Adhyaya 73: Rudra’s Hymn: Vision of Nārāyaṇa, the Emergence of the Ādityas, and the Mutual Boon of Hari and Hara

Verse 1

रुद्र उवाच । शृणु चान्यद् द्विजश्रेष्ठ कौतूहलसमन्वितम् । अपूर्वभूतं सलिले मग्नेन मुनिपुङ्गव ॥ ७३.१ ॥

ৰুদ্ৰে ক’লে—হে দ্বিজশ্ৰেষ্ঠ, কৌতূহলভৰা আন এটা বৃত্তান্ত শুনা—জলত নিমগ্ন হোৱা মুনিপুঙ্গৱে কোৱা এক অপূৰ্ব কথা।

Verse 2

ब्रह्मणाऽहं पुरा सृष्टः प्रोक्तश्च सृज वै प्रजाः । अविज्ञानसमर्थोऽहं निमग्नः सलिले द्विज ॥ ७३.२ ॥

পূৰ্বতে ব্ৰহ্মাই মোক সৃষ্টি কৰি ‘প্ৰজা সৃষ্টি কৰা’ বুলি ক’লে; কিন্তু অজ্ঞানৰ বাবে অক্ষম হৈ, হে দ্বিজ, মই জলত নিমগ্ন হ’লোঁ।

Verse 3

तत्र यावत् क्षणं चैकें तिष्ठामि परमेश्वरम् । अङ्गुष्ठमात्रं पुरुषं ध्यायन् प्रयतमानसः ॥ ७३.३ ॥

তাত মই এক ক্ষণমাত্ৰ স্থিৰ হৈ পৰমেশ্বৰক ধ্যান কৰিলোঁ—অঙ্গুষ্ঠমাত্ৰ পুৰুষক চিন্তন কৰি, সংযত আৰু একাগ্ৰ মনৰে।

Verse 4

तावज्जलात् समुत्तस्थुः प्रलयाग्निसमप्रभाः । पुरुषा दश चैकाश्च तापयन्तोऽंशुभिर्जलम् ॥ ७३.४ ॥

তেতিয়া জলৰ পৰা দহ আৰু এক—এগাৰজন পুৰুষ উঠি আহিল; তেওঁলোকৰ দীপ্তি প্ৰলয়াগ্নিৰ দৰে। তেওঁলোকে নিজৰ কিৰণেৰে জল তাপিত কৰিলে।

Verse 5

मया पृष्टाः के भवन्तो जलादुत्तीऱ्य तेजसा । तापयन्तो जलं छेदं क्व वा यास्यथ संशत ॥ ७३.५ ॥

মই সোধোঁতেই—‘তোমালোক কোন?’—তোমালোক তেজে দীপ্ত হৈ পানীৰ পৰা উঠি আহিলা, পানী গৰম কৰি আৰু তাক চিৰি; কোৱা, তোমালোক সকলোৱে একেলগে ক’লৈ গৈ আছা?

Verse 6

एवमुक्ता मया ते तु नोचुः किञ्चन सत्तमाः । एवमेव गतास्तूष्णीं ते नरा द्विजपुङ्गव ॥ ७३.६ ॥

মই এইদৰে ক’লেও সেই উত্তম লোকসকলে একো নক’লে; হে দ্বিজশ্ৰেষ্ঠ, তেওঁলোক তেনেদৰেই নীৰৱে গুচি গ’ল।

Verse 7

ततस्तेषामनु महापुरुषोऽतीवशोभनः । स तस्मिन् मेघसंकाशः पुण्डरीकनिभेक्षणः ॥ ७३.७ ॥

তাৰ পাছত তেওঁলোকৰ পিছফালে অতিশয় শোভন মহাপুৰুষ এজন প্ৰাদুৰ্ভূত হ’ল; তেওঁ তাত মেঘসদৃশ দীপ্তিমান, শ্বেত পদ্মসদৃশ নয়নবিশিষ্ট আছিল।

Verse 8

तमहम् पृष्टवान् कस्त्वं के चेमे पुरुषा गताः । किं वा प्रयोजनमिह कथ्यतां पुरुषर्षभ ॥ ७३.८ ॥

তেতিয়া মই তেওঁক সোধিলোঁ—‘আপুনি কোন, আৰু ইয়ালৈ অহা এই পুৰুষসকল কোন? ইয়াত উদ্দেশ্য কি? কওক, হে পুৰুষশ্ৰেষ্ঠ।’

Verse 9

पुरुष उवाच । य एते वै गताः पूर्वं पुरुषा दीप्ततेजसः । आदित्यास्ते त्वरं यान्ति ध्याता वै ब्रह्मणा भव ॥ ७३.९ ॥

পুৰুষে ক’লে—যি দীপ্ততেজ পুৰুষসকল আগতে গৈছে, তেওঁলোকে ব্ৰহ্মক ধ্যান কৰি সোনকালে আদিত্যলোক (সূৰ্যমণ্ডল)লৈ গমন কৰে।

Verse 10

सृष्टिं सृजति वै ब्रह्मा तदर्थं यान्त्यमी नराः । प्रतिपालनाय तस्यास्तु सृष्टेर्देव न संशयः ॥ ७३.१० ॥

ব্ৰহ্মাই নিশ্চয় সৃষ্টিৰ সৃষ্টি কৰে; সেই উদ্দেশ্যতেই এই মানুহবোৰ আগবাঢ়ে। আৰু সেই সৃষ্টিৰ পালন‑ৰক্ষাৰ বাবে, হে দেৱ, কোনো সন্দেহ নাই।

Verse 11

शम्भुरुवाच । भगवन् कथं जानीषे महापुरुषसत्तम । भवेतिनाम्ना तत्सर्वं कथयस्व परो ह्यहम् ॥ ७३.११ ॥

শম্ভুৱে ক’লে— হে ভগৱান, মহাপুৰুষসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ, আপুনি এইটো কেনেকৈ জানে? ‘ভৱেতী’ নামৰে যি সকলো আছে, সেয়া সম্পূৰ্ণকৈ মোক কওক; কিয়নো মই এই জ্ঞানৰ পৰা দূৰত।

Verse 12

एवमुक्तस्तु रुद्रेण स पुमान् प्रत्यभाषत । अहं नारायणो देवो जलशायी सनातनः ॥ ७३.१२ ॥

ৰুদ্ৰই এনেকৈ ক’লে, সেই পুৰুষে উত্তৰ দিলে— “মই নাৰায়ণ দেৱ; জলশায়ী, সনাতন।”

Verse 13

दिव्यं चक्षुर्भवतु वै तव मां पश्य यत्नतः । एवमुक्तस्तदा तेन यावद् पश्याम्यहं तु तम् ॥ ७३.१३ ॥

“তোমাৰ দিৱ্য দৃষ্টি হওক; যত্নেৰে মোক চোৱা।” তেওঁ এনেকৈ ক’লে, মই তেওঁক দেখা পোৱালৈকে তাতে স্থিৰ ৰ’লোঁ।

Verse 14

तावदङ्गुष्ठमात्रं तु ज्वलद्भास्करतेजसम् । तमेवाहं प्रपश्यामि तस्य नाभौ तु पङ्कजम् ॥ ७३.१४ ॥

ততক্ষণে মই কেৱল তেওঁকেই দেখোঁ—অঙ্গুষ্ঠমাত্ৰ, জ্বলন্ত সূৰ্যৰ তেজে দীপ্ত; আৰু তেওঁৰ নাভিত মই পদ্ম দেখোঁ।

Verse 15

ब्रह्माणं तत्र पश्यामि आत्मानं च तदङ्कतः । एवं दृष्ट्वा महात्मानं ततो हर्षमुपागतः । तं स्तोतुं द्विजशार्दूल मतिर्मे समजायत ॥ ७३.१५ ॥

তাত মই ব্ৰহ্মাক দেখি, আৰু নিজকো তেওঁৰ কোলত আসীন দেখি। সেই মহাত্মাক এইদৰে দেখি মই আনন্দত আপ্লুত হ’লোঁ। হে দ্বিজশাৰ্দূল, তেতিয়া তেওঁক স্তৱ কৰিবলৈ মোৰ মনত ভাব উদয় হ’ল।

Verse 16

तस्य मूर्तौ तु जातायां सक्तोत्रेणानेन सुव्रत । स्तुतो मया स विश्वात्मा तपसा स्मृतकर्मणा ॥ ७३.१६ ॥

হে সুব্ৰত, তেওঁৰ মূৰ্তি প্ৰাদুৰ্ভূত হোৱাত মই এই স্তোত্ৰেৰে সেই বিশ্বাত্মাক স্তৱ কৰিলোঁ—তপস্যাৰ বলত আৰু স্মৰণসহ কৰা কৰ্মৰ দ্বাৰা।

Verse 17

रुद्र उवाच । नमोऽस्त्वनन्ताय विशुद्धचेतसे सरूपरूपाय सहस्रबाहवे । सहस्ररश्मिप्रवराय वेधसे विशालदेहाय विशुद्धकर्मिणे ॥ ७३.१७ ॥

ৰুদ্ৰে ক’লে—অনন্ত, বিশুদ্ধ চেতনাসম্পন্নজনলৈ নমস্কাৰ; ৰূপসহ আৰু ৰূপাতীত, সহস্ৰবাহুলৈ নমস্কাৰ। সহস্ৰ ৰশ্মিৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ বিধাতালৈ, বিশাল দেহধাৰী আৰু বিশুদ্ধ কৰ্মীজনলৈ নমস্কাৰ।

Verse 18

समस्तविश्वार्थिहाराय शम्भवे सहस्रसूर्यानिलतिग्मतेजसे । समस्तविद्याविधृताय चक्रिणे समस्तगीर्वाणनुते सदाऽनघ ॥ ७३.१८ ॥

সমগ্ৰ বিশ্বৰ দুখ-ক্লেশ হৰণকাৰী শম্ভুলৈ নমস্কাৰ; যাৰ তীক্ষ্ণ তেজ সহস্ৰ সূৰ্য আৰু বায়ুৰ দৰে। সকলো বিদ্যা ধাৰণ কৰা চক্ৰধাৰীক নমস্কাৰ; যাক সকলো দেৱতাই সদা বন্দনা কৰে—হে অনঘ।

Verse 19

अनादिदेवोऽच्युत शेषशेखर प्रभो विभो भूतपते महेश्वर । मरुत्पते सर्वपते जगत्पते भुवः पते भुवनपते सदा नमः ॥ ७३.१९ ॥

হে অনাদি দেৱ, হে অচ্যুত, শেষৰ শিৰোমণি; হে প্ৰভু, হে বিভু, হে ভূতপতি মহেশ্বৰ। হে মৰুত্পতি, হে সৰ্বপতি, হে জগত্পতি; হে ভূঃপতি, হে ভুৱনপতি—তোমালৈ সদা নমস্কাৰ।

Verse 20

जलेश नारायण विश्वशंकर क्षितीश विश्वेश्वर विश्वलोचन । शशाङ्कसूर्याच्युत वीर विश्वगाऽप्रतर्क्यमूर्तेऽमृतमूर्तिरव्ययः ॥ ७३.२० ॥

হে জলৰ অধীশ নাৰায়ণ, বিশ্বকল্যাণকৰ, ক্ষিতীশ, বিশ্বেশ্বৰ, বিশ্বলোচন! তুমি চন্দ্ৰ-সূৰ্যস্বৰূপ, অচ্যুত, বীৰ; তোমাৰ মূর্তি তৰ্কাতীত, অমৃতময় আৰু অব্যয়।

Verse 21

ज्वलधूताशार्चिविरुद्धमण्डल प्रपाहि नारायण विश्वतोमुख । नमोऽस्तु देवार्त्तिहरामृताव्यय प्रपाहि मां शरणगतं सदाच्युत ॥ ७३.२१ ॥

হে নাৰায়ণ, বিশ্বতোমুখ! জ্বলি উঠা অগ্নি আৰু তাৰ জ্বালাৰ দীপ্তিৰ বিপৰীতে অদম্য মণ্ডলধাৰী, মোক ৰক্ষা কৰা। দেৱাৰ্ত্তিহৰ, অমৃত আৰু অব্যয়, তোমাক নমস্কাৰ; হে সদা অচ্যুত, শৰণাগত মোক কৃপা কৰি ৰক্ষা কৰা।

Verse 22

वक्त्राण्यनेकानि विभो तवाहं पश्यामि मध्यस्थगतं पुराणम् । ब्रह्माणमीशं जगतां प्रसूतिं नमोऽस्तु तुभ्यं तु पितामहाय ॥ ७३.२२ ॥

হে বিভু! মই তোমাৰ বহু মুখ দেখি, আৰু তোমাৰ মধ্যত অৱস্থিত সেই প্ৰাচীন ব্ৰহ্মাকো দেখি—যি জগতসমূহৰ ঈশ আৰু সৃষ্টিৰ মূলকাৰণ। পিতামহস্বৰূপ তোমাক নমস্কাৰ।

Verse 23

संसारचक्रभ्रमणैरनेकैः क्वचिद् भवान् देववरादिदेव । सन्मार्गिभिर्ज्ञानविशुद्धसत्त्वै-रूपास्यसे किं प्रलपाम्यहं त्वाम् ॥ ७३.२३ ॥

সংসাৰচক্ৰৰ বহু পৰিভ্ৰমণত কেতিয়াবা তুমি দেৱশ্ৰেষ্ঠ আদিদেৱ ৰূপে প্ৰকাশ পাওঁ। সন্মাৰ্গী, জ্ঞানদ্বাৰা শুদ্ধচিত্ত লোকসকলে তোমাক বিভিন্ন ৰূপত দৰ্শন কৰে; মই তোমাক আৰু কি ক’ম?

Verse 24

एकं भवन्तं प्रकृतेः परस्ताद् यो वेत्त्यसौ सर्वविदादिबोध्धा । गुणा न तेषु प्रसभं विभेद्या विशालमूर्तिर्हि सुसूक्ष्मरूपः ॥ ७३.२४ ॥

যি জনে তোমাক প্ৰকৃতিৰ অতীত একমাত্ৰ তত্ত্বৰূপে যথাৰ্থভাৱে জানে, সি সৰ্বজ্ঞ আৰু আদিবোধক হয়। গুণসমূহে তোমাক বলপূৰ্বক ভেদ কৰিব নোৱাৰে; কিয়নো তুমি বিশালমূর্তি হয়েও অতিসূক্ষ্ম স্বৰূপ।

Verse 25

निर्वाक्यो निर्मनो विगतेन्द्रियोऽसि कर्माभवान्नो विगतैककर्मा । संसारवांस्त्वं हि न तादृशोऽसि पुनः कथं देववरासि वेद्यः ॥ ७३.२५ ॥

আপুনি বাক্যহীন, মনহীন আৰু ইন্দ্ৰিয়াতীত; কৰ্মভাবৰ পৰা মুক্ত, কোনো এক নিৰ্দিষ্ট কৰ্মত সীমাবদ্ধ নহয়। তথাপি আপোনাক সংসাৰত অৱস্থিত বুলি কোৱা হয়—বাস্তৱতে আপুনি তেনেকুৱা নহয়; তেন্তে, হে দেবশ্ৰেষ্ঠ, আপোনাক কেনেকৈ জনা যায়?

Verse 26

मूर्तामूर्तं त्वतुलं लभ्यते ते परं वपुर् देव विशुद्धभावैः । संसारविच्छित्तिकरैर् यजद्भि- रतोऽवसीयेत चतुर्भुजस्त्वम् ॥ ७३.२६ ॥

হে দেৱ! আপোনাৰ পৰম ৰূপ—মূৰ্তও অমূৰ্তও, আৰু অতুল—বিশুদ্ধভাবসম্পন্ন জনে লাভ কৰে। সংসাৰবন্ধন ছেদনকাৰী যজ্ঞ-উপাসনা কৰা ভক্তসকলৰ ভক্তিত, হে চতুৰ্ভুজ, আপুনি স্থিৰভাৱে প্রতিষ্ঠিত হওক।

Verse 27

परं न जानन्ति यतो वपुस्ते देवादयोऽप्यद्भुतकारणं तत् । अतोऽवतारोक्ततनुं पुराणमाराधयेयुः कमलासनाद्याः ॥ ७३.२७ ॥

কাৰণ দেৱগণ আদি সকলেও আপোনাৰ সেই পৰম ৰূপ সম্পূৰ্ণকৈ নাজানে, যাৰ কাৰণ অদ্ভুত; সেয়ে কমলাসন (ব্ৰহ্মা) আদি সকলৰ উচিত অৱতাৰ-কথাৰে ব্যক্ত দেহবিশিষ্ট এই পুৰাণৰ আৰাধনা কৰা।

Verse 28

न ते वपुर्विश्वसृगब्जयोनिर् एकान्ततो वेद महानुभावः । परं त्वहं वेद्मि कविं पुराणं भवन्तमाद्यं तपसा विशुद्धः ॥ ७३.२८ ॥

হে মহানুভাৱ! বিশ্বস্ৰষ্টা অজযোনি ব্ৰহ্মাও আপোনাৰ ৰূপ সম্পূৰ্ণকৈ নাজানে। কিন্তু মই, তপস্যাৰে বিশুদ্ধ হৈ, আপোনাক আদ্য—পুৰাতন কবি-ঋষি, প্ৰথম তত্ত্ব—ৰূপে জানো।

Verse 29

पद्मासनो मे जनकः प्रसिद्धश्चैतत्प्रसूतावसकृत्पुराणैः । सम्बोध्यते नाथ न मद्विधोऽपि विदुर्भवन्तं तपसा विहीनाः ॥ ७३.२९ ॥

মোৰ জনক, প্ৰসিদ্ধ পদ্মাসন (ব্ৰহ্মা), পুৰাণসমূহত এই সৃষ্টিৰ প্ৰসূতাকাৰক হিচাপে বাৰে বাৰে সম্বোধিত হয়। তথাপি, হে নাথ, মোৰ দৰে জনেও আপোনাক যথাৰ্থভাবে বুজিব নোৱাৰে; তপস্যাহীনসকলে আপোনাক নাজানে।

Verse 30

ब्रह्मादिभिस्तत्प्रवरैरबोध्यं त्वां देव मूर्खाः स्वमनन्तनत्या । प्रबोधमिच्छन्ति न तेषु बुद्धिरुदारकीर्त्तिष्वपि वेदहीनाः ॥ ७३.३० ॥

হে দেৱ! ব্ৰহ্মা আদি শ্ৰেষ্ঠসকলেও তোমাক সম্পূৰ্ণৰূপে বুজিব নোৱাৰে; তথাপি মূৰ্খসকলে নিজৰ অন্তহীন নমস্কাৰে তোমাক ‘জাগ্ৰত’ কৰিব খোজে। সিহঁতৰ বিবেক নাই; উচ্চ কীৰ্তি থাকিলেও সিহঁত বেদজ্ঞানহীন।

Verse 31

जन्मान्तरैर्वेदविदां विवेक- बुद्धिर्भवेन्नाथ तव प्रसादात् । त्वल्लब्धलाभस्य न मानुषत्वं न देवगन्धर्वगतिः शिवं स्यात् ॥ ७३.३१ ॥

হে নাথ! বহু জন্মান্তৰত বেদবিদসকলৰ বিবেক-বুদ্ধি তোমাৰ প্ৰসাদৰ ফলতেই উদয় হয়। যাৰ লাভ তোমাৰ দ্বাৰাই লাভ্য, তাৰ বাবে কেৱল মানুহত্ব বা দেৱ-গন্ধৰ্বগতি—এইবোৰেই পৰম মঙ্গল নহয়।

Verse 32

त्वं विष्णुरूपोऽसि भवान् सुसूक्ष्मः स्थूलोऽसि चेदं कृतकृत्यतायाः । स्थूलः सुसूक्ष्मः सुलभोऽसि देव त्वद्वाह्यवृत्त्या नरके पतन्ति ॥ ७३.३२ ॥

তুমি বিষ্ণুৰূপ—অতিসূক্ষ্মো আৰু স্থূল (প্ৰত্যক্ষ)ো; এইয়েই কৃতকৃত্যতাৰ অৱস্থা। হে দেৱ! তুমি স্থূল আৰু সূক্ষ্ম হৈও সুলভ; যিসকলে তোমাৰ নীতিতত্ত্বৰ বাহিৰে বাহ্য আচৰণে চলে, সিহঁত নৰকত পতিত হয়।

Verse 33

किमुच्यते वा भवति स्थितेऽस्मिन् खात्मीन्दुवह्न्यर्कमहीमरुद्भिः । तत्त्वैः सतोयैः समरूपधारि-ण्यात्मस्वरूपे विततस्वभावे ॥ ७३.३३ ॥

যেতিয়া এই তত্ত্ব স্থিত থাকে—আকাশ, অন্তঃসত্তা, চন্দ্ৰ, অগ্নি, সূৰ্য, পৃথিৱী, বায়ু আৰু জলসহ তত্ত্বসমূহে একৰূপ ধাৰণ কৰি—নিজ আত্মস্বৰূপত, বিস্তৃত স্বভাৱত থাকে—তেতিয়া আৰু কি ক’ব পাৰি?

Verse 34

इति स्तुतिं मे भगवन्ननन्त जुषस्व भक्तस्य विशेषतश्च । सृष्टिं सृजस्वेति तवोदितस्य सर्वज्ञतां देहि नमोऽस्तु विष्णो ॥ ७३.३४ ॥

হে ভগৱান অনন্ত! ভক্তৰ পক্ষৰ পৰা বিশেষভাৱে অৰ্পিত মোৰ এই স্তৱ গ্ৰহণ কৰা। আৰু তুমি কোৱা ‘সৃষ্টি সৃষ্টি কৰা’—সেই উক্তি অনুসাৰে মোক সৰ্বজ্ঞতা দান কৰা। বিষ্ণুক নমস্কাৰ।

Verse 35

चतुर्मुखो यो यदि कोटिवक्त्रो भवेनरः क्वापि विशुद्धचेताः । स ते गुणानामयुतैरनेकैर्वदेत् तदा देववर प्रसीद ॥ ७३.३५ ॥

যদি কোনো ব্যক্তি ক’তাও শুদ্ধচিত্ত হৈ চতুৰ্মুখ—অথবা কোটি মুখবিশিষ্টও হয়, তথাপি সি তোমাৰ গুণসমূহ অসংখ্য অযুত পৰিমাণে মাত্ৰ বৰ্ণনা কৰিব পাৰিব। সেয়ে, হে দেবশ্ৰেষ্ঠ, প্ৰসন্ন হওক।

Verse 36

समाधियुक्तस्य विशुद्धबुद्धेः त्वद्भावभावैकमनोऽनुगस्य । सदा हृदिस्थोऽसि भवान्नमस्ते न सर्वगस्यास्ति पृथग्व्यवस्था ॥ ७३.३६ ॥

সমাধিযুক্ত, বিশুদ্ধবুদ্ধিসম্পন্ন আৰু তোমাৰ ভাব-স্বৰূপত একমন হৈ অনুগামী সাধকৰ হৃদয়ত তুমি সদায় অধিষ্ঠিত—তোমাক নমস্কাৰ। যি সৰ্বব্যাপী, তাৰ পৃথক স্থান-ব্যৱস্থা নাই।

Verse 37

इति प्रकाशं कृतमेतदीश स्तवं मया सर्वगतं विबुद्ध्वा । संसारचक्रक्रममाणयुक्त्या भीतं पुनीह्यच्युत केवलत्वम् ॥ ७३.३७ ॥

এইদৰে, হে ঈশ, তোমাক সৰ্বগত বুলি বুজি মই এই স্তৱ স্পষ্টকৈ ৰচনা কৰিলোঁ। সংসাৰচক্ৰত টানি নিয়া হৈছে বুলি যুক্তিৰে মই ভীত; হে অচ্যুত, মোক পবিত্ৰ কৰি কেবলত্ব—পৰম মুক্তি—দান কৰা।

Verse 38

श्रीवराह उवाच । इति स्तुतस्तदा देवो रुद्रेणामिततेजसा । उवाच वाक्यं सन्तुष्टो मेघगम्भीरनिःस्वनः ॥ ७३.३८ ॥

শ্ৰীৱৰাহ ক’লে—সেই সময় অমিত তেজস্বী ৰুদ্ৰে স্তৱ কৰিলে দেৱতা সন্তুষ্ট হৈ, মেঘগম্ভীৰ ধ্বনি সদৃশ স্বৰে বাক্য ক’লে।

Verse 39

विष्णुरुवाच । वरं वरय भद्रं ते देव देव उमापते । न भेदश्चावयोर् देव एकावावामुभावपि ॥ ७३.३९ ॥

বিষ্ণুৱে ক’লে—বৰ বিচাৰা; তোমাৰ মঙ্গল হওক, হে দেবদেব, হে উমাপতে। হে দেব, আমাৰ মাজত কোনো ভেদ নাই; সত্যই আমি দুয়ো এক।

Verse 40

रुद्र उवाच । ब्रह्मणाऽहं नियुक्तस्तु प्रजाः सृज इति प्रभो । तत्र ज्ञानं प्रयच्छस्व त्रिविधं भूतभावनम् ॥ ७३.४० ॥

ৰুদ্ৰে ক’লে—হে প্ৰভু! ব্ৰহ্মাই মোক ‘প্ৰজা সৃষ্টি কৰ’ বুলি নিযুক্ত কৰিছে। সেয়ে ভূতভাবনকাৰী ত্ৰিবিধ জ্ঞান মোক দান কৰক।

Verse 41

विष्णुरुवाच । सर्वज्ञस्त्वं न सन्देहो ज्ञानराशिः सनातनः । देवानां च परं पूज्यः सर्वदा त्वं भविष्यसि ॥ ७३.४१ ॥

বিষ্ণুৱে ক’লে—তুমি সৰ্বজ্ঞ; ইয়াত সন্দেহ নাই। তুমি সনাতন জ্ঞানৰাশি। দেৱসকলৰ মাজতো তুমি সদায় পৰম পূজ্য হৈ থাকিবা।

Verse 42

एवमुक्तः पुनर्वाक्यमुवाचोमापतिर्मुदा । अन्यं देहि वरं देव प्रसिद्धं सर्वजन्तुषु ॥ ७३.४२ ॥

এইদৰে কোৱা হ’লে উমাপতি (শিৱ) আনন্দেৰে পুনৰ ক’লে—হে দেৱ! সকলো জীৱৰ মাজত প্ৰসিদ্ধ আন এটা বৰ মোক দিয়া।

Verse 43

मूर्तो भूत्वा भवानेव मामाराधय केशव । मां वहस्व च देवेश वरं मत्तो गृहीण च । येनाहं सर्वदेवानां पूज्यात् पूज्यतरो भवे ॥ ७३.४३ ॥

হে কেশৱ! তুমি নিজে মূৰ্ত ৰূপ ধৰি মোৰ আৰাধনা কৰা। হে দেৱেশ! মোক বহনো কৰা আৰু মোৰ পৰা বৰ গ্ৰহণ কৰা—যেন মই সকলো দেৱৰ মাজত পূজ্যসকলতকৈও অধিক পূজ্য হওঁ।

Verse 44

विष्णुरुवाच । देवकार्यावतारेषु मानुषत्वमुपागतः । त्वामेवाराधयिष्यामि त्वं च मे वरदो भव ॥ ७३.४४ ॥

বিষ্ণুৱে ক’লে—দেৱকাৰ্যৰ বাবে হোৱা অৱতাৰসমূহত, যেতিয়া মই মানৱত্ব গ্ৰহণ কৰিম, তেতিয়া মই কেৱল তোমাকেই আৰাধনা কৰিম; আৰু তুমি মোৰ বাবে বৰদাতা হোৱা।

Verse 45

यत् त्वयोक्तं वहस्वेति देवदेव उमापते । सोऽहं वहामि त्वां देवं मेघो भूत्वा शतं समाः ॥ ७३.४५ ॥

হে দেৱদেৱ, হে উমাপতি! আপুনি যিহেতু কৈছিল—‘মোক বহন কৰা’—সেয়ে মই মেঘৰূপ ধৰি শতবছৰ আপোনাক, হে দেৱ, বহন কৰিম।

Verse 46

एवमुक्त्वा हरिर्मेघः स्वयं भूत्वा महेश्वरम् । उज्जहार जलात् तस्माद् वाक्यं छेदमुवाच ह ॥ ७३.४६ ॥

এনেদৰে কৈ হৰি নিজেই মেঘৰূপ ধৰি সেই জলৰ পৰা মহেশ্বৰক উঠাই আনিলে; তাৰ পিছত তেওঁ এক নিৰ্ণায়ক বাক্য ক’লে।

Verse 47

ये एते दश चैकाश्च पुरुषाः प्राकृताः प्रभो । ते वैराजा महीं याता आदित्या इति संज्ञिताः ॥ ७३.४७ ॥

হে প্ৰভু! এই দহ আৰু এজন—এই আদ্য প্ৰাকৃত পুৰুষসকল—‘বৈৰাজ’ ৰূপে পৃথিৱীলৈ গৈ ‘আদিত্য’ নামে অভিহিত হৈছে।

Verse 48

मदांशो द्वादशो यस्तु विष्णुनामा महीतले । अवतीर्णो भवन्तं तु आराधयति शंकर ॥ ७३.४८ ॥

হে শংকৰ! মোৰ দ্বাদশ অংশ ‘বিষ্ণু’ নামে পৃথিৱীত অৱতীৰ্ণ হৈ আপোনাক আৰাধনা কৰে।

Verse 49

एवमुक्त्वा स्वकादंशात् सृष्ट्वादित्यं घनं तथा । नारायणः शब्दवच्च न विद्मः क्व लयं गतः ॥ ७३.४९ ॥

এনেদৰে কৈ নাৰায়ণে নিজৰ অংশ্যৰ পৰা সূৰ্য আৰু তেনেদৰে ঘন মেঘ সৃষ্টি কৰি, শব্দৰ দৰে অদৃশ্য হৈ গ’ল; তেওঁ ক’ত লয় গ’ল আমি নাজানোঁ।

Verse 50

रुद्र उवाच । एवमेष हरिर्देवः सर्वगः सर्वभावनः । वरदोऽभूत् पुरा मह्यं तेनाहं दैवतैर्वरः ॥ ७३.५० ॥

ৰুদ্ৰে ক’লে—এই হৰি দেৱ সৰ্বব্যাপী আৰু সকলো ভাবৰ প্ৰেৰক। পূৰ্বে তেওঁ মোক বৰদাতা হৈছিল; সেয়ে মই দেৱসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ বুলি গণ্য।

Verse 51

नारायणात् परो देवो न भूतो न भविष्यति । एतद् रहस्यं वेदानां पुराणानां च सत्तम । मया वः कीर्तितं सर्वं यथा विष्णुरिहेज्यते ॥ ७३.५१ ॥

নাৰায়ণতকৈ ওপৰত কোনো দেৱ নাই—আগতেও নাছিল, ভৱিষ্যতেও নহ’ব। হে শ্ৰেষ্ঠ, এইয়েই বেদ আৰু পুৰাণৰ গূঢ়াৰ্থ। ইয়াত বিষ্ণুক কেনেকৈ পূজা কৰিব লাগে, মই সকলো বিস্তাৰে ক’লোঁ।