Adhyaya 73: Rudra’s Hymn: Vision of Nārāyaṇa, the Emergence of the Ādityas, and the Mutual Boon of Hari and Hara

Verse 1

रुद्र उवाच । शृणु चान्यद् द्विजश्रेष्ठ कौतूहलसमन्वितम् । अपूर्वभूतं सलिले मग्नेन मुनिपुङ्गव ॥ ७३.१ ॥

ରୁଦ୍ର କହିଲେ—ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, କୌତୁହଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆଉ ଗୋଟିଏ ବୃତ୍ତାନ୍ତ ଶୁଣ; ଜଳରେ ନିମଗ୍ନ ମୁନିପୁଙ୍ଗବ କହିଥିବା ଏହା ଅପୂର୍ବ।

Verse 2

ब्रह्मणाऽहं पुरा सृष्टः प्रोक्तश्च सृज वै प्रजाः । अविज्ञानसमर्थोऽहं निमग्नः सलिले द्विज ॥ ७३.२ ॥

ପୂର୍ବେ ବ୍ରହ୍ମା ମୋତେ ସୃଷ୍ଟି କରି ‘ପ୍ରଜା ସୃଜ’ ବୋଲି କହିଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ଅବିଦ୍ୟାରେ ଅସମର୍ଥ ହୋଇ, ହେ ଦ୍ୱିଜ, ମୁଁ ଜଳରେ ନିମଗ୍ନ ହେଲି।

Verse 3

तत्र यावत् क्षणं चैकें तिष्ठामि परमेश्वरम् । अङ्गुष्ठमात्रं पुरुषं ध्यायन् प्रयतमानसः ॥ ७३.३ ॥

ସେଠାରେ ମୁଁ ଏକ କ୍ଷଣମାତ୍ର ସ୍ଥିର ରହି ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କଲି—ଅଙ୍ଗୁଷ୍ଠମାତ୍ର ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଚିନ୍ତନ କରି, ସଂଯତ ଏକାଗ୍ର ମନରେ।

Verse 4

तावज्जलात् समुत्तस्थुः प्रलयाग्निसमप्रभाः । पुरुषा दश चैकाश्च तापयन्तोऽंशुभिर्जलम् ॥ ७३.४ ॥

ତାପରେ ଜଳରୁ ଦଶ ଓ ଏକ—ଏଗାରଜଣ ପୁରୁଷ ଉଦ୍ଭବିଲେ; ତାଙ୍କର ପ୍ରଭା ପ୍ରଳୟାଗ୍ନି ସମାନ ଥିଲା। ସେମାନେ ନିଜ କିରଣରେ ଜଳକୁ ତାପିତ କଲେ।

Verse 5

मया पृष्टाः के भवन्तो जलादुत्तीऱ्य तेजसा । तापयन्तो जलं छेदं क्व वा यास्यथ संशत ॥ ७३.५ ॥

ମୁଁ ପଚାରିଲି—‘ତୁମେ କିଏ?’—ତୁମେ ତେଜରେ ଦୀପ୍ତ ହୋଇ ଜଳରୁ ଉଠିଆସି, ଜଳକୁ ତାପିତ କରି ତାହାକୁ ଛେଦ କରୁଛ; କହ, ତୁମେ ସମସ୍ତେ ଏକସାଥି କେଉଁଠିକୁ ଯାଉଛ?

Verse 6

एवमुक्ता मया ते तु नोचुः किञ्चन सत्तमाः । एवमेव गतास्तूष्णीं ते नरा द्विजपुङ्गव ॥ ७३.६ ॥

ମୁଁ ଏଭଳି କହିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ସତ୍ତମମାନେ କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ; ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେ ନରମାନେ ଏମିତି ମୌନରେ ଚାଲିଗଲେ।

Verse 7

ततस्तेषामनु महापुरुषोऽतीवशोभनः । स तस्मिन् मेघसंकाशः पुण्डरीकनिभेक्षणः ॥ ७३.७ ॥

ତାପରେ ସେମାନଙ୍କ ପଛରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୋଭନ ମହାପୁରୁଷ ପ୍ରକଟ ହେଲେ; ସେ ତଠାରେ ମେଘସଦୃଶ କାନ୍ତିବାନ୍, ଶ୍ୱେତ ପଦ୍ମସମ ନୟନବାନ୍ ଥିଲେ।

Verse 8

तमहम् पृष्टवान् कस्त्वं के चेमे पुरुषा गताः । किं वा प्रयोजनमिह कथ्यतां पुरुषर्षभ ॥ ७३.८ ॥

ତେବେ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ପଚାରିଲି—‘ଆପଣ କିଏ, ଏବଂ ଏଠାକୁ ଆସିଥିବା ଏହି ପୁରୁଷମାନେ କିଏ? ଏଠାରେ କି ପ୍ରୟୋଜନ? କହନ୍ତୁ, ହେ ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ।’

Verse 9

पुरुष उवाच । य एते वै गताः पूर्वं पुरुषा दीप्ततेजसः । आदित्यास्ते त्वरं यान्ति ध्याता वै ब्रह्मणा भव ॥ ७३.९ ॥

ପୁରୁଷ କହିଲେ—ଯେ ଦୀପ୍ତତେଜ ପୁରୁଷମାନେ ପୂର୍ବରୁ ଗଲେ, ସେମାନେ ବ୍ରହ୍ମକୁ ଧ୍ୟାନ କରି ଶୀଘ୍ର ଆଦିତ୍ୟଲୋକ (ସୂର୍ୟମଣ୍ଡଳ) କୁ ଯାଆନ୍ତି।

Verse 10

सृष्टिं सृजति वै ब्रह्मा तदर्थं यान्त्यमी नराः । प्रतिपालनाय तस्यास्तु सृष्टेर्देव न संशयः ॥ ७३.१० ॥

ବ୍ରହ୍ମା ନିଶ୍ଚୟ ସୃଷ୍ଟି ସୃଜନ କରନ୍ତି; ସେହି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଏହି ଲୋକମାନେ ଅଗ୍ରସର ହୁଅନ୍ତି। ଏବଂ ସେହି ସୃଷ୍ଟିର ପାଳନ‑ରକ୍ଷା ପାଇଁ, ହେ ଦେବ, କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 11

शम्भुरुवाच । भगवन् कथं जानीषे महापुरुषसत्तम । भवेतिनाम्ना तत्सर्वं कथयस्व परो ह्यहम् ॥ ७३.११ ॥

ଶମ୍ଭୁ କହିଲେ— ହେ ଭଗବନ୍, ମହାପୁରୁଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆପଣ ଏହା କିପରି ଜାଣନ୍ତି? ‘ଭବେତୀ’ ନାମରେ ଯାହା କିଛି ଅଛି, ସେ ସବୁ ମୋତେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କହନ୍ତୁ; କାରଣ ମୁଁ ଏହି ଜ୍ଞାନରୁ ଦୂରେ ଅଛି।

Verse 12

एवमुक्तस्तु रुद्रेण स पुमान् प्रत्यभाषत । अहं नारायणो देवो जलशायी सनातनः ॥ ७३.१२ ॥

ରୁଦ୍ର ଏଭଳି କହିବା ପରେ ସେ ପୁରୁଷ ଉତ୍ତର ଦେଲେ— “ମୁଁ ନାରାୟଣ ଦେବ; ଜଳରେ ଶୟନ କରୁଥିବା ସନାତନ।”

Verse 13

दिव्यं चक्षुर्भवतु वै तव मां पश्य यत्नतः । एवमुक्तस्तदा तेन यावद् पश्याम्यहं तु तम् ॥ ७३.१३ ॥

“ତୁମର ଦିବ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟି ହେଉ; ଯତ୍ନ କରି ମୋତେ ଦେଖ।” ସେ ଏଭଳି କହିବା ପରେ, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେଠାରେ ରହିଲି।

Verse 14

तावदङ्गुष्ठमात्रं तु ज्वलद्भास्करतेजसम् । तमेवाहं प्रपश्यामि तस्य नाभौ तु पङ्कजम् ॥ ७३.१४ ॥

ସେତେବେଳେ ମୁଁ କେବଳ ତାଙ୍କୁ ଦେଖୁଛି—ଅଙ୍ଗୁଷ୍ଠମାତ୍ର, ଜ୍ୱଳନ୍ତ ସୂର୍ଯ୍ୟର ତେଜରେ ଦୀପ୍ତ; ଏବଂ ତାଙ୍କ ନାଭିରେ ମୁଁ ପଦ୍ମ ଦେଖୁଛି।

Verse 15

ब्रह्माणं तत्र पश्यामि आत्मानं च तदङ्कतः । एवं दृष्ट्वा महात्मानं ततो हर्षमुपागतः । तं स्तोतुं द्विजशार्दूल मतिर्मे समजायत ॥ ७३.१५ ॥

ସେଠାରେ ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଦେଖୁଛି, ଏବଂ ନିଜକୁ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ କୋଳରେ ଆସୀନ ଦେଖୁଛି। ଏଭଳି ମହାତ୍ମାଙ୍କୁ ଦେଖି ମୁଁ ହର୍ଷରେ ଭରିଗଲି। ହେ ଦ୍ୱିଜଶାର୍ଦୂଳ, ତାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରିବା ଭାବ ମୋ ମନେ ଉଦିତ ହେଲା।

Verse 16

तस्य मूर्तौ तु जातायां सक्तोत्रेणानेन सुव्रत । स्तुतो मया स विश्वात्मा तपसा स्मृतकर्मणा ॥ ७३.१६ ॥

ହେ ସୁବ୍ରତ, ତାଙ୍କର ମୂର୍ତ୍ତି ପ୍ରକଟ ହେଲାପରେ ମୁଁ ଏହି ସ୍ତୋତ୍ରଦ୍ୱାରା ସେଇ ବିଶ୍ୱାତ୍ମାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲି—ତପସ୍ୟାର ବଳରେ ଏବଂ ସ୍ମରଣପୂର୍ବକ କରାଯାଇଥିବା କର୍ମଦ୍ୱାରା।

Verse 17

रुद्र उवाच । नमोऽस्त्वनन्ताय विशुद्धचेतसे सरूपरूपाय सहस्रबाहवे । सहस्ररश्मिप्रवराय वेधसे विशालदेहाय विशुद्धकर्मिणे ॥ ७३.१७ ॥

ରୁଦ୍ର କହିଲେ—ଅନନ୍ତ, ବିଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାଧାରୀଙ୍କୁ ନମସ୍କାର; ରୂପସହିତ ଓ ରୂପାତୀତ, ସହସ୍ରବାହୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ସହସ୍ର ରଶ୍ମିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାଙ୍କୁ, ବିଶାଳ ଦେହ ଓ ବିଶୁଦ୍ଧ କର୍ମ ଥିବାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।

Verse 18

समस्तविश्वार्थिहाराय शम्भवे सहस्रसूर्यानिलतिग्मतेजसे । समस्तविद्याविधृताय चक्रिणे समस्तगीर्वाणनुते सदाऽनघ ॥ ७३.१८ ॥

ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର କ୍ଲେଶ ହରଣକାରୀ ଶମ୍ଭୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର; ଯାହାଙ୍କ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତେଜ ସହସ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ପବନ ସମାନ। ସମସ୍ତ ବିଦ୍ୟା ଧାରଣକାରୀ ଚକ୍ରଧାରୀଙ୍କୁ ନମସ୍କାର; ସମସ୍ତ ଦେବଗଣ ଯାହାଙ୍କୁ ସଦା ନୁତନ୍ତି—ହେ ଅନଘ।

Verse 19

अनादिदेवोऽच्युत शेषशेखर प्रभो विभो भूतपते महेश्वर । मरुत्पते सर्वपते जगत्पते भुवः पते भुवनपते सदा नमः ॥ ७३.१९ ॥

ହେ ଅନାଦି ଦେବ, ହେ ଅଚ୍ୟୁତ, ଶେଷଙ୍କ ଶିରୋମଣି; ହେ ପ୍ରଭୁ, ହେ ବିଭୁ, ହେ ଭୂତପତି ମହେଶ୍ୱର। ହେ ମରୁତ୍ପତି, ହେ ସର୍ବପତି, ହେ ଜଗତ୍ପତି; ହେ ଭୂଃପତି, ହେ ଭୁବନପତି—ଆପଣଙ୍କୁ ସଦା ନମସ୍କାର।

Verse 20

जलेश नारायण विश्वशंकर क्षितीश विश्वेश्वर विश्वलोचन । शशाङ्कसूर्याच्युत वीर विश्वगाऽप्रतर्क्यमूर्तेऽमृतमूर्तिरव्ययः ॥ ७३.२० ॥

ହେ ଜଳେଶ ନାରାୟଣ, ବିଶ୍ୱହିତକର, କ୍ଷିତୀଶ, ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱର, ବିଶ୍ୱଲୋଚନ! ତୁମେ ଚନ୍ଦ୍ର-ସୂର୍ଯ୍ୟସ୍ୱରୂପ, ଅଚ୍ୟୁତ, ବୀର; ତୁମ ମୂର୍ତ୍ତି ତର୍କାତୀତ, ଅମୃତମୟ ଓ ଅବ୍ୟୟ।

Verse 21

ज्वलधूताशार्चिविरुद्धमण्डल प्रपाहि नारायण विश्वतोमुख । नमोऽस्तु देवार्त्तिहरामृताव्यय प्रपाहि मां शरणगतं सदाच्युत ॥ ७३.२१ ॥

ହେ ନାରାୟଣ, ବିଶ୍ୱତୋମୁଖ! ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନି ଓ ତାହାର ଜ୍ୱାଲାପ୍ରଭାକୁ ପ୍ରତିରୋଧ କରୁଥିବା ତୁମ ମହାମଣ୍ଡଳଦ୍ୱାରା ମୋତେ ରକ୍ଷା କର। ଦେବାର୍ତ୍ତିହର, ଅମୃତ ଓ ଅବ୍ୟୟ, ତୁମକୁ ନମସ୍କାର; ହେ ସଦାଅଚ୍ୟୁତ, ଶରଣାଗତ ମୋତେ ପାଳନ କର।

Verse 22

वक्त्राण्यनेकानि विभो तवाहं पश्यामि मध्यस्थगतं पुराणम् । ब्रह्माणमीशं जगतां प्रसूतिं नमोऽस्तु तुभ्यं तु पितामहाय ॥ ७३.२२ ॥

ହେ ବିଭୁ! ମୁଁ ତୁମର ଅନେକ ମୁଖ ଦେଖୁଛି, ଏବଂ ତୁମ ମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ସେହି ପୁରାତନ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଦେଖୁଛି—ଯିଏ ଜଗତମାନଙ୍କର ଈଶ ଓ ସୃଷ୍ଟିର ମୂଳ। ପିତାମହସ୍ୱରୂପ ତୁମକୁ ନମସ୍କାର।

Verse 23

संसारचक्रभ्रमणैरनेकैः क्वचिद् भवान् देववरादिदेव । सन्मार्गिभिर्ज्ञानविशुद्धसत्त्वै-रूपास्यसे किं प्रलपाम्यहं त्वाम् ॥ ७३.२३ ॥

ସଂସାରଚକ୍ରର ଅନେକ ଭ୍ରମଣରେ କେବେ କେବେ ତୁମେ ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆଦିଦେବ ଭାବେ ପ୍ରକଟ ହୁଅ। ସନ୍ମାର୍ଗୀ, ଜ୍ଞାନରେ ଶୁଦ୍ଧ ସତ୍ତ୍ୱବାନ ଲୋକ ତୁମକୁ ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ଦେଖନ୍ତି; ମୁଁ ତୁମକୁ ଆଉ କ’ଣ କହିବି?

Verse 24

एकं भवन्तं प्रकृतेः परस्ताद् यो वेत्त्यसौ सर्वविदादिबोध्धा । गुणा न तेषु प्रसभं विभेद्या विशालमूर्तिर्हि सुसूक्ष्मरूपः ॥ ७३.२४ ॥

ଯେ କେହି ପ୍ରକୃତିର ପରେ ଥିବା ଏକମାତ୍ର ତତ୍ତ୍ୱ ଭାବେ ତୁମକୁ ଯଥାର୍ଥ ଜାଣେ, ସେ ସର୍ବଜ୍ଞ ଓ ଆଦିବୋଧକ ହୁଏ। ଗୁଣମାନେ ତୁମକୁ ବଳପୂର୍ବକ ଭେଦ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ; କାରଣ ତୁମେ ବିଶାଳମୂର୍ତ୍ତି ହୋଇ ମଧ୍ୟ ଅତିସୂକ୍ଷ୍ମ ସ୍ୱରୂପ।

Verse 25

निर्वाक्यो निर्मनो विगतेन्द्रियोऽसि कर्माभवान्नो विगतैककर्मा । संसारवांस्त्वं हि न तादृशोऽसि पुनः कथं देववरासि वेद्यः ॥ ७३.२५ ॥

ତୁମେ ବାକ୍‌ଶୂନ୍ୟ, ମନଃଶୂନ୍ୟ ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାତୀତ; କର୍ମଭାବରୁ ମୁକ୍ତ ଓ କୌଣସି ଏକ ନିର୍ଦ୍ଧିଷ୍ଟ କର୍ମରେ ସୀମିତ ନୁହଁ। ତଥାପି ତୁମକୁ ସଂସାରସ୍ଥ ବୋଲି କୁହାଯାଏ—ବାସ୍ତବରେ ତୁମେ ସେପରି ନୁହଁ; ତେବେ, ହେ ଦେବଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମକୁ କିପରି ଜଣାଯିବ?

Verse 26

मूर्तामूर्तं त्वतुलं लभ्यते ते परं वपुर् देव विशुद्धभावैः । संसारविच्छित्तिकरैर् यजद्भि- रतोऽवसीयेत चतुर्भुजस्त्वम् ॥ ७३.२६ ॥

ହେ ଦେବ! ତୁମର ପରମ ରୂପ—ମୂର୍ତ୍ତ ଓ ଅମୂର୍ତ୍ତ, ଅତୁଳ—ବିଶୁଦ୍ଧ ଭାବ ଥିବା ଲୋକେ ପାଆନ୍ତି। ସଂସାରବନ୍ଧନ ଛେଦକ ଯଜ୍ଞ-ଉପାସନା କରୁଥିବା ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ଭକ୍ତିରେ, ହେ ଚତୁର୍ଭୁଜ, ତୁମେ ସ୍ଥିର ହେଉ।

Verse 27

परं न जानन्ति यतो वपुस्ते देवादयोऽप्यद्भुतकारणं तत् । अतोऽवतारोक्ततनुं पुराणमाराधयेयुः कमलासनाद्याः ॥ ७३.२७ ॥

ଦେବମାନେ ଆଦିମାନେ ମଧ୍ୟ ତୁମର ସେହି ପରମ ରୂପକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ; ତାହାର କାରଣ ଅଦ୍ଭୁତ। ତେଣୁ କମଳାସନ (ବ୍ରହ୍ମା) ଆଦିମାନେ ଅବତାରକଥାରେ ଉକ୍ତ ଦେହଧାରୀ ଏହି ପୁରାଣକୁ ଆରାଧନା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 28

न ते वपुर्विश्वसृगब्जयोनिर् एकान्ततो वेद महानुभावः । परं त्वहं वेद्मि कविं पुराणं भवन्तमाद्यं तपसा विशुद्धः ॥ ७३.२८ ॥

ହେ ମହାନୁଭାବ! ବିଶ୍ୱସୃଷ୍ଟା ଅବ୍ଜୟୋନି ବ୍ରହ୍ମା ମଧ୍ୟ ତୁମର ରୂପକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ମୁଁ, ତପସ୍ୟାରେ ବିଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ, ତୁମକୁ ଆଦ୍ୟ—ପୁରାତନ କବି-ଋଷି, ପ୍ରଥମ ତତ୍ତ୍ୱ—ରୂପେ ଜାଣେ।

Verse 29

पद्मासनो मे जनकः प्रसिद्धश्चैतत्प्रसूतावसकृत्पुराणैः । सम्बोध्यते नाथ न मद्विधोऽपि विदुर्भवन्तं तपसा विहीनाः ॥ ७३.२९ ॥

ମୋର ଜନକ, ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପଦ୍ମାସନ (ବ୍ରହ୍ମା), ପୁରାଣମାନେ ଏହି ସୃଷ୍ଟିର ପ୍ରସବକର୍ତ୍ତା ବୋଲି ପୁନଃପୁନଃ ସମ୍ବୋଧନ କରନ୍ତି। ତଥାପି, ହେ ନାଥ, ମୋ ପରି ଲୋକ ମଧ୍ୟ ତୁମକୁ ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ ବୁଝିପାରେ ନାହିଁ; ତପସ୍ୟାହୀନମାନେ ତୁମକୁ ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ।

Verse 30

ब्रह्मादिभिस्तत्प्रवरैरबोध्यं त्वां देव मूर्खाः स्वमनन्तनत्या । प्रबोधमिच्छन्ति न तेषु बुद्धिरुदारकीर्त्तिष्वपि वेदहीनाः ॥ ७३.३० ॥

ହେ ଦେବ! ବ୍ରହ୍ମା ଆଦି ଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ ମଧ୍ୟ ତୁମକୁ ଗ୍ରହଣ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ; ତଥାପି ମୂର୍ଖମାନେ ନିଜ ଅନନ୍ତ ନତିଦ୍ୱାରା ତୁମକୁ ‘ଜାଗ୍ରତ’ କରିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି ନାହିଁ; ଉଚ୍ଚ କୀର୍ତ୍ତି ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେମାନେ ବେଦଜ୍ଞାନହୀନ।

Verse 31

जन्मान्तरैर्वेदविदां विवेक- बुद्धिर्भवेन्नाथ तव प्रसादात् । त्वल्लब्धलाभस्य न मानुषत्वं न देवगन्धर्वगतिः शिवं स्यात् ॥ ७३.३१ ॥

ହେ ନାଥ! ଅନେକ ଜନ୍ମାନ୍ତରରେ ବେଦବିଦମାନଙ୍କର ବିବେକ-ବୁଦ୍ଧି ତୁମ ପ୍ରସାଦରୁ ହିଁ ଜାଗ୍ରତ ହୁଏ। ଯାହାର ଲାଭ ତୁମ ଦ୍ୱାରା ଲଭ୍ୟ, ତାହା ପାଇଁ କେବଳ ମାନବତ୍ୱ କିମ୍ବା ଦେବ-ଗନ୍ଧର୍ବଗତି ପରମ ଶିବ ନୁହେଁ।

Verse 32

त्वं विष्णुरूपोऽसि भवान् सुसूक्ष्मः स्थूलोऽसि चेदं कृतकृत्यतायाः । स्थूलः सुसूक्ष्मः सुलभोऽसि देव त्वद्वाह्यवृत्त्या नरके पतन्ति ॥ ७३.३२ ॥

ତୁମେ ବିଷ୍ଣୁରୂପ—ଅତିସୂକ୍ଷ୍ମ ମଧ୍ୟ, ଏବଂ ସ୍ଥୂଳ (ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ) ମଧ୍ୟ; ଏହା କୃତକୃତ୍ୟତାର ଅବସ୍ଥା। ହେ ଦେବ! ତୁମେ ସ୍ଥୂଳ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ ହୋଇ ସୁଲଭ; ଯେମାନେ ତୁମ ନୀତିରୁ ବାହ୍ୟ ଆଚରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ନରକକୁ ପତିତ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 33

किमुच्यते वा भवति स्थितेऽस्मिन् खात्मीन्दुवह्न्यर्कमहीमरुद्भिः । तत्त्वैः सतोयैः समरूपधारि-ण्यात्मस्वरूपे विततस्वभावे ॥ ७३.३३ ॥

ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ ଯେତେବେଳେ ସ୍ଥିତ ରହେ—ଆକାଶ, ଅନ୍ତରାତ୍ମା, ଚନ୍ଦ୍ର, ଅଗ୍ନି, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ପୃଥିବୀ, ବାୟୁ ଏବଂ ଜଳସହିତ ତତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମରୂପ ଧାରଣ କରି—ନିଜ ଆତ୍ମସ୍ୱରୂପରେ, ବିସ୍ତୃତ ସ୍ୱଭାବରେ ଥାଏ—ତେବେ କ’ଣ କୁହାଯିବ?

Verse 34

इति स्तुतिं मे भगवन्ननन्त जुषस्व भक्तस्य विशेषतश्च । सृष्टिं सृजस्वेति तवोदितस्य सर्वज्ञतां देहि नमोऽस्तु विष्णो ॥ ७३.३४ ॥

ହେ ଭଗବାନ ଅନନ୍ତ! ଭକ୍ତଙ୍କ ପକ୍ଷରୁ ବିଶେଷଭାବେ ଅର୍ପିତ ମୋର ଏହି ସ୍ତୁତିକୁ ଗ୍ରହଣ କର। ଏବଂ ତୁମେ କହିଥିବା ‘ସୃଷ୍ଟିକୁ ସୃଜ’—ସେହି ଉକ୍ତିଅନୁସାରେ ମୋତେ ସର୍ବଜ୍ଞତା ଦିଅ। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।

Verse 35

चतुर्मुखो यो यदि कोटिवक्त्रो भवेनरः क्वापि विशुद्धचेताः । स ते गुणानामयुतैरनेकैर्वदेत् तदा देववर प्रसीद ॥ ७३.३५ ॥

ଯଦି କେହି ଲୋକ କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧଚିତ୍ତ ହୋଇ ଚତୁର୍ମୁଖ—କିମ୍ବା କୋଟି ମୁଖବାନ୍ ହୋଇଯାଏ, ତଥାପି ସେ ତୁମ ଗୁଣମାନଙ୍କୁ ଅସଂଖ୍ୟ ଅୟୁତ ପରିମାଣରେ ମାତ୍ର କହିପାରିବ। ତେଣୁ, ହେ ଦେବଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅ।

Verse 36

समाधियुक्तस्य विशुद्धबुद्धेः त्वद्भावभावैकमनोऽनुगस्य । सदा हृदिस्थोऽसि भवान्नमस्ते न सर्वगस्यास्ति पृथग्व्यवस्था ॥ ७३.३६ ॥

ସମାଧିଯୁକ୍ତ, ଶୁଦ୍ଧବୁଦ୍ଧିସମ୍ପନ୍ନ ଏବଂ ତୁମ ଭାବ-ସ୍ୱରୂପରେ ଏକମନ ହୋଇ ଅନୁଗତ ସାଧକଙ୍କ ହୃଦୟରେ ତୁମେ ସଦା ବିରାଜିତ—ତୁମକୁ ନମସ୍କାର। ସର୍ବବ୍ୟାପୀଙ୍କର ପୃଥକ୍ ସ୍ଥାନ-ବ୍ୟବସ୍ଥା ନାହିଁ।

Verse 37

इति प्रकाशं कृतमेतदीश स्तवं मया सर्वगतं विबुद्ध्वा । संसारचक्रक्रममाणयुक्त्या भीतं पुनीह्यच्युत केवलत्वम् ॥ ७३.३७ ॥

ଏହିପରି, ହେ ଈଶ, ତୁମକୁ ସର୍ବଗତ ବୋଲି ବୁଝି ମୁଁ ଏହି ସ୍ତବକୁ ସ୍ପଷ୍ଟଭାବେ ରଚନା କଲି। ସଂସାରଚକ୍ରରେ ଟାଣି ନେଯାଉଛି ବୋଲି ଯୁକ୍ତିରେ ମୁଁ ଭୀତ; ହେ ଅଚ୍ୟୁତ, ମୋତେ ପବିତ୍ର କରି କେବଳତ୍ୱ—ପରମ ମୋକ୍ଷ—ଦିଅ।

Verse 38

श्रीवराह उवाच । इति स्तुतस्तदा देवो रुद्रेणामिततेजसा । उवाच वाक्यं सन्तुष्टो मेघगम्भीरनिःस्वनः ॥ ७३.३८ ॥

ଶ୍ରୀବରାହ କହିଲେ—ସେତେବେଳେ ଅମିତତେଜସ୍ବୀ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ତୁତ ହୋଇ ଦେବତା ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ ଏବଂ ମେଘଗମ୍ଭୀର ନିନାଦରେ ବାକ୍ୟ କହିଲେ।

Verse 39

विष्णुरुवाच । वरं वरय भद्रं ते देव देव उमापते । न भेदश्चावयोर् देव एकावावामुभावपि ॥ ७३.३९ ॥

ବିଷ୍ଣୁ କହିଲେ—ବର ଚାହ; ତୁମର ମଙ୍ଗଳ ହେଉ, ହେ ଦେବଦେବ, ହେ ଉମାପତି। ହେ ଦେବ, ଆମ ଦୁହିଁଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ଭେଦ ନାହିଁ; ସତ୍ୟରେ ଆମେ ଉଭୟେ ଏକ।

Verse 40

रुद्र उवाच । ब्रह्मणाऽहं नियुक्तस्तु प्रजाः सृज इति प्रभो । तत्र ज्ञानं प्रयच्छस्व त्रिविधं भूतभावनम् ॥ ७३.४० ॥

ରୁଦ୍ର କହିଲେ—ହେ ପ୍ରଭୋ! ବ୍ରହ୍ମା ମୋତେ ‘ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି କର’ ବୋଲି ନିଯୁକ୍ତ କରିଛନ୍ତି। ତେଣୁ ଭୂତଭାବନକାରୀ ତ୍ରିବିଧ ଜ୍ଞାନ ମୋତେ ଦିଅନ୍ତୁ।

Verse 41

विष्णुरुवाच । सर्वज्ञस्त्वं न सन्देहो ज्ञानराशिः सनातनः । देवानां च परं पूज्यः सर्वदा त्वं भविष्यसि ॥ ७३.४१ ॥

ବିଷ୍ଣୁ କହିଲେ—ତୁମେ ସର୍ବଜ୍ଞ; ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ତୁମେ ସନାତନ ଜ୍ଞାନରାଶି। ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ତୁମେ ସଦା ପରମ ପୂଜ୍ୟ ହେବ।

Verse 42

एवमुक्तः पुनर्वाक्यमुवाचोमापतिर्मुदा । अन्यं देहि वरं देव प्रसिद्धं सर्वजन्तुषु ॥ ७३.४२ ॥

ଏଭଳି କୁହାଯାଇଲା ପରେ ଉମାପତି (ଶିବ) ଆନନ୍ଦରେ ପୁନର୍ବାର କହିଲେ—ହେ ଦେବ! ସମସ୍ତ ଜନ୍ତୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଅନ୍ୟ ଗୋଟିଏ ବର ମୋତେ ଦିଅ।

Verse 43

मूर्तो भूत्वा भवानेव मामाराधय केशव । मां वहस्व च देवेश वरं मत्तो गृहीण च । येनाहं सर्वदेवानां पूज्यात् पूज्यतरो भवे ॥ ७३.४३ ॥

ହେ କେଶବ! ତୁମେ ନିଜେ ମୂର୍ତ୍ତ ରୂପ ଧାରଣ କରି ମୋର ଆରାଧନା କର। ହେ ଦେବେଶ! ମୋତେ ବହନ କର; ମୋଠାରୁ ବର ଗ୍ରହଣ କର—ଯାହାଦ୍ୱାରା ମୁଁ ସମସ୍ତ ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପୂଜ୍ୟମାନଙ୍କଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ପୂଜ୍ୟ ହେବି।

Verse 44

विष्णुरुवाच । देवकार्यावतारेषु मानुषत्वमुपागतः । त्वामेवाराधयिष्यामि त्वं च मे वरदो भव ॥ ७३.४४ ॥

ବିଷ୍ଣୁ କହିଲେ—ଦେବକାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ହେଉଥିବା ଅବତାରମାନେ, ଯେତେବେଳେ ମୁଁ ମାନବତ୍ୱ ଗ୍ରହଣ କରିବି, ସେତେବେଳେ ମୁଁ କେବଳ ତୁମକୁ ହିଁ ଆରାଧନା କରିବି; ଏବଂ ତୁମେ ମୋ ପାଇଁ ବରଦାତା ହେଅ।

Verse 45

यत् त्वयोक्तं वहस्वेति देवदेव उमापते । सोऽहं वहामि त्वां देवं मेघो भूत्वा शतं समाः ॥ ७३.४५ ॥

ହେ ଦେବଦେବ, ହେ ଉମାପତି! ଆପଣ ‘ମୋତେ ବହନ କର’ ବୋଲି କହିଥିଲେ; ତେଣୁ ମୁଁ ମେଘରୂପ ଧରି ଶତବର୍ଷ ଆପଣଙ୍କୁ, ହେ ଦେବ, ବହନ କରିବି।

Verse 46

एवमुक्त्वा हरिर्मेघः स्वयं भूत्वा महेश्वरम् । उज्जहार जलात् तस्माद् वाक्यं छेदमुवाच ह ॥ ७३.४६ ॥

ଏଭଳି କହି ହରି ସ୍ୱୟଂ ମେଘରୂପ ଧରି ସେଇ ଜଳରୁ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କଲେ; ପରେ ସେ ଏକ ନିଷ୍ପତ୍ତିମୟ ବାକ୍ୟ କହିଲେ।

Verse 47

ये एते दश चैकाश्च पुरुषाः प्राकृताः प्रभो । ते वैराजा महीं याता आदित्या इति संज्ञिताः ॥ ७३.४७ ॥

ହେ ପ୍ରଭୁ! ଏହି ଦଶ ଓ ଏକ—ଏହି ଆଦି ପ୍ରାକୃତ ପୁରୁଷମାନେ—‘ବୈରାଜ’ ରୂପେ ପୃଥିବୀକୁ ଯାଇ ‘ଆଦିତ୍ୟ’ ନାମରେ ପରିଚିତ।

Verse 48

मदांशो द्वादशो यस्तु विष्णुनामा महीतले । अवतीर्णो भवन्तं तु आराधयति शंकर ॥ ७३.४८ ॥

ହେ ଶଙ୍କର! ମୋର ଦ୍ୱାଦଶମ ଅଂଶ ‘ବିଷ୍ଣୁ’ ନାମରେ ପୃଥିବୀରେ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ଆପଣଙ୍କୁ ଆରାଧନା କରୁଛି।

Verse 49

एवमुक्त्वा स्वकादंशात् सृष्ट्वादित्यं घनं तथा । नारायणः शब्दवच्च न विद्मः क्व लयं गतः ॥ ७३.४९ ॥

ଏଭଳି କହି ନାରାୟଣ ନିଜ ଅଂଶରୁ ଆଦିତ୍ୟକୁ ଏବଂ ସେହିପରି ଘନ ମେଘକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ; ପରେ ସେ ଶବ୍ଦ ପରି ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଗଲେ—ସେ କେଉଁଠି ଲୟ ପାଇଲେ ଆମେ ଜାଣୁନାହିଁ।

Verse 50

रुद्र उवाच । एवमेष हरिर्देवः सर्वगः सर्वभावनः । वरदोऽभूत् पुरा मह्यं तेनाहं दैवतैर्वरः ॥ ७३.५० ॥

ରୁଦ୍ର କହିଲେ—ଏହି ହରିଦେବ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଓ ସମସ୍ତ ଭାବର ପ୍ରେରକ। ପୂର୍ବେ ସେ ମୋତେ ବରଦାତା ହୋଇଥିଲେ; ତେଣୁ ମୁଁ ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗଣ୍ୟ।

Verse 51

नारायणात् परो देवो न भूतो न भविष्यति । एतद् रहस्यं वेदानां पुराणानां च सत्तम । मया वः कीर्तितं सर्वं यथा विष्णुरिहेज्यते ॥ ७३.५१ ॥

ନାରାୟଣଠାରୁ ପରେ କୌଣସି ଦେବ ନାହିଁ—ନ ଥିଲେ, ନ ହେବେ। ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହା ହେଉଛି ବେଦ ଓ ପୁରାଣର ଗୁହ୍ୟ ତାତ୍ପର୍ୟ। ଏଠାରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ କିପରି ପୂଜା କରାଯାଏ, ମୁଁ ସବୁ ଖୋଲାସା କରିଛି।