Adhyaya 73: Rudra’s Hymn: Vision of Nārāyaṇa, the Emergence of the Ādityas, and the Mutual Boon of Hari and Hara

Verse 1

रुद्र उवाच । शृणु चान्यद् द्विजश्रेष्ठ कौतूहलसमन्वितम् । अपूर्वभूतं सलिले मग्नेन मुनिपुङ्गव ॥ ७३.१ ॥

रुद्र उवाच। शृणु चान्यद् द्विजश्रेष्ठ कौतूहलसमन्वितम्। अपूर्वं सलिले मग्नमुनिपुङ्गवप्रकीर्तितम्॥

Verse 2

ब्रह्मणाऽहं पुरा सृष्टः प्रोक्तश्च सृज वै प्रजाः । अविज्ञानसमर्थोऽहं निमग्नः सलिले द्विज ॥ ७३.२ ॥

ब्रह्मणाऽहं पुरा सृष्टः प्रजाः सृज इति चोदितः। अविज्ञानसमर्थोऽहं सलिले निमग्नो द्विजोत्तम॥

Verse 3

तत्र यावत् क्षणं चैकें तिष्ठामि परमेश्वरम् । अङ्गुष्ठमात्रं पुरुषं ध्यायन् प्रयतमानसः ॥ ७३.३ ॥

तत्रैकक्षणपर्यन्तं तिष्ठामि परमेश्वरम्। अङ्गुष्ठमात्रं पुरुषं ध्यायन् प्रयतमानसः॥

Verse 4

तावज्जलात् समुत्तस्थुः प्रलयाग्निसमप्रभाः । पुरुषा दश चैकाश्च तापयन्तोऽंशुभिर्जलम् ॥ ७३.४ ॥

तावज्जलात् समुत्तस्थुः प्रलयाग्निसमप्रभाः। पुरुषा दश चैकाश्च तापयन्तोऽंशुभिर्जलम्॥

Verse 5

मया पृष्टाः के भवन्तो जलादुत्तीऱ्य तेजसा । तापयन्तो जलं छेदं क्व वा यास्यथ संशत ॥ ७३.५ ॥

मया पृष्टाः—के भवन्तः? यूयं जलादुत्तीर्णाः तेजसा दीप्ताः; जलं तापयन्तः छेदं कृत्वा—क्व नु यास्यथ सर्वे समागताः?

Verse 6

एवमुक्ता मया ते तु नोचुः किञ्चन सत्तमाः । एवमेव गतास्तूष्णीं ते नरा द्विजपुङ्गव ॥ ७३.६ ॥

एवमुक्ता मया ते सत्तमाः किञ्चन न ऊचुः; तथैव ते नराः, हे द्विजपुङ्गव, तूष्णीं गताः।

Verse 7

ततस्तेषामनु महापुरुषोऽतीवशोभनः । स तस्मिन् मेघसंकाशः पुण्डरीकनिभेक्षणः ॥ ७३.७ ॥

ततः तेषामनु महापुरुषोऽतीव शोभनः प्रादुरभूत्; स तत्र मेघसंकाशः पुण्डरीकनिभेक्षणः।

Verse 8

तमहम् पृष्टवान् कस्त्वं के चेमे पुरुषा गताः । किं वा प्रयोजनमिह कथ्यतां पुरुषर्षभ ॥ ७३.८ ॥

तमहं पृष्टवान्—कस्त्वं, के चेमे पुरुषा गताः? किं वा प्रयोजनमिह? कथ्यतां, हे पुरुषर्षभ।

Verse 9

पुरुष उवाच । य एते वै गताः पूर्वं पुरुषा दीप्ततेजसः । आदित्यास्ते त्वरं यान्ति ध्याता वै ब्रह्मणा भव ॥ ७३.९ ॥

पुरुष उवाच—ये एते पूर्वं गताः दीप्ततेजसः पुरुषाः, ते ब्रह्मणा ध्याताः सन्तः त्वरया आदित्यलोकं यान्ति।

Verse 10

सृष्टिं सृजति वै ब्रह्मा तदर्थं यान्त्यमी नराः । प्रतिपालनाय तस्यास्तु सृष्टेर्देव न संशयः ॥ ७३.१० ॥

ब्रह्मा वै सृष्टिं सृजति; तदर्थमेते नराः प्रवर्तन्ते। तस्याः सृष्टेः प्रतिपालनाय, हे देव, न संशयः॥

Verse 11

शम्भुरुवाच । भगवन् कथं जानीषे महापुरुषसत्तम । भवेतिनाम्ना तत्सर्वं कथयस्व परो ह्यहम् ॥ ७३.११ ॥

शम्भुरुवाच— भगवन्, महापुरुषसत्तम, कथं जानीषे? ‘भवेतिः’ इति नाम्ना यत् सर्वं, तत् मे सम्यक् कथय; अहं तु परोऽस्मि॥

Verse 12

एवमुक्तस्तु रुद्रेण स पुमान् प्रत्यभाषत । अहं नारायणो देवो जलशायी सनातनः ॥ ७३.१२ ॥

रुद्रेणैवमुक्तः स पुमान् प्रत्यभाषत— अहं नारायणो देवः, जलशायी सनातनः॥

Verse 13

दिव्यं चक्षुर्भवतु वै तव मां पश्य यत्नतः । एवमुक्तस्तदा तेन यावद् पश्याम्यहं तु तम् ॥ ७३.१३ ॥

तव दिव्यं चक्षुर्भवतु; मां यत्नतः पश्य। इत्युक्तस्तेन तदा, यावदहं तम् अपश्यं तावत् स्थितोऽहम्॥

Verse 14

तावदङ्गुष्ठमात्रं तु ज्वलद्भास्करतेजसम् । तमेवाहं प्रपश्यामि तस्य नाभौ तु पङ्कजम् ॥ ७३.१४ ॥

तावत् अहं ज्वलद्भास्करतेजसम् अङ्गुष्ठमात्रं तमेव पश्यामि; तस्य नाभौ च पङ्कजं प्रपश्यामि॥

Verse 15

ब्रह्माणं तत्र पश्यामि आत्मानं च तदङ्कतः । एवं दृष्ट्वा महात्मानं ततो हर्षमुपागतः । तं स्तोतुं द्विजशार्दूल मतिर्मे समजायत ॥ ७३.१५ ॥

तत्राहं ब्रह्माणं पश्यामि, आत्मानं च तदङ्कस्थितम्। एवं महात्मानं दृष्ट्वा हर्षेणाभिभूतः; हे द्विजशार्दूल, तं स्तोतुं मे मति: समजायत॥

Verse 16

तस्य मूर्तौ तु जातायां सक्तोत्रेणानेन सुव्रत । स्तुतो मया स विश्वात्मा तपसा स्मृतकर्मणा ॥ ७३.१६ ॥

तस्य मूर्तौ प्रादुर्भूतायां, हे सुव्रत, अनेन सक्तोत्रेण मया स विश्वात्मा स्तुतः—तपसा च स्मृतकर्मणा च॥

Verse 17

रुद्र उवाच । नमोऽस्त्वनन्ताय विशुद्धचेतसे सरूपरूपाय सहस्रबाहवे । सहस्ररश्मिप्रवराय वेधसे विशालदेहाय विशुद्धकर्मिणे ॥ ७३.१७ ॥

रुद्र उवाच—नमोऽस्त्वनन्ताय विशुद्धचेतसे, सरूपरूपाय सहस्रबाहवे। सहस्ररश्मिप्रवराय वेधसे, विशालदेहाय विशुद्धकर्मिणे॥

Verse 18

समस्तविश्वार्थिहाराय शम्भवे सहस्रसूर्यानिलतिग्मतेजसे । समस्तविद्याविधृताय चक्रिणे समस्तगीर्वाणनुते सदाऽनघ ॥ ७३.१८ ॥

समस्तविश्वार्थिहाराय शम्भवे, सहस्रसूर्यानिलतिग्मतेजसे। समस्तविद्याविधृताय चक्रिणे, समस्तगीर्वाणनुते सदाऽनघ॥

Verse 19

अनादिदेवोऽच्युत शेषशेखर प्रभो विभो भूतपते महेश्वर । मरुत्पते सर्वपते जगत्पते भुवः पते भुवनपते सदा नमः ॥ ७३.१९ ॥

अनादिदेवोऽच्युत शेषशेखर, प्रभो विभो भूतपते महेश्वर। मरुत्पते सर्वपते जगत्पते, भुवः पते भुवनपते सदा नमः॥

Verse 20

जलेश नारायण विश्वशंकर क्षितीश विश्वेश्वर विश्वलोचन । शशाङ्कसूर्याच्युत वीर विश्वगाऽप्रतर्क्यमूर्तेऽमृतमूर्तिरव्ययः ॥ ७३.२० ॥

हे जलेश नारायण, विश्वशंकर, क्षितीश, विश्वेश्वर, विश्वलोचन; शशाङ्कसूर्यस्वरूप, अच्युत, वीर! तव मूर्तिः प्रतर्क्येन्द्रियगोचरातीताऽप्रतर्क्या; अमृतमूर्तिरव्यया च॥

Verse 21

ज्वलधूताशार्चिविरुद्धमण्डल प्रपाहि नारायण विश्वतोमुख । नमोऽस्तु देवार्त्तिहरामृताव्यय प्रपाहि मां शरणगतं सदाच्युत ॥ ७३.२१ ॥

ज्वलद्धूताशार्चिविरुद्धमण्डल! नारायण विश्वतोमुख, मां प्रपाहि। देवार्त्तिहरामृताव्यय, तुभ्यं नमोऽस्तु; सदाच्युत, शरणागतं मां प्रपाहि॥

Verse 22

वक्त्राण्यनेकानि विभो तवाहं पश्यामि मध्यस्थगतं पुराणम् । ब्रह्माणमीशं जगतां प्रसूतिं नमोऽस्तु तुभ्यं तु पितामहाय ॥ ७३.२२ ॥

विभो, तवानेकानि वक्त्राण्यहं पश्यामि; मध्ये च पुराणं ब्रह्माणमीशं जगतां प्रसूतिं पश्यामि। पितामहाय तुभ्यं नमोऽस्तु॥

Verse 23

संसारचक्रभ्रमणैरनेकैः क्वचिद् भवान् देववरादिदेव । सन्मार्गिभिर्ज्ञानविशुद्धसत्त्वै-रूपास्यसे किं प्रलपाम्यहं त्वाम् ॥ ७३.२३ ॥

संसारचक्रभ्रमणैरनेकैः क्वचिद् भवान् देववरादिदेवः। सन्मार्गिभिर्ज्ञानविशुद्धसत्त्वैः रूपास्यसे; किं प्रलपाम्यहं त्वाम्॥

Verse 24

एकं भवन्तं प्रकृतेः परस्ताद् यो वेत्त्यसौ सर्वविदादिबोध्धा । गुणा न तेषु प्रसभं विभेद्या विशालमूर्तिर्हि सुसूक्ष्मरूपः ॥ ७३.२४ ॥

यः प्रकृतेः परस्तादेकं भवन्तं यथार्थं वेत्ति, स सर्वविदादिबोध्धा भवति। गुणास्तेषु प्रसभं न विभेद्याः; विशालमूर्तिर्हि सुसूक्ष्मरूपस्त्वम्॥

Verse 25

निर्वाक्यो निर्मनो विगतेन्द्रियोऽसि कर्माभवान्नो विगतैककर्मा । संसारवांस्त्वं हि न तादृशोऽसि पुनः कथं देववरासि वेद्यः ॥ ७३.२५ ॥

निर्वाक्यो निर्मनो विगतेन्द्रियोऽसि; कर्माभावान्नो विगतैककर्मा। संसारवांस्त्वं हि न तादृशोऽसि; पुनः कथं देववरासि वेद्यः॥

Verse 26

मूर्तामूर्तं त्वतुलं लभ्यते ते परं वपुर् देव विशुद्धभावैः । संसारविच्छित्तिकरैर् यजद्भि- रतोऽवसीयेत चतुर्भुजस्त्वम् ॥ ७३.२६ ॥

मूर्तामूर्तं त्वतुलं लभ्यते ते परं वपुर् देव विशुद्धभावैः। संसारविच्छित्तिकरैर् यजद्भिरतोऽवसीयेत चतुर्भुजस्त्वम्॥

Verse 27

परं न जानन्ति यतो वपुस्ते देवादयोऽप्यद्भुतकारणं तत् । अतोऽवतारोक्ततनुं पुराणमाराधयेयुः कमलासनाद्याः ॥ ७३.२७ ॥

परं न जानन्ति यतो वपुस्ते देवादयोऽप्यद्भुतकारणं तत्। अतोऽवतारोक्ततनुं पुराणमाराधयेयुः कमलासनाद्याः॥

Verse 28

न ते वपुर्विश्वसृगब्जयोनिर् एकान्ततो वेद महानुभावः । परं त्वहं वेद्मि कविं पुराणं भवन्तमाद्यं तपसा विशुद्धः ॥ ७३.२८ ॥

न ते वपुर्विश्वसृगब्जयोनिर् एकान्ततो वेद महानुभावः। परं त्वहं वेद्मि कविं पुराणं भवन्तमाद्यं तपसा विशुद्धः॥

Verse 29

पद्मासनो मे जनकः प्रसिद्धश्चैतत्प्रसूतावसकृत्पुराणैः । सम्बोध्यते नाथ न मद्विधोऽपि विदुर्भवन्तं तपसा विहीनाः ॥ ७३.२९ ॥

पद्मासनो मे जनकः प्रसिद्धश्चैतत्प्रसूतावसकृत्पुराणैः। सम्बोध्यते नाथ न मद्विधोऽपि विदुर्भवन्तं तपसा विहीनाः॥

Verse 30

ब्रह्मादिभिस्तत्प्रवरैरबोध्यं त्वां देव मूर्खाः स्वमनन्तनत्या । प्रबोधमिच्छन्ति न तेषु बुद्धिरुदारकीर्त्तिष्वपि वेदहीनाः ॥ ७३.३० ॥

हे देव! ब्रह्मादिभिः प्रवरैः अपि त्वं न बोध्यः; तथापि मूर्खाः स्वमनन्तनत्या त्वां ‘प्रबोधयितुम्’ इच्छन्ति। तेषु बुद्धिर्नास्ति; उदारकीर्तिष्वपि ते वेदहीनाः॥

Verse 31

जन्मान्तरैर्वेदविदां विवेक- बुद्धिर्भवेन्नाथ तव प्रसादात् । त्वल्लब्धलाभस्य न मानुषत्वं न देवगन्धर्वगतिः शिवं स्यात् ॥ ७३.३१ ॥

हे नाथ! जन्मान्तरैः वेदविदां विवेकबुद्धिः तव प्रसादात् एव भवति। त्वल्लब्धलाभस्य न मानुषत्वं न देवगन्धर्वगतिः परमं शिवं स्यात्॥

Verse 32

त्वं विष्णुरूपोऽसि भवान् सुसूक्ष्मः स्थूलोऽसि चेदं कृतकृत्यतायाः । स्थूलः सुसूक्ष्मः सुलभोऽसि देव त्वद्वाह्यवृत्त्या नरके पतन्ति ॥ ७३.३२ ॥

त्वं विष्णुरूपोऽसि, सुसूक्ष्मोऽसि, स्थूलोऽसि च; एषा कृतकृत्यताया अवस्था। हे देव! स्थूलः सुसूक्ष्मः च सुलभोऽसि; त्वद्वाह्यवृत्त्या ये चरन्ति ते नरके पतन्ति॥

Verse 33

किमुच्यते वा भवति स्थितेऽस्मिन् खात्मीन्दुवह्न्यर्कमहीमरुद्भिः । तत्त्वैः सतोयैः समरूपधारि-ण्यात्मस्वरूपे विततस्वभावे ॥ ७३.३३ ॥

किमुच्यते वा, अस्मिन् स्थिते—खात्मीन्दुवह्न्यर्कमहीमरुद्भिः सतोयैश्च तत्त्वैः समरूपधारिणि—आत्मस्वरूपे, विततस्वभावे?

Verse 34

इति स्तुतिं मे भगवन्ननन्त जुषस्व भक्तस्य विशेषतश्च । सृष्टिं सृजस्वेति तवोदितस्य सर्वज्ञतां देहि नमोऽस्तु विष्णो ॥ ७३.३४ ॥

इति मे स्तुतिं, भगवन् अनन्त, भक्तस्य विशेषतः जुषस्व। ‘सृष्टिं सृजस्व’ इति तवोदितस्य, सर्वज्ञतां मे देहि; नमोऽस्तु विष्णो॥

Verse 35

चतुर्मुखो यो यदि कोटिवक्त्रो भवेनरः क्वापि विशुद्धचेताः । स ते गुणानामयुतैरनेकैर्वदेत् तदा देववर प्रसीद ॥ ७३.३५ ॥

यदि कश्चन नरः क्वापि विशुद्धचेताः चतुर्मुखो भवेत्, अथवा कोटिवक्त्रोऽपि; तथापि स ते गुणान् अयुतैरनेकैः केवलं वदेत्। अतः, देववर, प्रसीद।

Verse 36

समाधियुक्तस्य विशुद्धबुद्धेः त्वद्भावभावैकमनोऽनुगस्य । सदा हृदिस्थोऽसि भवान्नमस्ते न सर्वगस्यास्ति पृथग्व्यवस्था ॥ ७३.३६ ॥

समाधियुक्तस्य विशुद्धबुद्धेः त्वद्भावभावैकमनोऽनुगस्य, भवान् सदा हृदिस्थोऽसि—नमस्ते। सर्वगस्य तु पृथग्व्यवस्था नास्ति।

Verse 37

इति प्रकाशं कृतमेतदीश स्तवं मया सर्वगतं विबुद्ध्वा । संसारचक्रक्रममाणयुक्त्या भीतं पुनीह्यच्युत केवलत्वम् ॥ ७३.३७ ॥

इति मया सर्वगतं त्वां विबुद्ध्वा प्रकाशं स्तवः कृतः। संसारचक्रे क्रममाणोऽहं युक्त्या भीतः; अच्युत, मां पुनीहि, केवलत्वं देहि।

Verse 38

श्रीवराह उवाच । इति स्तुतस्तदा देवो रुद्रेणामिततेजसा । उवाच वाक्यं सन्तुष्टो मेघगम्भीरनिःस्वनः ॥ ७३.३८ ॥

श्रीवराह उवाच—रुद्रेणामिततेजसा तदा स्तुतो देवः सन्तुष्टः, मेघगम्भीरनिःस्वनः सन् वाक्यमुवाच।

Verse 39

विष्णुरुवाच । वरं वरय भद्रं ते देव देव उमापते । न भेदश्चावयोर् देव एकावावामुभावपि ॥ ७३.३९ ॥

विष्णुरुवाच—वरं वरय, भद्रं ते, देवदेव उमापते। देव, आवयोर्भेदो नास्ति; एकावावामुभावपि।

Verse 40

रुद्र उवाच । ब्रह्मणाऽहं नियुक्तस्तु प्रजाः सृज इति प्रभो । तत्र ज्ञानं प्रयच्छस्व त्रिविधं भूतभावनम् ॥ ७३.४० ॥

रुद्र उवाच—हे प्रभो, ब्रह्मणा अहं नियुक्तः ‘प्रजाः सृज’ इति। अतः भूतभावनं त्रिविधं ज्ञानं मे प्रयच्छ।

Verse 41

विष्णुरुवाच । सर्वज्ञस्त्वं न सन्देहो ज्ञानराशिः सनातनः । देवानां च परं पूज्यः सर्वदा त्वं भविष्यसि ॥ ७३.४१ ॥

विष्णुरुवाच—त्वं सर्वज्ञः, न सन्देहः; त्वं सनातनः ज्ञानराशिः। देवानामपि परं पूज्यः त्वं सर्वदा भविष्यसि।

Verse 42

एवमुक्तः पुनर्वाक्यमुवाचोमापतिर्मुदा । अन्यं देहि वरं देव प्रसिद्धं सर्वजन्तुषु ॥ ७३.४२ ॥

एवमुक्तः सः उमापतिः मुदा पुनर्वाक्यमुवाच—हे देव, अन्यं वरं देहि, यः सर्वजन्तुषु प्रसिद्धः।

Verse 43

मूर्तो भूत्वा भवानेव मामाराधय केशव । मां वहस्व च देवेश वरं मत्तो गृहीण च । येनाहं सर्वदेवानां पूज्यात् पूज्यतरो भवे ॥ ७३.४३ ॥

मूर्तो भूत्वा भवान् एव, हे केशव, मामाराधय। देवेश, मां वहस्व; मत्तो वरं च गृहीण—येनाहं सर्वदेवानां पूज्यात् अपि पूज्यतरो भवे।

Verse 44

विष्णुरुवाच । देवकार्यावतारेषु मानुषत्वमुपागतः । त्वामेवाराधयिष्यामि त्वं च मे वरदो भव ॥ ७३.४४ ॥

विष्णुरुवाच—देवकार्यावतारेषु मानुषत्वम् उपागतः, त्वाम् एव आराधयिष्यामि; त्वं च मे वरदो भव।

Verse 45

यत् त्वयोक्तं वहस्वेति देवदेव उमापते । सोऽहं वहामि त्वां देवं मेघो भूत्वा शतं समाः ॥ ७३.४५ ॥

यत् त्वया उक्तं “वहस्व” इति, देवदेव उमापते; तस्मात् अहं मेघो भूत्वा शतं समाः त्वां देवं वहामि।

Verse 46

एवमुक्त्वा हरिर्मेघः स्वयं भूत्वा महेश्वरम् । उज्जहार जलात् तस्माद् वाक्यं छेदमुवाच ह ॥ ७३.४६ ॥

एवम् उक्त्वा हरिः स्वयम् मेघो भूत्वा महेश्वरम् तस्मात् जलात् उज्जहार, ततः छेदयुक्तं वाक्यम् उवाच।

Verse 47

ये एते दश चैकाश्च पुरुषाः प्राकृताः प्रभो । ते वैराजा महीं याता आदित्या इति संज्ञिताः ॥ ७३.४७ ॥

प्रभो, ये एते दश च एकश्च प्राकृताः पुरुषाः; ते वैराजा भूत्वा महीं याता, ‘आदित्याः’ इति संज्ञिताः।

Verse 48

मदांशो द्वादशो यस्तु विष्णुनामा महीतले । अवतीर्णो भवन्तं तु आराधयति शंकर ॥ ७३.४८ ॥

शंकर, मदंशो द्वादशो यः विष्णुनामा सः महीतले अवतीर्णः सन् भवन्तं आराधयति।

Verse 49

एवमुक्त्वा स्वकादंशात् सृष्ट्वादित्यं घनं तथा । नारायणः शब्दवच्च न विद्मः क्व लयं गतः ॥ ७३.४९ ॥

एवम् उक्त्वा नारायणः स्वकादंशात् आदित्यं तथा घनं सृष्ट्वा, शब्दवत् एव अदृश्योऽभवत्; न विद्मः सः क्व लयं गतः।

Verse 50

रुद्र उवाच । एवमेष हरिर्देवः सर्वगः सर्वभावनः । वरदोऽभूत् पुरा मह्यं तेनाहं दैवतैर्वरः ॥ ७३.५० ॥

रुद्र उवाच । एवमेव स हरिर्देवः सर्वगः सर्वभावनः । पुरा मह्यं वरदोऽभूत् तेनाहं दैवतैर्वरः ॥

Verse 51

नारायणात् परो देवो न भूतो न भविष्यति । एतद् रहस्यं वेदानां पुराणानां च सत्तम । मया वः कीर्तितं सर्वं यथा विष्णुरिहेज्यते ॥ ७३.५१ ॥

नारायणात् परो देवो न भूतो न भविष्यति । एतद् रहस्यं वेदानां पुराणानां च सत्तम । मया वः कीर्तितं सर्वं यथा विष्णुरिहेज्यते ॥