Mantra-Māhātmya and Sādhana of Kārtavīryārjuna (Nyāsa, Yantra, Homa, and Dīpa-Vrata)
ନାରଦ କର୍ମବଶେ ରାଜାମାନଙ୍କ ଉଦୟ‑ପତନ ଦେଖି ପଚାରନ୍ତି—କାର୍ତ୍ତବୀର୍ୟାର୍ଜୁନ କାହିଁକି ଜଗତରେ ବିଶେଷ ଭାବେ ସେବିତ। ସନତ୍କୁମାର କହନ୍ତି—ସେ ସୁଦର୍ଶନଚକ୍ରର ଅବତାର; ଦତ୍ତାତ୍ରେୟ ଉପାସନାରେ ପରମ ତେଜ ପାଇଛନ୍ତି; ତାଙ୍କ ସ୍ମରଣମାତ୍ରେ ବିଜୟ ଓ ହାନି‑ପୂରଣ ହୁଏ। ପରେ ପୂର୍ବରୁ ଗୁପ୍ତ ଥିବା ତନ୍ତ୍ରବିଧି ଖୋଲାସା—ନ୍ୟାସ‑କବଚ ସ୍ଥାପନ, ମନ୍ତ୍ରପରୀକ୍ଷା, ବିନିଯୋଗ (ଋଷି ଦତ୍ତାତ୍ରେୟ, ଛନ୍ଦ ଅନୁଷ୍ଟୁପ, ଦେବତା କାର୍ତ୍ତବୀର୍ୟାର୍ଜୁନ, ବୀଜ/ଶକ୍ତି ଧ୍ରୁବ), ଅଙ୍ଗନ୍ୟାସ ଓ ଧ୍ୟାନମୂର୍ତ୍ତି। ଜପସଂଖ୍ୟା, ହୋମ ଭାଗ‑ଆହୁତି, ଷଟ୍କୋଣ‑ତ୍ରିକୋଣ ଯନ୍ତ୍ରରେଖା, ଅଷ୍ଟଶକ୍ତି ପୂଜା, ପୂର୍ଣ୍ଣ ଯନ୍ତ୍ରରଚନା, କୁମ୍ଭାଭିଷେକ ଫଳ ଓ ଗ୍ରାମରକ୍ଷାରେ ଉପଯୋଗ କୁହାଯାଏ। ଫଳାନୁସାରେ ହୋମଦ୍ରବ୍ୟ—ଉଚ୍ଚାଟନ, ବଶ୍ୟ, ଶାନ୍ତି, ସ୍ତମ୍ଭନ, ସମୃଦ୍ଧି, ଚୋରିନିବାରଣ—ଏବଂ ଆହୁତିସଂଖ୍ୟା ନିୟମ ମଧ୍ୟ ଅଛି। ମନ୍ତ୍ରକୁଳ‑ଛନ୍ଦ ତାଲିକା, ଗାୟତ୍ରୀ ପ୍ରୟୋଗରେ ସାବଧାନତା, ରାତ୍ରିପାଠ ଉପରେ ଚେତାବନୀ ଦିଆଯାଏ। ଶେଷରେ ବିସ୍ତୃତ ଦୀପବ୍ରତ—ଶୁଭ ମାସ‑ତିଥି‑ନକ୍ଷତ୍ର‑ଯୋଗ, ଦୀପପାତ୍ରମାନ, ବତି ସଂଖ୍ୟା, ସ୍ଥାପନ, ସଙ୍କଳ୍ପମନ୍ତ୍ର, ଶକୁନ, ଆଚାରନିୟମ, ଗୁରୁଅନୁମତି ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଭୋଜନ‑ଦକ୍ଷିଣାରେ ସମାପନ; ପରେ ଉପସଂହାର।
Shlokas
Verse 1
नारद उवाच । कार्तवीर्यतप्रभृतयो नृपा बहुविधा भुवि । जायंतेऽथ प्रलीयंते स्वस्वकर्मानुसारतः ॥ १ ॥
ନାରଦ କହିଲେ—ପୃଥିବୀରେ କାର୍ତ୍ତବୀର୍ୟ ଆଦି ନାନା ପ୍ରକାର ରାଜା ଜନ୍ମ ନେନ୍ତି; ପରେ ନିଜ ନିଜ କର୍ମାନୁସାରେ ଲୟ ପାଆନ୍ତି।
Verse 2
तत्कथं राजवर्योऽसौ लोकेसेव्यत्वमागतः । समुल्लंघ्य नृपानन्यानेतन्मे नुद संशयम् ॥ २ ॥
ତେବେ ସେ ରାଜଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ରାଜାଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ଲୋକେ ସେବ୍ୟ ହେଲେ କିପରି? ମୋର ଏହି ସନ୍ଦେହ ଦୂର କର।
Verse 3
सनत्कुमार उवाच । श्रृणु नारद वक्ष्यामि संदेहविनिवृत्तये । यथा सेव्यत्वमापन्नः कार्तवीर्यार्जुनो भुवि ॥ ३ ॥
ସନତ୍କୁମାର କହିଲେ—ହେ ନାରଦ, ଶୁଣ; ତୋର ସନ୍ଦେହ ନିବୃତ୍ତି ପାଇଁ ମୁଁ କହୁଛି, ପୃଥିବୀରେ କାର୍ତ୍ତବୀର୍ୟାର୍ଜୁନ କିପରି ସେବ୍ୟ ଓ ପୂଜ୍ୟ ହେଲେ।
Verse 4
यः सुदर्शनचक्रस्यावतारः पृथिवीतले । दत्तात्रेयं समाराध्य लब्धवांस्तेज उत्तमम् ॥ ४ ॥
ଯିଏ ପୃଥିବୀତଳେ ସୁଦର୍ଶନଚକ୍ରର ଅବତାର, ସେ ଦତ୍ତାତ୍ରେୟଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ଆରାଧନା କରି ପରମ ଉତ୍ତମ ତେଜ ଲାଭ କଲେ।
Verse 5
तस्य क्षितीश्वरेंद्रस्य स्मरणादेव नारद । शत्रूञ्जयति संग्रामे नष्टं प्राप्नोति सत्वरम् ॥ ५ ॥
ହେ ନାରଦ, ସେହି ଭୂପତି-ସମ୍ରାଟଙ୍କୁ କେବଳ ସ୍ମରଣ କଲେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ଜୟ କରେ ଏବଂ ହରାଇଥିବା ଜିନିଷ ଶୀଘ୍ର ପାଏ।
Verse 6
तेनास्य मंत्रपूजादि सर्वतंत्रेषु गोपितम् । तुभ्यं प्रकाशयिष्येऽहं सर्वसिद्धिप्रदायकम् ॥ ६ ॥
ଏହିହେତୁ ଏହାର ମନ୍ତ୍ରଜପ, ପୂଜା ଆଦି ପ୍ରକ୍ରିୟା ସମସ୍ତ ତନ୍ତ୍ରରେ ଗୋପନ ରଖାଯାଇଛି; କିନ୍ତୁ ତୋ ପାଇଁ ମୁଁ ଏହା ପ୍ରକାଶ କରିବି—ଯାହା ସର୍ବସିଦ୍ଧିଦାୟକ।
Verse 7
वह्नितारयुता रौद्री लक्ष्मीरग्नींदुशांतियुक् । वेधाधरेन्दुशांत्याढ्यो निद्रयाशाग्नि बिंदुयुक् ॥ ७ ॥
ରୌଦ୍ରୀ ଅଗ୍ନି ଓ ତାରା ସହିତ ଯୁକ୍ତ; ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଅଗ୍ନି-ଚନ୍ଦ୍ରର ଶାନ୍ତିଶକ୍ତି ସହ ଯୁକ୍ତ। ବେଧା ଧାରକ ଚନ୍ଦ୍ରର ଶାନ୍ତିରେ ସମୃଦ୍ଧ; ନିଦ୍ରା ଯାଶା, ଅଗ୍ନି ଓ ବିନ୍ଦୁ ସହ ଯୁକ୍ତ।
Verse 8
पाशो मायांकुशं पद्मावर्मास्त्रे कार्तवीपदम् । रेफोवा द्यासनोऽनन्तो वह्निजौ कर्णसंस्थितौ ॥ ८ ॥
ଏହି ନ୍ୟାସ/କବଚ-ବିନ୍ୟାସରେ ପାଶ, ମାୟାଙ୍କୁଶ, ପଦ୍ମ, ବର୍ମ ଓ ଅସ୍ତ୍ର, ଏବଂ ‘କାର୍ତବୀ’ ପଦକୁ ବିନ୍ୟାସ କର। ‘ର’ (ରେଫ) କିମ୍ବା ‘ବା’ ବର୍ଣ୍ଣ, ‘ଦ୍ୟାସନ’, ‘ଅନନ୍ତ’ ଓ ଅଗ୍ନିର ଦୁଇ ଅକ୍ଷର—ଦୁଇ କାନରେ ସ୍ଥାପନ କର॥ ୮ ॥
Verse 9
मेषः सदीर्घः पवनो मनुरुक्तो हृदंतिमः । ऊनर्विशतिवर्णोऽयं तारादिर्नखवर्णकः ॥ ९ ॥
‘ମେଷ’କୁ ‘ସଦୀର୍ଘ’ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ଏହା ‘ପବନ’ ସ୍ୱଭାବ ଓ ‘ମନୁ-ଉକ୍ତ’, ଯାହାର ଶେଷ ‘ହୃଦ୍’ ରେ। ଏହି କ୍ରମ ଉଣେଇଶ/ବିଶରୁ କମ୍ ବର୍ଣ୍ଣର; ‘ତାରା’ରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ‘ନଖ-ବର୍ଣ୍ଣ’ ଲକ୍ଷଣଯୁକ୍ତ॥ ୯ ॥
Verse 10
दत्तात्रेयो मुनिश्चास्यच्छन्दोऽनुष्टुबुदाहृतम् । कार्तवीर्यार्जुनो देवो बीजशक्तिर्ध्रुवश्च हृत् ॥ १० ॥
ଏହି ମନ୍ତ୍ର/ବିଦ୍ୟାର ଋଷି ଦତ୍ତାତ୍ରେୟ ମୁନି; ଛନ୍ଦ ଅନୁଷ୍ଟୁପ୍ ବୋଲି ଉଦାହୃତ। ଦେବତା କାର୍ତବୀର୍ୟାର୍ଜୁନ; ବୀଜ ଓ ଶକ୍ତି ‘ଧ୍ରୁବ’; ଏବଂ ‘ହୃତ୍’—ହୃଦୟ ହିଁ ସ୍ଥାନ॥ ୧୦ ॥
Verse 11
शेषाढ्यबीजयुग्मेन हृदयं विन्यसेदधः । शांतियुक्तचतुर्थेन कामाद्येन शिरोंऽगकम् ॥ ११ ॥
ଶେଷ-ଶକ୍ତିଯୁକ୍ତ ବୀଜ-ଯୁଗ୍ମ ଦ୍ୱାରା ତଳେ ହୃଦୟ-ନ୍ୟାସ କର। ଏବଂ ‘ଶାନ୍ତି’ଯୁକ୍ତ ଚତୁର୍ଥ (ବୀଜ)କୁ ‘କାମ…’ ଆଦିରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଶିରରେ ଅଙ୍ଗ-ନ୍ୟାସ କର॥ ୧୧ ॥
Verse 12
इन्द्वाढ्यं वामकर्णाद्यमाययोर्वीशयुक्तया । शिखामंकुशपद्माभ्यां सवाग्भ्यां वर्म विन्यसेत् ॥ १२ ॥
ଇନ୍ଦୁ-ତତ୍ତ୍ୱଯୁକ୍ତ (ଅକ୍ଷର)କୁ ବାମ କାନରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ବିନ୍ୟାସ କର। ଏବଂ ମାୟା-ବର୍ଣ୍ଣକୁ ‘ବିଶ’ ସଂଖ୍ୟା ସହ ଯୁକ୍ତ କରି, ବାକ୍-ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଅକ୍ଷର ସହିତ ଶିଖା, ଅଙ୍କୁଶ ଓ ପଦ୍ମରେ ବର୍ମ (କବଚ) ନ୍ୟାସ କର॥ ୧୨ ॥
Verse 13
वर्मास्त्राभ्यामस्त्रमुक्तं शेषार्णैर्व्यापकं पुनः । हृदये जठरे नाभौ जठरे गुह्यदेशतः ॥ १३ ॥
ଏଭଳି ବର୍ମ-ମନ୍ତ୍ର ଓ ଅସ୍ତ୍ର-ମନ୍ତ୍ର ସହ ଅସ୍ତ୍ର ପ୍ରୟୋଗ କରି, ଶେଷ ଅକ୍ଷରମାନେ ଦ୍ୱାରା ପୁନଃ ସର୍ବବ୍ୟାପକ ରକ୍ଷା-ନ୍ୟାସ କରିବ—ହୃଦୟରେ, ଉଦରେ, ନାଭିରେ, ପୁନଃ ଉଦରେ ଏବଂ ଗୁହ୍ୟଦେଶରେ।
Verse 14
दक्षपादे वामपादे सक्थ्नि जानुनि जंघयोः । विन्यसेद्बीजदशकं प्रणवद्वयमध्यगम् ॥ १४ ॥
ଡାହାଣ ପାଦରେ, ବାମ ପାଦରେ, ଜଂଘାରେ, ଜାନୁରେ ଓ ପିଣ୍ଡଳୀରେ—ଦୁଇ ପ୍ରଣବ (ଓଁ) ମଧ୍ୟସ୍ଥ ଦଶ ବୀଜାକ୍ଷରର ନ୍ୟାସ କରିବ।
Verse 15
ताराद्यानथ शेषार्णान्मस्तके च ललाटके । भ्रुवोः श्रुत्योस्तथैवाक्ष्णोर्नसि वक्त्रे गलेंऽसके ॥ १५ ॥
ତାପରେ ‘ତାରା’ ଅକ୍ଷରରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ପରେ ଶେଷ ଅକ୍ଷରମାନଙ୍କର ନ୍ୟାସ—ମସ୍ତକ ଓ ଲଲାଟରେ; ଏବଂ ଭୃକୁଟିରେ, କର୍ଣ୍ଣରେ, ଚକ୍ଷୁରେ, ନାସିକାରେ, ମୁଖରେ, ତଥା କଣ୍ଠ ଓ ଅଂସପ୍ରଦେଶରେ କରିବ।
Verse 16
सर्वमन्त्रेण सर्वांगे कृत्वा व्यापकमादृतः । सर्वेष्टसिद्धये ध्यायेत्कार्तवीर्यं जनेश्वरम् ॥ १६ ॥
‘ସର୍ବ-ମନ୍ତ୍ର’ ଦ୍ୱାରା ସମଗ୍ର ଶରୀରରେ ଆଦରସହ ବ୍ୟାପକ-ନ୍ୟାସ କରି, ସମସ୍ତ ଇଷ୍ଟସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ଜନେଶ୍ୱର କାର୍ତ୍ତବୀର୍ୟଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବ।
Verse 17
उद्यद्रर्कसहस्राभं सर्वभूपतिवन्दितम् । दोर्भिः पञ्चाशता दक्षैर्बाणान्वामैर्धनूंषि च ॥ १७ ॥
ସେ ଉଦୟମାନ ସହସ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟ ସଦୃଶ ଦୀପ୍ତିମାନ, ସମସ୍ତ ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଦିତ; ତାଙ୍କର ପଞ୍ଚାଶଟି ଦକ୍ଷ ଭୁଜା—ଡାହାଣ ହାତରେ ବାଣ ଏବଂ ବାମ ହାତରେ ଧନୁଷ ଧାରଣ କରିଥିଲେ।
Verse 18
दधतं स्वर्णमालाढ्यं रक्तवस्त्रसमावृतम् । चक्रावतारं श्रीविष्णोर्ध्यायेदर्जुनभूपतिम् ॥ १८ ॥
ସୁବର୍ଣ୍ଣମାଳାରେ ଭୂଷିତ ଓ ରକ୍ତବସ୍ତ୍ରରେ ଆବୃତ, ଶ୍ରୀବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଚକ୍ରାବତାର-ସ୍ୱରୂପ ରାଜା ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 19
लक्षमेकं जपेन्मन्त्रं दशांशं जुहुयात्तिलैः । सतण्डुलैः पायसेन विष्णुपीठे यजत्तुतम् ॥ १९ ॥
ମନ୍ତ୍ରକୁ ଏକ ଲକ୍ଷ ଥର ଜପ କରିବା ଉଚିତ; ପରେ ତାହାର ଦଶାଂଶକୁ ତିଳ, ଚାଉଳ ଦାଣା ଓ ପାୟସ ସହ ଅଗ୍ନିରେ ଆହୁତି ଦେଇ, ବିଷ୍ଣୁପୀଠରେ ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
Verse 20
षट्कोणेषु षडंगानि ततो दिक्षु विविक्षु च । चौरमदविभञ्जनं मारीमदविभंजनम् ॥ २० ॥
ଷଟ୍କୋଣରେ ଷଡ଼ଙ୍ଗ ନ୍ୟାସ କରି; ପରେ ଦିଗ ଓ ବିଦିଗରେ ‘ଚୌରମଦବିଭଞ୍ଜନ’ ଏବଂ ‘ମାରୀମଦବିଭଞ୍ଜନ’ ମନ୍ତ୍ର ଲେଖିବା ଉଚିତ।
Verse 21
अरिमदविभंजनं दैत्यमदविभंजनम् । दुष्टनाशं दुःखनाशं दुरितापद्विनाशकम् ॥ २१ ॥
ସେ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ମଦକୁ ଭଞ୍ଜନ କରନ୍ତି, ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କ ଅହଂକାରକୁ ଭାଙ୍ଗନ୍ତି; ଦୁଷ୍ଟନାଶକ, ଦୁଃଖନାଶକ ଏବଂ ଦୁରିତ-ଆପଦର ବିନାଶକ।
Verse 22
दिक्ष्वष्टशक्तयः पूज्याः प्राच्यादिष्वसितप्रभाः । क्षेमंकरी वश्यकरी श्रीकरी च यशस्करी ॥ २२ ॥
ଦିଗମାନଙ୍କରେ ଅଷ୍ଟଶକ୍ତିଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ—ପ୍ରାଚ୍ୟାଦି ଦିଗରେ ଶ୍ୟାମ-ପ୍ରଭାରେ ଦୀପ୍ତ—କ୍ଷେମଙ୍କରୀ, ବଶ୍ୟକରୀ, ଶ୍ରୀକରୀ ଓ ଯଶସ୍କରୀ।
Verse 23
आयुः करी तथा प्रज्ञाकरी विद्याकरी पुनः । धनकर्यष्टमी पश्चाल्लोकेशा अस्त्रसंयुताः ॥ २३ ॥
ଏହା ଆୟୁ ଦେଇଥାଏ; ଏହା ପ୍ରଜ୍ଞା ଦେଇଥାଏ ଏବଂ ପୁନଃ ବିଦ୍ୟା ମଧ୍ୟ ପ୍ରଦାନ କରେ। ତାପରେ ଅଷ୍ଟମୀ-ବ୍ରତ ଧନଦାୟିନୀ ହୁଏ; ଲୋକପାଳମାନେ ନିଜ ନିଜ ଅସ୍ତ୍ରରେ ସଂଯୁକ୍ତ ଥାନ୍ତି।
Verse 24
एवं संसाधितो मंत्रः प्रयोगार्हः प्रजायते । कार्तवीर्यार्जुनस्याथ पूजायंत्रमिहोच्यते ॥ २४ ॥
ଏଭଳି ସଂସାଧିତ ମନ୍ତ୍ର ପ୍ରୟୋଗଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ। ଏବେ ଏଠାରେ କାର୍ତ୍ତବୀର୍ୟାର୍ଜୁନଙ୍କ ପୂଜା-ଯନ୍ତ୍ର ବର୍ଣ୍ଣିତ ହେଉଛି।
Verse 25
स्वबीजानंगध्रुववाक्कर्णिकं दिग्दलं लिखेत् । तारादिवर्मांतदलं शेषवर्णदलांतरम् ॥ २५ ॥
କର୍ଣ୍ଣିକା (ମଧ୍ୟଭାଗ) ରେ ନିଜ ବୀଜାକ୍ଷର ସହ ଅଙ୍ଗମନ୍ତ୍ର, ଧ୍ରୁବବାକ୍ୟ ଓ ବାକ୍ମନ୍ତ୍ର ଲେଖିବ; ପରେ ଦିଗ୍ଅନୁସାରେ ଦଳ (ପତ୍ର) ଅଙ୍କନ କରିବ। ଦଳମାନଙ୍କ ଉପରେ ତାରାଦି ଠାରୁ ବର୍ମାନ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଲେଖିବ; ଏବଂ ଦଳାନ୍ତରରେ ଶେଷ ବର୍ଣ୍ଣ ଲେଖିବ।
Verse 26
ऊष्मान्त्यस्वरकिंजल्कं शेषार्णैः परिवेष्टितम् । कोणालंकृतभूतार्णभूगृहं यन्त्रमीशितुः ॥ २६ ॥
ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ଯନ୍ତ୍ରର ମଧ୍ୟରେ ଊଷ୍ମାନ୍ତ୍ୟ (ଶ-ଷ-ସ-ହ) ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସ୍ୱରଦ୍ୱାରା ଗଠିତ ‘କିଞ୍ଜଲ୍କ’ ରହିବ, ଏବଂ ତାହା ଶେଷ ଅକ୍ଷରମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରିବେଷ୍ଟିତ ହେବ। ତାହାର କୋଣଗୁଡ଼ିକ ଭୂତାକ୍ଷରରେ ଅଲଙ୍କୃତ ହେବ; ଏବଂ ତାହା ଭୂଗୃହ (ଚତୁରସ୍ର ଆବରଣ) ମଧ୍ୟରେ ସ୍ଥାପିତ ହେବ।
Verse 27
शुद्धभूमावष्टगन्धैर्लिखित्वा यन्त्रमादरात् । तत्र कुंभं प्रतिष्ठाप्य तत्रावाह्यार्चयेन्नृपम् ॥ २७ ॥
ଶୁଦ୍ଧ ଭୂମିରେ ଅଷ୍ଟଗନ୍ଧ ଦ୍ୱାରା ଆଦରସହିତ ଯନ୍ତ୍ର ଲେଖିବ। ପରେ ସେଠାରେ କୁମ୍ଭ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି, ସେଠାରେ ଦେବତାଙ୍କୁ ଆବାହନ କରି ବିଧିପୂର୍ବକ ନୃପ (ଦେବ)ଙ୍କ ପୂଜା କରିବ।
Verse 28
स्पृष्ट्वा कुंभं जपेन्मन्त्रं सहस्रं विजितेंद्रियः । अभिषिं चेत्तदंभोभिः प्रियं सर्वेष्टसिद्धये ॥ २८ ॥
କୁମ୍ଭକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜୟୀ ସାଧକ ମନ୍ତ୍ରକୁ ସହସ୍ରବାର ଜପ କରୁ। ପରେ ସେହି ଜଳରେ ପ୍ରିୟ ଦେବତାଙ୍କୁ ଅଭିଷେକ କରୁ, ସର୍ବ ଇଷ୍ଟସିଦ୍ଧି ପାଇଁ।
Verse 29
पुत्रान्यशो रोगनाशमायुः स्वजनरंजनम् । वाक्सिद्धिं सुदृशः कुम्भाभिषिक्तो लभते नरः ॥ २९ ॥
କୁମ୍ଭାଭିଷେକରେ ଅଭିଷିକ୍ତ ନର ପୁତ୍ର, ଯଶ, ରୋଗନାଶ, ଦୀର୍ଘାୟୁ, ସ୍ୱଜନର ପ୍ରୀତି, ବାକ୍ସିଦ୍ଧି ଓ ସୁନ୍ଦର ରୂପ ଲାଭ କରେ।
Verse 30
शत्रूपद्रव आपन्ने ग्रामे वा पुटभेदने । संस्थापंयेदिदं यन्त्रं शत्रुभीतिनिवृत्तये ॥ ३० ॥
ଗ୍ରାମରେ ଶତ୍ରୁ ଉପଦ୍ରବ ହେଲେ କିମ୍ବା ରକ୍ଷା-ପୁଟ ଭେଦ ହେଲେ, ଶତ୍ରୁଭୟ ନିବାରଣ ପାଇଁ ଏହି ଯନ୍ତ୍ର ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 31
सर्षपारिष्टलशुनकार्पासैर्मार्यते रिपुः । धत्तूरैः स्तभ्यते निम्बैर्द्वेष्यते वश्यतेंऽबुजैः ॥ ३१ ॥
ସର୍ଷପ, ଅରିଷ୍ଟ, ଲଶୁଣ ଓ କାର୍ପାସ ଦ୍ୱାରା ଶତ୍ରୁ ଆଘାତ ପାଏ; ଧତ୍ତୂର ଦ୍ୱାରା ସେ ସ୍ତମ୍ଭିତ ହୁଏ; ନିମ୍ବ ଦ୍ୱାରା ଦ୍ୱେଷୀ ହୁଏ; ଅମ୍ବୁଜ ଦ୍ୱାରା ବଶୀଭୂତ ହୁଏ।
Verse 32
उच्चाटने विभीतस्य समिद्भिः खदिरस्य च । कटुतैलमहिष्याज्यैर्होमद्रव्यांजनं स्मृतम् ॥ ३२ ॥
ଉଚ୍ଚାଟନ କ୍ରିୟାରେ ବିଭୀତକ ଓ ଖଦିରର ସମିଧ, ଏବଂ କଟୁ ତେଲ ଓ ମହିଷୀ-ଘୃତ—ଏହିଗୁଡ଼ିକୁ ହୋମଦ୍ରବ୍ୟ ବୋଲି ସ୍ମୃତ କରାଯାଇଛି।
Verse 33
यवैर्हुते श्रियः प्राप्तिस्तिलैराज्यैरघक्षयः । तिलतंडुलसिद्धार्थजालैर्वश्यो नृपो भवेत् ॥ ३३ ॥
ଯବରେ ହୋମ କଲେ ଶ୍ରୀ-ସମୃଦ୍ଧି ମିଳେ; ତିଳ ଓ ଘୃତରେ ହୋମ କଲେ ପାପକ୍ଷୟ ହୁଏ। ତିଳ, ଚାଉଳ ଓ ଧଳା ସୋରିଷର ବିନ୍ୟାସ-ପ୍ରୟୋଗରେ ରାଜା ମଧ୍ୟ ବଶ ହୋଇପାରେ।
Verse 34
अपामार्गार्कदूर्वाणां होमो लक्ष्मीप्रदोऽघनुत् । स्त्रीवश्यकृत्प्रियंगूणां मुराणां भूतशांतिदः ॥ ३४ ॥
ଅପାମାର୍ଗ, ଅର୍କ ଓ ଦୂର୍ବାରେ କରାଯାଇଥିବା ହୋମ ଲକ୍ଷ୍ମୀପ୍ରଦ ଓ ପାପନାଶକ। ପ୍ରିୟଙ୍ଗୁର ହୋମ ସ୍ତ୍ରୀବଶ୍ୟକର, ମୁରାର ହୋମ ଭୂତଶାନ୍ତିଦାୟକ।
Verse 35
अश्वत्थोदुंबरप्लक्षवटबिल्वसमुद्भवाः । समिधो लभते हुत्वा पुत्रानायुर्द्धनं सुखम् ॥ ३५ ॥
ଅଶ୍ୱତ୍ଥ, ଉଦୁମ୍ବର, ପ୍ଲକ୍ଷ, ବଟ ଓ ବିଲ୍ୱ ଗଛରୁ ମିଳିଥିବା ସମିଧା ଅଗ୍ନିରେ ହୁତ କଲେ ପୁତ୍ର, ଦୀର୍ଘାୟୁ, ଧନ ଓ ସୁଖ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ।
Verse 36
निर्मोकहेमसिद्धार्थलवणैश्चौरनाशनम् । रोचनागोमयैस्तंभो भूप्राप्तिः शालिभिर्हुतैः ॥ ३६ ॥
ସର୍ପର ନିର୍ମୋକ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ, ଧଳା ସୋରିଷ ଓ ଲୁଣର ପ୍ରୟୋଗରେ ଚୋରନାଶନ (ଚୋରି ନିବାରଣ) ହୁଏ। ରୋଚନା ଓ ଗୋମୟରେ ସ୍ତମ୍ଭନ; ଶାଳି ଧାନ୍ୟ ହୁତ କଲେ ଭୂମିପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ।
Verse 37
होमसंख्या तु सर्वत्र सहस्रादयुतावधि । प्रकल्पनीया मन्त्रज्ञैः कार्य्यगौरवलाघवात् ॥ ३७ ॥
ସମସ୍ତ ହୋମରେ ଆହୁତିର ସଂଖ୍ୟା ଏକ ହଜାରରୁ ଦଶ ହଜାର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିବା ଉଚିତ। ମନ୍ତ୍ରଜ୍ଞମାନେ କାର୍ଯ୍ୟର ଗୁରୁତ୍ୱ-ଲଘୁତ୍ୱ ଅନୁସାରେ ଏହା ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିବେ।
Verse 38
कार्तवीर्य्यस्य मन्त्राणामुच्यते लक्षणं बुधाः । कार्तवीर्यार्जुनं ङेंतं सर्वमंत्रेषु योजयेत् ॥ ३८ ॥
ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ, କାର୍ତ୍ତବୀର୍ୟଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରମାନଙ୍କର ଲକ୍ଷଣ କୁହାଯାଉଛି। ସମସ୍ତ ମନ୍ତ୍ରରେ ‘ङेंतं’ ଏହି ବୀଜଚିହ୍ନକୁ ‘କାର୍ତ୍ତବୀର୍ୟାର୍ଜୁନ’ ନାମ ସହ ଯୋଗ କରିବା ଉଚିତ॥
Verse 39
स्वबीजाद्यो दशार्णोऽसौ अन्ये नवशिवाक्षराः । आद्यबीजद्वयेनासौ द्वितीयो मन्त्र ईरितः ॥ ३९ ॥
ନିଜ ବୀଜରୁ ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ସେଇ ମନ୍ତ୍ର ଦଶାର୍ଣ (ଦଶ ଅକ୍ଷର) ଅଟେ; ଅନ୍ୟମାନେ ନବ-ଶିବାକ୍ଷର। ପ୍ରଥମ ଦୁଇ ବୀଜ ପୂର୍ବେ ଯୋଗ କଲେ ସେଇ ଦ୍ୱିତୀୟ ମନ୍ତ୍ର ବୋଲି କୁହାଯାଏ॥
Verse 40
स्वकामाभ्यां तृतीयोऽसौ स्वभ्रूभ्यां तु चतुर्थकः । स्वपाशाभ्यां पञ्चमोऽसौ षष्टः स्वेन च मायया ॥ ४० ॥
ତାଙ୍କର ନିଜ କାମନାରୁ ତୃତୀୟ ମନ୍ତ୍ର, ନିଜ ଭ୍ରୂରୁ ଚତୁର୍ଥ। ନିଜ ପାଶରୁ ପଞ୍ଚମ, ଏବଂ ନିଜ ମାୟାରୁ ଷଷ୍ଠ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ॥
Verse 41
स्वांकुशाभ्यां सप्तमः स्यात्स्वरमाभ्यामथाष्टमः । स्ववाग्भवाभ्यां नवमो वर्मास्त्राभ्यामथांतिमः ॥ ४१ ॥
‘ସ୍ୱା’ ଓ ‘ଅଙ୍କୁଶ’—ଏହି ଯୁଗ୍ମ ମନ୍ତ୍ରରେ ସପ୍ତମ (ନ୍ୟାସ) ହେବ; ପରେ ‘ସ୍ୱର’ ଓ ‘ମା’ ଦ୍ୱାରା ଅଷ୍ଟମ। ‘ବାଗ୍’ ଓ ‘ଭବ’ ଦ୍ୱାରା ନବମ, ଏବଂ ‘ବର୍ମ’ ଓ ‘ଅସ୍ତ୍ର’ ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ତିମ॥
Verse 42
द्वितीयादिनवांतेषु बीजयोः स्याद्व्यतिक्रमः । मंत्रे तु दशमे वर्णा नववर्मास्त्रमध्यगाः ॥ ४२ ॥
ଦ୍ୱିତୀୟରୁ ନବମ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦୁଇ ବୀଜର ପରସ୍ପର ବ୍ୟତିକ୍ରମ (ଅଦଳବଦଳ) ହେବ। କିନ୍ତୁ ମନ୍ତ୍ରର ଦଶମ ସ୍ଥାନରେ ଅକ୍ଷର ଏପରି ଭାବେ ବିନ୍ୟସ୍ତ ହେବ—ନବ-ବର୍ମ ରହି, ମଧ୍ୟରେ ‘ଅସ୍ତ୍ର’ ଅକ୍ଷର ସ୍ଥିତ ରହିବ॥
Verse 43
एतेषु मंत्रवर्येषु स्वानुकूलं मनुं भजेत् । एषामाद्ये विराट्छदोऽन्येषु त्रिष्टुबुदाहृतम् ॥ ४३ ॥
ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନ୍ତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସାଧକ ନିଜକୁ ଅନୁକୂଳ ମନ୍ତ୍ରକୁ ଭଜନ କରୁ। ଏମାନଙ୍କର ପ୍ରଥମଟି ବିରାଟ୍ ଛନ୍ଦରେ, ଅନ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ତ୍ରିଷ୍ଟୁଭ୍ ଛନ୍ଦରେ କୁହାଯାଇଛି।
Verse 44
दश मंत्रा इमे प्रोक्ता यदा स्युः प्रणवादिकाः । तदादिमः शिवार्णः स्यादन्ये तु द्वादशाक्षराः ॥ ४४ ॥
ଯେତେବେଳେ ଏହି ଦଶଟି ମନ୍ତ୍ର ପ୍ରଣବ (ଓଁ) ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ କରି ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ପ୍ରଥମଟି ‘ଶିବାର୍ଣ’ ହୁଏ; ଅନ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ଦ୍ୱାଦଶାକ୍ଷର।
Verse 45
त्रिष्टुपूछन्दस्तथाद्ये स्यादन्येषु जगती मता । एवं विंशतिमंत्राणां यजनं पूर्ववन्मतम ॥ ४५ ॥
ପ୍ରଥମ (ମନ୍ତ୍ର) ରେ ତ୍ରିଷ୍ଟୁଭ୍ ଛନ୍ଦ ହେବ; ଅନ୍ୟମାନଙ୍କରେ ଜଗତୀ ଛନ୍ଦ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ। ଏହିପରି ଏହି ବିଂଶତି ମନ୍ତ୍ରର ଯଜନ ପୂର୍ବବତ୍ ପ୍ରକାରେ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 46
दीर्घाढ्यमूलबीजेन कुर्यादेषां षडंगकम् । तारो हृत्कार्तवीर्यार्जुनाय वर्मास्त्रठद्वयम् ॥ ४६ ॥
‘ଦୀର୍ଘାଢ୍ୟ’ ମୂଳ-ବୀଜ ଦ୍ୱାରା ଏମାନଙ୍କର ଷଡ଼ଙ୍ଗ-ନ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ। ପରେ ପ୍ରଣବ (ତାର) ଦ୍ୱାରା, ହୃଦୟସ୍ଥ କାର୍ତ୍ତବୀର୍ୟାର୍ଜୁନଙ୍କ ପାଇଁ ବର୍ମ ଓ ଅସ୍ତ୍ର—ଏହି ଯୁଗଳ ଷଟ୍କର ପ୍ରୟୋଗ କର।
Verse 47
चतुर्दशार्णो मंत्रोऽयमस्येज्या पूर्ववन्मता । भूनेत्रसमनेत्राक्षिवर्णेरस्यांगपंचकम् ॥ ४७ ॥
ଏହା ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶାକ୍ଷର ମନ୍ତ୍ର; ଏହାର ପୂଜାବିଧି ପୂର୍ବବତ୍ ମନାଯାଇଛି। ଏହାର ଅଙ୍ଗପଞ୍ଚକ ‘ଭୂ’, ‘ନେତ୍ର’, ‘ସମ’, ‘ନେତ୍ର’ ଓ ‘ଅକ୍ଷି’ ଏହି ବର୍ଣ୍ଣମାନେ ଦ୍ୱାରା ବିନ୍ୟସ୍ତ।
Verse 48
तारो हृद्भगवान् ङेंतः कार्तवीर्यार्जुनस्तथा । वर्मास्त्राग्निप्रियामंत्रः प्रोक्तो ह्यष्टादशार्णकः ॥ ४८ ॥
‘ତାର’, ‘ହୃଦ୍ଭଗବାନ୍’, ‘ଙେଂତଃ’ ଏବଂ ‘କାର୍ତ୍ତବୀର୍ୟାର୍ଜୁନ’—ଏହିପରି ଅଷ୍ଟାଦଶାକ୍ଷର ‘ବର୍ମାସ୍ତ୍ର–ଅଗ୍ନିପ୍ରିୟା’ ମନ୍ତ୍ର ପ୍ରକାଶିତ।
Verse 49
त्रिवेदसप्तयुग्माक्षिवर्णैः पंचांगकं मनोः । नमो भगवते श्रीति कार्तवीर्यार्जुनाय च ॥ ४९ ॥
ତ୍ରିବେଦ-ସୂଚିତ ଅକ୍ଷର ଓ ‘ସାତ ଯୁଗ୍ମ ନେତ୍ର’ କୁହାଯାଉଥିବା ବର୍ଣ୍ଣଗୁଚ୍ଛ ଦ୍ୱାରା ମନୁଙ୍କ ପଞ୍ଚାଙ୍ଗ ମନ୍ତ୍ର ଗଢ଼—‘ନମୋ ଭଗବତେ ଶ୍ରୀ’; ଏହାକୁ କାର୍ତ୍ତବୀର୍ୟାର୍ଜୁନ ପ୍ରତି ମଧ୍ୟ ଯୋଜ।
Verse 50
सर्वदुष्टांतकायेति तपोबलपराक्रमः । परिपालितसप्तांते द्वीपाय सर्वरापदम् ॥ ५० ॥
ତପୋବଳରେ ପ୍ରବଳ ସେ ‘ସର୍ବଦୁଷ୍ଟାନ୍ତକ’ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ। ସାତ ଯୁଗର ପୂର୍ଣ୍ଣ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜଗତକୁ ରକ୍ଷା କରି ସେ ସମଗ୍ର ଦ୍ୱୀପ ଓ ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କର ଶରଣ ହେଲେ।
Verse 51
जन्यचूडा मणांते ये महाशक्तिमते ततः । सहस्रदहनप्रांते वर्मास्त्रांतो महामनुः ॥ ५१ ॥
ତାପରେ ସେଇ ମହାଶକ୍ତିମାନଙ୍କ ପାଇଁ ‘ଜନ୍ୟଚୂଡା’ ଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ‘ମଣାନ୍ତ’ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରୟୋଗ ଅଛି। ଏବଂ ‘ସହସ୍ରଦହନ’ ଅଂଶର ଶେଷ ସମୀପରେ ‘ବର୍ମାସ୍ତ୍ର’ ରେ ସମାପ୍ତ ମହାମନ୍ତ୍ର କଥିତ।
Verse 52
त्रिषष्टिवर्णवान्प्रोक्तः स्मरमात्सर्वविघ्नहृत् । राजन्यक्रवर्ती च वीरः शूरस्तृतीयकः ॥ ५२ ॥
ସେ ତ୍ରିଷଷ୍ଟି ବର୍ଣ୍ଣ (ତେଷଠି ଅକ୍ଷର-ଘଟକ) ଧାରଣ କରିଥିବା ବୋଲି କୁହାଯାଏ; କେବଳ ସ୍ମରଣରେ ସମସ୍ତ ବିଘ୍ନ ହରେ। ସେ ରାଜନ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତୀ—ବୀର, ଶୂର, କ୍ରମେ ତୃତୀୟ।
Verse 53
माहिष्मतीपतिः पश्चाञ्चतुर्थः समुदीरितः । रेवांबुपरितृप्तश्च काणो हस्तप्रबाधितः ॥ ५३ ॥
ତତ୍ପରେ ମାହିଷ୍ମତୀର ଅଧିପତିଙ୍କୁ ଚତୁର୍ଥ ବୋଲି ଘୋଷଣା କରାଯାଇଛି। ସେ ରେବା (ନର୍ମଦା) ଜଳରେ ତୃପ୍ତ; ଏକଚକ୍ଷୁ ଏବଂ ହସ୍ତବାଧାଗ୍ରସ୍ତ ଥିଲେ।
Verse 54
दशास्येति च षड्भिः स्यात्पदैर्ङेतैः षडंगकम् । सिंच्यमानं युवतिभिः क्रीडंतं नर्मदाजले ॥ ५४ ॥
“ଦଶାସ୍ୟ-” ଆରମ୍ଭ ଥିବା ପ୍ରୟୋଗଟି ପରିଚିତ ଛଅଟି ପଦରେ ଗଠିତ ଷଡ଼ଙ୍ଗକ ବୋଲି ବୁଝିବା ଉଚିତ। ଏଥିରେ (ଦେବ) ନର୍ମଦା ଜଳରେ କ୍ରୀଡ଼ା କରୁଥିବାବେଳେ ଯୁବତୀମାନେ ଖେଳାଖେଳିରେ ଜଳ ଛିଟାଇ ସିଞ୍ଚନ କରୁଛନ୍ତି ବୋଲି ଦର୍ଶାଯାଇଛି।
Verse 55
हस्तैर्जलौधं रुंधंतं ध्यायेन्मत्तं नृपोत्तमम् । एवं ध्यात्वायुतं मंत्रं पजेदन्यत्तु पूर्ववत् ॥ ५५ ॥
ହସ୍ତଦ୍ୱାରା ଉଦ୍ଧତ ଜଳପ୍ରବାହକୁ ରୋକୁଥିବା, ଦିବ୍ୟାବେଶରେ ମତ୍ତ ସେଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନୃପଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ଏଭଳି ଧ୍ୟାନ କରି ମନ୍ତ୍ରଟି ଦଶହଜାରଥର ଜପ କର; ଅନ୍ୟ ସବୁ ପୂର୍ବବତ୍ କର।
Verse 56
पूर्वं तु प्रजपेल्लक्षं पूजायोगश्च पूर्ववत् । कार्तवीर्यार्जुनो नाम राजा बाहुसहस्रवान् ॥ ५६ ॥
ପ୍ରଥମେ ମନ୍ତ୍ରଟି ଏକ ଲକ୍ଷଥର ଜପ କରିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ପୂଜା-ଯୋଗ ମଧ୍ୟ ପୂର୍ବବତ୍ ହେବ। (ଏହି ପ୍ରସଙ୍ଗରେ) କାର୍ତ୍ତବୀର୍ୟାର୍ଜୁନ ନାମକ ଏକ ରାଜା ଥିଲେ, ଯାହାଙ୍କର ସହସ୍ର ବାହୁ ଥିଲା।
Verse 57
तस्य संस्मरणादेव हृतं नष्टं च संवदेत् । लभ्यते मंत्रवर्योऽयं द्वात्रिंशद्वर्णसंयुतः ॥ ५७ ॥
ତାହାକୁ କେବଳ ସ୍ମରଣ କରିଲେ ମାତ୍ର ଚୋରି ହୋଇଥିବା କିମ୍ବା ହରାଇଯାଇଥିବା ବସ୍ତୁର ସମ୍ବାଦ (ବାଣୀ ଦ୍ୱାରା) ପ୍ରକାଶ ପାଏ। ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନ୍ତ୍ରଟି ବତ୍ତିଶ ବର୍ଣ୍ଣ (ଅକ୍ଷର) ସଂଯୁକ୍ତ ଭାବେ ଲଭ୍ୟ।
Verse 58
पादैः सर्वेण पंचांगं ध्यानपूजादि पूर्ववत् । कार्तवीर्याय शब्दांते विद्महे पदमुञ्चरेत् ॥ ५८ ॥
ମନ୍ତ୍ରର ସମସ୍ତ ପାଦଦ୍ୱାରା ପୂର୍ବୋକ୍ତ ଧ୍ୟାନ, ପୂଜା ଆଦି ସହିତ ପଞ୍ଚାଙ୍ଗ ଆଚରଣ ପୂର୍ବବତ୍ କରିବା ଉଚିତ। କାର୍ତବୀର୍ୟ ପାଇଁ ମନ୍ତ୍ରାନ୍ତେ ‘ବିଦ୍ମହେ’ କହି ପର ପଦ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା।
Verse 59
महावीर्याय वर्णांते धीमहीति पदं वदेत् । तन्नोऽर्जुनः प्रवर्णांते चोदयात्पदमीरयेत् ॥ ५९ ॥
‘ମହାବୀର୍ୟାୟ’ ଶବ୍ଦାନ୍ତେ ‘ଧୀମହି’ ପଦ କହିବା। ପରେ ‘ତନ୍ନୋऽର୍ଜୁନଃ’ ପୂର୍ବବର୍ଣ୍ଣାନ୍ତେ ‘ଚୋଦୟାତ୍’ ପଦ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା।
Verse 60
गायत्र्येषार्जुन स्योक्ता प्रयोगादौ जपेत्तु ताम् । अनुष्टुभं मनुं रात्रौ जपतां चौरसंचयाः ॥ ६० ॥
ହେ ଅର୍ଜୁନ, ଏହି ଗାୟତ୍ରୀ ଘୋଷିତ; ପ୍ରୟୋଗର ଆରମ୍ଭରେ ଏହାକୁ ଜପ କରିବା ଉଚିତ। କିନ୍ତୁ ଯେମାନେ ରାତିରେ ଅନୁଷ୍ଟୁଭ ମନ୍ତ୍ର ଜପନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ଚୋରିଜନ୍ୟ ପାପସଞ୍ଚୟ ହୁଏ।
Verse 61
पलायंते गृहाद्दूरं तर्पणाद्ध्रवनादपि । अथो दीपविधिं वक्ष्ये कार्तवीर्यप्रियंकरम् ॥ ६१ ॥
ସେମାନେ ଘରୁ ଦୂରକୁ ପଳାଇଯାନ୍ତି—ତର୍ପଣ ଓ ହୋମ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ତାଡ଼ିତ ହୁଅନ୍ତି। ଏବେ ମୁଁ କାର୍ତବୀର୍ୟଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ ଓ ମଙ୍ଗଳକର ଦୀପବିଧି କହିବି।
Verse 62
वैशाखे श्रावणे मार्गे कार्तिकाश्विनपौषतः । माघफाल्गुनयोर्मासोर्दीपारंभं समाचरेत् ॥ ६२ ॥
ବୈଶାଖ, ଶ୍ରାବଣ, ମାର୍ଗଶୀର୍ଷ, କାର୍ତ୍ତିକ, ଆଶ୍ୱିନ, ପୌଷ, ମାଘ ଓ ଫାଲ୍ଗୁଣ—ଏହି ମାସଗୁଡ଼ିକରେ ଦୀପାରମ୍ଭକୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ଆଚରଣ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 63
तिथौ रिक्ताविहीनायां वारे शनिकुजौ विना । हस्तोत्तराश्विरौद्रेयपुष्यवैष्णववायुभे ॥ ६३ ॥
ରିକ୍ତା ତିଥି ବିନା ତିଥି ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ; ଶନିବାର ଓ ମଙ୍ଗଳବାର ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ ବାର ନେବା ଉଚିତ। ହସ୍ତ, ଉତ୍ତରାଶ୍ୱିନୀ, ରୌଦ୍ର, ପୁଷ୍ୟ, ବୈଷ୍ଣବ ଓ ବାୟୁଭ ନକ୍ଷତ୍ର ଶୁଭ।
Verse 64
द्विदैवते च रोहिण्यां दीपारंभो हितावहः । चरमे च व्यतीपाते धृतौ वृद्धौ सुकर्मणि ॥ ६४ ॥
ଦ୍ୱିଦୈବତ ଓ ରୋହିଣୀ ନକ୍ଷତ୍ରରେ ଦୀପାରମ୍ଭ ହିତକର। ବ୍ୟତୀପାତର ଶେଷ ଅବସ୍ଥାରେ ଏବଂ ଧୃତି, ବୃଦ୍ଧି, ସୁକର୍ମ ଯୋଗରେ ମଧ୍ୟ ଏହା ଶୁଭଫଳଦାୟକ।
Verse 65
प्रीतौ हर्षं च सौभाग्ये शोभनायुष्मतोरपि । करणे विष्टिरहिते ग्रहणेऽर्द्धोदयादिषु ॥ ६५ ॥
ପ୍ରୀତିରେ ହର୍ଷ ହୁଏ; ସୌଭାଗ୍ୟ ପାଇଁ ସୌଭାଗ୍ୟ, ଶୋଭନ ଓ ଆୟୁଷ୍ମାନ କରଣ ପ୍ରଶସ୍ତ। କର୍ମାରମ୍ଭରେ ବିଷ୍ଟି (ଭଦ୍ରା) ରହିତ କରଣ ନେବା ଉଚିତ; ଗ୍ରହଣ ଓ ଅର୍ଧୋଦୟ ଆଦି ବିଶେଷ ସମୟର ବିଧି ପାଳନୀୟ।
Verse 66
योगेषु रात्रौ पूर्वाह्णे दीपारंभः कृतः शुभः । कार्तिके शुक्लसप्तम्यां निशीथेऽतीव शोभनः ॥ ६६ ॥
ଶୁଭ ଯୋଗରେ ରାତିରେ କିମ୍ବା ପୂର୍ବାହ୍ନରେ କରାଯାଇଥିବା ଦୀପାରମ୍ଭ ଶୁଭ। କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ ଶୁକ୍ଳ ସପ୍ତମୀର ନିଶୀଥ କାଳରେ ଆରମ୍ଭ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୋଭନ ଓ ପୁଣ୍ୟପ୍ରଦ।
Verse 67
यदि तत्र रवेर्वारः श्रवणं भं च दुर्लभम् । अत्यावश्यककार्येषु मासादीनां न शोधनम् ॥ ६७ ॥
ଯଦି ସେହି ସମୟରେ ରବିବାର ଓ ଶ୍ରବଣ ନକ୍ଷତ୍ର ଦୁର୍ଲଭ ହୁଏ, ତେବେ ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକ କାର୍ଯ୍ୟରେ ମାସ ଆଦିର ଶୋଧନ (ପରୀକ୍ଷା-ସଂଶୋଧନ) କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ।
Verse 68
आद्ये ह्युपोष्य नियतो ब्रह्मचारी सपीतकैः । प्रातः स्नात्वा शुद्धभूमौ लिप्तायां गोमयोदकैः ॥ ६८ ॥
ପ୍ରଥମ ଦିନ ନିୟମପୂର୍ବକ ଉପବାସ କରି, ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ହୋଇ ପୀତବସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରିବ। ପ୍ରାତଃ ସ୍ନାନ କରି, ଗୋମୟ ଓ ଜଳର ଲେପ ଦେଇ ଶୁଦ୍ଧ ଭୂମିରେ ସ୍ଥାନ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବ।
Verse 69
प्राणानायम्य संकल्प्य न्यासान्पूर्वोदितांश्चरेत् । षट्कोणं रचयेद्भूमौ रक्तचंदनतंडुलैः ॥ ६९ ॥
ପ୍ରାଣାୟାମ କରି ସଙ୍କଳ୍ପ ଗ୍ରହଣ କରି, ପୂର୍ବୋକ୍ତ ନ୍ୟାସଗୁଡ଼ିକ ଆଚରଣ କରିବ। ତାପରେ ଭୂମିରେ ରକ୍ତଚନ୍ଦନରେ ରଞ୍ଜିତ ଚାଉଳ ଦାଣାଦ୍ୱାରା ଷଟ୍କୋଣ ରଚନା କରିବ।
Verse 70
अतः स्मरं समालिख्य षट्कोणेषु समालिखेत् । नवार्णैर्वेष्टयेत्तञ्च त्रिकोणं तद्बहिः पुनः ॥ ७० ॥
ଏହେତୁ ପ୍ରଥମେ ସ୍ମର (କାମ)କୁ ଆଲେଖନ କରି ଷଟ୍କୋଣ ମଧ୍ୟରେ ଲିଖିବ। ପରେ ନବାର୍ଣ୍ଣ ମନ୍ତ୍ରାକ୍ଷରଦ୍ୱାରା ତାହାକୁ ବେଷ୍ଟନ କରି, ତାହାର ବାହାରେ ପୁନଃ ତ୍ରିକୋଣ ଅଙ୍କନ କରିବ।
Verse 71
एवं विलिखिते यन्त्रे निदध्याद्दीपभाजनम् । स्वर्णजं रजतोत्थं वा ताम्रजं तदभावतः ॥ ७१ ॥
ଏଭଳି ଯନ୍ତ୍ର ଲିଖିତ ହେଲେ ତାହାର ଉପରେ ଦୀପପାତ୍ର ରଖିବ—ସୁବର୍ଣ୍ଣର କିମ୍ବା ରୌପ୍ୟର; ସେଗୁଡ଼ିକ ନଥିଲେ ତାମ୍ରର ପାତ୍ର ରଖିବ।
Verse 72
कांस्यपात्रं मृण्मयं च कनिष्ठं लोहजं मृतौ । शांतये मुद्गचूर्णोत्थं संधौ गोधूमचूर्णजम् ॥ ७२ ॥
କାଂସ୍ୟ ପାତ୍ର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୃଣ୍ମୟ (ମାଟି) ପାତ୍ର କନିଷ୍ଠ; ମୃତାଶୌଚ ସମୟରେ ଲୋହ ପାତ୍ର ବିଧିତ। ଶାନ୍ତିକର୍ମରେ ମୁଗ ଚୂର୍ଣ୍ଣଜାତ, ଏବଂ ସନ୍ଧିକାଳରେ ଗୋଧୂମ ଚୂର୍ଣ୍ଣଜାତ ଦ୍ରବ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ।
Verse 73
आज्ये पलसहस्रे तु पात्रं शतपलं स्मृतम् । आज्येऽयुतपले पात्रं पलपंचशता स्मृतम् ॥ ७३ ॥
ହଜାର ପଳ ଘିଅ ପାଇଁ ପାତ୍ରର ପ୍ରମାଣ ଶତ ପଳ ବୋଲି ସ୍ମୃତି କହେ। ଦଶହଜାର ପଳ ଘିଅ ପାଇଁ ପାତ୍ର ପଞ୍ଚଶତ ପଳ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।
Verse 74
पंचसप्ततिसंख्ये तु पात्रं षष्टिपलं स्मृतम् । त्रिसाहस्री घृतपले शर्करापलभाजनम् ॥ ७४ ॥
ପଞ୍ଚସପ୍ତତି ସଂଖ୍ୟା (ମାପ) ହେଲେ ପାତ୍ର ଷଷ୍ଟି ପଳ ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ତିନିହଜାର ପଳ ଘିଅ ପାଇଁ ଶର୍କରା-ପଳ ମାପର ଭାଜନ ବିଧି।
Verse 75
द्विसाहख्त्र्यां द्विशतमितं च भाजनमिष्यते । शतेऽक्षिचरसंश्यातमेवमन्यत्र कल्पयेत् ॥ ७५ ॥
ଦୁଇହଜାର (ମାପ) ହେଲେ ଦୁଇଶତ ପ୍ରମାଣର ଭାଜନ ଇଷ୍ଟ। ଶତ (ମାପ) ହେଲେ ‘ଅକ୍ଷି-ଚର’ ସଂଖ୍ୟା ଧରିବ; ଏହିପରି ଅନ୍ୟତ୍ର ମଧ୍ୟ କଳ୍ପନା କରିବ।
Verse 76
नित्यदीपे वह्निपलं पात्रमाज्यं पलं स्मृतम् । एवं पात्रं प्रतिष्ठाप्य वर्तीः सूत्रोत्थिताः क्षिपेत् ॥ ७६ ॥
ନିତ୍ୟଦୀପ ପାଇଁ ପାତ୍ର ଏକ ପଳ ଏବଂ ଘିଅ ମଧ୍ୟ ଏକ ପଳ ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ଏଭଳି ପାତ୍ର ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି, ସୂତରୁ ତିଆରି ବତୀଗୁଡ଼ିକୁ ତାହାରେ ରଖିବ।
Verse 77
एका तिस्रोऽथवा पंचसप्ताद्या विषमा अपि । तिथिमानादासहस्रं तंतुसंख्या विनिर्मिता ॥ ७७ ॥
ଏକ, ତିନି, କିମ୍ବା ପାଞ୍ଚ-ସାତ ଆଦି ବିଷମ ସଂଖ୍ୟା ହେଲେ ମଧ୍ୟ—ତିଥି-ମାନ ଅନୁସାରେ ତନ୍ତୁ (ଧାଗା) ସଂଖ୍ୟା ହଜାର ଆଦି ଭାବେ ନିର୍ମିତ ହୁଏ।
Verse 78
गोघृतं प्रक्षिपेत्तत्र शुद्धवस्त्रविशोधितम् । सहस्रपलसंख्यादिदशांशं कार्यगौरवात् ॥ ७८ ॥
ସେଠାରେ ଶୁଦ୍ଧ ବସ୍ତ୍ରରେ ଛାଣି ଶୁଦ୍ଧ କରାଯାଇଥିବା ଗୋଘୃତ ପକାଇବା ଉଚିତ। ସହସ୍ର ପଲ ଆଦି ମାପର ଅନୁପାତରେ ତାହାର ଦଶମାଂଶ, କାର୍ଯ୍ୟର ଗୌରବ ଅନୁସାରେ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 79
सुवर्णादिकृतां रम्यां शलाकां षोडशांगुलाम् । तदर्द्धां वा तदर्द्धां वा सूक्ष्माग्रां स्थूलमूलिकाम् ॥ ७९ ॥
ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଆଦିରେ ନିର୍ମିତ ରମ୍ୟ ଶଲାକା ଷୋଳ ଅଙ୍ଗୁଳ ଲମ୍ବା ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ; କିମ୍ବା ତାହାର ଅର୍ଧ, କିମ୍ବା ପୁନଃ ତାହାର ମଧ୍ୟ ଅର୍ଧ—ସୂକ୍ଷ୍ମ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଅଗ୍ର ଓ ସ୍ଥୂଳ ମୂଳ ସହିତ।
Verse 80
विमुंचेद्दक्षिणे पात्रमध्ये चाग्रे कृताग्रिकाम् । पात्रदक्षिणदिग्देशे मुक्त्वां गुलचतुष्टयम् ॥ ८० ॥
ଦକ୍ଷିଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ—ପାତ୍ରମଧ୍ୟରେ ଓ ତାହାର ଅଗ୍ରଭାଗରେ—କୃତାଗ୍ରିକା (ଗୁଚ୍ଛଯୁକ୍ତ ଅର୍ପଣ) ରଖିବା ଉଚିତ। ପରେ ପାତ୍ରର ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗ୍ଦେଶରେ ଚାରିଟି ଗୁଲ (ଗୋଲ ମୁଦ୍ଦା) ରଖି ବିଧି ଅଗ୍ରସର ହୁଏ।
Verse 81
अधोग्रां दक्षिणाधारां निखनेच्छुरिकां शुभाम् । दीपं प्रज्वालयेत्तत्र गणेशस्मृतिपूर्वकम् ॥ ८१ ॥
ଅଗ୍ର ତଳକୁ ଓ ଧାରଣଭାଗ ଦକ୍ଷିଣକୁ ରଖି ଶୁଭ ଛୁରିକାକୁ ପୋତିବା ଉଚିତ। ସେଠାରେ ପ୍ରଥମେ ଗଣେଶଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି ଦୀପ ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 82
दीपात्पूर्वत्र दिग्भागे सर्वतोभद्रमंडले । तंडुलाष्टदले वापि विधिवत्स्थापयेद्धूटम् ॥ ८२ ॥
ଦୀପର ପୂର୍ବଦିଗରେ, ପୂର୍ବ ଦିଗ୍ଭାଗରେ, ସର୍ବତୋଭଦ୍ର ମଣ୍ଡଳ ମଧ୍ୟରେ—କିମ୍ବା ତଣ୍ଡୁଳ ଦାଣାରେ ତିଆରି ଅଷ୍ଟଦଳ ଉପରେ—ବିଧିମତେ ଧୂଟ (ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅର୍ପଣ-ବ୍ୟବସ୍ଥା) ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 83
तत्रावाह्य नृपाधीशं पूजयेत्पूर्ववत्सुधीः । जलाक्षतान्समादाय दीपं संकल्पयेत्ततः ॥ ८३ ॥
ସେଠାରେ ନୃପାଧୀଶଙ୍କୁ ଆବାହନ କରି ସୁଧୀ ଭକ୍ତ ପୂର୍ବବତ୍ ପୂଜା କରୁ। ପରେ ଜଳାକ୍ଷତ ନେଇ ଦୀପ ପାଇଁ ସଙ୍କଳ୍ପ କରୁ।
Verse 84
दीपसंकल्पमंत्रोऽयं कथ्यते द्वीषुभूमितः । प्रणवः पाशमाये च शिखा कार्ताक्षराणि च ॥ ८४ ॥
ଏହା ଦୀପ-ସଙ୍କଳ୍ପ ମନ୍ତ୍ର; ଭୂମିରେ ଦୁଇ ଦିଗର ବିନ୍ୟାସାନୁସାରେ କଥିତ। ଏଥିରେ ପ୍ରଣବ ‘ଓଁ’, ‘ପାଶ’ ‘ମାୟା’, ଏବଂ ‘ଶିଖା’ ଓ ‘କାର୍ତ’ ଅକ୍ଷର ଅଛି।
Verse 85
वीर्यार्जुनाय माहिष्मतीनाथाय सहस्र च । बाहवे इति वर्णांते सहस्रपदमुच्चरेत् ॥ ८५ ॥
ମାହିଷ୍ମତୀନାଥ ବୀର୍ୟାର୍ଜୁନଙ୍କ ପାଇଁ ‘ସହସ୍ର’ ଶବ୍ଦଟି ମଧ୍ୟ ଉଚ୍ଚାରଣ କରୁ। ଏବଂ ବର୍ଣ୍ଣାନ୍ତେ ‘ବାହବେ’ ଇତ୍ୟନ୍ତ ସହସ୍ରପଦ (ସହସ୍ରନାମ/ସୂତ୍ର) ଜପ କରୁ।
Verse 86
क्रतुदीक्षितहस्ताय दत्तात्रेयप्रियाय च । आत्रेयायानुसूयांते गर्भरत्नाय तत्परम् ॥ ८६ ॥
ଯାହାଙ୍କ ହସ୍ତ କ୍ରତୁଦୀକ୍ଷାରେ ପବିତ୍ର, ଯିଏ ଦତ୍ତାତ୍ରେୟଙ୍କ ପ୍ରିୟ—ହେ ଅନୁସୂୟା—ସେଇ ଆତ୍ରେୟଙ୍କୁ ଏବଂ ଗର୍ଭରତ୍ନ (ଅଜନ୍ମ ଶିଶୁ)କୁ ଏହି ଅର୍ପଣ ପରମ ଭକ୍ତିରେ ହେଉ।
Verse 87
नमो ग्रीवामकर्णेंदुस्थितौ पाश इमं ततः । दीपं गृहाण अमुकं रक्ष रक्ष पदं पुनः ॥ ८७ ॥
ନମସ୍କାର! ହେ ପାଶ, ଯିଏ ଗ୍ରୀବାରେ ଅଧିଷ୍ଠିତ ଏବଂ କର୍ଣ୍ଣରେ ଚନ୍ଦ୍ରାଳଙ୍କାର ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି; ତତଃ ଅମୁକଙ୍କ ଏହି ଦୀପ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ। ଏହି ପଦ/ସ୍ଥାନକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ, ପୁନଃ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ।
Verse 88
दुष्टान्नाशययुग्मं स्यात्तथा पातय घातय । शत्रून् जहिद्वयं माया तारः स्वं बीजमात्मभूः ॥ ८८ ॥
“ଦୁଷ୍ଟମାନଙ୍କୁ ନାଶ କର”—ଏହି ଯୁଗ୍ମ ମନ୍ତ୍ରରୂପ; ତଥା “ପାତୟ” “ଘାତୟ”। “ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ଜହି”—ଏହି ଦ୍ୱିବିଧ ସୂତ୍ର; “ମାୟା”, “ତାର”, “ସ୍ୱ”, “ଆତ୍ମଭୂ” ମଧ୍ୟ ବୀଜାକ୍ଷର।
Verse 89
वह्नीप्रिया अनेनाथ दीपवर्येण पश्चिमा । भिमुखेनामुकं रक्ष अमुकांते वरप्रद ॥ ८९ ॥
ହେ ଅଗ୍ନିପ୍ରିୟେ! ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦୀପ ଦ୍ୱାରା—ପଶ୍ଚିମାଭିମୁଖ ହୋଇ—ଅମୁକଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କର। ହେ ବରପ୍ରଦ! ଅମୁକଙ୍କ ଇଷ୍ଟସିଦ୍ଧି ଦେଅ।
Verse 90
मायाकाशद्वयं वामनेत्रचंद्रयुतं शिवा । वेदादिकामचामुंडाः स्वाहा तु पूसबिंदुकौ ॥ ९० ॥
“ମାୟା–ଆକାଶ” ଦ୍ୱୟ ଯୁକ୍ତ ହେଲେ “ଶିବା” ହୁଏ, ଏବଂ ତାହା ବାମ ନେତ୍ରର ଚନ୍ଦ୍ର ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ। “ବେଦ”, “ଆଦି”, “କାମ”, “ଚାମୁଣ୍ଡା” ଶକ୍ତିମାନଙ୍କୁ ନିଜ-ନିଜ ସ୍ଥାନରେ ଧ୍ୟାନ କର; ଏବଂ “ସ୍ୱାହା”କୁ ପୂଷଣର ଦ୍ୱି-ବିନ୍ଦୁ ସହ ନ୍ୟାସ କର।
Verse 91
प्रणवोऽग्निप्रिया मंत्रो नेत्रबाणाधराक्षरः । दत्तात्रेयो मुनिर्मालामंत्रस्य परिकीर्तितः ॥ ९१ ॥
ମାଳା-ମନ୍ତ୍ର ପାଇଁ ପ୍ରଣବ (ଓଁ) କୁ ମନ୍ତ୍ର ଭାବେ ଘୋଷିତ କରାଯାଇଛି; ତାହାର ଶକ୍ତି ‘ଅଗ୍ନିପ୍ରିୟା’। ‘ନେତ୍ର’, ‘ବାଣ’, ‘ଆଧାର’ ତାହାର ଅକ୍ଷର; ଏବଂ ଦତ୍ତାତ୍ରେୟ ମୁନି ତାହାର ଦ୍ରଷ୍ଟା (ଋଷି) ବୋଲି କହାଯାଇଛି।
Verse 92
छन्दोऽमितं कार्तवीर्युर्जुनो देवोऽखिलाप्तिकृत् । चामुंडया षडंगानि चरेत्षड्दीर्घयुक्तया ॥ ९२ ॥
ଛନ୍ଦମାନେ ଅମିତ; କାର୍ତବୀର୍ୟ ଅର୍ଜୁନ ଦେବସ୍ୱରୂପ ହୋଇ ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧି ସାଧନ କରେ। ଚାମୁଣ୍ଡା ସହ ଷଡ଼ଙ୍ଗର ଅନୁଷ୍ଠାନ କର, ଏବଂ ଷଡ଼ଦୀର୍ଘ-ଯୁକ୍ତ ମାତ୍ରାରେ ସମନ୍ୱିତ ହେଉ।
Verse 93
ध्यात्वा देवं ततो मंत्रं पठित्वांते क्षिपेज्जजलम् । गोविंदाढ्यो हली सेंदुश्चामुंडाबीजमीरितम् ॥ ९३ ॥
ଦେବଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି ପରେ ମନ୍ତ୍ର ପଠିବା ଉଚିତ୍; ଶେଷରେ ଜଳ ଛିଟାଇବା ଉଚିତ୍। ଏହି ମନ୍ତ୍ର ‘ଗୋବିନ୍ଦ’ ନାମଯୁକ୍ତ, ‘ହଲୀ’ ସହିତ, ‘ଇନ୍ଦୁ’ ସଂଯୁକ୍ତ ଏବଂ ଚାମୁଣ୍ଡା-ବୀଜଧାରୀ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
Verse 94
ततो नवाक्षरं मंत्रं सहस्रं तत्पुरो जपेत् । तारोऽनंतो बिंदुयुक्तो मायास्वं वामनेत्रयुक् ॥ ९४ ॥
ତାପରେ ବିଧିକ୍ରମେ ନବାକ୍ଷରୀ ମନ୍ତ୍ରକୁ ସହସ୍ରବାର ଜପ କରିବା ଉଚିତ୍—ଏହା ପ୍ରଣବରୁ ଗଠିତ, ‘ଅନନ୍ତ’ ସଂଯୁକ୍ତ, ବିନ୍ଦୁଯୁକ୍ତ, ‘ମାୟା’ ସହ ଯୁକ୍ତ ଏବଂ ବାମ-ନେତ୍ର-ଚିହ୍ନଧାରୀ।
Verse 95
कूर्माग्नी शांतिबिंद्वाढ्यौ वह्नि जायांकुशं ध्रुवम् । ऋषिः पूर्वोदितोनुष्टुप्छंदोऽन्यत्पूर्ववत्पुनः ॥ ९५ ॥
‘କୂର୍ମାଗ୍ନି’, ‘ଶାନ୍ତି-ବିନ୍ଦ୍ୱାଢ୍ୟ’, ‘ବହ୍ନି’, ‘ଜାୟା-ଅଙ୍କୁଶ’, ‘ଧ୍ରୁବ’—ଏହି ମନ୍ତ୍ରମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଋଷି ପୂର୍ବୋକ୍ତ ଏକେ; ଛନ୍ଦ ଅନୁଷ୍ଟୁପ୍; ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବିନିଯୋଗ ଆଦି ପୁନଃ ପୂର୍ବବତ୍।
Verse 96
सहस्रं मंत्रराजं च जपित्वा कवचं पठेत् । एवं दीपप्रदानस्य कर्ताप्नोत्यखिलेऽप्सितम् ॥ ९६ ॥
ମନ୍ତ୍ରରାଜକୁ ସହସ୍ରବାର ଜପ କରି ପରେ କବଚ ପଠିବା ଉଚିତ୍। ଏଭଳି ଦୀପ-ପ୍ରଦାନ କରୁଥିବା ଭକ୍ତ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ପାଏ।
Verse 97
दीपप्रबोधकाले तु वर्जयेदशुभां गिरम् । विप्रस्य दर्शनं तत्र शुभदं परिकीर्तितम् ॥ ९७ ॥
ଦୀପ ଜ୍ୱାଳାଇବା ସମୟରେ ଅଶୁଭ କଥା ବର୍ଜନ କରିବା ଉଚିତ୍। ସେହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଦର୍ଶନ ଶୁଭ ଓ ସୌଭାଗ୍ୟଦାୟକ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
Verse 98
शूद्राणां प्रध्यमं प्रोक्तं म्लेच्छस्य वधबन्धनम् । आख्वोत्वोर्दर्शनं दुष्टं गवाश्वस्य सुखावहम् ॥ ९८ ॥
ଶୂଦ୍ରମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରଧାନ ଦଣ୍ଡ ହେଉଛି ପିଟା; ମ୍ଲେଚ୍ଛ ପାଇଁ ବଧ କିମ୍ବା ବନ୍ଧନ। ଉଷ୍ଟ୍ର ଓ ଅଶ୍ୱ ଦର୍ଶନ ଅଶୁଭ, କିନ୍ତୁ ଗୋ ଓ ଅଶ୍ୱ ଦର୍ଶନ କଲ୍ୟାଣକର କୁହାଯାଏ।
Verse 99
दीपज्वाला समा सिद्ध्यै वक्रा निशविधायिनी । शब्दा भयदा कर्तुरुज्ज्वला सुखदा मता ॥ ९९ ॥
ଦୀପଜ୍ୱାଳା ଯଦି ସମ ଓ ସ୍ଥିର ଥାଏ, ସିଦ୍ଧି ଦେଉଛି। ଯଦି ଟେଢ଼ା କିମ୍ବା କମ୍ପିତ ହୁଏ, ତେବେ ଅନିଷ୍ଟ ସୂଚାଏ। ଶବ୍ଦ କରୁଥିବା ଜ୍ୱାଳା ଭୟଦାୟକ; ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଜ୍ୱାଳା ସୁଖଦାୟକ ମନାଯାଏ।
Verse 100
कृष्णा शत्रुभयोत्पत्त्ये वमंती पशुनाशिनी । कृते दीपे यदा पात्रं भग्नं दृश्यते दैवतः ॥ १०० ॥
କୃଷ୍ଣ (ଅନ୍ଧକାରମୟ) ନିମିତ୍ତ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ଠାରୁ ଭୟ ଉତ୍ପତ୍ତିର ସୂଚକ। ବାନ୍ତି ହେବା ପଶୁହାନିର ଲକ୍ଷଣ। ଏବଂ ଦୀପ ଜଳାଇବା ପରେ ତାହାର ପାତ୍ର ଦୈବବଶତଃ ଭାଙ୍ଗି ଦେଖାଗଲେ, ସେଥିକୁ ମଧ୍ୟ ଅଶୁଭ ନିମିତ୍ତ କୁହାଯାଏ।
Verse 101
पक्षादर्वाक्तदा गच्छेद्यजमानो यमालयम् । वर्त्यतरं यदा कुर्यात्कार्यं सिद्ध्येद्विलंबतः ॥ १०१ ॥
ଯଥାଯଥ ପକ୍ଷ ପୂର୍ବରୁ କର୍ମ କଲେ ଯଜମାନ ଯମାଳୟକୁ ଯାଏ। କିନ୍ତୁ ପରେ (ଉଚିତ ସମୟରେ) କଲେ କାର୍ଯ୍ୟ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ—ଯଦିଓ ବିଳମ୍ବରେ।
Verse 102
नेत्रहीनो भवेत्कर्ता तस्मिन्दीपांतरे कृते । अशुचिस्पर्शने व्याधिर्दीपनाशे तु चौरभीः ॥ १०२ ॥
ସେହି (ପୂଜ୍ୟ) ଦୀପରୁ ଅନ୍ୟ ଦୀପ ଜଳାଇଲେ କର୍ତ୍ତା ନେତ୍ରହୀନ ହୁଏ। ଅଶୁଚି ସ୍ପର୍ଶରେ ରୋଗ ହୁଏ; ଦୀପ ନଶିଲେ କିମ୍ବା ନିଭିଗଲେ ଚୋରଭୟ ହୁଏ।
Verse 103
श्वमार्जाराखुसंस्पर्शे भवेद्भूपतितो भयम् । पात्रारंभे वसुपलैः कृतो दीपोऽखिलेष्टदः ॥ १०३ ॥
କୁକୁର, ବିଲେଇ କିମ୍ବା ମୂଷା ପୂଜାସଜ୍ଜାକୁ ସ୍ପର୍ଶ କଲେ ରାଜକୋପ ବା ରାଜାନୁଗ୍ରହଭଙ୍ଗର ଭୟ ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। କିନ୍ତୁ ବିଧିର ଆରମ୍ଭରେ ଗୋଘୃତରେ ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ ଦୀପ ସମସ୍ତ ଅଭୀଷ୍ଟ ଫଳ ଦେଇଥାଏ।
Verse 104
तस्माद्दीपः प्रयत्नेन रक्षणीयोंऽतरायतः । आसमाप्तेः प्रकुर्वीत ब्रह्मचर्यं च भूशयः ॥ १०४ ॥
ଏହିହେତୁ ଦୀପକୁ ବିଘ୍ନରୁ ଯତ୍ନପୂର୍ବକ ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ। ବ୍ରତ ସମାପ୍ତି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭୂମିରେ ଶୟନ କରି ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ପାଳନ କରିବା।
Verse 105
स्त्रीशूद्रपतितादीनां संभाषामपि वर्जयेत् । जपेत्सहस्रं प्रत्येकं मंत्रराजं नवाक्षरम् ॥ १०५ ॥
ସ୍ତ୍ରୀ, ଶୂଦ୍ର, ପତିତ ଆଦିଙ୍କ ସହ କଥାବାର୍ତ୍ତା ମଧ୍ୟ ବର୍ଜନ କରିବା ଉଚିତ। ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ (ଅଭ୍ୟାସରେ) ନବାକ୍ଷର ମନ୍ତ୍ରରାଜକୁ ଏକ ହଜାର ଥର ଜପ କରିବା।
Verse 106
स्तोत्रपाठं प्रतिदिनं निशीथिन्यां विशेषतः । एकपादेन दीपाग्रे स्थित्वा यो मंत्रनायकम् ॥ १०६ ॥
ଯେ ପ୍ରତିଦିନ ସ୍ତୋତ୍ରପାଠ କରେ—ବିଶେଷତଃ ନିଶୀଥ (ମଧ୍ୟରାତ୍ରି) ସମୟରେ—ଏବଂ ଦୀପର ସମ୍ମୁଖରେ ଏକ ପାଦରେ ଦାଁଡ଼ି ମନ୍ତ୍ରନାୟକ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଆରାଧନା କରେ।
Verse 107
सहस्रं प्रजपेद्वात्रौ सोऽभीष्टं क्षिप्रमाप्नुयात् । समाप्य शोभनदिने संभोज्य द्विजसत्तमान् ॥ १०७ ॥
ସେ ରାତିରେ ତାହାକୁ ଏକ ହଜାର ଥର ଜପ କରୁ; ତେବେ ସେ ଶୀଘ୍ର ଅଭୀଷ୍ଟ ଫଳ ପାଇବ। ଅନୁଷ୍ଠାନ ସମାପ୍ତ କରି ଶୁଭ ଦିନରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ (ବିଦ୍ୱାନ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ) ଭୋଜନ କରାଇବା।
Verse 108
कुंभोदकेन कर्तारमभिषिंचन्मनुं जपेत् । कर्ता तु दक्षिणां दद्यात्पुष्कलां तोषहेतवे ॥ १०८ ॥
କଳଶଜଳରେ କର୍ତ୍ତା ଆଚାର୍ୟଙ୍କୁ ଅଭିଷେକ କରି ପବିତ୍ର ମନ୍ତ୍ର ଜପ କରିବା ଉଚିତ। ପରେ ଯଜମାନ ତୋଷ ଓ କ୍ରିୟା-ସମାପ୍ତି ପାଇଁ ପ୍ରଚୁର ଦକ୍ଷିଣା ଦେବେ।
Verse 109
गुरौ तुष्टे ददातीष्टं कृतवीर्यसुतो नृपः । गुर्वाज्ञया स्वयं कुर्याद्यदि वा कारयेद्गुरुः ॥ १०९ ॥
ଗୁରୁ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ କୃତବୀର୍ୟପୁତ୍ର ରାଜା ଇଷ୍ଟ ବସ୍ତୁ ଦାନ କରନ୍ତି। ଗୁରୁଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ସେ ନିଜେ କରିବେ, କିମ୍ବା ଗୁରୁ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କରାଇବେ।
Verse 110
दत्त्वा धनादिकं तस्मै दीपदानाय नारद । गुर्वाज्ञामन्तरा कुर्याद्यो दीपं स्वेष्टसिद्धये ॥ ११० ॥
ହେ ନାରଦ! ଦୀପଦାନ ପାଇଁ ତାଙ୍କୁ ଧନାଦି ଦେଇ ସାରିଲେ ମଧ୍ୟ, ଗୁରୁଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ବିନା ନିଜ ଇଷ୍ଟସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ଯେ ଦୀପ ଜ୍ୱାଳାଏ, ସେ ଅନୁଚିତ କରେ।
Verse 111
सिद्धिर्न जायते तस्य हानिरेव पदे पदे । उत्तमं गोघृतं प्रोक्तं मध्यमं महषीभवम् ॥ १११ ॥
ତାହାର ସିଦ୍ଧି ହୁଏ ନାହିଁ; ପଦେ ପଦେ କେବଳ ହାନି ହୁଏ। ଗୋଘୃତକୁ ଉତ୍ତମ କୁହାଯାଇଛି, ମହିଷୀଘୃତକୁ ମଧ୍ୟମ।
Verse 112
तिलतैलं तु तादृक् स्यात्कनीयोऽजादिजं घृतम् । आस्यरोगे सुगंधेन दद्यात्तैलेन दीपकम् ॥ ११२ ॥
ତିଳତେଲ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି ଉପଯୋଗୀ; ତାହାଠାରୁ କମ୍ ମାପରେ ଛେଳି ଆଦିର ଦୁଧରୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଘୃତ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇପାରେ। ଆସ୍ୟରୋଗରେ ସୁଗନ୍ଧି ଦ୍ରବ୍ୟ ମିଶ୍ରିତ ଔଷଧୀୟ ତେଲରେ ଦୀପକ-ପ୍ରୟୋଗ ଦେବା ଉଚିତ।
Verse 113
सिद्ध्वार्थसंभवेनाथ द्विषतां नाशनाय च । सहस्रेण पलैर्दीपे विहिते च न दृश्यते ॥ ११३ ॥
ହେ ନାଥ! କାର୍ଯ୍ୟସିଦ୍ଧି ଓ ଦ୍ୱେଷୀମାନଙ୍କ ନାଶ ପାଇଁ ସହସ୍ର ପଳ ଘୃତ/ତେଲରେ ବିଧିପୂର୍ବକ ଦୀପ ପ୍ରସ୍ତୁତ କଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ଦୀପ ଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ ନାହିଁ।
Verse 114
कार्यसिद्धस्तदा कुर्यात्र्रिवारं दीपजं विधिम् । तदा सुदुर्लभमपि कार्य्यं सिद्ध्व्येन्न संशयः ॥ ११४ ॥
ତେବେ କାର୍ଯ୍ୟସିଦ୍ଧି ପାଇ ଦୀପଜ ବିଧିକୁ ତିନିଥର କରିବା ଉଚିତ; ତାହାହେଲେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ସିଦ୍ଧ ହେବ—ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
Verse 115
दीपप्रियः कार्तवीर्यो मार्तंडो नतिवल्लभः । स्तुतिप्रोयो महाविष्णुर्गणेश स्तपर्णप्रियः ॥ ११५ ॥
ସେ ଦୀପପ୍ରିୟ, କାର୍ତ୍ତବୀର୍ୟ, ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡ (ସୂର୍ଯ୍ୟ), ନମନକାରୀଙ୍କ ପ୍ରିୟ, ସ୍ତୁତିପ୍ରିୟ, ମହାବିଷ୍ଣୁ, ଗଣେଶ ଏବଂ ପତ୍ରାର୍ପଣପ୍ରିୟ।
Verse 116
दुर्गार्चनप्रिया नूनमभिषेकप्रियः शिवः । तस्मात्तेषां प्रतोषाय विदध्यात्तत्तदादरात् ॥ ११६ ॥
ନିଶ୍ଚୟ ଦୁର୍ଗାଙ୍କୁ ଅର୍ଚ୍ଚନ ପ୍ରିୟ ଏବଂ ଶିବଙ୍କୁ ଅଭିଷେକ ପ୍ରିୟ; ତେଣୁ ତାଙ୍କ ପ୍ରସନ୍ନତା ପାଇଁ ସେ ସେ କର୍ମ ଆଦରରେ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 117
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने तृतीयपादे कार्तवीर्यमाहात्म्यमन्त्रदीपकथनं नाम षट्सप्ततितमोऽध्यायः ॥ ७६ ॥
ଏହିପରି ଶ୍ରୀବୃହନ୍ନାରଦୀୟପୁରାଣର ପୂର୍ବଭାଗରେ, ବୃହଦୁପାଖ୍ୟାନର ତୃତୀୟ ପାଦରେ ‘କାର୍ତ୍ତବୀର୍ୟମାହାତ୍ମ୍ୟମନ୍ତ୍ରଦୀପକଥନ’ ନାମକ ଛଅସତ୍ତରିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Frequently Asked Questions
Sanatkumāra explicitly links his efficacy to (1) his divine identity as Sudarśana’s earthly manifestation and (2) empowerment through Dattātreya worship; therefore, smaraṇa (remembrance) itself is framed as a siddhi-producing act—granting victory over enemies and restoration of what is lost—while the longer sādhana (nyāsa/yantra/homa/dīpa-vrata) operationalizes that protection in ritual form.
The chapter lays out a standard tantric workflow: viniyoga (ṛṣi–chandas–devatā plus bīja/śakti/hṛdaya), ṣaḍaṅga and aṅga-nyāsa, kavaca/varma and astra deployment, dhyāna of the deity’s form, yantra inscription and kumbha installation with abhiṣeka, japa with homa (including intent-specific materials), and finally a regulated dīpa-vrata governed by calendrics, omens, purity, and guru authorization.
The dīpa-vrata is presented as a sustained, rule-bound extension of the mantra’s protective field: it uses prior nyāsa and yantra logic, adds strict timing (months/tithis/nakṣatras/yogas), prescribes vessel and wick measures, and interprets flame behavior as diagnostic omens—culminating in completion rites (feeding brāhmaṇas, dakṣiṇā) to seal the observance’s phala.