Sarga 37

Verse 1

तप्यमाने तपो देवे देवा: सर्षिगणा: पुरा।सेनापतिमभीप्सन्त: पितामहमुपागमन्।।1.37.1।।

प्राचीन काळी, देव (ईश्वर) तपश्चर्येत मग्न असताना, देवता ऋषिगणांसह देवसेनेच्या सेनापतीची इच्छा धरून पितामह ब्रह्माकडे गेले।

Verse 2

ततोऽब्रुवन् सुरास्सर्वे भगवन्तं पितामहम्।प्रणिपत्य सुरास्सर्वे सेन्द्रास्साग्निपुरोगमा:।।1.37.2।।

मग अग्नीला अग्रस्थानी ठेवून, इंद्रासह सर्व देवांनी प्रणाम करून पूज्य पितामह ब्रह्मदेवांना निवेदन केले।

Verse 3

यो न स्सेनापतिर्देव दत्तो भगवता पुरा।तप: परममास्थाय तप्यते स्म सहोमया।।1.37.3।।

हे देव! भगवंतांनी पूर्वी आम्हाला जो सेनापती दिला होता, तोच आता परम तपाचा आश्रय घेऊन उमेच्या सहित तप करीत आहे।

Verse 4

यदत्रानन्तरं कार्यं लोकानां हितकाम्यया।संविधत्स्व विधानज्ञ त्वं हि न: परमा गति:।।1.37.4।।

म्हणून लोकांच्या हिताची इच्छा ठेवून आता पुढे जे करणे योग्य आहे, हे विधानज्ञ, ते तुम्हीच यथायोग्य ठरवा; कारण तुम्हीच खरे आमची परम गती व आश्रय आहात।

Verse 5

देवतानां वचश्श्रुत्वा सर्वलोकपितामह:।सान्त्वयन्मधुरैर्वाक्यैस्त्रिदशानिदमब्रवीत्।।1.37.5।।

देवतांचे वचन ऐकून, सर्वलोकांचे पितामह ब्रह्मदेव मधुर वचनांनी त्रिदशांना सांत्वन देत असे म्हणाले।

Verse 6

शैल पुत्र्या यदुक्तं तन्न प्रजास्यथ पत्निषु ।तस्या वचनमक्लिष्टं सत्यमेतन्न संशय:।।1.37.6।।

शैलपुत्री उमेने जे सांगितले आहे तेच निश्चित—तुम्ही पत्नींत संतती उत्पन्न करणार नाही. तिचे वचन निष्कलंक व अचूक आहे; हे सत्य आहे, यात संशय नाही.

Verse 7

इयमाकाशगा गङ्गा यस्यां पुत्रं हुताशन:।जनयिष्यति देवानां सेनापतिमरिन्दमम्।।1.37.7।।

ही आकाशगामिनी गंगा आहे; हिच्यामध्ये हुताशन (अग्निदेव) एक पुत्र उत्पन्न करील, जो अरिंदम होऊन देवांच्या सेनेचा सेनापती बनेल.

Verse 8

ज्येष्ठा शैलेन्द्रदुहिता मानयिष्यति तत्सुतम्।उमायास्तद्बहुमतं भविष्यति न संशय:।।1.37.8।।

शैलेन्द्राची ज्येष्ठ कन्या गंगा त्या पुत्राचा मान राखून त्याचे पालनपोषण करील; आणि ही व्यवस्था उमेलाही अत्यंत मान्य होईल—यात संशय नाही.

Verse 9

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य कृतार्था रघुनन्दन।प्रणिपत्य सुरास्सर्वे पितामहमपूजयन्।।1.37.9।।

हे रघुनंदन राम! त्याचे वचन ऐकून सर्व देव कृतार्थ झाले. मग सर्वांनी प्रणाम करून पितामह ब्रह्मदेवाची भक्तिभावाने पूजा केली॥

Verse 10

ते गत्वा पर्वतं राम कैलासं धातुमण्डितम्।अग्निं नियोजयामासु: पुत्रार्थं सर्वदेवता:।।1.37.10।।

हे राम! सर्व देवगण धातूंनी शोभित कैलास पर्वतावर जाऊन पुत्रप्राप्तीसाठी अग्निदेवांना नियुक्त करू लागले॥

Verse 11

देवकार्यमिदं देव संविधत्स्व हुताशन।शैलपुत्र्यां महातेजो गङ्गायां तेज उत्सृज।।1.37.11।।

हे देव, हे हुताशन! हे देवकार्य सिद्ध कर; हे महातेजस्वी, शैलपुत्री गंगेमध्ये शिवतेज प्रक्षेप कर॥

Verse 12

देवतानां प्रतिज्ञाय गङ्गामभ्येत्य पावक:।गर्भं धारय वै देवि देवतानामिदं प्रियम्।।1.37.12।।

देवतांना प्रतिज्ञा देऊन पावक (अग्नी) गंगेजवळ येऊन म्हणाला— ‘हे देवी! हा गर्भ धारण कर; हेच देवतांना प्रिय आहे।’

Verse 13

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा दिव्यं रूपमधारयत्।दृष्ट्वा तन्महिमानं स समन्तादवकीर्यत।।1.37.13।।

त्याचे वचन ऐकून तिने दिव्य रूप धारण केले. तिची महिमा पाहून तो अग्निदेव सर्व बाजूंनी पसरला॥

Verse 14

समन्ततस्तदा देवीमभ्यषिञ्चत पावक:।सर्वस्रोतांसि पूर्णानि गङ्गाया रघुनन्दन।।1.37.14।।

मग पावक (अग्नी) ने देवीला सर्व बाजूंनी अभिषेकासारखे सिंचित केले. हे रघुनंदना! गंगेचे सर्व प्रवाह (त्या तेजाने) परिपूर्ण झाले॥

Verse 15

तमुवाच ततो गङ्गा सर्वदेवपुरोहितम्।अशक्ता धारणे देव तव तेज स्समुद्धतम्।दह्यमानाग्निना तेन सम्प्रव्यथितचेतना।।1.37.15।।

तेव्हा गङ्गा सर्वदेवांचे पुरोहित हुताशन अग्नीला म्हणाली— “हे देव! तुझे उफाळलेले तेज मी धारण करू शकत नाही. त्या अग्निने दग्ध होऊन माझे चित्त अत्यंत व्याकुळ झाले आहे.”

Verse 16

अथाब्रवीदिदं गङ्गां सर्वदेवहुताशन:।इह हैमवती पादे गर्भोऽयं सन्निवेश्यताम्।।1.37.16।।

मग सर्वदेवांचे हवि-भोजी अग्निदेव गङ्गेला म्हणाले— “हा गर्भ येथे हिमवंताच्या पायथ्याच्या प्रदेशात ठेवला जावो.”

Verse 17

श्रुत्वा त्वग्निवचो गङगा तं गर्भमतिभास्वरम्।उत्ससर्ज महातेज स्स्रोतोभ्यो हि तदानघ ।।1.37.17।।

हे महातेजस्वी निष्पाप रामा! अग्नीचे वचन ऐकून गङ्गेने तो अतिशय तेजस्वी गर्भ आपल्या प्रवाहांतून बाहेर सोडून दिला.

Verse 18

यदस्या निर्गतं तस्मात्तप्तजाम्बूनदप्रभम् ।काञ्चनं धरणीं प्राप्तं हिरण्यममलं शुभम्।।1.37.18।।

तिच्यातून जे बाहेर पडले ते तप्त जाम्बूनद-सुवर्णासारखे तेजस्वी होऊन भूमीवर आले; आणि त्यातून निर्मळ, शुभ, काञ्चनरूप सुवर्ण प्रकट झाले.

Verse 19

ताम्रं कार्ष्णायसं चैव तैक्ष्ण्यादेवाभ्यजायत।।1.37.19।।मलं तस्याभवत्तत्र त्रपु सीसकमेव च।तदेतद्धरणीं प्राप्य नानाधातुरवर्धत।।1.37.20।।

त्याच्या तीक्ष्ण सामर्थ्यामुळेच त्यातून तांबे आणि कार्ष्णायस (लोखंड)ही उत्पन्न झाले.

Verse 20

ताम्रं कार्ष्णायसं चैव तैक्ष्ण्यादेवाभ्यजायत।।1.37.19।।मलं तस्याभवत्तत्र त्रपु सीसकमेव च।तदेतद्धरणीं प्राप्य नानाधातुरवर्धत।।1.37.20।।

तेथे त्याचा अवशेष त्रपु (टिन) व सीसक (शिसे) असा झाला. तो पदार्थ भूमीत पोहोचताच नानाविध धातू-खनिजे वाढून सर्वत्र पसरली.

Verse 21

निक्षिप्तमात्रे गर्भे तु तेजोभिरभिरञ्जितम्।सर्वं पर्वतसन्नद्धं सौवर्णमभवद्वनम्।।1.37.21।।

गर्भ ठेवताच, त्याच्या तेजाने सर्वत्र झळाळी पसरली; वनांनी आच्छादलेला तो संपूर्ण पर्वत सुवर्णमय झाला.

Verse 22

जातरूपमिति ख्यातं तदा प्रभृति राघव।सुवर्णं पुरुषव्याघ्र हुताशनसमप्रभम्।।1.37.22।।तृणवृक्षलतागुल्मं सर्वं भवति काञ्चनम्।

त्या वेळेपासून, हे राघव—हे पुरुषव्याघ्र—अग्निसमान तेजस्वी सुवर्ण ‘जातरूप’ या नावाने प्रसिद्ध झाले. तेथे तृण, वृक्ष, लता व झुडपे—सर्व काञ्चनमय दिसू लागले.

Verse 23

तं कुमारं ततो जातं सेन्द्रास्सह मरुद्गणा:।।1.37.23।।क्षीरसंभावनार्थाय कृत्तिकास्समयोजन्।

नंतर कुमार जन्मला; इंद्रासह देवांनी मरुद्गणांसह, त्याचे क्षीरपानाने पालन व्हावे म्हणून कृत्तिकांना नेमले.

Verse 24

ता: क्षीरं जातमात्रस्य कृत्वा समयमुत्तमम्।।1.37.24।।ददु: पुत्रोऽयमस्माकं सर्वासामिति निश्चिता:।

त्या कृत्तिकांनी नवजात बालकाला दूध देण्यासाठी उत्तम संकल्प केला आणि ‘हा पुत्र आम्हा सर्वांचा आहे’ असे निश्चय करून त्याला क्षीरदान केले.

Verse 25

ततस्तु देवता स्सर्वा: कार्तिकेय इति ब्रुवन्।।1.37.25।।पुत्रस्त्रैलोक्यविख्यातो भविष्यति न संशय:।4

त्यानंतर सर्व देवांनी म्हटले—“हा ‘कार्तिकेय’ म्हणून ओळखला जाईल।” हा पुत्र त्रैलोक्यात विख्यात होईल—यात संशय नाही।

Verse 26

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा स्कन्नं गर्भपरिस्रवे।।1.37.26।।स्नापयन् परया लक्ष्म्या दीप्यमानं यथानलम्।

देवतांचे वचन ऐकून कृत्तिकांनी गर्भ-परिस्रवातून अवतरलेल्या त्या बालकाला परम शोभेने स्नान घातले; तो अग्नीसारखा तेजस्वी होता।

Verse 27

स्कन्द इत्यब्रुवन् देवा: स्कन्नं गर्भपरिस्रवात्।।1.37.27।।कार्तिकेयं महाभागं काकुत्स्थ ज्वलनोपमम्।

देवांनी त्याला ‘स्कंद’ असे म्हटले, कारण तो गर्भ-परिस्रवातून स्कन्न (अवतरित) झाला होता। हे काकुत्स्था, तो महाभाग कार्तिकेय ज्वालासमान तेजस्वी होता।

Verse 28

प्रादुर्भूतं तत: क्षीरं कृत्तिकानामनुत्तमम् ।।1.37.28।।षण्णां षडाननो भूत्वा जग्राह स्तनजं पय:।

त्यानंतर कृत्तिकांमध्ये अनुपम क्षीर प्रकट झाले. तो षडानन होऊन सहाजणींच्या स्तनांतून वाहणारे दूध ग्रहण करू लागला।

Verse 29

गृहीत्वा क्षीरमेकाह्ना सुकुमारवपुस्तदा।।1.37.29।।अजयत्स्वेन वीर्येण दैत्यसेनागणान् विभु:।

फक्त एक दिवस क्षीर पिऊनही, कोवळ्या देहाचा असूनसुद्धा, त्या महाबल बालकाने आपल्या स्वपराक्रमाने दैत्यसेनांचे समूह जिंकून घेतले।

Verse 30

सुरसेनागणपतिं ततस्तमतुलद्युतिम्।।1.37.30।।अभ्यषिञ्चन् सुरगणा स्समेत्याग्निपुरोगमा:।

त्यानंतर अग्नीला अग्रस्थानी ठेवून एकत्र आलेल्या देवगणांनी अतुल तेजस्वी त्या कुमाराचा देवसेनांचा गणपती म्हणून अभिषेक केला।

Verse 31

एष ते राम गङ्गाया विस्तरोऽभिहितो मया।।1.37.31।।कुमारसम्भवश्चैव धन्य: पुण्यस्तथैव च।

हे राम! गंगेचा हा सविस्तर वृत्तांत मी तुला सांगितला; तसेच कुमाराचा जन्मप्रसंगही—जो धन्य आणि पुण्यदायक आहे।

Verse 32

भक्तश्च य: कार्तिकेये काकुत्स्थ भुवि मानवः।आयुष्मान् पुत्रपौत्रैश्च स्कन्दसालोक्यतां व्रजेत्।।1.37.32।।

हे काकुत्स्थ! या पृथ्वीवर जो मनुष्य कार्तिकेयाचा भक्त आहे, तो दीर्घायुषी होतो, पुत्र-पौत्रांनी संपन्न होतो, आणि देहांती स्कंदलोकातील सालोक्य प्राप्त करतो।