ଜୟୀ। ସେଇ ଏକ ବୀଜ (ମୂଳ କାରଣ) ଏବଂ ପରାତ୍ପର ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ପରମ ବିଭୁ।

Verse 26

मनस्यति न चोदेति निवृत्तिं च प्रयच्छति । वर्वर्ति दृक्क्रियारूपं तत्तेजः शांभवं परम् ॥ २६ ॥

ଏହା ମନରେ ଜାଣେ, କିନ୍ତୁ ପ୍ରେରଣା ଦିଏ ନାହିଁ; ଏବଂ ବାହ୍ୟମୁଖ କ୍ରିୟାରୁ ନିବୃତ୍ତି ଦାନ କରେ। ଦୃଷ୍ଟି ଓ କ୍ରିୟାର ରୂପେ ହିଁ ଅବସ୍ଥିତ—ଏହି ପରମ ଶାମ୍ଭବ ତେଜ।

Verse 27

शक्तो मया हरौ भुक्तो पशुगणस्य हि । तच्छक्तिमाद्यामेकांतां विद्रूपाख्यां वदंति हि ॥ २७ ॥

ମୁଁ ଶକ୍ତିପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ ପଶୁଗଣ (ଜୀବସମୂହ) ର ହିତାର୍ଥେ ହରିଙ୍କ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ନିୟୋଜିତ ହେଲି। ସେଇ ଆଦ୍ୟ, ଏକାନ୍ତ ଶକ୍ତିକୁ ‘ବିଦ୍ରୂପା’ ବୋଲି କୁହନ୍ତି।

Verse 28

तया चोज्जृंभितो बिंदुर्दिक्क्रियात्मा शिवाभिधः । अशेषतत्त्वजातस्य कारणं विभुरव्ययम् ॥ २८ ॥

ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବିନ୍ଦୁ ବିସ୍ତାରିତ ହେଲା—ଦିକ୍କ୍ରିୟାତ୍ମକ ସ୍ୱରୂପ ଥିବା ‘ଶିବ’ ନାମରେ ପରିଚିତ। ସେ ହେଉଛନ୍ତି ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱଜାତର ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ଅବ୍ୟୟ କାରଣ।

Verse 29

अस्मिन्निलीना निखिला इच्छायाः शक्तयः स्वकम् । कृत्यं कुर्वंति तेनेदं सर्वानुग्राहकं मुने ॥ २९ ॥

ଏହିଠାରେ ଇଚ୍ଛାଶକ୍ତିର ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ଲୀନ ହୋଇ ନିଜ-ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି। ତେଣୁ, ହେ ମୁନେ, ଏହା ସମସ୍ତଙ୍କର ଅନୁଗ୍ରାହକ ଓ ଆଧାର ହୁଏ।

Verse 30

चिज्जडानुग्रहार्थाय यस्य विश्वं सिसृक्षतः । आद्योन्मेषोऽस्य नादात्मा शांत्यादिभुवनात्मकः ॥ ३० ॥

ଚେତନ ଓ ଜଡ—ଦୁହିଁଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହାର୍ଥେ ଯେତେବେଳେ ସେ ବିଶ୍ୱ ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ତାଙ୍କର ପ୍ରଥମ ଉନ୍ମେଷ ‘ନାଦ’ ସ୍ୱରୂପ—ଶାନ୍ତି ଆଦି ଭୁବନର ରୂପରେ ପ୍ରକଟ ହୁଏ।

Verse 31

तच्छक्तितत्त्वं विप्रेंद्र प्रोक्तं सावयवं परम् । ततो ज्ञानक्रियाशक्त्योस्तथोत्कर्षापकर्षयोः ॥ ३१ ॥

ହେ ବିପ୍ରେନ୍ଦ୍ର! ଅବୟବସହିତ ସେହି ପରମ ଶକ୍ତିତତ୍ତ୍ୱ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଗଲା। ଏବେ ଜ୍ଞାନଶକ୍ତି ଓ କ୍ରିୟାଶକ୍ତି, ତଥା ତାଙ୍କର ଉତ୍କର୍ଷ-ଅପକର୍ଷ (କ୍ରମଭେଦ) କୁହାଯାଏ।

Verse 32

प्रसरश्चाप्यभावेन तत्त्वं चैतत्सदाशिवम् । दृक्शक्तिर्यत्र न्यग्भूता क्रियाशक्तिर्विशिष्यते ॥ ३२ ॥

ପ୍ରସର (ବାହ୍ୟ ବିସ୍ତାର) ନଥିଲେ ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ ‘ସଦାଶିବ’ ନାମରେ ପରିଚିତ। ସେଠାରେ ଦୃକ୍‌ଶକ୍ତି (ଶୁଦ୍ଧ ଦର୍ଶନଶକ୍ତି) ନ୍ୟଗ୍ଭୂତ ହୁଏ, କ୍ରିୟାଶକ୍ତି ପ୍ରଧାନ ହୁଏ।

Verse 33

ईश्वराख्यं तु तत्तत्त्वं प्रोक्तं सर्वार्थकर्तृकम् । यत्र क्रिया हि न्यग्भूता ज्ञानाख्योद्रेकमश्नुते ॥ ३३ ॥

ସେହି ତତ୍ତ୍ୱ ‘ଈଶ୍ୱର-ତତ୍ତ୍ୱ’ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି—ଯାହା ସମସ୍ତ ଲକ୍ଷ୍ୟ ସାଧନକାରୀ କର୍ତ୍ତା। ଯେଠାରେ କ୍ରିୟା ନ୍ୟଗ୍ଭୂତ, ସେଠାରେ ଜ୍ଞାନର ଉଦ୍ରେକ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।

Verse 34

तत्तत्त्वं चैव विद्याख्यं ज्ञानरूपं प्रकाशकम् । नादो बिंदुश्च सकलः सदाख्यं तत्त्वमाश्रितौ ॥ ३४ ॥

ସେହି ତତ୍ତ୍ୱ ‘ବିଦ୍ୟା’ ନାମରେ ପରିଚିତ—ଜ୍ଞାନରୂପ, ପ୍ରକାଶକ ଓ ପ୍ରକାଶନକାରୀ। ନାଦ, ବିନ୍ଦୁ ଓ ସକଳ ‘ସଦା’ ନାମକ ତତ୍ତ୍ୱରେ ଆଶ୍ରିତ।

Verse 35

विद्येशाः पुनरैशं तु मंत्रा विद्याभिधं पुनः । इमानि चैव तत्त्वानि शुद्धाध्वेति प्रकीर्तितम् ॥ ३५ ॥

ପୁନର୍ବାର ‘ବିଦ୍ୟେଶ’ମାନେ ଈଶ-କ୍ଷେତ୍ରସମ୍ବନ୍ଧୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ମନ୍ତ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ ‘ବିଦ୍ୟା’ ନାମରେ ଅଭିହିତ। ଏହି ତତ୍ତ୍ୱମାନେ ‘ଶୁଦ୍ଧାଧ୍ୱା’—ଶୁଦ୍ଧ ପଥ—ବୋଲି ପ୍ରକୀର୍ତିତ।

Verse 36

साक्षान्निमित्तमीशोऽत्रेत्युपादानसबिंदुराट् । पंचानां कालराहित्याक्रमो नास्तीति निश्चितम् ॥ ३६ ॥

ଏଠାରେ ଭଗବାନ ଈଶ୍ୱର ନିଜେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ନିମିତ୍ତ-କାରଣ; ସେହି ସହ ଉପାଦାନ-କାରଣର ମଧ୍ୟ ଅଧିପତି, ମୂଳବିନ୍ଦୁ। ପାଞ୍ଚ ତତ୍ତ୍ୱ କାଳାତୀତ ଥିବାରୁ ସେମାନଙ୍କର କ୍ରମ ନାହିଁ—ଏହା ନିଶ୍ଚିତ।

Verse 37

व्यापारवसतो ह्येषां विहिता खलु कल्पना । तत्त्वं वस्तुत एकं तु शिवाख्यं चित्रशक्तिकम् ॥ ३७ ॥

ଏମାନଙ୍କର ଶ୍ରେଣୀବିଭାଗ ନିଜନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ-ବ୍ୟାପାରକୁ ଆଧାର କରି କଳ୍ପିତ; କିନ୍ତୁ ତତ୍ତ୍ୱତଃ ସତ୍ୟ ଏକମାତ୍ର—‘ଶିବ’ ନାମରେ ପରିଚିତ, ବିଚିତ୍ର ଶକ୍ତିସମ୍ପନ୍ନ।

Verse 38

शक्तं यां वृत्तिभेदात्तुविहिताः खलु कल्पनाः । चिज्जडानुग्रहार्थाय कृत्वा रूपाणि वै प्रभुः ॥ ३८ ॥

ବୃତ୍ତିଭେଦ ହେତୁ ସେହି ଶକ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଏହି କଳ୍ପନାମାନେ ସ୍ଥାପିତ। ପ୍ରଭୁ ଚେତନ ଓ ଜଡ—ଉଭୟଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହାର୍ଥେ ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି।

Verse 39

अनादिमलरुद्धानां कुरुतेऽनुग्रहं चिताम् । मुक्तिं च विश्वेषां स्वव्यापारे समर्थेताम् ॥ ३९ ॥

ଅନାଦି ମଳଦ୍ୱାରା ରୁଦ୍ଧ ଚିତ୍ତମାନଙ୍କୁ ସେ ଅନୁଗ୍ରହ କରନ୍ତି; ଏବଂ ନିଜ ଦିବ୍ୟ ବ୍ୟାପାରଶକ୍ତିରେ ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କୁ ମୁକ୍ତି ଦେବାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମର୍ଥ।

Verse 40

विधत्ते जडवर्गस्य सर्वानुग्राहकः शिवः । शिवसामान्यरूपो हि मोक्षस्तु चिदनुग्रहः ॥ ४० ॥

ସର୍ବାନୁଗ୍ରାହକ ଶିବ ଜଡବର୍ଗର ସମସ୍ତଙ୍କ ଉପରେ ମଧ୍ୟ କୃପା ବିଧାନ କରନ୍ତି। ମୋକ୍ଷ ସାଧାରଣତଃ ଶିବସ୍ୱରୂପ; କିନ୍ତୁ ବିଶେଷତଃ ମୋକ୍ଷ ହେଉଛି ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାର ଅନୁଗ୍ରହ।

Verse 41

सोऽनादित्वात्कर्मणो हि तत्तद्भोगं विना भवेत् । तेनानुग्राहकः शम्भुस्तद्भुक्त्यै प्रभुर्व्ययः ॥ ४१ ॥

କର୍ମ ଅନାଦି ଥିବାରୁ, ତାହାର ଫଳଭୋଗ ବିନା ତାହା ଅବିରତ ରହିଥାନ୍ତା। ତେଣୁ ଅବ୍ୟୟ ପ୍ରଭୁ ଶମ୍ଭୁ କୃପାନୁଗ୍ରାହକ ହୋଇ ଜୀବକୁ କର୍ମଫଳ ଭୋଗ କରାଇ କ୍ଷୟ କରାନ୍ତି।

Verse 42

कुरुते सूक्ष्मकरणभुवनोत्पत्तिमंजसा । कर्त्तोपादानकरणैर्विना कार्ये न दृश्यते ॥ ४२ ॥

ଏହା ସୂକ୍ଷ୍ମ କରଣ ଓ ଭୁବନମାନଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତିକୁ ସହଜରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରେ; କିନ୍ତୁ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟରେ କର୍ତ୍ତା, ଉପାଦାନ ଓ କରଣ ବିନା ତାହା ଘଟେ ବୋଲି ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ।

Verse 43

शक्तयः करणं चात्र मायोपादानमिष्यते । नित्यैका च शिवा शक्त्या ह्यनादिनिधना सती ॥ ४३ ॥

ଏଠାରେ ଶକ୍ତିମାନଙ୍କୁ କରଣ (ସାଧନ) ଭାବେ କୁହାଯାଇଛି ଏବଂ ମାୟାକୁ ଉପାଦାନ କାରଣ ମନାଯାଇଛି। ତଥାପି ଶିବଶକ୍ତି ଏକା ଓ ନିତ୍ୟ—ସତ୍ୟରେ ଅନାଦି ଓ ଅନନ୍ତ।

Verse 44

साधारणी नराणां वै भुवनानां च कारणम् । स्वभावान्मोहजननी स्वचिताजनकर्मभिः ॥ ४४ ॥

ଏହି ଶକ୍ତି ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସାଧାରଣ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଭୁବନରେ କାରଣରୂପେ କାର୍ଯ୍ୟକର। ଏହା ନିଜ ସ୍ୱଭାବରୁ ମୋହ ଜନ୍ମାଏ—ନିଜ ଚିତ୍ତଜ କର୍ମମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା।

Verse 45

विश्वी सूक्ष्मा परा माया विकृतैः परत्तु सा । कर्माण्यावेक्ष्य विद्येशो मायां विक्षोभ्य शक्तिभिः ॥ ४५ ॥

ସେଇ ପରା ମାୟା ବିଶ୍ୱବ୍ୟାପୀ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ; ତଥାପି ପ୍ରକଟ ବିକୃତିମାନଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ଭିନ୍ନ ଅଟେ। ଜୀବମାନଙ୍କ କର୍ମ ଦେଖି ବିଦ୍ୟେଶ୍ୱର ପ୍ରଭୁ ନିଜ ଶକ୍ତିଦ୍ୱାରା ମାୟାକୁ କ୍ଷୋଭିତ କରନ୍ତି।

Verse 46

विधत्ते जीवभोगार्थं वपूंषि करणानि च । सृजत्यादो कालतत्त्वं नानाशक्तिमयी च सा ॥ ४६ ॥

ଜୀବର ଭୋଗ (ସୁଖ-ଦୁଃଖ) ପାଇଁ ସେ ଦେହ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ବିଧାନ କରନ୍ତି; ଏବଂ ଆଦିରେ କାଳତତ୍ତ୍ୱକୁ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି—ସେ ନାନାଶକ୍ତିମୟୀ ଦେବୀ।

Verse 47

भावि भूतं मवञ्चेदं जगत्कलयते लयम् । सूते ह्यनंतरं माया शक्तिं नियमनात्मिकाम् ॥ ४७ ॥

ଏହି ଜଗତ—ଭାବୀ ଓ ଭୂତ ସହିତ—ଲୟ ଦିଗକୁ ଗତି କରେ। ତଦନନ୍ତରେ ମାୟା ନିୟମନସ୍ୱରୂପିଣୀ ଶକ୍ତିକୁ ଜନ୍ମ ଦିଅନ୍ତି।

Verse 48

सर्वं नियमयत्येषा तेनेयं नियतिः स्मृता । अनंतरं च सा माया नित्या विश्वविमोहिनी ॥ ४८ ॥

ସେ ସମସ୍ତକୁ ନିୟମିତ କରନ୍ତି; ତେଣୁ ସେ ‘ନିୟତି’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ଏହା ପରେ ମାୟା—ନିତ୍ୟା, ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱକୁ ମୋହିତ କରୁଥିବା।

Verse 49

अनादिनिधना तत्त्वं कलाख्यं जनयत्यपि । एकतस्तु नृणां येन कलयित्वा मलं ततः ॥ ४९ ॥

ଅନାଦି-ଅନନ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ‘କଲା’ ନାମକ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ମଧ୍ୟ ଜନ୍ମ ଦିଏ; ଯାହାଦ୍ୱାରା ଏକ ପକ୍ଷରେ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ମଳ (ଅଶୁଦ୍ଧି) ମାପି ବଣ୍ଟନ କରାଯାଏ।

Verse 50

कर्तृशक्तिं व्यंजयति तेनेदं तु कलाभिधम् । कालेन च नियत्योपसर्गतां समुपेतया ॥ ५० ॥

ଏହା କର୍ତୃତ୍ୱ-ଶକ୍ତିକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ; ତେଣୁ ଏହା ‘କଲା’ ନାମରେ ପରିଚିତ। ଏହା କାଳ ସହ, ନିୟତିର ଉପସର୍ଗାବସ୍ଥା (ଆବରଣ/ଅଧୀନତା) ପ୍ରାପ୍ତ କରି କାର୍ଯ୍ୟ କରେ।

Verse 51

व्यापारं विदधात्येषा भूपर्यंतं स्वकीयकम् । प्रदर्शनाथ वै पुंसो विषयाणां च सा पुनः ॥ ५१ ॥

ଏହି ଶକ୍ତି ନିଜ ସ୍ୱକୀୟ ବ୍ୟାପାରକୁ ପୃଥିବୀର ସୀମା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତାର କରି ଚାଲାଏ; ପୁନଃ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟବିଷୟ ଦର୍ଶାଇବା ପାଇଁ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହୁଏ।

Verse 52

प्रकाशरूपं विद्याख्यं तत्त्वं सूते कलैव हि । विद्या त्वावरणं भित्वा ज्ञानशक्तेः स्वकर्मणा ॥ ५२ ॥

ପ୍ରକାଶସ୍ୱରୂପ ‘ବିଦ୍ୟା’ ନାମକ ତତ୍ତ୍ୱ ନିଶ୍ଚୟ କଳାକୁ ଜନ୍ମ ଦିଏ; ଏହି ବିଦ୍ୟା ନିଜ କର୍ମଦ୍ୱାରା ଜ୍ଞାନଶକ୍ତିକୁ ଢାକିଥିବା ଆବରଣକୁ ଭେଦି ପ୍ରକାଶ କରେ।

Verse 53

विषयान्दर्शयत्येषात्मनांशाकारणं ह्यतः । करोति भोग्यं यानासौ करणेन परेण वै ॥ ५३ ॥

ଏହି କରଣ ବିଷୟମାନଙ୍କୁ ଦର୍ଶନୀୟ କରେ; ତେଣୁ ଏହାକୁ ଆତ୍ମାର ଅଂଶରୂପ କାରଣ ବୋଲି ଗଣାଯାଏ। ଏବଂ ସେହି ପର କରଣଦ୍ୱାରା ସେମାନଙ୍କୁ ଭୋଗ୍ୟ କରେ।

Verse 54

उद्बुद्धशक्तिः पुरुषः प्रचोद्य महदादिकान् । भोग्ये भोगं च भोक्तारं तत्परं करणं तु सा ॥ ५४ ॥

ପୁରୁଷ ଉଦ୍ବୁଦ୍ଧ ଶକ୍ତି ସହ (ପ୍ରକୃତିକୁ) ପ୍ରଚୋଦିତ କଲେ ମହତ୍ ଆଦି ବିକାର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଭୋଗ୍ୟ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଭୋଗ, ଭୋକ୍ତା ଓ ଭୋଗପରାୟଣ କରଣ ପ୍ରକଟ ହୁଏ—ସେହି କରଣମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ତାହା (ପ୍ରକୃତି) ହିଁ।

Verse 55

भोग्येस्य भोग्यतिर्मासाञ्चिद्व्यक्तिर्भोग उच्यते । सुखादिरूपो विषयाकारा बुद्धिः समासतः ॥ ५५ ॥

ଭୋଗ୍ୟ ବିଷୟ ପ୍ରତି ଚିତ୍‌ର ଯେ ‘ଭୋଗ୍ୟତି’ ରୂପ ପ୍ରକଟିକରଣ, ସେହିଟି ‘ଭୋଗ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସଂକ୍ଷେପରେ, ବିଷୟାକାର ଧାରଣ କରୁଥିବା ବୁଦ୍ଧି ସୁଖାଦି ରୂପେ ପ୍ରକଟ ହେବା ହିଁ ଭୋଗ।

Verse 56

भोग्यं भोक्तुश्च स्वेनैव विद्याख्यं करणं तु तत् । यद्यर्कवत्प्रकाशा धीः कर्मत्वाञ्च तथापि हि ॥ ५६ ॥

ଭୋଗ୍ୟ ବସ୍ତୁ ଓ ଭୋକ୍ତା—ଉଭୟଙ୍କ ପାଇଁ ନିଜ ‘ବିଦ୍ୟା’ ଅର୍ଥାତ୍ ବୁଦ୍ଧି ହିଁ କରଣ। ଧୀ ସୂର୍ଯ୍ୟବତ୍ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, କ୍ରିୟାରୂପେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବାରୁ ଏହାକୁ କର୍ମତତ୍ତ୍ୱ ଭାବେ ଗଣାଯାଏ।

Verse 57

करणांतरसापेक्षा शक्ता ग्राहयितुं च तम् । संबन्धात्कारणाद्यैस्तद्भोगौत्सुक्येन चोदनात् ॥ ५७ ॥

ଅନ୍ୟ ସହାୟକ କରଣମାନଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି ସେ (ଜ୍ଞାନ)ଶକ୍ତି ସେହି ବିଷୟକୁ ଗ୍ରହଣ କରିପାରେ—ସମ୍ବନ୍ଧ ଦ୍ୱାରା, କାରଣାଦି ଦ୍ୱାରା, ଏବଂ ଭୋଗ କରିବାର ଉତ୍ସୁକତାଜନିତ ପ୍ରେରଣା ଦ୍ୱାରା।

Verse 58

तञ्चष्टाफलयोगाञ्च संसिद्धा कर्तृतास्य तु । अकर्तृत्वाभ्युपगमे भोक्तृत्वाख्या वृथास्य तु ॥ ५८ ॥

ତାହାର କର୍ତୃତ୍ୱ ସ୍ୱୀକାର କଲେ ମାତ୍ର ଇଷ୍ଟଫଳ ସହିତ ତାହାର ଯୋଗ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ। କିନ୍ତୁ ଅକର୍ତୃତ୍ୱ ମାନିଲେ, ତାକୁ ‘ଭୋକ୍ତା’ କହିବା ନିରର୍ଥକ ହୋଇଯାଏ।

Verse 59

किं च प्रधानचरितं व्यर्थं सर्वं भवेत्ततः । कर्तृत्वरहिते पुंसि करणाद्यप्रयोजके ॥ ५९ ॥

ଅଧିକ, ଯଦି ପୁରୁଷ କର୍ତୃତ୍ୱରହିତ ହୁଏ ଏବଂ କରଣାଦିର ପ୍ରୟୋଜକ ନୁହେଁ, ତେବେ ପ୍ରଧାନ (ପ୍ରକୃତି)ର ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟଚରିତ୍ର ବ୍ୟର୍ଥ ହୋଇଯିବ।

Verse 60

भोगस्यासंभवस्तस्मात्स एवात्र प्रवर्तकः । करणादिप्रयोक्तॄत्वं विद्ययैवास्य संमतम् ॥ ६० ॥

ଭୋଗ ସ୍ୱୟଂ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ; ତେଣୁ ଏଠାରେ ସେହି (ପୁରୁଷ) ହିଁ ପ୍ରବର୍ତ୍ତକ। ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାଦି କରଣମାନଙ୍କୁ ପ୍ରୟୋଗ କରିବାର କର୍ତୃତ୍ୱ ମଧ୍ୟ ତାହାର ପାଇଁ କେବଳ ବିଦ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ହିଁ ସ୍ୱୀକୃତ।

Verse 61

अनंतरं कलारागं सूते भिद्यंगरूपकम् । येन भोग्याय जनिता भिद्यंगे पुरुषे पुनः ॥ ६१ ॥

ତାପରେ ‘କଳା-ରାଗ’ ନାମକ ଆସକ୍ତି ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ଯାହା ଅଙ୍ଗ ଓ କ୍ରିୟାର ଭେଦରୂପ ଧାରଣ କରେ। ତାହାଦ୍ୱାରା ଭୋଗ୍ୟବିଷୟ ଅନୁଭବ ପାଇଁ ପୁନର୍ବାର ଅଙ୍ଗଭେଦଯୁକ୍ତ ପୁରୁଷ ଜନ୍ମେ।

Verse 62

क्रियाप्रवृत्तिर्भवति तेनेदं रागसंज्ञिकम् । एभिस्तत्त्वैश्च भोक्तृत्वदशायां कलितो यदा ॥ ६२ ॥

କ୍ରିୟାର ପ୍ରବୃତ୍ତି ଆରମ୍ଭ ହେଲେ ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ‘ରାଗ’ (ଆସକ୍ତି) କୁହାଯାଏ। ଏହି ତତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଯେତେବେଳେ ଜୀବ ‘ଭୋକ୍ତୃତ୍ୱ’ ଦଶାରେ ଗଢ଼ାଯାଏ, ସେତେବେଳେ ବନ୍ଧନ ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ।

Verse 63

नित्यस्तदायमात्मा तु लभते पुरुषाभिधाम् । कलैव प्रश्चादव्यक्तं सूते भोग्याय चास्य तु ॥ ६३ ॥

ସେହି ନିତ୍ୟ ଆତ୍ମା ସେହି ଅବସ୍ଥାରେ ‘ପୁରୁଷ’ ନାମରେ ପରିଚିତ ହୁଏ। ପରେ, ଯେନେକି ଏକ କଳା ଦ୍ୱାରା, ଅବ୍ୟକ୍ତ ତାହାର ଭୋଗ ପାଇଁ ଜଗତକୁ ପ୍ରକଟ କରି ତାହାକୁ ତାଙ୍କ ଅନୁଭବର ବିଷୟ କରେ।

Verse 64

सप्तग्रंथिविधानस्य यत्तद्गौणस्यकारणम् । गुणानामविभागोऽत्र ह्याधारे क्ष्मादिभागवत् ॥ ६४ ॥

‘ସପ୍ତ-ଗ୍ରନ୍ଥି’ ନାମକ ଗୌଣ (ଦ୍ୱିତୀୟ) ବିଧାନ କୁହାଯିବାର କାରଣ ଏହି—ଏଠାରେ ଆଧାରରେ ଗୁଣମାନଙ୍କର ପୃଥକ୍ ବିଭାଗ ନାହିଁ; ଯେପରି ଆଧାରଭୂତ ସଂଯୋଗରେ ପୃଥିବୀ ଆଦି ଭାଗ ଏକାକୀ ମିଳେ ନାହିଁ।

Verse 65

आधारोऽपि च यस्तेषां तदव्यक्तं च गीयते । त्रय एव गुणा ह्यषामव्यक्तादेव संभवः ॥ ६५ ॥

ଯାହା ସେମାନଙ୍କର ଆଧାର, ସେହିଟିକୁ ‘ଅବ୍ୟକ୍ତ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ନିଶ୍ଚୟ ଏହି ତିନି ଗୁଣ ଅବ୍ୟକ୍ତରୁ ହିଁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 66

सत्त्वं रजस्तमःप्रख्या व्यापारनियमात्मिका । गुणतो धीश्च विषयाध्यवसायस्वरूपिणी ॥ ६६ ॥

ଧୀ (ବୁଦ୍ଧି) ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜ, ତମ—ଏହି ତିନି ରୂପରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ସେଇ ଅନ୍ତରେ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ନିୟମକୁ ଶାସନ କରେ, ଏବଂ ଗୁଣଭେଦରେ ବିଷୟସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ନିଶ୍ଚୟରୂପ ହୁଏ।

Verse 67

गुणतस्त्रिविधा सापि प्रोक्ता कर्मानुसारतः । महत्तत्तवादहंकारो जातः संरंभवृत्तिमान् ॥ ६७ ॥

ସେ ପ୍ରକୃତି ମଧ୍ୟ ଗୁଣଭେଦରେ ତ୍ରିବିଧ ବୋଲି କୁହାଯାଏ ଏବଂ କର୍ମାନୁସାରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହୁଏ। ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱରୁ ‘ଅହଂକାର’ ଜନ୍ମେ, ଯାହା ଆତ୍ମ-ପ୍ରତିଷ୍ଠାର ଉଦ୍ୟମବୃତ୍ତିସହିତ ଯୁକ୍ତ।

Verse 68

संभोदादस्य विषयः प्राप्नोति व्यवहार्यताम् । सत्त्वा द्विगुणभेदेन स पुनस्त्रिविधो भवेत् ॥ ६८ ॥

ସମ୍ବୋଧ (ଜ୍ଞାନ) ଦ୍ୱାରା ଏହାର ବିଷୟ ବ୍ୟବହାରଯୋଗ୍ୟତା ପାଏ। ଏବଂ ସେଇ ‘ସତ୍ତ୍ୱ’ ଯେତେବେଳେ ଦ୍ୱିବିଧ ଭେଦରେ ବିଭକ୍ତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ପୁନଃ ତ୍ରିବିଧ ହୁଏ।

Verse 69

तैजसो राजसश्चैव तामसश्चेति नामतः । तत्र तैजसतो ज्ञानेंद्रियाणि मनसा सह ॥ ६९ ॥

ନାମରେ ସେମାନେ ତୈଜସ, ରାଜସ ଓ ତାମସ। ସେଥିରେ ତୈଜସରୁ ମନ ସହିତ ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

Verse 70

प्रकाशान्व यतस्तस्माद्वोधकानि भवन्ति हि । राजसाञ्च क्रियाहेतोस्तथा कर्मेंद्रियाणि तु ॥ ७० ॥

ପ୍ରକାଶର ଅନ୍ୱୟ ଥିବାରୁ ସେମାନେ ଜ୍ଞାନବୋଧର ସାଧନ ହୁଅନ୍ତି। ଏବଂ ରଜ ଗୁଣ କ୍ରିୟାର ହେତୁ ହେବାରୁ, ସେଠାରୁ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

Verse 71

तामसाञ्चैव जायन्ते तन्मात्रा भूतयोनयः । इच्छारूपं च संकल्पव्यापारं तत्र वै मनः ॥ ७१ ॥

ତାମସ ଭାବରୁ ତନ୍ମାତ୍ରା ଓ ଭୂତଯୋନି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ସେହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ମନ ଇଚ୍ଛାରୂପ ହୋଇ ସଙ୍କଳ୍ପ-ବ୍ୟାପାର କରେ।

Verse 72

द्विधाधिकारि तञ्चित्तं भोक्तृभोगोपपादकम् । बहिः करणभावेन स्वोचितेन यतः सदा ॥ ७२ ॥

ସେହି ଚିତ୍ତ ଦ୍ୱିବିଧ ଅଧିକାରୀ—ଭୋକ୍ତା ଓ ଭୋଗ୍ୟ ଉଭୟକୁ ସ୍ଥାପନ କରେ। କାରଣ ଏହା ସଦା ସ୍ୱୋଚିତ ବହିଃକରଣ-ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ।

Verse 73

इंद्रियाणां च सामर्थ्यं संकल्पेनात्मवृत्तिना । करोत्यंतःस्थितं भूयस्ततोऽन्तः करणं मनः ॥ ७३ ॥

ସଙ୍କଳ୍ପ ଓ ଆତ୍ମବୃତ୍ତିଦ୍ୱାରା ମନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କ ସାମର୍ଥ୍ୟକୁ ନିଜ ଭିତରେ ଅଧିକ ସଂଗ୍ରହ କରି ପ୍ରବଳ କରେ; ତେଣୁ ମନକୁ ଅନ୍ତଃକରଣ କୁହାଯାଏ।

Verse 74

मनोऽहंकारबुद्ध्याख्यमस्त्यन्तः कारणं त्रिधा । इच्छासंरंभबोधाख्या वृत्तयः क्रमतोऽस्य तु ॥ ७४ ॥

ଅନ୍ତଃକରଣ ତ୍ରିବିଧ—ମନ, ଅହଂକାର ଓ ବୁଦ୍ଧି। ଏହାର ବୃତ୍ତିମାନେ କ୍ରମେ ଇଚ୍ଛା, ସଂରମ୍ଭ (ଉଦ୍ୟମ) ଓ ବୋଧ ନାମରେ ପରିଚିତ।

Verse 75

ज्ञानेंद्रियाणि श्रोत्रं त्वक् चक्षुर्जिह्वा च नासिका । ग्राह्याश्च विषया ह्येषां ज्ञेयाः शब्दादयो मुने ॥ ७५ ॥

ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ—କାନ, ଚର୍ମ, ଚକ୍ଷୁ, ଜିଭ ଓ ନାସିକା। ହେ ମୁନେ, ଏମାନଙ୍କର ଗ୍ରାହ୍ୟ ବିଷୟ ଶବ୍ଦାଦି ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ।

Verse 76

शब्दस्पर्शरूपरसगन्धाः शब्दादयो मताः । वाक्पाणिपादपायूपस्थास्तु कर्मेंद्रियाण्यपि ॥ ७६ ॥

ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ, ରୂପ, ରସ ଓ ଗନ୍ଧ—ଏହି ଶବ୍ଦାଦି ପାଞ୍ଚ ବିଷୟ ବୋଲି ମତ। ଏବଂ ବାକ୍, ହାତ, ପାଦ, ପାୟୁ, ଉପସ୍ଥ—ଏମାନେ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ।

Verse 77

वचनादानगमनोत्सर्गानंदेषु कर्मसु । करणानि च सिद्धिना न कृतिः करणैर्विना ॥ ७७ ॥

ବଚନ, ଦାନ, ଗମନ, ଉତ୍ସର୍ଗ (ଛାଡ଼ିଦେବା) ଓ ଆନନ୍ଦ ଆଦି କର୍ମରେ ସିଦ୍ଧି କରଣଦ୍ୱାରା ହୁଏ; କରଣ ବିନା କୃତି ହୁଏନା।

Verse 78

दशधा करणैश्चेष्टां कार्यमाविश्य कार्यते । चेष्टंते कार्यमालंब्य विभुत्वात्करणानि तु ॥ ७८ ॥

ଦଶବିଧ କରଣ କାର୍ଯ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ କ୍ରିୟା ସିଦ୍ଧ ହୁଏ। କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି କରଣମାନେ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି, କାରଣ ସେମାନେ ସର୍ବତ୍ର କାର୍ଯ୍ୟକ୍ଷମ।

Verse 79

तन्मात्राणि तु खवायुस्तेजोऽम्भः क्ष्मेति पञ्च वै । तेभ्यो भूतान्येकगुणान्याख्यातानि भवंति हि ॥ ७९ ॥

ତନ୍ମାତ୍ରା ପାଞ୍ଚଟି—ଖ (ଆକାଶ), ବାୟୁ, ତେଜ, ଅମ୍ଭ (ଜଳ) ଓ କ୍ଷ୍ମା (ପୃଥିବୀ)। ଏମାନଙ୍କୁ ନେଇ ସ୍ଥୂଳଭୂତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ପ୍ରତ୍ୟେକର ନିଜସ୍ୱ ଗୁଣ ଘୋଷିତ।

Verse 80

इति पञ्चसु शब्दोऽयं स्पर्शो भूतचतुष्टये । रूपं त्रिषु रसश्चैव द्वयोर्गंधः क्षितौ तथा ॥ ८० ॥

ଏହିପରି ପାଞ୍ଚ ଭୂତରେ ଶବ୍ଦ ରହେ; ଚାରି ଭୂତରେ ସ୍ପର୍ଶ; ତିନିରେ ରୂପ; ଦୁଇରେ ରସ; ଏବଂ ଗନ୍ଧ କେବଳ ପୃଥିବୀରେ ଥାଏ।

Verse 81

कार्याण्येषां क्रमेणैवावकाशो व्यूहकल्पनम् । पाकश्च संग्रहश्चैव धारणं चेति कथ्यते ॥ ८१ ॥

ଏମାନଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ କ୍ରମେ କୁହାଯାଏ—ଅବକାଶ ପ୍ରଦାନ, ବ୍ୟୂହକଳ୍ପନା (ସୁସଂଗଠିତ ବିନ୍ୟାସ), ପାକ (ପରିଷ୍କାର), ସଂଗ୍ରହ (ସଂକଳନ) ଓ ଧାରଣ (ସଂରକ୍ଷଣ) ।

Verse 82

आशीतोष्णौ महा वाद्यौ शीतोष्णौ वारितेजसोः । भास्वदग्नौ जले शुक्लं क्षितौ शुक्लाद्यनेकधा ॥ ८२ ॥

ମହାବାୟୁ ଶୀତ-ଉଷ୍ଣ ଲକ୍ଷଣରେ ପରିଚିତ; ଜଳ ଓ ତେଜ (ଅଗ୍ନି) ମଧ୍ୟ ଶୀତ-ଉଷ୍ଣ ଦ୍ୱାରା ଜଣାଯାଏ। ଅଗ୍ନି ଭାସ୍ୱର; ଜଳରେ ଶ୍ୱେତତା; ପୃଥିବୀରେ ଶ୍ୱେତ ଆଦି ଅନେକ ଗୁଣ ଅନେକ ରୂପେ ପ୍ରକଟ।

Verse 83

रूपं त्रिषु रसोंऽभः सु मधुरः षड्विधः क्षितौ । गन्धः क्षितावसुरभिः सुरभिश्च प्रकीर्तितः ॥ ८३ ॥

ରୂପ ତିନି ଭୂତରେ ଅଛି; ରସ ଜଳରେ ମଧୁର ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ପୃଥିବୀରେ ସେ ଷଡ୍ବିଧ। ଗନ୍ଧ ପୃଥିବୀରେ ଦ୍ୱିବିଧ—ଅସୁରଭି (ଦୁର୍ଗନ୍ଧ) ଓ ସୁରଭି (ସୁଗନ୍ଧ)—ବୋଲି ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତ।

Verse 84

तन्मात्रं तद्भूतगुणं करणं पोषणं तथा । भूतस्य तु विशेषोऽयं विशेषरहितं तु तत् ॥ ८४ ॥

ତନ୍ମାତ୍ର, ସେହି ଭୂତର ଗୁଣ, କରଣ (ଇନ୍ଦ୍ରିୟ) ଓ ପୋଷଣ—ଏହିସବୁ ଭୂତର ବିଶେଷ ଲକ୍ଷଣ; କିନ୍ତୁ ତନ୍ମାତ୍ର ଏମିତି ବିଶେଷ-ଭେଦରହିତ।

Verse 85

इमानि पञ्चभूतानि संनिविष्टानि सर्वतः । पञ्चभूतात्मकं सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम् ॥ ८५ ॥

ଏହି ପଞ୍ଚମହାଭୂତ ସର୍ବତ୍ର ବିଦ୍ୟମାନ। ସ୍ଥାବର ଓ ଜଙ୍ଗମ ସହିତ ସମଗ୍ର ଜଗତ ପଞ୍ଚଭୂତାତ୍ମକ।

Verse 86

शरीरसंनिविष्टत्वमेषां तावन्निरूप्यते । देहेऽस्थिमांसकेशत्वङ्नखदन्ताश्च पार्थिवाः ॥ ८६ ॥

ଏବେ ଏମାନଙ୍କର ଦେହମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଉଛି—ଦେହର ଅସ୍ଥି, ମାଂସ, କେଶ, ତଥା ନଖ ଓ ଦନ୍ତ ପୃଥିବୀ-ତତ୍ତ୍ୱଜ।

Verse 87

मूत्ररक्तकफस्वेदशुक्रादिषु जलस्थितिः । हृदि पंक्तौ दृशोः पित्ते तेजस्तद्धर्मदर्शनात् ॥ ८७ ॥

ମୂତ୍ର, ରକ୍ତ, କଫ, ସ୍ୱେଦ, ଶୁକ୍ର ଆଦିରେ ଜଳର ସ୍ଥିତି ଅଛି; ହୃଦୟ, ପାଚନପଥ, ଚକ୍ଷୁ ଓ ପିତ୍ତରେ ତେଜ (ଅଗ୍ନି) ଅଛି—କାରଣ ସେଠାରେ ତାହାର ଧର୍ମ ଦେଖାଯାଏ।

Verse 88

प्राणादिवृत्तिभेदेन वायुश्चैवात्र संस्थितः । वियत्सर्वासु नाडीषु गर्भवृत्यनुषंगतः ॥ ८८ ॥

ଏଠାରେ ପ୍ରାଣ ଆଦି ବୃତ୍ତିଭେଦ ଦ୍ୱାରା ବାୟୁ ସ୍ଥିତ; ଏବଂ ବିୟତ୍ (ଆକାଶ) ଗର୍ଭବୃତ୍ତି ସହ ଅନୁସଙ୍ଗ ରଖି ସମସ୍ତ ନାଡୀରେ ବ୍ୟାପ୍ତ।

Verse 89

प्रयोक्त्यादिमहीप्रांतमेतदंडार्थसाधनम् । प्रत्यात्मनियतं भोगभेदतो व्यवसीयते ॥ ८९ ॥

ସ୍ରଷ୍ଟାଠାରୁ ପୃଥିବୀର ଶେଷ ସୀମା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ସମଗ୍ର ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ-ଅଣ୍ଡ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟସିଦ୍ଧିର ସାଧନ; ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଆତ୍ମା ପାଇଁ ଭୋଗଭେଦ ଅନୁସାରେ ଏହା ନିର୍ଣ୍ଣୀତ।

Verse 90

तत्त्वान्येवं कलाद्यानि प्रतिपुंनियतानि हि । देहेषु कर्मवशतः सर्वेषु विचरंति हि ॥ ९० ॥

ଏପରି କଳା ଆଦି ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜୀବ ପାଇଁ ନିୟତ; ଏବଂ କର୍ମବଶତଃ ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଦେହରେ ବିଚରଣ କରନ୍ତି।

Verse 91

मायेयश्चैव पाशोऽयं येनावृतमिदं जगत् । अशुद्धाध्वामतो ह्येष धरण्यादिकलावधिः ॥ ९१ ॥

ଏହା ମାୟାଜନିତ ପାଶ ଅଟେ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଏହି ସମଗ୍ର ଜଗତ ଆବୃତ। ତେଣୁ ଏହାକୁ ‘ଅଶୁଦ୍ଧ ଅଧ୍ୱା’ କୁହାଯାଏ; ପୃଥିବୀ-ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ କଳା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟାପ୍ତ।

Verse 92

तत्र भूमण्डलस्थोऽसौ स्थावरो जङ्गमात्मकः । स्थावरा गिरिवृक्षाद्या जङ्गमस्त्रिविधः पुनः ॥ ९२ ॥

ସେଠାରେ ଭୂମଣ୍ଡଳରେ ଥିବା ସୃଷ୍ଟି ଦୁଇ ପ୍ରକାର—ସ୍ଥାବର ଓ ଜଙ୍ଗମ। ସ୍ଥାବର ହେଲେ ପର୍ବତ, ବୃକ୍ଷ ଆଦି; ଜଙ୍ଗମ ପୁଣି ତିନି ପ୍ରକାର କୁହାଯାଇଛି।

Verse 93

स्वेदजाश्चांडजाश्चैव तथैव च जरायुजाः । चराचरेषु लक्षाणां चतुराशीतियोनयः ॥ ९३ ॥

ଚର ଓ ଅଚର ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଚତୁରାଶୀ ଲକ୍ଷ ଯୋନି କୁହାଯାଏ—ସ୍ୱେଦଜ, ଅଣ୍ଡଜ ଏବଂ ତଥା ଜରାୟୁଜ।

Verse 94

भ्रममाणस्तेषु जीवः कदाचिन्मानुषं वपुः । प्राप्नोति कर्मवशतः परं सर्वार्थसाधकम् ॥ ९४ ॥

ସେହି ଯୋନିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭ୍ରମଣ କରୁଥିବା ଜୀବ କେବେ କେବେ ନିଜ କର୍ମବଶତଃ ମାନବ ଦେହ ପାଏ—ଯାହା ପରମ ଏବଂ ସମସ୍ତ ସତ୍ୟ ପୁରୁଷାର୍ଥ ସାଧନକାରୀ।

Verse 95

तत्रापि भारते खण्डे ब्राह्मणादिकुलेषु च । महापुण्यवशेनैव जनिर्भवति दुर्लभा ॥ ९५ ॥

ତାହାର ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଭାରତଖଣ୍ଡରେ—ବ୍ରାହ୍ମଣ ଆଦି କୁଳମାନଙ୍କରେ—ଜନ୍ମ ମହାପୁଣ୍ୟବଳରେ ମାତ୍ର ହୁଏ; ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ।

Verse 96

जनिश्च पुंस्त्रियोर्योगः शुक्रशोणितयोगतः । बिंदुरेकः प्रविशति यदा गर्भे द्वयात्मकः ॥ ९६ ॥

ପୁରୁଷ ଓ ସ୍ତ୍ରୀର ସଂଯୋଗରୁ, ଶୁକ୍ର ଓ ରଜ (ଋତୁରକ୍ତ)ର ଯୋଗଦ୍ୱାରା ଗର୍ଭୋତ୍ପତ୍ତି ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ ଏକମାତ୍ର ବିନ୍ଦୁ ଦ୍ୱୟାତ୍ମକ ତତ୍ତ୍ୱରୂପେ ଗର୍ଭରେ ପ୍ରବେଶ କରେ, ସେତେବେଳେ ଗର୍ଭଧାରଣ ହୁଏ।

Verse 97

तदा रजोऽधिके नारी भवेद्रेतोऽधिके पुमान् । मलकर्मादिपाशेन कश्चिदात्मा नियंत्रितः ॥ ९७ ॥

ତେବେ ରଜ ଅଧିକ ହେଲେ କନ୍ୟା ଜନ୍ମେ, ରେତଃ (ଶୁକ୍ର) ଅଧିକ ହେଲେ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମେ। ତଥାପି କେହି ଜୀବାତ୍ମା ମଳ, କର୍ମ ଆଦି ପାଶରେ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ରହେ।

Verse 98

जीवभावं तदा तस्मिन्सकलः प्रतिपद्यते । अथ तत्राहृतैर्मात्रा पानान्नाद्यैश्च पोषितः ॥ ९८ ॥

ତେବେ ସେହି ଦେହରେ ସେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଜୀବଭାବକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ପରେ ମାଆ ଆଣିଦେଇଥିବା ପାନୀୟ, ଅନ୍ନ ଆଦିରେ ପୋଷିତ ହୋଇ ସେ ରହେ।

Verse 99

पक्षमासादिकालेन वर्धते वपुरत्र हि । दुःखाद्यः पीडितश्चैवाच्छन्नदेहो जरायुणा ॥ ९९ ॥

ଏଠାରେ ପକ୍ଷ, ମାସ ଆଦି କାଳ ଅତିବାହିତ ହେବାରେ ଶରୀର ବଢ଼େ। ଦୁଃଖ ଆଦିରେ ସେ ପୀଡ଼ିତ ହୁଏ, ଏବଂ ଜରାୟୁ (ଗର୍ଭାବରଣ) ଦ୍ୱାରା ତାହାର ଦେହ ଆଛାଦିତ ଥାଏ।

Verse 100

एवं तत्र स्थितो गर्भे प्राग्जन्मोत्थं शुभाशुभम् । स्मरंस्तिष्टति दुःखात्मापीड्यमानो मुहुर्मुहुः ॥ १०० ॥

ଏଭଳି ଗର୍ଭରେ ଅବସ୍ଥିତ ସେ ଦୁଃଖାତ୍ମା, ପୂର୍ବଜନ୍ମଜ ଶୁଭାଶୁଭକୁ ସ୍ମରଣ କରି, ମୁହୁର୍ମୁହୁଃ ପୀଡ଼ିତ ହୋଇ ରହେ।

Verse 101

कालक्रमेण बालोऽसौ मातरं पीडयन्नपि । संपीडितो निःसरति योनियंत्रादवाङ्मुखः ॥ १०१ ॥

କାଳକ୍ରମେ ସେ ଶିଶୁ, ମାତାକୁ ପୀଡ଼ା ଦେଲେ ମଧ୍ୟ, ଚାପି-ପିଷି ଗର୍ଭଯନ୍ତ୍ରରୁ ଅଧୋମୁଖ ହୋଇ ବାହାରୁଛି।

Verse 102

क्षणं तिष्ठति निश्चेष्टस्ततो रोदितुमिच्छति । ततः क्रमेण स शिशुर्वर्धमानो दिनेदिने ॥ १०२ ॥

କ୍ଷଣମାତ୍ର ସେ ନିଶ୍ଚେଷ୍ଟ ରହେ, ପରେ କାନ୍ଦିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରେ; ତାପରେ ସେ ଶିଶୁ କ୍ରମେ ଦିନେଦିନେ ବଢ଼େ।

Verse 103

बालपौगंडभेदेन युवत्वं प्रतिपद्यते । एवं क्रमेण लोकेऽस्मिन्देहिनां देहसंभवः ॥ १०३ ॥

ବାଳ୍ୟ ଓ ପୌଗଣ୍ଡର କ୍ରମିକ ଭେଦରେ ଯୌବନ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ; ଏହିପରି ଏ ଲୋକରେ ଦେହୀମାନଙ୍କର ଦେହସମ୍ଭବ କ୍ରମେ ହୁଏ।

Verse 104

मानुषं दुर्लभं प्राप्य सर्वलोकोपकारकम् । यस्तारयति नात्मानं तस्मात्पापतरोऽत्र कः ॥ १०४ ॥

ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କୁ ଉପକାର କରିପାରୁଥିବା ଦୁର୍ଲଭ ମାନବଜନ୍ମ ପାଇ ମଧ୍ୟ ଯେ ନିଜକୁ (ସଂସାରସାଗରରୁ) ପାର କରାଏ ନାହିଁ, ତାହାଠାରୁ ଏଠାରେ ଅଧିକ ପାପୀ କିଏ?

Verse 105

आहारश्चैव निद्रा च भयं मैथुनमेव च । पश्वादीनां च सर्वेषां च सर्वेषां साधारणमितीरितम् ॥ १०५ ॥

ଆହାର, ନିଦ୍ରା, ଭୟ ଓ ମୈଥୁନ—ଏଗୁଡ଼ିକ ପଶୁ ଆଦି ସମେତ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ସାଧାରଣ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।

Verse 106

चतुर्ष्वेवानुरक्तो यः स मूर्खो ह्यात्मधातकः । मनुष्याणामयं धर्मः रवबंधच्छेदनात्मकः ॥ १०६ ॥

ଯେ କେବଳ ଚାରିଟି ସୀମିତ ବିଷୟ/ଲକ୍ଷ୍ୟରେ ଆସକ୍ତ, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ମୂର୍ଖ ଏବଂ ନିଜ ଆତ୍ମାର ଘାତକ। ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ଏହି ‘ଧର୍ମ’—ଖାଲି କୋଳାହଳରୁ ଗଢ଼ା ବନ୍ଧନକୁ ଛେଦ କରିବା ତାହାର ସ୍ୱଭାବ।

Verse 107

पाशबंधनविच्छेदो दीक्षयैव प्रजायते । अतो बंधनविच्छित्त्यै मंत्रदीक्षां समाचरेत् ॥ १०७ ॥

ପାଶସଦୃଶ ବନ୍ଧନର ବିଚ୍ଛେଦ କେବଳ ଦୀକ୍ଷା ଦ୍ୱାରା ହିଁ ହୁଏ। ତେଣୁ ବନ୍ଧନ ଛିନ୍ନ କରିବା ପାଇଁ ବିଧିପୂର୍ବକ ମନ୍ତ୍ର-ଦୀକ୍ଷା ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 108

दीक्षाज्ञानाख्यया शक्त्या ह्यपध्वंसितबन्धनः । शुद्धात्मतत्त्वनामासौ निर्वाणपदमश्नुते ॥ १०८ ॥

ଦୀକ୍ଷା-ଜ୍ଞାନ ନାମକ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ତାହାର ବନ୍ଧନ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଧ୍ୱଂସ ହୁଏ; ଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱରେ ନିଷ୍ଠିତ ହୋଇ ସେ ନିର୍ବାଣ-ପଦ ପାଏ।

Verse 109

स्वशक्त्यात्मिकया दृष्ट्या शिवं ध्यायति पश्यति । यजते शिवमंत्रैश्च स्वपरेषां हिताय सः ॥ १०९ ॥

ନିଜ ଅନ୍ତଃଶକ୍ତିସ୍ୱରୂପ ଦୃଷ୍ଟିରେ ସେ ଶିବଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରେ ଏବଂ ସାକ୍ଷାତ୍ ଦର୍ଶନ କରେ; ତଥା ଶିବମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ନିଜ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ହିତ ପାଇଁ ପୂଜା କରେ।

Verse 110

शिवार्कशक्तिदीधित्या समर्थीकृतचिद्दृशा । शिवशक्त्यादिभिः सार्द्धं पश्यत्यात्मगतावृतिः ॥ ११० ॥

ଶିବ—ସୂର୍ଯ୍ୟସଦୃଶ ଶକ୍ତିର ଦୀପ୍ତିଦ୍ୱାରା ଚିଦ୍ଦୃଷ୍ଟି ସମର୍ଥ ହୋଇ, ସେ ଶିବ-ଶକ୍ତି ଆଦିଙ୍କ ସହ ଆତ୍ମାରେ ପ୍ରବେଶ କରି ତାହାକୁ ଢାକିଥିବା ଆବରଣମାନଙ୍କୁ ଦେଖେ।

Verse 111

अंतःकरणवृत्तिर्या बोधाख्या सा महेश्वरम् । न प्रकाशयितुं शक्ता पाशत्वान्निगडादिवत् ॥ १११ ॥

ଅନ୍ତଃକରଣର ‘ବୋଧ’ ନାମକ ବୃତ୍ତି ପାଶବନ୍ଧନରେ ବଦ୍ଧ ଥିବାରୁ, ନିଗଡ଼ ପରି ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପ୍ରକାଶ କରିପାରେ ନାହିଁ।

Verse 112

दीक्षैव परमो हेतुः पाशविच्छेदने पुनः । अतः शास्त्रोक्तविधिना मन्त्रदीक्षां समाचरेत् ॥ ११२ ॥

ପାଶବିଚ୍ଛେଦନରେ ଦୀକ୍ଷା ହିଁ ପରମ କାରଣ; ତେଣୁ ଶାସ୍ତ୍ରୋକ୍ତ ବିଧି ଅନୁସାରେ ମନ୍ତ୍ରଦୀକ୍ଷା ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 113

दीक्षितस्तंत्रविधिना स्ववर्णाचारतत्परः । अनुष्ठानं प्रकुर्वीत नित्यनैमित्तिकात्मकम् ॥ ११३ ॥

ତନ୍ତ୍ରବିଧି ଅନୁସାରେ ଦୀକ୍ଷିତ ଓ ନିଜ ବର୍ଣ୍ଣାଚାରରେ ନିଷ୍ଠ ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ନିତ୍ୟ ଏବଂ ନୈମିତ୍ତିକ—ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 114

निजवर्णाश्रमाचारान्मनसापि न लंघयेत् । यो यस्मिन्नाश्रमे तिष्ठन्दीक्षां प्राप्नोति मानवः ॥ ११४ ॥

ନିଜ ବର୍ଣ୍ଣ-ଆଶ୍ରମ ଆଚାରକୁ ମନରେ ମଧ୍ୟ ଲଂଘନ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; କାରଣ ମନୁଷ୍ୟ ଯେଉଁ ଆଶ୍ରମରେ ଅବସ୍ଥିତ, ସେଠାରେ ଥାଇ ଦୀକ୍ଷା ପାଏ।

Verse 115

स तस्मिन्नाश्रमे तिष्ठेत्तद्धर्माननुपालयेत् । कृतान्यपि न कर्माणि बंधनाय भवंति हि ॥ ११५ ॥

ସେ ସେହି ଆଶ୍ରମରେ ହିଁ ରହି ତାହାର ଧର୍ମଗୁଡ଼ିକୁ ଅନୁପାଳନ କରୁ; କାରଣ ସେହି ଧର୍ମାନୁଗତ କର୍ମମାନେ ମଧ୍ୟ ବନ୍ଧନର କାରଣ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 116

एकं तु फलदं कर्म मंत्रानुष्ठानसंभवम् । दीक्षितोऽभिलषेद्भोगान्यद्यल्लोकगतानसौ ॥ ११६ ॥

ମନ୍ତ୍ରାନୁଷ୍ଠାନର ସମ୍ୟକ୍ ଆଚରଣରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କର୍ମ ହିଁ ସତ୍ୟରେ ଫଳଦାୟକ। ଦୀକ୍ଷିତ ସାଧକ ଯେଉଁ-ଯେଉଁ ଲୋକସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଭୋଗ ଇଚ୍ଛା କରେ, ସେଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରେ।

Verse 117

मंत्राराधनसामर्थ्यात्तद्भुक्त्वा मोक्षमश्नुते । नित्यं नैमित्तिकं दीक्षां प्राप्य यो नाचरेन्नरः ॥ ११७ ॥

ମନ୍ତ୍ରାରାଧନର ସାମର୍ଥ୍ୟରୁ ତାହାର ଫଳ ଭୋଗ କରି ପରେ ମୋକ୍ଷ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। କିନ୍ତୁ ନିତ୍ୟ ଓ ନୈମିତ୍ତିକ କର୍ମର ଦୀକ୍ଷା ପାଇ ମଧ୍ୟ ଯେ ଆଚରଣ କରେନାହିଁ, ସେ କର୍ତ୍ତବ୍ୟଚ୍ୟୁତ।

Verse 118

कंचित्कालं पिशाचत्वं प्राप्यांते मोक्षमश्नुते । तस्मात्तु दीक्षितः कुर्य्यान्नित्यनैमित्तिकादिकम् ॥ ११८ ॥

କିଛିକାଳ ପିଶାଚତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଶେଷରେ ମୋକ୍ଷ ପାଏ। ତେଣୁ ଦୀକ୍ଷିତ ନିତ୍ୟ-ନୈମିତ୍ତିକାଦି କର୍ମ ନିଶ୍ଚୟ ଆଚରଣ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 119

अनुष्ठानं च तेनास्य दीक्षां प्राप्याऽनुमीयते । नित्यनैमित्तिकाचार पालकस्य नरस्य तु ॥ ११९ ॥

ସେହି ନିତ୍ୟ-ନୈମିତ୍ତିକ ଆଚାରର ଅନୁଷ୍ଠାନ ଦ୍ୱାରା ଏହା ଅନୁମାନ ହୁଏ ଯେ ସେ ଦୀକ୍ଷା ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛି; କାରଣ ଯେ ନର ନିତ୍ୟ-ନୈମିତ୍ତିକ ଆଚାର ପାଳନ କରେ, ତାହାରେ ଦୀକ୍ଷା ଥାଏ ବୋଲି ବୁଝାଯାଏ।

Verse 120

दीक्षावैकल्यविरहात्सद्यो मुक्तिस्तु जायते । तत्रापि गुरुभक्तस्य गतिर्भवति नान्यथा ॥ १२० ॥

ଦୀକ୍ଷାରେ କୌଣସି ଅପୂର୍ଣ୍ଣତା ନଥିଲେ ସଦ୍ୟ ମୁକ୍ତି ଜନ୍ମ ନେଉଛି। ତଥାପି ସେଠାରେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ଗତି କେବଳ ଗୁରୁଭକ୍ତଙ୍କର; ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ।

Verse 121

दीक्षया गुरुमूर्तिस्थः सर्वानुग्राहकः शिवः । दृष्टाद्यर्थतया यस्य गुरुभक्तिस्तु कृत्रिमा ॥ १२१ ॥

ଦୀକ୍ଷାଦ୍ୱାରା ସର୍ବାନୁଗ୍ରାହକ ଶିବ ଗୁରୁମୂର୍ତ୍ତିରେ ନିବାସ କରନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଯାହାର ଗୁରୁଭକ୍ତି ଦୃଶ୍ୟ ଓ ଲୌକିକ ଲାଭ ପାଇଁ, ସେ ଭକ୍ତି କୃତ୍ରିମ।

Verse 122

कृतेऽपि विफलं तस्य प्रायश्चित्तं पदे पदे । कायेन मनसा वाचा गुरुभक्तिपरस्य च ॥ १२२ ॥

ସେ କର୍ମ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ତାହା ନିଷ୍ଫଳ ହୁଏ। ଗୁରୁଭକ୍ତିପର ଲୋକ ପାଇଁ ଶରୀର, ମନ ଓ ବାଣୀଦ୍ୱାରା ପଦେ ପଦେ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ହେବା ଉଚିତ।

Verse 123

प्रायश्चित्तं भवेन्नैव सिद्धिस्तस्य पदे पदे । गुरुभक्तियुते शिष्ये सर्वस्वविनिवेदके ॥ १२३ ॥

ଏପରି ଶିଷ୍ୟଙ୍କୁ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ଦରକାର ନାହିଁ; ପଦେ ପଦେ ସିଦ୍ଧି ମିଳେ—ଗୁରୁଭକ୍ତିଯୁକ୍ତ ଓ ସର୍ବସ୍ୱ ନିବେଦନ କରିଥିବା ଶିଷ୍ୟଙ୍କୁ।

Verse 124

मिथ्याप्रयुक्तमन्त्रस्तु प्रायश्चित्ती भवेद्गुरुः ॥ १२४ ॥

କିନ୍ତୁ ମନ୍ତ୍ର ଭୁଲ୍ ଭାବେ ପ୍ରୟୋଗ ହେଲେ, ଗୁରୁ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତକୁ ଯୋଗ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି।