Adhyaya 73: Rudra’s Hymn: Vision of Nārāyaṇa, the Emergence of the Ādityas, and the Mutual Boon of Hari and Hara

Verse 1

रुद्र उवाच । शृणु चान्यद् द्विजश्रेष्ठ कौतूहलसमन्वितम् । अपूर्वभूतं सलिले मग्नेन मुनिपुङ्गव ॥ ७३.१ ॥

രുദ്രൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ദ്വിജശ്രേഷ്ഠാ, അത്ഭുതഭരിതമായ മറ്റൊരു വൃത്താന്തവും കേൾക്കുക—ജലത്തിൽ മുങ്ങിയിരുന്ന മുനിപുംഗവൻ പറഞ്ഞ അപൂർവമായത്.

Verse 2

ब्रह्मणाऽहं पुरा सृष्टः प्रोक्तश्च सृज वै प्रजाः । अविज्ञानसमर्थोऽहं निमग्नः सलिले द्विज ॥ ७३.२ ॥

പുരാതനകാലത്ത് ബ്രഹ്മാവ് എന്നെ സൃഷ്ടിച്ച് ‘പ്രജകളെ സൃഷ്ടിക്ക’ എന്നു കല്പിച്ചു. എന്നാൽ അജ്ഞാനത്താൽ അശക്തനായി, ഹേ ദ്വിജാ, ഞാൻ ജലത്തിൽ മുങ്ങിപ്പോയി.

Verse 3

तत्र यावत् क्षणं चैकें तिष्ठामि परमेश्वरम् । अङ्गुष्ठमात्रं पुरुषं ध्यायन् प्रयतमानसः ॥ ७३.३ ॥

അവിടെ ഞാൻ ഒരു ക്ഷണമാത്രം സ്ഥിരമായി നിന്നുകൊണ്ട് പരമേശ്വരനെ ധ്യാനിച്ചു—അംഗുഷ്ഠമാത്ര പുരുഷനെ മനസ്സിൽ ധരിച്ച്, നിയന്ത്രിതവും ഏകാഗ്രവുമായ മനസ്സോടെ.

Verse 4

तावज्जलात् समुत्तस्थुः प्रलयाग्निसमप्रभाः । पुरुषा दश चैकाश्च तापयन्तोऽंशुभिर्जलम् ॥ ७३.४ ॥

അപ്പോൾ ജലത്തിൽ നിന്ന് പത്തും ഒന്നും ആയ പുരുഷന്മാർ ഉയർന്നു; അവരുടെ പ്രഭ പ്രളയാഗ്നിയെപ്പോലെ ആയിരുന്നു. അവർ തങ്ങളുടെ കിരണങ്ങളാൽ ജലത്തെ തപിപ്പിച്ചു.

Verse 5

मया पृष्टाः के भवन्तो जलादुत्तीऱ्य तेजसा । तापयन्तो जलं छेदं क्व वा यास्यथ संशत ॥ ७३.५ ॥

ഞാൻ ചോദിച്ചപ്പോൾ—‘നിങ്ങൾ ആരാണ്?’—നിങ്ങൾ തേജസ്സോടെ ജലത്തിൽ നിന്ന് ഉയർന്ന്, ജലത്തെ ചൂടാക്കി അതിനെ ചീറി; പറയുക, നിങ്ങൾ എല്ലാവരും ഒന്നിച്ച് എവിടേക്കാണ് പോകുന്നത്?

Verse 6

एवमुक्ता मया ते तु नोचुः किञ्चन सत्तमाः । एवमेव गतास्तूष्णीं ते नरा द्विजपुङ्गव ॥ ७३.६ ॥

ഞാൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞിട്ടും ആ ശ്രേഷ്ഠർ ഒന്നും പറഞ്ഞില്ല; ഹേ ദ്വിജശ്രേഷ്ഠാ, ആ പുരുഷന്മാർ അതുപോലെ മൗനമായി പുറപ്പെട്ടു പോയി.

Verse 7

ततस्तेषामनु महापुरुषोऽतीवशोभनः । स तस्मिन् मेघसंकाशः पुण्डरीकनिभेक्षणः ॥ ७३.७ ॥

അതിനുശേഷം അവരുടെ പിന്നാലെ അത്യന്തം ശോഭനനായ മഹാപുരുഷൻ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു; അവൻ അവിടെ മേഘസദൃശമായ കാന്തിയോടെ, വെളുത്ത താമരപോലെയുള്ള കണ്ണുകളോടെ നിന്നു.

Verse 8

तमहम् पृष्टवान् कस्त्वं के चेमे पुरुषा गताः । किं वा प्रयोजनमिह कथ्यतां पुरुषर्षभ ॥ ७३.८ ॥

അപ്പോൾ ഞാൻ അവനോട് ചോദിച്ചു—‘നീ ആരാണ്? ഇവിടെ വന്നിരിക്കുന്ന ഈ പുരുഷന്മാർ ആരാണ്? ഇവിടെ ഉള്ള ഉദ്ദേശ്യം എന്ത്? പറയുക, ഹേ പുരുഷർഷഭാ.’

Verse 9

पुरुष उवाच । य एते वै गताः पूर्वं पुरुषा दीप्ततेजसः । आदित्यास्ते त्वरं यान्ति ध्याता वै ब्रह्मणा भव ॥ ७३.९ ॥

പുരുഷൻ പറഞ്ഞു—മുമ്പേ പോയ ആ ദീപ്തതേജസ്സുള്ള പുരുഷന്മാർ ബ്രഹ്മനെ ധ്യാനിച്ച് വേഗത്തിൽ ആദിത്യലോകത്തിലേക്ക് (സൂര്യമണ്ഡലത്തിലേക്ക്) പോകുന്നു.

Verse 10

सृष्टिं सृजति वै ब्रह्मा तदर्थं यान्त्यमी नराः । प्रतिपालनाय तस्यास्तु सृष्टेर्देव न संशयः ॥ ७३.१० ॥

ബ്രഹ്മാവ് നിശ്ചയമായും സൃഷ്ടിയെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; അതിനായിട്ടാണ് ഈ മനുഷ്യർ മുന്നേറുന്നത്. ആ സൃഷ്ടിയുടെ പരിപാലന‑സംരക്ഷണത്തിനായി, ഹേ ദേവാ, സംശയമില്ല.

Verse 11

शम्भुरुवाच । भगवन् कथं जानीषे महापुरुषसत्तम । भवेतिनाम्ना तत्सर्वं कथयस्व परो ह्यहम् ॥ ७३.११ ॥

ശംഭു പറഞ്ഞു— ഹേ ഭഗവൻ, മഹാപുരുഷന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനേ, നീ ഇത് എങ്ങനെ അറിയുന്നു? ‘ഭവേതി’ എന്ന നാമത്തിൽ അറിയപ്പെടുന്ന എല്ലാം എനിക്ക് പൂർണ്ണമായി പറഞ്ഞുതരുക; കാരണം ഞാൻ ആ ജ്ഞാനത്തിൽ നിന്ന് അകന്നവൻ ആകുന്നു.

Verse 12

एवमुक्तस्तु रुद्रेण स पुमान् प्रत्यभाषत । अहं नारायणो देवो जलशायी सनातनः ॥ ७३.१२ ॥

രുദ്രൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ആ പുരുഷൻ മറുപടി പറഞ്ഞു— “ഞാൻ നാരായണ ദേവൻ; ജലത്തിൽ ശയിക്കുന്ന സനാതനൻ.”

Verse 13

दिव्यं चक्षुर्भवतु वै तव मां पश्य यत्नतः । एवमुक्तस्तदा तेन यावद् पश्याम्यहं तु तम् ॥ ७३.१३ ॥

“നിനക്കു ദിവ്യദൃഷ്ടി ഉണ്ടാകട്ടെ; പരിശ്രമത്തോടെ എന്നെ കാണുക.” അവൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ, ഞാൻ അവനെ കാണുവോളം അവിടെ നിലകൊണ്ടു.

Verse 14

तावदङ्गुष्ठमात्रं तु ज्वलद्भास्करतेजसम् । तमेवाहं प्रपश्यामि तस्य नाभौ तु पङ्कजम् ॥ ७३.१४ ॥

അത്രവരെ ഞാൻ അവനെയേ കാണുന്നു—അംഗുഷ്ഠമാത്രം, ജ്വലിക്കുന്ന സൂര്യന്റെ തേജസ്സോടെ ദീപ്തം; അവന്റെ നാഭിയിൽ ഞാൻ താമരയും കാണുന്നു.

Verse 15

ब्रह्माणं तत्र पश्यामि आत्मानं च तदङ्कतः । एवं दृष्ट्वा महात्मानं ततो हर्षमुपागतः । तं स्तोतुं द्विजशार्दूल मतिर्मे समजायत ॥ ७३.१५ ॥

അവിടെ ഞാൻ ബ്രഹ്മാവിനെ കാണുന്നു; എന്നെയും അദ്ദേഹത്തിന്റെ മടിയിൽ ഇരിക്കുന്നവനായി കാണുന്നു. ആ മഹാത്മാവിനെ ഇങ്ങനെ കണ്ടപ്പോൾ ഞാൻ ആനന്ദത്തിൽ മുങ്ങി. ഹേ ദ്വിജശാർദൂല, അവനെ സ്തുതിക്കണമെന്ന ചിന്ത എനിക്കുണ്ടായി.

Verse 16

तस्य मूर्तौ तु जातायां सक्तोत्रेणानेन सुव्रत । स्तुतो मया स विश्वात्मा तपसा स्मृतकर्मणा ॥ ७३.१६ ॥

ഹേ സുവ്രത, അവന്റെ മൂർത്തി പ്രത്യക്ഷമായപ്പോൾ ഞാൻ ഈ സ്തോത്രംകൊണ്ട് ആ വിശ്വാത്മാവിനെ സ്തുതിച്ചു—തപസ്സിന്റെ ശക്തിയാലും, സ്മരണയോടെ ചെയ്ത കര്‍മങ്ങളാലും.

Verse 17

रुद्र उवाच । नमोऽस्त्वनन्ताय विशुद्धचेतसे सरूपरूपाय सहस्रबाहवे । सहस्ररश्मिप्रवराय वेधसे विशालदेहाय विशुद्धकर्मिणे ॥ ७३.१७ ॥

രുദ്രൻ പറഞ്ഞു—അനന്തനും വിശുദ്ധചേതസ്സും ഉള്ളവനേ, നമസ്കാരം; രൂപമുള്ളവനും രൂപാതീതനും ആയ സഹസ്രബാഹുവേ, നമസ്കാരം. സഹസ്രരശ്മികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ സ്രഷ്ടാവേ, വിശാലദേഹനും നിർമലകർമ്മിയും ആയവനേ, നമസ്കാരം.

Verse 18

समस्तविश्वार्थिहाराय शम्भवे सहस्रसूर्यानिलतिग्मतेजसे । समस्तविद्याविधृताय चक्रिणे समस्तगीर्वाणनुते सदाऽनघ ॥ ७३.१८ ॥

സകല ലോകദുഃഖങ്ങളും അകറ്റുന്ന ശംഭുവേ, നമസ്കാരം; സഹസ്രസൂര്യനും കാറ്റും പോലെ തീക്ഷ്ണമായ തേജസ്സുള്ളവനേ, നമസ്കാരം. സകല വിദ്യകളും ധരിക്കുന്ന ചക്രധാരിയേ, നമസ്കാരം; എല്ലാ ദേവന്മാരും സദാ വാഴ്ത്തുന്ന നിർമലനേ.

Verse 19

अनादिदेवोऽच्युत शेषशेखर प्रभो विभो भूतपते महेश्वर । मरुत्पते सर्वपते जगत्पते भुवः पते भुवनपते सदा नमः ॥ ७३.१९ ॥

ഹേ അനാദിദേവാ, ഹേ അച്യുതാ, ശേഷന്റെ ശിരോമണിയേ; ഹേ പ്രഭോ, ഹേ വിഭോ, ഹേ ഭൂതപതി മഹേശ്വരാ. ഹേ മരുത്പതേ, ഹേ സർവപതേ, ഹേ ജഗത്പതേ; ഹേ ഭൂഃപതേ, ഹേ ഭുവനപതേ—നിനക്കു സദാ നമസ്കാരം.

Verse 20

जलेश नारायण विश्वशंकर क्षितीश विश्वेश्वर विश्वलोचन । शशाङ्कसूर्याच्युत वीर विश्वगाऽप्रतर्क्यमूर्तेऽमृतमूर्तिरव्ययः ॥ ७३.२० ॥

ഹേ ജലാധീശനായ നാരായണാ, വിശ്വഹിതകാരാ, ക്ഷിതീശാ, വിശ്വേശ്വരാ, വിശ്വലോചനാ! നീ ചന്ദ്രസൂര്യസ്വരൂപൻ, അച്യുതാ, വീരാ; നിന്റെ മൂർത്തി തർക്കാതീതം, അമൃതമൂർത്തിയും അവ്യയവും ആകുന്നു.

Verse 21

ज्वलधूताशार्चिविरुद्धमण्डल प्रपाहि नारायण विश्वतोमुख । नमोऽस्तु देवार्त्तिहरामृताव्यय प्रपाहि मां शरणगतं सदाच्युत ॥ ७३.२१ ॥

ഹേ നാരായണാ, വിശ്വതോമുഖാ! ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിയും അതിന്റെ ജ്വാലാപ്രഭയും എതിർക്കാനാകാത്ത മഹാമണ്ഡലധാരിയായ നീ എന്നെ രക്ഷിക്കണമേ. ദേവാർത്തി ഹരാ, അമൃതനും അവ്യയനും ആയ നിനക്കു നമസ്കാരം; ഹേ സദാച്യുതാ, ശരണാഗതനായ എന്നെ കാത്തുകൊള്ളുക.

Verse 22

वक्त्राण्यनेकानि विभो तवाहं पश्यामि मध्यस्थगतं पुराणम् । ब्रह्माणमीशं जगतां प्रसूतिं नमोऽस्तु तुभ्यं तु पितामहाय ॥ ७३.२२ ॥

ഹേ വിഭോ! നിന്റെ അനേകം മുഖങ്ങൾ ഞാൻ കാണുന്നു; നിന്റെ മദ്ധ്യത്തിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന ആ പുരാതന ബ്രഹ്മാവിനെയും കാണുന്നു—അവൻ ലോകങ്ങളുടെ ഈശനും സൃഷ്ടിയുടെ കാരണവും ആകുന്നു. പിതാമഹസ്വരൂപനായ നിനക്കു നമസ്കാരം.

Verse 23

संसारचक्रभ्रमणैरनेकैः क्वचिद् भवान् देववरादिदेव । सन्मार्गिभिर्ज्ञानविशुद्धसत्त्वै-रूपास्यसे किं प्रलपाम्यहं त्वाम् ॥ ७३.२३ ॥

സംസാരചക്രത്തിലെ അനേകം ഭ്രമണങ്ങളിൽ ചിലപ്പോൾ നീ ദേവവരന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ ആദിദേവനായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. സന്മാർഗ്ഗാനുയായികൾ, ജ്ഞാനത്താൽ ശുദ്ധസത്ത്വരായവർ നിന്നെ വിവിധ രൂപങ്ങളിൽ ദർശിക്കുന്നു; ഞാൻ നിന്നോട് ഇനി എന്ത് പറയാം?

Verse 24

एकं भवन्तं प्रकृतेः परस्ताद् यो वेत्त्यसौ सर्वविदादिबोध्धा । गुणा न तेषु प्रसभं विभेद्या विशालमूर्तिर्हि सुसूक्ष्मरूपः ॥ ७३.२४ ॥

പ്രകൃതിക്ക് അതീതനായ ഏകതത്ത്വമായി നിന്നെ യഥാർത്ഥമായി അറിയുന്നവൻ സർവ്വജ്ഞനും ആദിബോധകനും ആകുന്നു. ഗുണങ്ങൾ നിന്നെ ബലമായി വിഭജിക്കാനാവില്ല; കാരണം നീ വിശാലമൂർത്തിയായിട്ടും അതിസൂക്ഷ്മസ്വരൂപനാണ്.

Verse 25

निर्वाक्यो निर्मनो विगतेन्द्रियोऽसि कर्माभवान्नो विगतैककर्मा । संसारवांस्त्वं हि न तादृशोऽसि पुनः कथं देववरासि वेद्यः ॥ ७३.२५ ॥

നീ വാക്കില്ലാത്തവൻ, മനസ്സില്ലാത്തവൻ, ഇന്ദ്രിയാതീതൻ; കർമ്മഭാവത്തിൽ നിന്ന് വിമുക്തൻ, ഒരൊറ്റ നിർണ്ണിത കർമ്മത്തിൽ പരിമിതനുമല്ല. എന്നിട്ടും നിന്നെ സംസാരത്തിൽ ഉള്ളവൻ എന്നു പറയുന്നു—വാസ്തവത്തിൽ നീ അങ്ങനെ അല്ല; എങ്കിൽ, ഹേ ദേവവര, നിന്നെ എങ്ങനെ അറിയാം?

Verse 26

मूर्तामूर्तं त्वतुलं लभ्यते ते परं वपुर् देव विशुद्धभावैः । संसारविच्छित्तिकरैर् यजद्भि- रतोऽवसीयेत चतुर्भुजस्त्वम् ॥ ७३.२६ ॥

ഹേ ദേവാ! നിന്റെ പരമ രൂപം—മൂർത്തവും അമൂർത്തവും, അതുല്യവും—വിശുദ്ധഭാവമുള്ളവർ പ്രാപിക്കുന്നു. സംസാരബന്ധം ഛേദിക്കുന്ന യജ്ഞ-ഉപാസന ചെയ്യുന്ന ഭക്തരിൽ, ഹേ ചതുര്ഭുജാ, നീ സ്ഥാപിതനാകുമാറാകട്ടെ.

Verse 27

परं न जानन्ति यतो वपुस्ते देवादयोऽप्यद्भुतकारणं तत् । अतोऽवतारोक्ततनुं पुराणमाराधयेयुः कमलासनाद्याः ॥ ७३.२७ ॥

ദേവന്മാരും മറ്റുള്ളവരും നിന്റെ പരമ രൂപം പൂർണ്ണമായി അറിയുന്നില്ല; അതിന്റെ കാരണം അത്ഭുതകരമാണ്. അതുകൊണ്ട് കമലാസനൻ (ബ്രഹ്മാവ്) മുതലായവർ അവതാരകഥയാൽ പ്രസ്തുതമായ ദേഹമുള്ള ഈ പുരാണത്തെ ആരാധിക്കണം.

Verse 28

न ते वपुर्विश्वसृगब्जयोनिर् एकान्ततो वेद महानुभावः । परं त्वहं वेद्मि कविं पुराणं भवन्तमाद्यं तपसा विशुद्धः ॥ ७३.२८ ॥

ഹേ മഹാനുഭാവാ! വിശ്വസൃഷ്ടാവായ അബ്‌ജയോനി ബ്രഹ്മാവും നിന്റെ രൂപം പൂർണ്ണമായി അറിയുന്നില്ല. എന്നാൽ ഞാൻ, തപസ്സാൽ വിശുദ്ധനായിട്ട്, നിന്നെ ആദിയായ പുരാതന കവി-ഋഷി, പ്രഥമ തത്ത്വമായി അറിയുന്നു.

Verse 29

पद्मासनो मे जनकः प्रसिद्धश्चैतत्प्रसूतावसकृत्पुराणैः । सम्बोध्यते नाथ न मद्विधोऽपि विदुर्भवन्तं तपसा विहीनाः ॥ ७३.२९ ॥

എന്റെ ജനകനായ പ്രസിദ്ധ പദ്മാസനൻ (ബ്രഹ്മാവ്) പുരാണങ്ങളിൽ ഈ സൃഷ്ടിയുടെ പ്രസവകർത്താവായി ആവർത്തിച്ച് അഭിസംബോധന ചെയ്യപ്പെടുന്നു. എങ്കിലും, ഹേ നാഥാ, എന്നെപ്പോലുള്ളവനും നിന്നെ യഥാർത്ഥമായി ഗ്രഹിക്കില്ല; തപസ്സില്ലാത്തവർ നിന്നെ അറിയുകയില്ല.

Verse 30

ब्रह्मादिभिस्तत्प्रवरैरबोध्यं त्वां देव मूर्खाः स्वमनन्तनत्या । प्रबोधमिच्छन्ति न तेषु बुद्धिरुदारकीर्त्तिष्वपि वेदहीनाः ॥ ७३.३० ॥

ഹേ ദേവാ! ബ്രഹ്മാദി ശ്രേഷ്ഠന്മാർക്കും നിന്നെ പൂർണ്ണമായി ഗ്രഹിക്കാനാവില്ല; എങ്കിലും മൂഢർ തങ്ങളുടെ അനന്ത നമസ്കാരങ്ങളാൽ നിന്നെ ‘ജാഗരിപ്പിക്കാൻ’ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. അവർക്കു വിവേകം ഇല്ല; മഹത്തായ കീർത്തിയുണ്ടായാലും അവർ വേദജ്ഞാനഹീനർ.

Verse 31

जन्मान्तरैर्वेदविदां विवेक- बुद्धिर्भवेन्नाथ तव प्रसादात् । त्वल्लब्धलाभस्य न मानुषत्वं न देवगन्धर्वगतिः शिवं स्यात् ॥ ७३.३१ ॥

ഹേ നാഥാ! അനേകം ജന്മാന്തരങ്ങളിൽ വേദവിദരുടെ വിവേകബുദ്ധി നിന്റെ പ്രസാദത്താൽ മാത്രമേ ഉദിക്കൂ. നിനക്കാൽ ലഭിച്ച ലാഭമുള്ളവന് വെറും മനുഷ്യസ്ഥിതിയോ ദേവ-ഗന്ധർവഗതിയോ പരമമംഗളം അല്ല.

Verse 32

त्वं विष्णुरूपोऽसि भवान् सुसूक्ष्मः स्थूलोऽसि चेदं कृतकृत्यतायाः । स्थूलः सुसूक्ष्मः सुलभोऽसि देव त्वद्वाह्यवृत्त्या नरके पतन्ति ॥ ७३.३२ ॥

നീ വിഷ്ണുരൂപൻ—അതിസൂക്ഷ്മനും, സ്ഥൂലമായ (പ്രത്യക്ഷ) രൂപത്തിലും ഉള്ളവൻ; ഇതാണ് കൃതകൃത്യതയുടെ അവസ്ഥ. ഹേ ദേവാ! നീ സ്ഥൂലനും സൂക്ഷ്മനും ആയി സുലഭൻ; നിന്റെ മാർഗ്ഗതത്ത്വത്തിന് പുറത്തുള്ള ബാഹ്യവൃത്തിയാൽ ജീവിക്കുന്നവർ നരകത്തിൽ പതിക്കും.

Verse 33

किमुच्यते वा भवति स्थितेऽस्मिन् खात्मीन्दुवह्न्यर्कमहीमरुद्भिः । तत्त्वैः सतोयैः समरूपधारि-ण्यात्मस्वरूपे विततस्वभावे ॥ ७३.३३ ॥

ഈ തത്ത്വം നിലകൊള്ളുമ്പോൾ—ആകാശം, അന്തഃസത്ത്വം, ചന്ദ്രൻ, അഗ്നി, സൂര്യൻ, ഭൂമി, വായു, ജലസഹിത തത്ത്വങ്ങൾ എന്നിവയാൽ സമരൂപം ധരിച്ചു—സ്വന്തം ആത്മസ്വരൂപത്തിൽ, വ്യാപക സ്വഭാവത്തോടെ നിലനിൽക്കുമ്പോൾ—എന്താണ് പറയാൻ?

Verse 34

इति स्तुतिं मे भगवन्ननन्त जुषस्व भक्तस्य विशेषतश्च । सृष्टिं सृजस्वेति तवोदितस्य सर्वज्ञतां देहि नमोऽस्तु विष्णो ॥ ७३.३४ ॥

ഹേ ഭഗവാൻ അനന്താ! ഭക്തന്റെ ഭാഗത്തുനിന്ന് പ്രത്യേകമായി അർപ്പിച്ച എന്റെ ഈ സ്തുതിയെ സ്വീകരിക്കണമേ. കൂടാതെ നീ അരുളിച്ചെയ്ത ‘സൃഷ്ടിയെ സൃഷ്ടിക്ക’ എന്ന വചനപ്രകാരം എനിക്ക് സർവ്വജ്ഞത ദാനമരുളണമേ. വിഷ്ണോ, നമസ്കാരം.

Verse 35

चतुर्मुखो यो यदि कोटिवक्त्रो भवेनरः क्वापि विशुद्धचेताः । स ते गुणानामयुतैरनेकैर्वदेत् तदा देववर प्रसीद ॥ ७३.३५ ॥

എവിടെയെങ്കിലും ശുദ്ധചിത്തനായി ഒരാൾ ചതുര്മുഖനായാലും, അല്ലെങ്കിൽ കോടി മുഖങ്ങളുള്ളവനായാലും, അവൻ നിന്റെ ഗുണങ്ങളെ അനവധി അയുതങ്ങളോളം മാത്രമേ വർണ്ണിക്കാനാകൂ. അതുകൊണ്ട്, ദേവവരനേ, പ്രസന്നനാകണമേ.

Verse 36

समाधियुक्तस्य विशुद्धबुद्धेः त्वद्भावभावैकमनोऽनुगस्य । सदा हृदिस्थोऽसि भवान्नमस्ते न सर्वगस्यास्ति पृथग्व्यवस्था ॥ ७३.३६ ॥

സമാധിയുക്തനും വിശുദ്ധബുദ്ധിയുള്ളവനും നിന്റെ ഭാവ-സ്വരൂപത്തിൽ ഏകമനസ്സോടെ അനുസരിക്കുന്നവന്റെയും ഹൃദയത്തിൽ നീ സദാ വസിക്കുന്നു—നമസ്കാരം. സർവ്വവ്യാപിയായതിനാൽ നിനക്ക് വേറിട്ട സ്ഥാനനിർണ്ണയം ഇല്ല.

Verse 37

इति प्रकाशं कृतमेतदीश स्तवं मया सर्वगतं विबुद्ध्वा । संसारचक्रक्रममाणयुक्त्या भीतं पुनीह्यच्युत केवलत्वम् ॥ ७३.३७ ॥

ഇങ്ങനെ, ഹേ ഈശാ, നിന്നെ സർവ്വഗതനായി അറിഞ്ഞുകൊണ്ട് ഞാൻ ഈ സ്തവം വ്യക്തമായി രചിച്ചു. സംസാരചക്രത്തിൽ ഒഴുകിക്കൊണ്ടുപോകപ്പെടുന്നു എന്ന യുക്തിയാൽ ഞാൻ ഭീതനായിരിക്കുന്നു; ഹേ അച്യുതാ, എന്നെ ശുദ്ധീകരിച്ച് കേവലത്വം—പരമ മോക്ഷം—നൽകണമേ.

Verse 38

श्रीवराह उवाच । इति स्तुतस्तदा देवो रुद्रेणामिततेजसा । उवाच वाक्यं सन्तुष्टो मेघगम्भीरनिःस्वनः ॥ ७३.३८ ॥

ശ്രീവരാഹൻ പറഞ്ഞു—അന്ന് അമിതതേജസ്സുള്ള രുദ്രൻ സ്തുതിച്ചതിനാൽ ദേവൻ സന്തുഷ്ടനായി, മേഘഗംഭീരമായ നാദത്തിൽ വാക്കുകൾ അരുളിച്ചെയ്തു.

Verse 39

विष्णुरुवाच । वरं वरय भद्रं ते देव देव उमापते । न भेदश्चावयोर् देव एकावावामुभावपि ॥ ७३.३९ ॥

വിഷ്ണു അരുളിച്ചെയ്തു—വരം ചോദിക്കൂ; നിനക്ക് മംഗളം ഉണ്ടാകട്ടെ, ദേവദേവാ, ഉമാപതേ. ദേവാ, നമ്മിൽ ഭേദമില്ല; സത്യത്തിൽ നമ്മിരുവരും ഒന്നുതന്നെ.

Verse 40

रुद्र उवाच । ब्रह्मणाऽहं नियुक्तस्तु प्रजाः सृज इति प्रभो । तत्र ज्ञानं प्रयच्छस्व त्रिविधं भूतभावनम् ॥ ७३.४० ॥

രുദ്രൻ പറഞ്ഞു—ഹേ പ്രഭോ! ‘പ്രജകളെ സൃഷ്ടിക്ക’ എന്നു ബ്രഹ്മാവ് എന്നെ നിയോഗിച്ചു. അതിനാൽ ഭൂതഭാവനമായ ത്രിവിധ ജ്ഞാനം എനിക്ക് പ്രസാദിക്കണമേ.

Verse 41

विष्णुरुवाच । सर्वज्ञस्त्वं न सन्देहो ज्ञानराशिः सनातनः । देवानां च परं पूज्यः सर्वदा त्वं भविष्यसि ॥ ७३.४१ ॥

വിഷ്ണു പറഞ്ഞു—നീ സർവ്വജ്ഞൻ; സംശയമില്ല. നീ സനാതന ജ്ഞാനനിധിയാണ്. ദേവന്മാരിലും നീ എപ്പോഴും പരമപൂജ്യനായിരിക്കും.

Verse 42

एवमुक्तः पुनर्वाक्यमुवाचोमापतिर्मुदा । अन्यं देहि वरं देव प्रसिद्धं सर्वजन्तुषु ॥ ७३.४२ ॥

ഇങ്ങനെ കേട്ട ഉമാപതി (ശിവൻ) സന്തോഷത്തോടെ വീണ്ടും പറഞ്ഞു—ഹേ ദേവാ! സർവ്വജീവികളിലും പ്രസിദ്ധമായ മറ്റൊരു വരം എനിക്ക് തരണമേ.

Verse 43

मूर्तो भूत्वा भवानेव मामाराधय केशव । मां वहस्व च देवेश वरं मत्तो गृहीण च । येनाहं सर्वदेवानां पूज्यात् पूज्यतरो भवे ॥ ७३.४३ ॥

ഹേ കേശവാ! നീ തന്നേ മൂർത്തിയായി അവതരിച്ചു എന്നെ ആരാധിക്കണമേ. ഹേ ദേവേശാ! എന്നെയും വഹിക്ക; എനിക്കുനിന്ന് വരം സ്വീകരിക്ക—അതുകൊണ്ട് ഞാൻ സർവ്വദേവന്മാരിലും പൂജ്യന്മാരിലും മേലായ പൂജ്യനാകട്ടെ.

Verse 44

विष्णुरुवाच । देवकार्यावतारेषु मानुषत्वमुपागतः । त्वामेवाराधयिष्यामि त्वं च मे वरदो भव ॥ ७३.४४ ॥

വിഷ്ണു പറഞ്ഞു—ദേവകാര്യത്തിനായുള്ള അവതാരങ്ങളിൽ ഞാൻ മനുഷ്യഭാവം പ്രാപിക്കുമ്പോൾ, ഞാൻ നിന്നെയേ ആരാധിക്കും; നീ എനിക്കു വരദാതാവാകണമേ.

Verse 45

यत् त्वयोक्तं वहस्वेति देवदेव उमापते । सोऽहं वहामि त्वां देवं मेघो भूत्वा शतं समाः ॥ ७३.४५ ॥

ഹേ ദേവദേവാ, ഹേ ഉമാപതേ! നിങ്ങൾ ‘എന്നെ വഹിക്ക’ എന്നു കല്പിച്ചതിനാൽ, ഞാൻ മേഘരൂപം ധരിച്ചു നൂറു വർഷം നിങ്ങളെ, ഹേ ദേവാ, വഹിക്കും।

Verse 46

एवमुक्त्वा हरिर्मेघः स्वयं भूत्वा महेश्वरम् । उज्जहार जलात् तस्माद् वाक्यं छेदमुवाच ह ॥ ७३.४६ ॥

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് ഹരി സ്വയം മേഘരൂപം ധരിച്ചു ആ ജലത്തിൽ നിന്ന് മഹേശ്വരനെ ഉയർത്തി എടുത്തു; തുടർന്ന് അദ്ദേഹം നിർണായകമായ ഒരു വചനം പറഞ്ഞു।

Verse 47

ये एते दश चैकाश्च पुरुषाः प्राकृताः प्रभो । ते वैराजा महीं याता आदित्या इति संज्ञिताः ॥ ७३.४७ ॥

ഹേ പ്രഭോ! ഈ പത്തും ഒരുവനും ആയ ആദിമ പ്രാകൃത പുരുഷന്മാർ ‘വൈരാജ’ ഭാവത്തിൽ ഭൂമിയിലേക്കു പോയി ‘ആദിത്യർ’ എന്ന നാമത്തിൽ അറിയപ്പെടുന്നു।

Verse 48

मदांशो द्वादशो यस्तु विष्णुनामा महीतले । अवतीर्णो भवन्तं तु आराधयति शंकर ॥ ७३.४८ ॥

ഹേ ശങ്കരാ! എന്റെ ദ്വാദശാംശമായ ‘വിഷ്ണു’ എന്ന നാമധാരി ഭൂമിയിൽ അവതരിച്ച് നിങ്ങളെ ആരാധിക്കുന്നു।

Verse 49

एवमुक्त्वा स्वकादंशात् सृष्ट्वादित्यं घनं तथा । नारायणः शब्दवच्च न विद्मः क्व लयं गतः ॥ ७३.४९ ॥

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് നാരായണൻ തന്റെ സ്വാംശത്തിൽ നിന്ന് സൂര്യനെയും അതുപോലെ ഘനമേഘത്തെയും സൃഷ്ടിച്ചു; പിന്നെ ശബ്ദംപോലെ അദൃശ്യനായി—അവൻ എവിടെ ലയിച്ചുവെന്ന് ഞങ്ങൾ അറിയുന്നില്ല।

Verse 50

रुद्र उवाच । एवमेष हरिर्देवः सर्वगः सर्वभावनः । वरदोऽभूत् पुरा मह्यं तेनाहं दैवतैर्वरः ॥ ७३.५० ॥

രുദ്രൻ പറഞ്ഞു—ഈ ഹരി ദേവൻ സർവ്വവ്യാപിയും സർവ്വഭാവങ്ങളെ പ്രകാശിപ്പിക്കുന്ന മൂലവുമാണ്. പൂർവ്വം എനിക്ക് വരദാതാവായി; അതുകൊണ്ട് ഞാൻ ദേവന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായി കരുതപ്പെടുന്നു.

Verse 51

नारायणात् परो देवो न भूतो न भविष्यति । एतद् रहस्यं वेदानां पुराणानां च सत्तम । मया वः कीर्तितं सर्वं यथा विष्णुरिहेज्यते ॥ ७३.५१ ॥

നാരായണനേക്കാൾ പരമനായ ദേവൻ ഇല്ല—മുമ്പും ഉണ്ടായിട്ടില്ല, ഭാവിയിലും ഉണ്ടാകുകയില്ല. ഹേ ശ്രേഷ്ഠനേ, ഇതാണ് വേദങ്ങളുടെയും പുരാണങ്ങളുടെയും ഗൂഢാർത്ഥം. ഇവിടെ വിഷ്ണുവിനെ എങ്ങനെ ആരാധിക്കണമെന്ന് ഞാൻ നിങ്ങളോട് പൂർണ്ണമായി പറഞ്ഞു.